*****

HALİD ZİYA UŞAKLIGİL

SAKLANAN DÜŞMAN

ERKEKLERE DAİR ÖYKÜLER

*****

Can Miras

Saklanan Düşman: Erkeklere Dair Öyküler, Halid Ziya Uşaklıgil

© 2019, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

Öykülerin alındığı kitaplar:

Solgun Demet, Âlem Matbaası, 1901

Bir Hikâye-i Sevda, Sabah Matbaası, 1922

Onu Beklerken, Hilmi Kitabevi, 1935

Aşka Dair, Semih Lütfi Bitik ve Basımevi, 1936

Kadın Pençesi, Hilmi Kitabevi, 1939

Bir Yazın Tarihi, Hilmi Kitabevi, 1941

Bir Şi’r-i Hayal, Hilmi Kitabevi, 1943

1. basım: Kasım 2019, İstanbul

Dizi editörü: Mustafa Çevikdoğan

Düzelti: Mert Tokur

Mizanpaj: Emin Petek

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-3687-2

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

HALİD ZİYA UŞAKLIGİL

SAKLANAN DÜŞMAN

ERKEKLERE DAİR ÖYKÜLER

Derleyen ve yayına hazırlayan

Mustafa Çevikdoğan

ÖYKÜ

*****

Halid Ziya Uşaklıgil’in Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Aşk-ı Memnu, 2016

Aşk-ı Memnu (Günümüz Türkçesiyle), 2016

Bu muydu?, 2016

Mai ve Siyah, 2016

Mai ve Siyah (Günümüz Türkçesiyle), 2016

Ferdi ve Şürekâsı, 2016

Ferdi ve Şürekâsı (Günümüz Türkçesiyle), 2016

Bitmemiş Defter, 2018

Saray ve Ötesi, 2019

*****

HALİD ZİYA UŞAKLIGİL, 1865’te İstanbul’da doğdu. Aslen Uşaklı olan ailesi daha sonra İzmir’e yerleşmişti. 1878’de İstanbul’dan İzmir’e taşınan Halid Ziya, bu şehirde eğitimine devam etti, Fransızca ve İtalyanca öğrendi. Bir yandan Türkçe edebiyatta kendini geliştirirken bir yandan da Fransızcadan yaptığı çevirileri yayımlatma fırsatı buldu. Kitap olarak yayımlanan ilk çevirisi Jean Racine’in Le Thébaide adlı eseridir. Bir şiiri Muallim Naci’den sert bir eleştiri alınca şiirden uzaklaştı ve nesre yoğunlaştı. 1884’te İzmir’de arkadaşlarıyla Nevruz gazetesini çıkardı. Bir süre İstanbul’da yaşadıktan sonra tekrar İzmir’e dönüp Hizmet ve Ahenk gazetelerini kurdu. Sefile romanı ilk sayıdan itibaren Hizmet’te yayımlandı. Sefile’yi Nemide izledi. 1893’te tekrar İstanbul’a yerleşen Halid Ziya, 1896’da Mai ve Siyah’ın tefrikasıyla Servet-i Fünun’a katıldı. Ardından Aşk-ı Memnu geldi. Kırık Hayatlar’ın tefrikası bitmemişken istibdat idaresinin baskılarına dayanamayarak yazmayı bıraktı. 1908’e kadar ara verdiği yazı hayatına Sabah’ın başyazarı olarak döndü ve bu gazetede Nesl-i Ahir’in tefrikasına başladı. V. Mehmed’in tahta çıkmasından sonra İttihat ve Terakki idaresi tarafından mabeyin başkâtipliğine atandı. Bu göreve dört yıl devam etti. 1915’te Almanya’ya gönderildi. Cumhuriyetin ilanından sonra, 1906’dan beri yaşadığı Yeşilköy’deki köşküne çekildi ve eski eserlerinin dilini sadeleştirerek yeni baskılarını hazırlamaya başladı. 1937’de oğlu Vedat’ın intiharıyla büyük bir yıkım yaşadı. 1945’te Yeşilköy’de öldü.

*****

İçindekiler

Büyük Adam

Keklik İsmail

Kadın Pençesi

Sade Bir Şey

Ramiz Hoca

Eski ve Yeni

Bir Aşk Hikâyesi

Veznedar Muavini

Bravo Maestro!

Mai Yalı

Evliliğe Düşman

Kara Haber

Kırda Aşk

Saklanan Düşman

Günlükten Alıntı

Fena Bir Gece

Unutulmuş Mektup

Adli Bir Mesele

Çetin Sevda

*****

Can Yayınları’nın Notu

Saklanan Düşman, Halid Ziya’nın öykülerinden bir derleme. Bu kitaptaki öykülerin ortak noktası, hepsinde erkeklere dair hikâyelerin anlatılıyor olması.

Öyküleri seçerken yazarın sağlığında basılan son nüshaları esas aldık. Kitaptaki.19.öyküden “Sade Bir Şey”, “Bir Aşk Hikâyesi (Bir Hikâye-i Sevda)”, “Günlükten Alıntı (Ruznameden Müfrez)”, “Adli Bir Mesele (Bir Mesele-i Adliye)”, “Veznedar Muavini”, “Keklik İsmail”, “Ramiz Hoca” ve “Kırda Aşk” eski yazı harflerden yeni harflere aktarıldı. Öyküler dil anlayışlarının sıklıkla tartışıldığı dönemlerde yazılmış olduğu için kelime tercihlerinde farklılıklar vardı. Yazarın diline en az müdahaleyle günümüzde Türkçe sözlüklerden neredeyse tamamen çıkmış kelimeler ve Arapça, Farsça terkipler için en uygun karşılıkları bulmaya çalıştık. Az da olsa hâlâ kullanımda olan, bağlamdan anlamı çıkarılabilen, yeni bir kelimeyle tam olarak karşılanamayan veya karşılığı metnin ahengini bozabilecek kelimelere müdahale etmedik, bunlar için kitabın sonuna bir sözlük hazırladık. Ayrıca bugün sık kullanılmayan Türkçe kökenli bazı kelimelerin, halk deyişlerinin anlamlarını ve öykülere dair bazı açıklayıcı bilgileri de dipnotlarda vermeye çalıştık. Kitabı hazırlarken öykülerin sonraki yıllarda yapılan baskılarından da yer yer yararlandık.

*****

BÜYÜK ADAM1

Babasını sever miydi? Buna, “Evet, severdi,” denemez. Onun için duygusu sevgiden çok bir çekinme, bir ürkmeyle anlatılabilirdi. Annesinin büyük bir konaktan çıkma bir besleme2 olduğunu şöyle böyle, henüz sekiz yaşının yetişebileceği bir anlayışla öğrenmişti. Babasına gelince... Onun ne olduğunu pek iyi bilmiyordu, yalnız büyük bir adam olduğuna inanmıştı.

Beslemelikte edinilmiş huylarını kocasına karşı bütün davranışlarında da kullanan annesinin onu soyup giydirişinden, yemekte yerinden ikide birde kalkıp bardağına su koyuşundan, yere düşen havlusunu alıp dizlerine yerleştirişinden, her sözüne, “Peki efendi! Evet efendi!” deyişinden başlayarak evin içinde babasının somurtkanlığına, kim bilir nerede ne büyük işler başardıktan sonra köşe minderinde yan yatarak çatık kaşlarla, süzük gözlerle yorgunluk alışına kadar her şeyle anlamış ve inanmıştı ki babası büyük bir adamdır.

Aralarındaki bağlarda da bir babalık ve oğulluk ilişiği yoktu; babası onu sevmiş, okşamış, öpmüş müydü; bunu bilmezdi, kendisi de onun büyüklüğünün uzağında dolaşmaya öyle alışmıştı ki bunu düşünmezdi bile... Babasının ne dizlerine çıkmış ne başını göğsüne dayamıştı. Onun kokusunu bile bilmezdi, onun hakkında yalnız bir duygusu vardı, onu bir büyük adam diye tanımak ve bununla övünmek...

Bu kendisinin yüreğinde bir baba için duyulmak üzere birikmiş ne varsa onları duyurmaya yetişiyordu. Onu küçücük evlerinden çıktıktan sonra yürürken, bekçiye, köşede bakkala, komşuları terlikçiye, okulun, kendi okulunun kendi öğretmenine selam verirken gördükçe göğsünün içinde kabaran bir kıvanç olurdu.

Babası neydi, ne yapardı, bütün gününü nerede, ne işlerle geçirirdi? Bunu pek iyi bilmezdi amma onun bir memur, şu hükümet dedikleri makinenin, her işin yolunda dönüp işlemesine pek büyük yardımı olan bir tekerleği bulunduğuna inanı vardı. Sokaklarda, şuradan buradan geçişlerinde, büyük konaklarla, yüksek binalarla kendi küçücük, bir tarafına yaslanmış, kapkara evleri arasında bir ölçü yapmamış, buralarda kimlerin yaşayabileceklerini, onlarla kendi babasının arasında nasıl bir açıklık kalabileceğini düşünmemişti. Yalnız annesiyle birlik çıkışları olurdu, büyük binaların önünden geçerken başını kaldırır, bakar, babasının ağzından ikide birde “daire” diye çıkan söz için, “Burası olmalı...” derdi. Kim bilir babası orada ne yapıyor! Bütün bu sokakları dolduran kalabalık, gürültü, birbirine çarpmadan dönüp işliyorsa, bütün bu hayat kurumunda düzen, bozulup kırılarak parçaları dağılıveren bir şişe gibi yerlere serilip dökülmüyorsa bunu babasının ellerine, onun büyük başının içinde işleyen düşüncelerine borçlu olmalıydı. Bunu küçücük dimağının sisleri arasında düşünürken çatısından kaldırımına kadar gözleriyle yokladığı o büyük binaların bir tarafında babasının gölgesini göreceğini umardı. Ve sevmediği, hatta sevemediği için kendisine biraz da hınç duyduğu bu adam hakkında yüreğinde başka türlü bir duygu, övünme, böyle bir kimsenin oğlu olmaktan doğan bir sevinç kabarır ve bu duygu, sevinç duygusundan boş kalan yeri doldurmuş olurdu.

Daire? Bu ne demekti? Nasıl bir yerdi ki bütün iplerin uçları gelip orada toplanırdı, ve bu uçlar babasının parmakları arasından geçerdi!

Bunu kendi kendisine büsbütün açık değil ancak şöyle böyle sezilen, bir karartı arkasında beliren bir sorgu gibi düşünürken babasının şişkin karnı üzerinde düğmeleri iliklenmiş ceketiyle, elinde bastonuna dayana dayana, koltuğunun altına sıkıştırılmış koca cüzdanıyla –bunun içinde dört-beş köfte yahut iki lop yumurta, biraz kaşkavalla3 iki dilim ekmek olduğunu bilmekle beraber– ağır ağır, olanca büyüklüğünü ve kafasının içindeki işlerin yükünü zor taşıyorcasına, sallana sallana yürürken, etrafına selamlar dağıtıyorken görür gibi olurdu.

* * *

Bir gün akşam yemek bittikten sonra annesi korkak bir sesle babasına ertesi gün için yapılacak bir işi anlattı; o kaşlarını çatarak, dudaklarını şişirerek, gözlüğünü burnunun üstünden çıkarıp süzük gözlerle sanki daha iyi anlamak için dik dik bakarak sordu:

“Olur, gidersin amma oğlanı ne yaparız? Okul kapalı, onu yalnız bırakmak doğru değil...”

Annesi korka korka, yalvarırcasına, “Acaba,” dedi, “yanınıza alsanız da daireye götürseniz olmaz mı?”

O dakikaya kadar söylenen sözlere pek dikkat etmeyen çocuk bu daire sözünü işitince yüreğinde bir çarpıntı duydu ve gözlerini kaldırarak babasına baktı.

O biraz düşündükten sonra, “Olur,” dedi, “yalnız kılığına kıyafetine biraz çekidüzen vermeli...”

Çocuk bu gece uyuyamadı, artık şu sözün ne demek olduğunu anlayacak, babasını orada görecek, onun ne büyük bir adam olduğunu öğrenecekti. O gün bayramlık elbisesini giydi, saçlarını taradı, başında okul kasketi daha eğrice, daha şakrakça bir biçim aldı.

Baba oğul beraber yan yana yürüdüler, uzun uzun sokaklardan geçtiler, artık çocuğun bacaklarında bir gevşeklik başlamak üzereyken bir yan sokağa saptılar, bir basıkça eve girdiler, babası kapıda duran adama, şapkasının kenarına dokunarak selam verdi, o elinden bastonunu alıp bir tarafa yerleştirirken, “Eyvallah!” diye karşılıkta bulundu. Karanlık bir yerden geçtiler, çocuk içinden, “Burası nedir acaba?” diyordu. Bir odanın açık duran kapısından girdiler. Babası başını epeyce eğerek, ta dipte, pencerenin yanında, büyükçe bir masanın başında oturan genç bir adama selam verdi; o önündeki kâğıtlardan gözünü ayırmayarak hafifçe başını salladı. Etrafta üç kişi daha vardı, onları da şöyle bir selamladıktan sonra ta kapının yanında bir masanın üzerine cüzdanını attı, bir eski boş iskemleyi odanın kenarından çekip masanın duvar tarafına koyduktan sonra oğluna, “Sen şuraya oturursun, beklersin,” dedi.

Kendi de yerleşti, masanın bir gözünden büyükçe bir defter, bir başka gözünden bir küme kâğıt çıkardı.

O zamana kadar yazı yazan ve onların geldiklerini ancak şimdi görmüş gibi başını kaldırarak bakan birisi sırıtarak, “Vay, efendim, günaydın,” dedi, “biz de merak edip duruyorduk. Nasıl oldu da her gün erkenden damlarken bugün geç kaldı, diyorduk. Meğerse mahdum beyefendi berabermiş. Ne kadar olsa çocuk ayağı. Ne kadar da büyümüş, serpilmiş, bu genç yaşta böyle evlat yetiştirmek herkese nasip olacak bir nimet değil, hayrülhalef desenize... Değil mi başefendi?”

Başefendi denen o dipteki genç gözlerini kâğıtlarından kaldırdı ve gülerek, “Küçükbey babasına tıpatıp benziyor, hele kasketi de ne kadar yaraşmış!” dedi.

O zaman çocuğun aklı başına geldi. Kasketini çıkarmayı nasılsa unutmuştu, hemen eliyle onu kavrayıp çıkardı; fakat kıpkırmızı, nereye koyacağını bilemeyerek dizlerinin üzerinde tuttu ve öylece kaldı.

Babası gözünün bir ucuyla çocuğu göstererek ve başefendiye bakmaya cesaret edememeksizin, “Günaydın,” diye başlayan ve zevzekçe hep sırıtan adama, “Alayın sırası değil!” dedi.

Fakat alay hep öyle devam etti.

O zevzekçe adamdan başlayarak sırayla başefendiye kadar hep birer birer ona takılıyorlardı; bir aralık babası gözlüğünü takarak hokkasına4 baktı, “Buna gene kum koymuşsunuz! İnsaf be yahu!” dedi.

Hep birden kahkahayla güldüler. O iki elleriyle çocuğu göstererek, “Tam sırasını bulmuşsunuz!” demek istedi.

Hokkayı temizlemek için yerinden kalktı, dışarıya çıktı. Tam bu dakikada o zevzek adam kapının öte tarafında oturan, ancak yirmi yaşlarında bir gence, “Haydi!” dedi.

Genç, elinde bir kâğıtla yerinden fırladı, öteki de masasından kalkıp geldi, babasının cüzdanını aldı, içinde ne var ne yok hepsini çıkarıp yerine buruşturulmuş kâğıtlar tıktı ve sanki hiçbir şey olmamışçasına cüzdandan aşırdıklarını alarak tekrar geçip yerine oturdu.

Elinde kâğıtla çıkan genç de geri geldi. “Oldu,” dedi, “hiç farkında değil.”

Bütün bu şeyleri pek iyi anlamayarak fakat yüreğinde derin bir sızlayışla gören çocuk, o zaman babasının elinde temizlenmiş hokkayla ve parmakları mürekkeple simsiyah olmuş, geri döndüğünü gördü.

Ve gene gördü ki, babasının ta arkasında, ceketinin altında, oturulacak yerin biraz üstünde, kalın bir yazıyla bir kâğıt var. Ve okudu: “Günaydın...”

O zaman elini uzattı, kâğıdı koparıp attı, babasına göstermeden... Sonra eğilip hıçkırıklarını zapt ederek babasının kulağına, birinci defa olarak sevgi anlatan bir hitapla, “Babacığım,” dedi, “bana izin veriniz, daireyi gördüm, şimdi eve döneyim. Yemin ederim ki uslu uslu oturur, derslerime çalışırım...”

O da böyle alayla başlayan güne çocuğun şahit olmamasını istemiş olacak ki hiç ses çıkarmayarak evin anahtarını cebinden çıkarıp çocuğa verdi.

* * *

Eve girdikten sonra merdivenden koştu, yatağına gitti, yüzükoyun kapandı, o zamana kadar zapt edilmiş hıçkırıklar birden taştı, saatlerce ağladı, ağladı, sonra uykusuz geçen gecesinden kalan bir yorgunlukla derin derin fakat hep göğsü körüklenerek uyudu.

Birden, babası, o büyük adam, bir tarafına iğne batmış bir balon gibi boşaldı; birden kökü kurumuş bir ağaç gibi yaprakları sarktı, söndü, döküldü... ve daire kâğıttan yapılmış bir ev gibi tutuştu, yandı, külleri savruldu.

Fakat o zaman babası için hiçbir vakit duymadığı bir sevgiyle yüreği dolarak uykusundan uyandı ve akşam o eve dönünce cesaret etti, yanına gitti, birden kucağına atıldı, iki kollarıyla babasının başını kavrayarak yüzünü yüzüne sürdü, öptü ve birinci defa olarak babasının kokusunu duydu.

1. “Büyük Adam”, Onu Beklerken, Hilmi Kitabevi, 1935. (Y.N.)

2. Evlatlık olarak alınan, ev işlerinde çalıştırılan kız. (Y.N.)

3. Tekerlek biçiminde, sarı renkte, kaşara benzeyen bir tür peynir. (Y.N.)

4. Mürekkep kabı. (Y.N.)

*****

Keklik İsmail5

Bir müddettir, hele şu son senelerde hep İzmir hatıralarıyla çevrili olarak yaşıyorum. Bugün ruhumda onun havasının kokusu, kalbimin tellerinde onun terennüm eden sesleri, beynimin dokularında hep onun titreyen hayalleri var. Böyle, ruhumun artık sonsuza kadar unutuş perdeleriyle kefenlenmiş derinliklerinde bir daha uyanılamayacak, derin uykulara gömülmüş zannolunan hatıraları, takım takım, binlerce, binlerce, hep birden dirilip fışkırıyor, beni altında başka şeylere göz açtırmayacak bir şelalenin çisentilerine boğuyor.

Bunlardan otuz beş sene öncesine ait bir tanesini tespit ediyorum.

* * *

“Sabur Hoca’nın kızını Bozyakalıların oğluna veriyorlarmış” haberi Tilkilik’te6 işitilince herkes kalbinin derin bir köşesinde eleme benzeyen bir şeyle müteessir oldu.

“Keklik İsmail ne yapacak?” sorusuyla dudaklar buruldu. Bu güzel gencin ta şu kadarcıktan beri, seneden seneye daha başka bir göz alıcılıkla serpilen güzelliğini, güzelliğine soylu bir üstünlük ekleyen tavırlarındaki ağırbaşlılığı, düzenli hayatını, daima ahlakı kadar temiz ve seçkin olmaktan geri kalmayan süsünü takip ede ede İkiçeşmelik’ten Namazgâh’a, Şadırvanaltı’ndan Çorakkapı’ya kadar bütün halk onu hürmetle karışık bir muhabbetle severdi. Ve o hiçbir kimseye hiçbir kelime söylememişken, en küçük bir hareketiyle bir ufak şüphe bile uyandırmamışken yine, bilinemez nasıl, sezilmiş, anlaşılmıştı ki Keklik İsmail, Sabur Hoca’nın kızını seviyor. Aşk, geçtiği yerlerde hazzın öyle izlerini bırakır ki bu görülmese bile duyulur, sezilir. Keklik İsmail, Fettah Camisi’nden Yokuşbaşı’na doğru giderken hafif ve kıvrak yürüyüşüyle kendisine ta ne zamandır bu lakabı kazandıran, o seke seke, hoş salınışıyla geçişinden, galiba köşede bir evi dönerken dolaşan ayaklarından, bulanan gözlerinden, kabaran göğsünden, küçük, kıvırcık, siyahla kumral arasında bıyıklarını hafifçe kaldıran dudaklarının titreyişinden fark olunmuş, hissedilmişti ki o, Sabur Hoca’nın kızına âşıktır.

Ağzından söz almaya çalışanlar, onu bir itirafa karar verdirmek için söyletmeye çabalayanlar oldu; o daima pembe beyaz yanaklarına bir utangaçlığın alevlerini getiren bir çekingenlikle, biraz gevrekçe sesinin çocukça bir kahkahasıyla şöyle bir yandan bakar, “Amma yaptınız ha!” der, güya bu şakaya pek şaşmışçasına, koyu sarı gözlerinin gülümseyen, tatlı, kıvılcımlı bakışını muhatabının üstünde geciktirerek, başka bir şeyin ilavesine gerek görmeyerek, art arda gelen sorulara bu bakışın mütebessim sessizliğini yeterli bir cevap sayarak sorgunun bitmesini sabırla beklerdi.

Nihayet sohbet, onun hep söylenen sözleri şakaymış gibi dinleyerek savuşturmaya karar vermiş inatçı sessizliğiyle bitince, birden sınavdan kurtulmuş bir çocuk neşesiyle fırlayarak kalkar, ellerinin becerikli bir hareketiyle önce fesinin poşusunu7 düzelterek rengârenk ipek püsküllerin biraz uzunca, kumral saçlarına inişindeki ahengi yoklar, Trablus kuşağını8 ince beline biraz daha sıkıca dolayarak ta ucunu gelişigüzel, tekrar çözülüp düşmeye hazır bir ihmalle sol tarafına sokar, kofalı9 mavi şalvarını önden tutup iki bacağının arasından arkaya fırlatır, seri bir nazarla kırmızı diz bağlarına, gergin beyaz çoraplarına, uçları sivri parlak siyah sahtiyandan10 pabuçlarına bakar ve bir dakika sürmeyen bu teftiş neticesinden memnun olarak dünyanın en bahtiyar, en keyifli bir çocuğu neşesiyle, o kıvrak yürüyüşü arasında, Tilkilik’ten Mezarlıkbaşı’na doğru seke seke giderdi.

Tütüncü Şahbaz Hasan, Muhallebici Mustafa Dayı, Berber Köse Şerif, Aktar Mümin İmam sırayla ona seslenirler, o hiçbirini kırmak istemeyerek sağ elini özür diler bir edayla sol tarafına kor, “Merhaba!” der ve gözünün bir işaretiyle ilerisini gösterirdi. Bu işaret, “Namaza yetişeceğim,” demekti.

Cemaatle namaz kılmak çocukluktan beri alışkanlığıydı ve hemen hiçbir vaktini şaşırmazdı. Onu asıl sevdiren de güzelliğinin yanında bu güzel huylarıydı.

Babasından kalan bağlarını işletir, icabında kendisi de toprak işleriyle meşgul olmaktan çekinmez, hasta anasına, dul ablasına benliğini adar, eşini dostunu sayar, büyüklerinin ellerini öper ve hiçbir zaman, hiç kimseyle kavga etmezdi. Hele içkinin başlıca düşmanıydı. Mahalle gençlerinden birçoğuyla onların içki düşkünlükleri sebebiyle ayrılmıştı. Onun içindir ki o, sokaktan geçerken kendisini gülümseyerek izleyen gözlerde hürmet ve sevgiden oluşan bir bakışla takip edilirdi. Sabur Hoca’nın kızını Bozyakalıların oğluna verecekleri haberi duyulunca bu hürmet ve sevgiye bir de merhamet hissi eşlik etti.

* * *

Bir gece yatsı namazından sonra cemaat dağılırken müezzinin küçük oğlu telaşla Menzilhane’nin kahvesine daldı ve imam efendinin nargilesini kendi eliyle doldurmaya hazırlanan Pehlivan Hüseyin’in kolunu dürterek evvela kendi dudağını, sonra bu dev cüsse adamın kulağını gösterdi. Pehlivan Hüseyin bir elinde nargilenin lülesi, diğer elinde ıslak tömbeki11, eğildi, kulağını çocuğun ağzına kadar götürdü:

“Keklik İsmail sarhoş, dışarıda, kahvenin köşesinde oturmuş, kendinden geçiyor.”

Pehlivan Hüseyin tömbekiyle lüleyi peykenin üstüne fırlatarak uçtu. Çocuğun hakkı vardı, Keklik İsmail sarhoştu. Pehlivan İsmail bir eliyle bir iskemle çekti, diğer eliyle gencin etrafını alan üç-beş arkadaşa, “Savulun!” işareti verdi. Hep çekildiler. Onlar iki kişi kaldılar. Diğerleri uzaktan, korkulacak ve şaşılacak bir şeye bakıyormuşçasına sessiz, duruyorlardı.

Keklik İsmail sarhoş! Bu öyle şaşılacak bir hadiseydi ki daha korkutucu ve feci olayların başlangıcı olmasın diye herkes bir korku duyuyordu. Keklik İsmail’in, bu hiç kavga etmeyen çocuğun pek cesur olduğunu ve daima belinden şalvarının içine sokulmuş bir uzun saldırma12 taşıdığını hep biliyorlardı.

Sade Pehlivan Hüseyin söylüyor, ara sıra elinin tersiyle çocuğun fesini, poşusunu okşayarak güya ruhunun saf ve merhametli şefkatini bu hasta kalbe akıtmaya çalışıyordu. O susuyor, bütün söylenen şeylere dudaklarını kısarak cevap vermiyor, yalnız ara sıra güya pek ağır geliyormuşçasına başını arkasında duvarın taşına sürterek iki tarafına sallıyordu.

Pehlivan Hüseyin söyledi, söyledi, nihayet Keklik İsmail birdenbire bir homurtu içinde, “Beni anama gönder Pehlivan!” dedi.

O zaman hiç tereddüt etmeden Pehlivan Hüseyin ayağa kalktı, onu kolundan tuttu, “Gel oğlum,” dedi. Ve ikisi birden, Pehlivan onun kolundan tutarak, köşeyi döndüler, yokuş yukarı çıkmaya başladılar.

* * *

Bu geceden itibaren artık âdet oldu. Keklik İsmail durmadan içiyor, önüne gelenle kavga ediyor, bütün dostlarının şiddet ve kabalıkla gönlünü kırıyor, yoldan geçerken kimselere selam vermiyor, artık camilere devam etmiyor, olmayacak şeylerden çekişme bahanesi çıkarıyor, ikide birde elini saldırmasının ipek Trablus kuşağı altında artık saklanmaya gerek görmeyen kabzasına götürüyordu.

Bir hafta içinde bütün hayatının iyi şöhreti yıkıldı, hatta daha fena... Bu dönüşümün sebebini, nadir istisnalar haricinde, insanlar aramadı bile. Ona sadık kalan tek tük dostların arasında Pehlivan Hüseyin’in safça bağlılığı Keklik İsmail’in üstünde sürekli bir gözcüydü.

Bir gece yine onun Menzilhane Kahvesi köşesine bir düşüşü oldu. Pehlivan Hüseyin başını maşrapayla su dökerek ıslatırken galiba son bir kavgasından bahsederek sitem ediyordu. “Ama niçin böyle kavga çıkarıyorsun?” diyecek oldu. Birden çocuk, sarhoşluğunun içinden sıyrılarak doğruldu ve dik bir gözle Pehlivan’ın yüzüne bakarak bağırdı:

“Bir kızan olsun da beni vursun diye!”

Sonra müthiş bir nara attı. Güya olanca acısını bu naranın içinde savurmuşçasına birden sakinleşen bu halle başını Pehlivan’ın omuzlarına dayadı, “Yanıyorum kardeşim,” dedi. Acısının ilk ve son itirafı bu oldu.

Ne nasihat ne tehdit ne uyarı... hiç, hiçbir şeyin faydası olmadı. Artık Keklik İsmail bu mahallelerin en hırçın, en hayırsız, en zararlı bir mahluku oldu; tek başına bütün bu şehir parçasının huzurunu ve sessizliğini bozan, zavallı bir sarhoş derecesine düştü.

İmam Efendi’den başlayan bir ifadeyle ona hep birlikte “len yuflihun’dan”13 denildi.

* * *

Bir gece Fettah Camisi’nde halk yatsı namazından sonra dağılmıştı. Cemaatin son üyeleri dar sokaklardan evlerine girerken bir aralık Çorakkapı’dan gelerek Keklik İsmail, tamamen sarhoş, elinde saldırma, tiz bir narayla evlerin camlarını titretti.

Son kapılar kapandı, herkes evlerine çekilmişti, Sabur Hoca’nın evine dönecek köşede titreyen fenerin ışığı bu sokaklarda artık aydınlatacak kimseyi bulamıyordu. Keklik İsmail tam köşeyi dönerken, gözler Sabur Hoca’ nın evinde, daha yanık, daha tiz bir nara daha attı, elinde saldırmayı savurarak sıçradı, güya bütün dünyayı kendi ruhu kadar karanlık yapmak istiyormuşçasına fenerin camlarını parçaladı. Naranın ardından, “Yanıyorum Allah!” nidasıyla etraftan imdat istercesine kükredi.

Tam bu sırada beyaz ipekten cüppesiyle, arakiyesinin14 üstünde beyaz sarığıyla, elinde asasıyla Şeyh Feyzullah Efendi köşeyi dönüyordu.

Şeyh Feyzullah Efendi, İzmir’de melekçe bir hayatla ermişliğine hükmedilmiş bir zattı ki halkın üzerinde sihirli bir etkisi vardı. Gayet az söyler, daima bir gölge çekingenliğiyle yürür, sapsarı, henüz tabuttan çıkmış bir ölü halinde, güya yanmış, erimiş ince hayalet türünden bir vücutla bir gönül hayatı yaşayarak, dünyadan, ahrete has bir nefes maneviliğiyle geçen bir ihtiyardı.

O da namazdan dönüyordu.

Bu asasına dayana dayana yürüyen ihtiyarla elinde saldırma, sendeleyen sarhoş genç karşı karşıya geldiler, sönmüş fenerin altında biri durdu, diğeri irkildi. Karanlığın arasından sarhoş, şeyhi sezdi; birden elinden saldırma düştü, ona doğru iki adım attı. Şeyh bekleyerek duruyordu. Rükûya varırcasına eğilerek ihtiyarın iki ellerinden tuttu, ağzına götürdü, öptü.

Şeyh ona yalnız, “Yarın bana gel!” dedi.

* * *

İkisinin arasında ne oldu, bilinmiyor. O günden sonra Keklik İsmail içmedi, tekkeye devam eder oldu. Yavaş yavaş ipek poşusu, Trablus kuşağı, kofalı şalvarı birer birer ortadan kalktı. Kumral, uzun saçları tıraş edildi, başına bir arakiye, arkasına bir cüppe giydi.

Günden güne onun pembe beyaz yanaklarına bir sarılık, bir süzgünlük geldi, sakal salıverdi. Ve bir gün haber alındı ki Şeyh Efendi ondan bahsederken, “Zakir İsmail Efendi” unvanını kullanmış.

Bu haber İzmir’in içinde dolaştı. Herkes Keklik İsmail ismini unutarak ona bedel Zakir İsmail demekte birleşti.

O güne kadar Şeyh Feyzullah Efendi’nin pek taraftarı görünmeyen Pehlivan Hüseyin ne zaman onu sokağın bir başından geliyor görse derhal fesini, poşusunu düzelterek Menzilhane’nin önünde divan durur ve artık kerametine inanan kalbinin bir hamlesiyle koşarak her defasında şeyhin iki ellerinden öperdi.

Temmuz 133715

5. “Keklik İsmail”, Bir Hikâye-i Sevda, Sabah Matbaası, 1922. (Y.N.)

6. Agora ile Basmane arasında kalan eski bir mahalle. (Y.N.)

7. Başa sarılan ipekten dokunmuş parlak kumaş. (Y.N.)

8. El tezgâhında dokunmuş renkli keten ve ipek karışımı dokuma kumaştan yapılan bir çeşit kuşak. (Y.N.)

9. İnce ve püskül biçiminde bir çeşit saz. (Y.N.)

10. Tabaklanarak boyanmış ve cilalanmış genellikle keçi derisi. (Y.N.)

11. Nargileyle içilen bir tütün türü, nargile tütünü. (Y.N.)

12. Yatağana benzer bir çeşit büyük bıçak. (Y.N.)

13. (Ar.) Asla kurtulamayacak olanlar. (Y.N.)

14. Dervişlerin giydikleri, tiftikten yapılmış ince külah. (Y.N.)

15. Temmuz 1921. (Y.N.)

*****

Kadın Pençesi16

Benden çok daha genç olan iki dostumun oldukça garip bir teklifiyle karşılaştım. “Bir gece bizimle beraber bara gelmek ister misiniz? Bu zamanın şu yeni âlemini görmüş olurdunuz,” dediler.

Ben, “Niçin olmasın?” diye cevap verirken onlar birbirine bakarak gülümsediler. Anladım ki bu teklifin altında başka bir maksat gizlidir. Soruyla dolu gözlerle yüzlerine baktım, o zaman birbirini bakışlarıyla yokladıktan sonra karar verdiler ve birinin başladığı sözü öteki tamamlayarak bana gene benden çok daha genç, kendi yaşlarında bir üçüncü dosttan bahsettiler.

Ben bu üçüncü dostun hikâyesini uzaktan uzağa biliyordum, yalnız son evreleri tam anlamıyla bilmiyordum. Öğrenebildiğim kısımları şundan ibaretti: Bu üçüncü dost, yaratılışın, maddi görünümüne ait özellikleri paylaştırırken güzel denebilecek şeylerden epey cimrice davranarak meydana salıverdiği bahtı kara mahluklardan biriydi. İri bir boyu vardı; yürürken, otururken kollarını, bacaklarını koyacak bir yer bulamıyor gibiydi; donuk sarı ve yer yer daha koyu sarı lekelerle dolu yüzünde hiçbir zekâ ışığının parıltısı görünmeyen gözleri onun bütün varlığına koyu bir ahmaklık anlamı verirdi. Halbuki bu genç, en hassas, en fazla incelik ve duygululuğa meyilli bir mahluktu ve sanki bir perde altında örtünüp saklanmış olan zekâsı daima derinlere dalmaktan, kendi kendisinin ta içinde birikmiş izlenimlerin arasında dolaşıp gömülmekten haz alırcasına meydana çıkmaktan çekinirdi. Sonra kendisinin hiç sevilmediğine, sevilemeyeceğine kanaatinin acısını çıkarmak istercesine hayatı, dünyayı, bütün insanları ve onların arasında kadınları sevmek hususunda öyle bol bir açlığı vardı ki bunu göstermekten utanarak, sanki sevilmeye layık olmadığı gibi sevmeye de layık görülmeyeceğine inanarak susar, ruhunun güzelliğini, iyiliğini bir ayıpmış gibi gizlerdi.

Bir parça eşip çirkinliğinin altında sinmiş duran güzel ve iyi şeyler bir kere keşfedilince bu adamı sevmemek mümkün değildi. Onun içindir ki bana hikâyesine dair etraflı bilgiler vermeye başlayan o iki arkadaşıyla ben, onu hem sever hem de sevilmesi bu derece zor olduğu için ona acırdık. Ben gene bilirdim ki bu adamın bir türlü tatmin edilemeyen sevmek ihtiyaçları birike birike bir gün birdenbire taşmış ve hep birden kümelenerek bir genç kızın üzerinde toplanıvermişti. Bu hadiseyi bir evlilik takip etti. Onu tanıyanlar, bizler, sanki bir ağızdan, “Zavallı!” dedik.

Zavallı! Zira bu çirkin adam, muhakemesini iptal eden, yapılacak işin sakınılamayacak sonucunu önceden tahmin etmek kabiliyetini örten bir dalgınlıkla iyi yaşamış fakat fakir düşmüş bir ailenin enişteler, amcalar elinde, daha doğrusu ortada kalmış pek güzel bir kızını almıştı. Bu kızı bütün İstanbul’un özel bir sınıfa mensup halkıyla beraber bizler de hep tanırdık, hep bilirdik. Onun gösterişi halka halka açılan ve açıldıkça gözleri kamaştıran bir güzelliği, sonra bu güzelliğe pek iyi eşlik eden bir şuhluğu, ince dudaklarının daima yarı açık bıraktığı düzgün beyaz dişlerinin hayatta ne olursa olsun, zevk namına ne varsa onu ısırıp yemek isteyen öyle bir hırs anlamı vardı ki hiç kimse onun varlığından taşan cazibe halkalarının kemendine takılmak cesaretini bulmamıştı.

Bu cesareti o buldu. Onun içindir ki bu evliliğin doğuracağı sonucu önceden görmekte hiç zorluk çekmeyerek, “Zavallı!” diye acımıştık. Bu acıyışın doğruluğunu yaşananlar ispat etti. Bir gün haber aldım ki nihayet alnında yazılı olan talihi en geniş ölçüde vermekten çekinmeyen bu kadın, bir gün güzelliğinin zevklerini etrafa, şuna buna, her yolunun üzerine tesadüf edene ölçüsüz, sayısız savurup serpebilmek için onu bırakmış, o da birdenbire hakikati gözlerinin önüne seriveren bir şimşek arasında nasılsa bulunabilmiş bir kararlılıkla ondan ayrılmıştı.

O vakitten sonra onu görmemiş ve hikâyesinin aşağısını öğrenmemiştim. Genç dostlarımın ağzından dinledim ki kadın beş ay, üç hafta, iki gün süren, kendisini şurada burada kapatan ilişkilerden sonra; bir gün birdenbire; şakraklığından, zevkine olanca bolluğuyla gıda arayan açlığından hiçbir şey kaybetmeyerek, hayatta kırgınlıklar çoğaldıkça eğlenmek emellerine daha fazla bir genişlik gelerek bar âlemlerinde görünmeye başlamıştı. Hemen her gece onun sabahlara kadar oynayıp eğlendiğine, içip çıldırasıya güldüğüne şahit olurlar, sonra artık eğlence saati bitince şunun bunun kolunda, kim tesadüf ederse o erkeğin vücuduna yapışarak çıkıp gittiğine dikkat ederlermiş.

O ortada yokken matemini kendi içine gömerek kendisi de ortadan kaybolan zavallı adamın, bu eski âşık kocanın dayanıklılığı, o böyle bar âlemlerine atılıp da meydana çıkınca birden iflas edivermişti. Şimdi o da kadının peşinde barlarda dolaşıyor, her gece o neredeyse o da orada, bir kenarda, bir masanın başında durmadan içiyor; donuk gözlerle, yorulmak bilmeyen bir hırsın rüzgârlarına katılarak, şunun bunun kollarında dönen kadını takip ediyor; nihayet o bu gecenin sona kalan erkeğiyle çıkıp gittikten sonra o da sendeleyerek, bir kara bulut gamıyla silinip gidiyordu.

İşte bana anlattıkları hikâye! İstedikleri şeyi de söylediler. “Sizi dinler,” dediler, “bu adamı kurtarın, onu bir yerlere, uzaklara gönderin. Görüyoruz ki korkunç bir uçurumun kenarında, yuvarlanmak üzeredir, onu tutup çekecek bir el lazımdır. Bu el sizin eliniz olamaz mı?”

Buna hiç ihtimal vermemekle beraber teklifi kabul ettim ve o gece onların, bu eski karıkocanın bulunacakları düşünülen bara gittik.

O, dedikleri gibi, bir kenarda, tek başına bir masada içiyor ve duyguları bir aşk beşiğinin içinde sallayan bir tango havasıyla, bir erkeğin kolları arasında, başı hafifçe onun omzuna dayanmış, dudakları derin bir hazzın ve beklenen daha derin bir zevkin sarhoşluklarıyla yarı açık vücudundan yayılan sıcak havanın dalgalarıyla önünden geçerken o zavallı adamı sararak dönüyordu.

Yavaşça masasına oturduk. Bizi tatlı olmaya çalışan bir tebessümle selamladı. Bu tebessümün anlamı, “İşte böyle! Her gece böyle!” demekti.

Görüşmek istedik. Ben şuradan buradan bahsetmek için başlıyordum; tek kelimelerle ve hep tatlı olmaya çalışan tebessümüyle cevap veriyordu; fakat gözleri hep kadındaydı, o nereye doğru gidiyorsa onun da gözleri, sanki bir ipliğin ucuna takılarak o tarafa doğru uzanıp gidiyordu. Kadın ona bir defa bile bakmadı.

Bu ne kadar devam etti? Epeyce uzun sürdü. Bu süre zarfında hep boşalan kadehinin yerine bir başkasını getirerek ve her defasında, “Arzu eder misiniz?” diye bir ikram yaparak, bize bakmadan, gözleri hep kadında, uslu uslu ve daima susmayı tercih ederek oturuyordu. Sonra birdenbire, hiç umulmayan bir zamanda, hiç beklenmeyen bir hadise oldu.

Kadın yakışıklı, gösterişli bir gencin kollarındaydı; benim de gözlerim istemeksizin onu takip ediyordu. Bir aralık genç ile kadının dudakları birbirine yaklaşır gibi, birbirine yapışır gibi oldu ve tam bu sırada bizim masada, yanı başımızda bir şangırtı işittik.

Benim gibi, genç ile kadının birleşmeye hazır dudaklarını o da görmüştü ve birden o dakikaya kadar sessizce acısını kemirirken, artık taşmamaya kuvvet bulamayarak ellerinde sıktığı kadehi mermere çarpmış ve avucundan sızan kanla karışık rakı etrafa damlarken o mateminin bu çöküş manzarası üzerine kapanarak, sesi çıkmayarak fakat omuzları kabarıp inerek ağlamaya başlamıştı.

Tam o zaman kadın kollarında bulunduğu genç adamı itti ve doğru bize geldi. Bir boş iskemleyi çekerek onun, bu dakikaya kadar yüzüne bakmadığı adamın ta karşısına oturdu; kolunun yenine sıkışmış küçük bir mendili çıkardı, onun kanlar içinde, şıpır şıpır damlayan elini sarmaya çalıştı ve bir eliyle onu zapt etmek istedi. Sonra diğer elini yavaşça, büyük bir yumuşaklık ve şefkat hissiyle onun başına götürdü, yavaş yavaş, hasta bir çocuğu uyuşturmak istiyorcasına saçlarını taramaya başladı.

O hep öyle, omuzları körüklenerek, yüzü masanın üzerine kapanmış ağlıyordu; sonra kadın yavaşça eğildi ve bu kadın pençesi, şu zavallı erkeğin başının üzerinde onu avutmaya çalışırken, kim bilir neresinden gelen bir dakikalık kadın merhameti ona ancak işitilen bir sesle, “Kalk,” dedi, “beraber gidelim. Bu gece sen bende misafir olacaksın...”

Üçümüz de birbirimize baktık ve yavaşça, hiçbir kelime söylemeden; onları kendi hallerine, bu bahtsız erkek başını o kadın pençesinin altında bırakarak, yüreklerimizde burkulan bir düğümle silinip çıktık.

16. “Kadın Pençesi”, Kadın Pençesi, Hilmi Kitabevi, 1939. (Y.N.)

*****

Sade Bir Şey17

Saatçilik, pederlerinden miras kalan bir sanattı. Onun hayatında her ikisi de dükkânda çalışırlardı. Fakat peder vefat ettikten sonra bu mümkün olmadı. Fikir ayrılıkları; derhal biri dükkânın sağ tarafında, biri sol tarafında senelerce, ta şu kadarcıktan beri çalışan bu iki biraderin peder eksiliverince onların ruhunu bir uzlaşma noktasında tutan irtibat bağını koparmış oldu. Aralarında hallolunacak meseleler, paylaşılacak şeyler, birisine yahut diğerine uyarak kabul olunacak fikirler ortaya çıktı. İşin başlangıcında her ikisi de diğerine karşı, karşılıklı yardımlarda bulunuyorlardı. Öyle ki sonunda yaklaşa yaklaşa ya öpüşmek ya boğuşmak lazım geldi. Öpüşmediler, boğuşmak da istemediler, yalnız ayrılmakla yetindiler.

Küçük, Hüseyin Efendi pederinin dükkânında kalmak istiyordu. Büyüğe, Hasan Efendi’ye, “Mademki siz Divanyolu’nu tercih ediyorsunuz, oraya gidersiniz, ben Mercan’da kalırım,” diyordu.

Büyüğün kendine has düşünceleri vardı: Divanyolu’nda bir dükkân, zarif bir vitrin; yalnız saatçilik işi yapmakla da kalmayacak, ufak tefek bulunduracak, saatçiliğin kaldırabileceği çini kâseler, fağfur18 takımlar, küçük gümüş kap kacak, çay semaverleri... daha sonra saatçilikten tamamen uzaklaşmamakla beraber orasını bir çeşit seçkin tuhafiye haline getirecek, yavaş yavaş, iki sene sonra, beş sene sonra... her halükârda pek az bir zaman sonra Gedikpaşa’da, Marmara’ya nazır, bir zarif ev, hatta kim bilir... evet, talih bu, biraz yardım ederse belki İhsaniye’de bir yalı... O zaman birden bütün bu hayalleri arzularının ufkunda gerçekleşmiş görerek düşüncelerini paylaşmadığı için gizli bir öç alma duygusuyla, “Hüseyin o vakit pişman olacak ama... o varsın Mercan’da pineklesin, orada bereket olsaydı peder altmış sene küçük bir saatçilikle kalmazdı,” hükmünü verirdi.

Az çok anlaşmazlıkla aralarında bölüştürülecek şeyleri paylaştılar. En büyük anlaşmazlık, büyük, sarı tunçtan bir büyük oturtma saat19 hakkında yaşandı. Pederleri onu vaktiyle bir terekeden bin iki yüz kuruşa almıştı. Küçük, Hüseyin Efendi, “Şimdi sokağa atsanız iki bin kuruş eder, meraklısına bakar yoksa. Hele bir Frenk görse buna çıldırır,” diyor, Hasan Efendi, “Bedesten’de20 bundan iyileri vitrinlerde küfleniyor. Alınalı üç sene oldu, üç müşteri çıktı mı?” şeklindeki ikna edici sorusuyla muhatabını susturuyordu. Küçük, bir an evvel şu yorucu meseleden kurtulmak için ses çıkarmadı, hatta Hasan Efendi’nin onu almak için esas arzusunu da keşfederek, “Siz bunu yeni dükkânın vitrininde gösteriş olsun fikriyle alıyorsunuz. Alınız, mübarek olsun,” dedi.

Ertesi günden itibaren sarı oturtma saat Divanyolu’nda yeni dükkânın yeni vitrininde açılış törenini ilan ediyordu.

Onlar her akşam evde –çünkü evi ayırmaya imkân bulamamışlardı– ufak bir hal hatır sormadan sonra sıkılarak artık iri iri iki dükkân sahibi hatta aynı sanatın iki rakibi sayıldıkları için işe dair görüşemeyerek, her ikisi de kendisine ait düşüncelerle düşünürken bol bol, uzun uzun esnerlerdi.

Bir gün akşamüzeri Hasan Efendi dedi ki:

“Haberin var mı? Ben Ahmet’i dükkâna alıyorum, okuyup da ne olacak? Beni hiç olmazsa çırak aylığından kurtarmış olur.”

Hüseyin Efendi derhal cevap verdi:

“Ne tuhaf tesadüf! Ben de şimdi Mehmet için düşünüyordum. Oğlan artık epeyce büyüdü. Biraz da okuyup yazmak öğrendi. Varsın dükkâna gelsin. Zaten bir çırakla idare mümkün olmuyor.”

Hasan Efendi yutkundu, bir şey söylemek istiyordu fakat sessiz kalmayı tercih etti. İki biraderin maksatları bir fakat sebepleri ne kadar zıttı! Hasan Efendi bunu derhal anlamış, “Maşallah, demek bir çırakla yetiştiremiyorsun, halbuki bana bir çırak fazla geliyor,” demek istemişti.

Birbirlerinin dükkânlarına uğramazlardı. Gece işten bahsetmezlerdi. Bir çatı altında yaşayan bu iki adam artık birbirinin yabancısı olmuştu. Yavaş yavaş aralarında bir huy farkı da başladı. Hasan Efendi artık düşünücü, uzun sessizlikler içinde yüzücü bir adam oluyor, Hüseyin Efendi aksine gittikçe perdesi yükselen kahkahalarıyla evin görmüş geçirmiş tavanlarına taze bir mutluluk neşesi asıyordu.

Büyük, bu kahkahalardan bir yürek acısı hissetmeye başladı. Gittikçe akşam yemeklerinden sonra iki ailenin birlikte geçirdikleri zamanları tehdit eder oldu. Bazen sohbetin en kızıştığı bir devresinde, küçük biraderinin en neşeli kahkahalarından birinin arasında onun gayriihtiyari bir hamleyle tütün kesesini, sigara ağızlığını, mendilini, tespihini toplayarak minderden atladığı ve eşine, oğluna itiraza yer bırakmayacak bir işaret vererek odasına çekildiği görülürdü.

Onlar masrafları birleştirmişlerdi. Ortak masraflar için bir küçük defter tutulur, her hafta bitiminde iki birader paylarını verirlerdi. Bir gece yine hesap görülürken Hasan Efendi defteri aldı ve uzun uzun, teker teker masraf kalemlerini gözden geçirdi. Bir şey söylemek için kürkünü dizlerinin altına toplayarak minderin üstünde doğruldu, söyleyemedi. Kuvvet bulmak için bir sigara sardı, özenle ağızlığına yerleştirdi. Minderden inerek mangalın kenarına çömeldi ve külünü silktiği bir ateş parçasını sigarasının ucuna tutarak düşündü. Buna dikkat eden Hüseyin Efendi biraderinin zihnini meşgul eden şeyi davet ederek dedi ki:

“Bir şey düşünüyorsunuz. Galiba masraflar çok görü[nü]yor. Eğer fikriniz buysa hak veririm.”

Hasan Efendi cesa[re]t buldu, “Evet,” dedi, “masraflar böyle giderse...” Cümlesinin yine aşağısını getiremedi.

O zaman Hüseyin Efendi kadınlarla çocuklara bir işaret etti ve onlar çıktıktan sonra biraderinin yanına, mangalın kenarına gelerek dedi ki:

“Birader, sen bana söyle bakayım. Sen ne kadar masraf verebilirsin?”

Hasan Efendi küçüğünün yüzüne bakamayarak hâlâ düşünüyordu. O, sorusunda ısrar etti:

“Söyle bakayım, iki yüz kuruş ferah ferah verirsin ya, verirsin değil mi? Öyleyse sen başka bir şeye karışma. Bundan sonra ben idare edeceğim.”

Büyük hiçbir cevap vermedi. Bu geceden sonra artık defter ortaya çıkmadı. Fakat Hasan Efendi bazen sofrada bir kaymaklı tel kadayıfı yahut fırında bir çift ördek dolması görünce sararır, anlamaya çalışırcasına karısına bakar, kadın gözlerini indirirken o, ayda kendi hissesine iki yüz kuruş düşen bir masrafla bunlar yapılamayacağını düşünerek onlardan yerken lokmalar boğazını yırta yırta geçerdi.

Bir gün Ahmet dükkânda dedi ki:

“Efendi baba, amcamın Mehmet’e aldığı paltoyu gördünüz mü?”

Hasan Efendi oğlunun yüzüne bakmayarak, “Evet,” dedi.

Baba ile oğulun arasında sıkıntılı bir sessizliğin ağırlığı hüküm sürdü. Sonra bir aralık başka bir şeyden bahsedilirken Hasan Efendi gizli bir düşünceyle oğlunun kolunu tuttu, giysisini gözden geçirdi. Ve yavaş bir sesle, “Bununla üşüyor musun Ahmet? Amcan acaba onu kaça almış?” dedi.

Ahmet’e o kış palto alınamadı. O kış Hasan Efendi hemen hiçbir şey alamadı. Sadece küçük biraderine ayda iki yüz kuruş verebiliyordu. Divanyolu’nda tutulan dükkân, Hasan Efendi’nin endişeli yüzünde beliren çizgilere her gün biraz daha derinlik ilave etmekten başka bir şeye yaramıyordu.

Yavaş yavaş tam olarak ne olduğunu incelemeye gerek duyulmamış bir hisle iki birader arasında daha derin bir aralığın açıldığı görülüyor, biri öbürünün talihinden, öteki diğerinin talihsizliğinden sezdikleri havayla birbirlerinden her gün bir parça daha uzaklaşıyorlardı.

Evin ikinci katında Hasan Efendi, birinci katında Hüseyin Efendi otururlardı. Genelde sessizlikle geçen yemekten sonra artık dairelerine kaçmakta, birbirlerine söylemek istedikleri şeylerden bahsetmeye mecbur olmamak için kendi âlemlerine çekilmekte acele ederlerdi. O zaman yukarıda bu aile pederinin hüznünden bulaşan kasvetli bir havayla beyinleri uyuşmuş, karısıyla oğlu talihin yine insafsızca cimriliğiyle geçen bu günün de hayallerinin temelinde böyle yığıla yığıla artık arzularını örtecek bir küme oluşturan bütün diğer geçmiş gün kırıklarının yanında mahzun ve ağlar halde can çekiştiğini seyrediyormuşçasına dalgın, birbirlerinin yüzlerine bakarken aşağıda o günün zaferlerinin neşesiyle patlayan kahkahalar, bu üç kalbi bir pençenin zalimce pençesiyle sıkardı.

Yine böyle onlar yukarıda düşünürken ötekiler aşağıda gülüyorlardı, Hasan Efendi karısına bakarak dedi ki:

“Sana bir şey söyleyeyim mi? Ben burada oturmaktan sıkılıyorum. Dükkânlar ayrıldıktan sonra evleri niçin ayırmayalım?”

Karısı bir şey söylemek istiyormuşçasına davrandı. Fakat cesaret edemedi, gözlerini indirdi. O zaman Hasan Efendi karısının yanaklarından iki damla yaşın yavaş yavaş yuvarlanarak düştüğünü gördü. Bu iki damla yaş, karısının ne demek istediğini anlatmıştı: Evet, evleri de ayırmalı, büsbütün ayırmalı. Ah, onun da zavallı kalbi ne kadar acı çekiyor! Her gün, her saat ciğerlerinden zehir gibi bir ateşin aktığını duyuyor. Uzak olurlarsa bunu hissetmeyecek zannediyor, evet, bunlar hep doğru! Lakin o zaman yoksunlukları artırmak gerekecek. O zaman, artık bilmiyor daha neler olacak, bir şeyler olacak ki onları daha da sefil, daha da perişan edecek!

İşte bu iki damla yaştan Hasan Efendi bu anlamları almış ve artık evleri ayırmak meselesinden bir daha bahsetmemişti. Bir müddet sonra, bahara karşı, bu meseleden Hüseyin Efendi bahsetti. Dedi ki:

“Birader, bizimkiler bu sene beni bir sayfiyeye21 teşvik ediyorlar. Artık hatırlarını kırmak da olamayacak. İhsaniye’de bir münasip ev kiralamak niyetindeyiz. Ara sıra elbette siz de misafirliğe gelirsiniz.”

Hasan Efendi cevap veremedi. İhsaniye! Oh! O zavallı arzu, o arzu ki her gün bir parçası kırıla kırıla artık hayalinin içinde solgun çiçeklerle örtülü bir mezar hüznüyle uyuyor. İhsaniye! O da orada bir ev düşünmüş, Divanyolu dükkânından orada bir hediye beklemişti.

Boğularak Hüseyin Efendi’ye, “Pek iyi olur birader,” dedi. Yalnız kalınca kalbinde bir hafiflik duydu; hiç olmazsa uzak, onlardan uzak bulunacaklardı. Bir aralık, bir gece karısının yanaklarından yuvarlanan o iki damla yaşı hatırladı, kendi kendine, “Beraber bulunmaktansa sefalet çekmek hayırlıdır,” dedi.

Galiba Hasan Efendi bu hükmünde aldanmıyordu. Onlar gittikten sonra büyük bir yükten kurtulmuş gibi oldular. Hasan Efendi geniş geniş, rahat rahat nefesler alıyordu, hatta hayallerine bile taze bir hayat geldi. Artık geceleri karısına ve oğluna, “Elbette, dükkânı değiştireli daha ne kadar oldu! Birkaç sene dişimizi sıkmak gerekir, sen ona bakma, o gösterişi sever, masraflarını gelirine göre ölçmez, bizim nemize lazım! Siz sonra görürsünüz...” yollu avutucu konuşmalar yapıyordu. Hatta dükkâna bile eskisi gibi küskün bir gözle bakmıyordu, artık camlar ikide birde siliniyor, halkalarda asılı saatlerin tozları alınıyor, sarı oturtma saate yeniden bir beyaz tül örtü geçiriliyordu.

Fakat bütün bu şeyler dükkânın müşterilerini değiştirmedi. Haftada bir kere bir-iki dakikalık bir fark için iri gümüş saatini getiren manavla civardaki devlet dairelerine mensup birkaç meraklı efendi, ara sıra müşterilerinin bozuk saatlerini getirerek şüphesiz fazlasını kendisine alıkoyabilmek için, “Beş kuruştan fazla vermem ha!” diyen karşıki berber, tesadüfen uğramış birkaç yabancı, işte o kadar... hemen daima aynı yüzler tekrar ediyor, hemen daima Hasan Efendi’nin çekmesindeki22 küçük kutuya düşerken bu paracıklar içi boş, inleyen bir sesle kalbini titretiyordu.

Bir gün Ahmet, babasının uzun bir nefis mücadelesiyle sarı oturtma saate bakarak derin derin düşündüğünü gördü. O bir aralık oğluna sordu:

“Dükkânın aylığını ne zaman vereceğiz Ahmet?”

Bugünden sonra Ahmet, babasının ikide birde işini unutarak sarı oturtma saate daldığını görür, sonra ondan gözlerini ayırırken göğsünün kabardığını fark ederdi.

Ay sonuna iki gün kalarak Hasan Efendi oğluna dedi ki:

“Sen dükkânı yalnız bırakma. Ben Bedesten’e kadar gideceğim.”

Bedesten’e gitmekten maksadını söylememişti. Lakin sarı oturtma saati yerinden kaldırarak bir tabutun son süsünü bitiren titrek ellerle tülünü düzelttikten sonra alıp beraber götürdüğünü görünce Ahmet, Bedesten’e niçin gidildiğinin sebebini anladı.

* * *

Bir gün beklenmedik bir şekilde Hüseyin Efendi’nin dükkâna geldiğini gördüler. Baba oğul onu görür görmez sarı oturtma saatin artık boş kalan yerine derin bir üzüntüyle baktılar. Güya o boş yeri doldurmak, onun feryat eden boşluğunu susturmak istiyorlardı.

Hüseyin Efendi sitem etmeye gelmişti: İşte iki ay oluyordu ki İhsaniye’ye gitmiştiler, hâlâ onları bekliyorlardı. Gerçi dükkânda işten başını kaldırıp o da bir kere davet için gelememişti. İhsaniye ne kadar güzeldi! Gelseler de biraz onların da gönlü açılsa!

Hüseyin Efendi söylerken dükkânın ötesine berisine, vitrinde ancak bir sıra oluşturabilen eski saatlere bakıyordu. Sonra bir şey fark ederek sordu:

“O satıldı galiba?”

Hasan Efendi bu belirsiz soruyla neyin sorulmak istendiğini anladı. Yalnız bir, “Evet,” dedi.

* * *

İhsaniye’den hasta olarak döndüler. Üçünün de yaralı kalpleri zehirlenmiş, gördükleri ikramdan, yedikleri yemeklerden, soludukları havadan, her şeyden, kendi yoksunluklarıyla inceden inceye alay eden bütün o mutluluğun misafiri olmaktan hasta oldular. Birbirlerine bir şey söylememiştiler, adeta buna dair bir kelime sarf etmekten korkuyorlardı. Yalnız İhsaniye’den döndükten sonra Hasan Efendi’de şiddetli bir arzu doğdu: Hüseyin Efendi’nin dükkânını görmek.

Divanyolu’na geçtikten sonra oraya gitmemişti. Gitmemek için sebepler bulur, bunun kibarlığa daha uygun olacağını düşünürdü. Dükkânı görmek arzusu doğunca o zamana kadar gitmemiş olmaktan utandı, eskiden uydurulmuş sebepler hep birer birer yıkıldılar, adeta kendi kendisini ayıpladı.

* * *

Hasan Efendi küçük kardeşinin dükkânına girerken yabancı bir yere giriyormuşçasına sıkılıyordu. Hüseyin Efendi onu bir sevinç çığlığıyla karşıladı; lakin o resmiyete, ciddiyete gerek görüyordu, o zaman iki birader, iki yabancı gibi görüştüler. Aralarındaki talih farkı, aralarına bir yabancılık koyuyordu.

Hasan Efendi şimdi dükkâna bakıyordu: bütün kendi hayalleri. O eski dükkânın vitrinleri tamir edilmiş, büyütülmüş, cilalanmış... kâseler, tabaklar, fincanlar, çini ve fağfur ufak tefekler, hatta beş-altı eski seccade, bir işlenmiş kapı perdesi, birçok eski kılıçlar, tabancalar, kalkanlar, köşede bir büyük Japon küpü, sedef işlenmiş iki iskemle, nihayet ta ötede, sokağa nazır camlığın23 içinde...

Hasan Efendi kalbinde bir şeyin ağladığını duydu, daha fazla görmek istemeyerek o sarı oturtma saatten gözlerini ayırdı. Kendi kendisine, “Başka bir saat olmalı,” dedi. Onun başka bir saat olması ihtimali kalbini ikna etmeye yetiyordu.

Hüseyin Efendi bugün, birinci defa olarak biraderine şansının kısa bir tarihini anlattı. Saatçilikle bir şey olamayacağını düşünerek Bedesten alışverişlerine giriştiğine, her gün oraya uğradığına, yavaş yavaş artık bu yola dökülerek dükkânı başka bir kalıba getireceğine dair uzun açıklamalar yaptı.

Hasan Efendi o gün kendi dükkânına dönmek istemedi. Artık o dükkândan nefret etmeye başlamıştı.

Bu ziyaretini ne karısına ne de oğluna anlatmak istemedi. Anlatacak olursa daha fazla acı çekeceğinden emindi.

* * *

Kış yaklaşıyordu. Hasan Efendi onların döneceklerini düşünerek kışı mümkün mertebe zihninde uzatmaya çalışıyordu. Bir akşam eve girer girmez karısı dedi ki:

“Bugün onlar geldiler, haberiniz var mı? Kışın buraya gelmeyeceklermiş. Beyazıt’ta bir ev tutuluyormuş.”

Karıkoca acı bir tebessümle bakıştılar. Aralarında bu meseleden bir daha bahsedilmedi. Şimdi aylar, hep o talihin acımasız cimriliğiyle geçiyor ve her ay geçtikçe sarı oturtma saatten kalan şeyler birer birer çekiliyordu. İki ay daha böyle gidecek olursa... Hasan Efendi gözlerini kapayarak o feci ihtimali görmemek istiyordu. Fakat aylar olmayacak şeylerin birlikteliğiyle hep aynı yoksunlukları tekrar ede ede gelip geçiyorlardı. Nihayet bir gün, bir ay sonu, birinci defa olarak dükkân sahibini tatmin etmeyerek gönderdikten sonra Hasan Efendi başını iki ellerinin arasına aldı ve karşısında Ahmet, manavın getirdiği iri gümüş saati yağlarken düşündü, düşündü...

Artık vitrinde asılan saatlerden her ay geçtikçe bir-ikisi eksiliyor, sarı oturtma saatin açılışını yaptığı yolu takip ediyordu. Sonunda aylardan beri zihnini takip eden bir kâbus gibi işgal eden şeyi yapmak için acı ve amansız bir mecburiyet gördü. Bütün gururunun, duygularının şerefinin isyanını dinlememek için kalbini zorlayarak gidip küçük kardeşinden dükkânında bir yer istedi. Fakat bu, ondan bir parça ekmek istemek türündendi. Bunu pekâlâ hissediyor, bu aşağılığın olanca acılıklarını duyuyordu. Lakin daha fazla uğraşmaya, talihin o kendisine karşı daima kapalı duran demirden pençesini açmaya güç bulamamıştı.

İşte şimdi seneler oluyor ki Hasan Efendi, Mercan’ da, o her gün bir başka talihlilik devrine giren dükkânın bir köşesinde, küçük kardeşinin ticaretindeki berekete ilgisiz bir şahit kayıtsızlığıyla ara sıra bırakılan saatlerin aletlerini silerek, ayarını düzelterek bir seyirci sıfatında kalıyor.

Artık bütün hayalleri onun için olup bitmiş, kendi düşük mevkisini bile önceki kadar hissetmez olmuş.

Hatta sabahtan akşama kadar dükkâna gelip giden simsarlardan, müşterilerden; kardeşinin, yeğeninin telaşlarından, uğraşışlarından eğleniyor gibidir. Kendisine düşük mevkisini hatırlatacak bir şey de yapılmıyor. O, dükkânın köşesinde unutulmuş bir emekli kedi hükmündedir. Yalnız bir derdi, oh, ciğerlerini söken bir derdi var: Ahmet!

Yavaş yavaş görüyor ki durdurulamaz bir düşüşle Ahmet uşaklığa tenezzül ediyor. Şüphesiz pederine bir yardımcı olmak maksadıyla Ahmet dükkânın işleriyle iştigal etmek üzere Hüseyin Efendi tarafından görevlendirilmişti: Ona haftada iki mecidiye24 veriliyor. Fakat ara sıra amcasının, “Ahmet, oğlum, bunu sen becerebilirsin. Köprü başından kırk tane sulucalarından portakal alıverir misin?” yahut bir müşteriyi ağırlamakla meşgul olan Mehmet Efendi’nin, “Ahmet, kardeşim, şuradan bir paket birinci nev sigara alıversen ya! Zıvanalısından olsun!” dediklerini işittikçe Hasan Efendi’nin artık bütün damarları donan kalbinde yalnız bir damar, pederlik damarı, acı bir acı inleyişiyle inler, inler...

İki aydan beri Ahmet dükkânda değil, onun için Hasan Efendi’nin bu damarında da geçici bir rahatlama var. Ahmet, Hüseyin Efendi’nin Gedikpaşa’da, Marmara’ya bakan bir arsada yapılmakta olan evinin inşaatını denetlemekle meşgul...

17. “Sade Bir Şey”, Solgun Demet, Âlem Matbaası, 1901. (Y.N.)

18. Çin’de yapılmış kâse, tabak, vazo gibi porselen eşya. (Y.N.)

19. 17-18. yüzyıllarda kullanılan, taşınabilir saat türü. Ağırlıklarından dolayı duvarda bir rafa oturtulmaları gerekiyordu. (Y.N.)

20. Kapalıçarşı. (Y.N.)

21. Yazlık, yazlık ev. (Y.N.)

22. Çekmece. (Y.N.)

23. Camlı çerçeve ile bölünmüş yer. (Y.N.)

24. 1840 yılında basılmış, 20 kuruş değerinde gümüş sikke. (Y.N.)

*****

Ramiz Hoca25

Otuz beş senelik bir mesafe arasından onun simasını tekrar yaşatmaya çalışırken her şeyden evvel hatıralarımın üstünde Ramiz Hoca’nın bilinmezliklerle dolu, esrarlı hali yüzüyor. Evet, o, her şeyden fazla saklanmış hayat sayfalarıyla, hiç kimse tarafından gerektiği gibi keşfolunamayan ömrünün gizli bir kısmıyla merak edilir ve belki böyle bir tarafı belirsizlik sisleriyle çevrili kaldığından olacak, siması o devrelerin genç nesilleri arasında hem cazibeli hem de temkinlilikle anlaşılmaya muhtaç sayılırdı.

Hemen daima perişan, adeta gerekli bir ihmalle dolanmış beyaz sarığının altında yaşını gizleyen yanık, esmer bir renk ve her tarafı aynı zamanda gören bir sinek gözü türünden cevval gözleri, en basit işleri telaşla yapan, yürürken koşuyor zannolunan, cüppesinin etekleri daima havada çırpınarak oradan oraya seğirten bir hareketliliği vardı.

Hocalığına tek vesile de nasılsa bir aralık medreseden geçmiş olmasının hatırası sarığından ibaretti. Zannetmem ki ilimle ilişkisi Farsçada Gülistan’dan26, Arapçada İzhar’dan27 öteye geçmiş olsun. Bununla birlikte onda rüştiye28 çocuklarını dilsiz bırakan cüretkâr bir güzel konuşma gücü vardı ki ne zaman işlemeye başlasa etrafında hep susulur fakat pek âlimce bir ders dinleniyormuşçasına gözler bulanık, beyinler dağınık, anlayamamanın getirisi bir hayranlığın içinde hürmete benzer bir his duyulurdu. Daha yaşlılar, Ramiz Hoca böyle söylerken ufak bir tebessümle baş silkerler, yan çizerler, daha fazla gülmemek için uzaklanırlar ve galiba gençleri safça hayranlıklarında serbest bırakmak için ses çıkarmazlardı.

Nereliydi? İzmir’e nereden gelmişti? Bunun pek üstünde durulmazdı. Herhalde şehirdendi, galiba sahil kazalarından birinden. Çeşme’den yahut Urla’dan... böyle sarığıyla gelmişti. Bir aralık İstanbul medreselerinde de bulunmuş olmalıydı. İnce ve şakrak sesiyle gazel söylerken, şarkı okurken rakip hanendeleri susturacak bir övünmeyle payitaht musiki üstatlarının isimlerini anar, onlardan ders aldığına dair akıllarda bir şüphe uyandırırdı. Geçmişini pek yoklamaya gerek görmeyen halk, genç nüfus, onu derhal İzmir’in gerekli unsurlarından biri saymakta bağnaz davranmamıştı.

Ramiz Hoca’nın genç nesle hizmeti rüştiye öğrenciliğinden ta zifaf gecesine kadar devam ederdi ve o bu hizmeti öyle hürmet ve şefkat dairesinde yerine getirir, gençleri öyle koruyan, sakınan bir lalalıkla29 çevrelerdi ki adeta onun yoldaşlığını delikanlılar için korkulardan ve tehlikelerden koruyan bir tılsım30 gibi görmek alışkanlık olmuştu.

Arasta31 içinde bir küçük dükkânı vardı, burada güya saatçilik ederdi, ara sıra kendisine götürülen dikiş makinelerini tamir ettiğinden de dem vurulurdu fakat onun işlediğine çok nadir tesadüf olunurdu. Daima dükkânda birkaç genç toplanır, ya onun tuhaf bir hikâyesi dinlenir yahut pes perdeden yeni çıkma bir şarkıya çalışılırdı. İzmir’e gelen şarkıların geneli onun tamiri hiçbir zaman bitmeyen dört köhne saatin penceresinde melül melül beklediği dükkânından çıkarak etrafa yayılırdı.

Asıl gençlere hizmeti eğlence düzenlemelerinde, bayram gezmelerinde, kır âlemlerinde olurdu. Baharda Karşıyaka bağlarında kuzu çevirmeye, enginar dolması yemeye mi gidilecek; yahut yaz gecesi mehtapta iki kayık birbirine karından bağlanarak Bahribaba’dan Kokaryalı’ya32 kadar bir deniz âlemi mi yapılacak, derhal bu işin ayarlanması ona ısmarlanırdı. Bayram haftası Tire köylerinde geçirilecekse, mesirde33 Manisa’ya gidilip orada iki-üç gece kalınacaksa, koşu günü Buca alanına cemaatle gidilip bir kır ziyafeti çekilecekse, nar kesiminde Pınarbaşı’na kadar bir gezinti yapılacaksa, rüştiye çocukları tatillerden önce Halkapınar’a kadar götürülüp helva karılacaksa mutlaka işin başında Ramiz Hoca bulundurulurdu. İşin başında ne demek! Başından sonuna kadar bütün hazırlıklar onun etrafında olurdu. Her şeye yetişir, her şeyi düşünür, arifane34 olacak gezmelerde paraları toplar, nevale düzer, tencerelerle tabakları bulur, araba, kayık, tren ne lazımsa onları yoluna kor, herkesi bir araya toplar, uyuşmazlıkları halleder, nihayet gezinti yerine gelinince bir yandan kollarını sıvayarak kuzunun yanmamasına dikkat ederken öteden helvanın kıvamı geçmesin diye seslenir, oradan oraya seğirtirken fasıla karışıp hicazkârkürdiden35 yeni şarkının meyanını36 okur, ara nağmesinde sıvışarak bir dakika sonra elinde yeniden doldurulmuş rakı şişesini getirip çocukların önüne kordu.

Böyle zamanlarda sarığıyla fesini, cüppesini bir ağaca yerleştirir ve bu önlemi aldıktan sonra kaşla göz arasında kendisine de bir-iki kadeh yuvarlamak izni verirdi.

Bununla birlikte o, içkinin hassas bir ölçüsü türündendi ki ne zaman başlar fazla tütsülenecek gibi olsa derhal herkesçe itiraz edilmeden boyun eğilen sesi yükselir, “Çocuklar, artık içmek bitti, şimdi yemek zamanıdır,” derdi.

Ramiz Hoca’nın gözetiminde yapılan eğlencelerden hiçbirinde çirkin bir vakanın, kurallara ve terbiyeye aykırı bir olayın yaşandığı görülmemişti. Onun için ne zaman onun ismi verilerek bir müsaade istense bütün babalar, analar hemen kabul ederlerdi.

Ancak... evet, ancak onun hayatında esrarla örtülü kalan bir parça vardı. Parayı nereden bulur, neyle yaşardı? Bunun için onun ara sıra bir söz dolayısıyla ağzından kaçan, memleketten gönderilmiş bir paraya dair bir cümlesi yeterli bir açıklama sayılarak pek eşilip deşilmezdi. Sonra, gece hayatı... o dükkânının üstünde küçük, odaya benzer bir delikte barınırdı. Lakin geceleri oradan sıvışıp meçhul yerlere gittiğinden ve bu sıralarda kılık değiştirdiğinden söz edilirdi. Bıyıkları terlemiş gençlerin Ramiz Hoca’nın bu gece hayatına ait esrardan bahseden çocuklara azarlamayla karışık çıkışışları olurdu.

“Size ne! Nereye giderse gider!”

Sonra bunlar birbirlerine gözucuyla bakarak sezdirmeden gülümserlerdi.

Yine bu çocukluk devresini aşmış delikanlılardan zaman zaman birine tesadüf olunurdu ki Ramiz Hoca’nın dükkânında, onunla baş başa, yavaş sesle bir dert anlatır gibiydi, bazen onun bu delikanlılardan biriyle Ermeni mahallesinde bir tabip evinden çıktığına, karşıda eczaneye girdiğine, elinde bir ilaç şişesiyle sokağa saparak parmaklarının garip birtakım özel işaretleriyle bir şeyler tarif ettiğine rast gelinirdi.

Genç babaları, Ramiz Hoca’nın layıkıyla anlaşılmayan dolaplarını kabul etmiş gibiydiler, hatta bir gün onun bu halinden şikâyet eden kuruntulu, saf bir babaya itibarlı ve kafası çalışan diğer bir babanın, “Gençlere bundan iyi bir lala bulmak mümkünse o zaman söyleyin!” dediği işitilmişti.

Onun bu lalalığının son noktası, zifaf gecesi güvey alayının yapıldığı andı. Alayın önüne düşer, ilahicilere karışır, nihayet düğün evinin kapısında gence elini öptürdükten sonra onun arkasına ilk yumruğu o vurur, artık vazifesine son bulmuş gözüyle bakardı.

* * *

Bir gece yine böyle bir güvey alayından sonra Ramiz Hoca’nın yanında üç delikanlıyla –isimlerini de söylüyorlardı– Basmane’den bir arabaya binerek Kemer’e yönelerek çala kamçı gittiklerini anlattılar.

Yaşlılar aldırmadı, gençler gülümseyerek ses çıkarmadılar, çocuklar da onun gizli hayatının bir ucundan kalkan bu perde altında güya açıkça sözü edilmekten utanılacak birtakım gerçekler keşfetmişçesine sustular.

Bir gün sabahleyin Ramiz Hoca’nın dükkânı açılmadı. Kepenge vurdular, penceresini taşladılar, sonunda kırıp girmek lazım geldi ve onu ölmüş olarak buldular.

Bir müddet dükkânı mühürlü durdu. Vârisi olmadığı kanısını varıldıktan sonra hazine aracılığıyla ardında bıraktıklarına el konuldu: dört köhne saat, bir kırık dikiş makinesi, bir alelade elbiseyle daima giydiği cüppesi, şalvarı vesaire...

Bu arada bir de defterden bahsedildi. Anlaşılan bu defter Ramiz Hoca’nın hayatının bütün bilinmezlerini meydana çıkarıyor, onun neyle geçindiğine, özellikle de gecelerini nerede geçirdiğine ikna edici açıklamalar getiriyordu.

O sadece tefecilik edermiş ve bütün müşterileri... İşte güç olan nokta! Bunu nasıl ifade etmeli ki Ramiz Hoca’dan ağır faizle para kaldıran müşterilerin sıfatı, mevkisi anlaşılsın ve aynı zamanda da pek fena bir şeyden bahsedilmiş olmasın...

Defterde görülen isimler de mesela Elmas’ın evinde Eptalya, Şaşı’nın evinde Evridika, Şişko’nun evinde Aspasya vs. türünden şeylermiş.

Bu defterden söz edilince bütün İzmir’in ağzını geniş bir tebessüm açtı fakat kimse bundan açık açık bahsederek onun hatırasını rencide etmeye lüzum görmedi. Hatta rivayet edilir ki o itibarlı ve kafası çalışan zat, “Yazık oldu, çocuklarımıza onun kadar dikkat eden bir lala bulmak mümkün olmayacak,” diyerek herkesin kalbinde saklı kalan üzüntüye bir tercüman olmuş.

Temmuz 133737

25. “Ramiz Hoca”, Bir Hikâye-i Sevda, Sabah Matbaası, 1922. (Y.N.)

26. Şirazlı Şeyh Sadi’nin meşhur eseri. (Y.N.)

27. Arapça, tecvit ders kitabı. (Y.N.)

28. Ortaokul seviyesinde eski okul. (Y.N.)

29. Çocuğun bakım, eğitim ve öğretimiyle görevli kimse. (Y.N.)

30. Büyülü şey, muska. (Y.N.)

31. Çarşılarda veya alışveriş bölgelerinde aynı işi yapan esnafın bir arada bulunduğu bölüm. (Y.N.)

32. Bugünkü Güzelyalı. (Y.N.)

33. Mesir Bayramı. (Y.N.)

34. Yiyeceği ortaklaşa sağlanan toplantı. (Y.N.)

35. Kürdilihicazkâr. Klasik Türk müziğinde, rast perdesinde bir makam. (Y.N.)

36. Şarkıların makam geçişlerinin yapıldığı ve melodik hareketin nakarata bağlandığı bölüm. (Y.N.)

37. Temmuz 1921. (Y.N.)

*****

Eski ve Yeni38

Birinci defa olarak kendisini onunla, o eski karısının bu yeni kocasıyla karşı karşıya görünce şu eski ve yeni unvanını, bizzat Hacı Zeynel Efendi bulmuştu. Hatta trenin ikinci mevkisinde oturacak bir yer bulup da yerleşirken karşısında boş kalmış bir yere onun, Hafız Tayyip Efendi’nin yerleştiğine dikkat eder etmez soğuktan korumak için paltosunun iki iliği arasından koynuna soktuğu sağ elinin başparmağını kıvırdı, kendisine doğru bükerek içinden, “Eski!” dedi. Sonra parmağını karşısında oturan bu yeni güveye doğru uzatarak yine içinden, “Yeni...” diye ilave etti.

Bu buluşundan pek memnun kalmış olmalıydı: Paltosunun iliklerini çözüp iç cebinden bir gazete çıkararak yanına koyduktan sonra ellerini güvenle birbirine sürtüştürerek ince bir alay anlamı apaçık belli gözleriyle karşısındakine öyle bir bakışı vardı ki bu hareketinde ısınmak arzusundan çok kendisini tebrik etmek ihtiyacının gizlendiği anlaşılabilirdi.

Gazetesini yüzüne doğru kaldırarak okuyormuşçasına bir vaziyet aldı fakat gerçekte hep onunla meşgul oldu. Bu zatı öteden beri tanırdı; gerçi selamlaşmazlar, görüşmezlerdi ama ne kadar zamandan beri ikisi de hemen aynı saatlerde Samatya’dan binerler, Sirkeci’de inerlerdi. Hatta onun isminin Hafız Tayyip Efendi olduğunu, Adliye’de çalıştığını bile biliyordu. Muhakkak ötekine de sorsalar kendisinin Hafız Zeynel Efendi olduğuna, vilayet evrak odasında bulunduğuna dair açıklama yapabilirdi.

Demek birbirini bilmeden biliyorlardı. Ne iyi etmişlerdi de şimdiye kadar ortaya çıkan konuşma fırsatlarından istifade etmemişlerdi. Eğer vaziyetin güçlüğüne bir de hal ve hatır sormak sıkıntısı ilave olunsaydı...

Hacı Zeynel Efendi bu “hal” ve “hatır” kelimelerini zihninden geçirirken onların yanına, “El-iyazu billah!39 Şemsa Hanım’ın kocasında hal ve hatırın ne olacağını lehü’l-hamd40 biliyorum ve lehü’l-hamd kurtuldum!” cümlesini ekliyordu.

Onun elinde de bir gazete vardı. Fakat o, doğal olarak bile isteye bir çekinişle başını gazetesinden kaldıramıyordu. Hacı Zeynel Efendi de doya doya incelemeye devam ediyordu. Sanki birinci defa olarak incelemeye değer bir sima görmüş gibiydi. Evet, onda türeyen etki, bir yenilik etkisiydi.

Onu kendisinin eski karısına koca olmak sıfatıyla asla tasavvur etmemişti. Bu sıfat onu büsbütün değiştirmiş, kimliğine anlatılamayacak, esrarla karışık bir başkalık eklemiş gibiydi.

Karşısında hep gazetesine gömülmüş görünen bu zat artık gözünde ara sıra Samatya İstasyonu’ndan binip Sirkeci’de inen, şöyle belirsiz bir şekilde, Adliye’de memur Hafız Tayyip Efendi diye bilinen alelade bir adam değildi.

Hacı Zeynel Efendi zihnine hücum edem hatıraların darbelerine karşı koyamıyor, başını sallıyor, “Zavallı adam,” diyordu, “Şemsa Hanım’ın kocası! Sen esirge Yarabbi! Gerçi koca konak! Ulu ceviz ve erik ağaçlarıyla geniş bahçe! Kışın odun ve kömür düşünmeye ihtiyaç yok. Bakkalın, kasabın hesabını ay sonunda görecek sen değilsin. Kazasker41 efendi merhum, onları vaktiyle düşünmüş, genç karısına kendisinden sonra arzusu kadar koca değiştirecek gelir bırakmış. Hayırsever ihtiyar! İnsan altmışından sonra sultan sarayından çıkma bir taze çırak42 alınca böyle olmalı, son senelerini...”

Hacı Zeynel Efendi düşüncesinin bu noktasına gelince gülümseyerek, kendi kendisiyle alay geçerek şairane bir cümleyle fikrini tamamlıyordu:

“... Son senelerini taze bir peri-i hüsnün şem-i visaliyle suzan edince...”43

Bu cümlenin hayalindeki görkemden ve ifadesindeki süslülükten gayet memnun, devam ediyordu:

“... Evet, suzan edince arkaya kalana da kayıpları karşılayacak kadar han ve hamam hissesi bırakmalı. Hatta terzinin hesabını bile düşünmemeli.”

Bu son fikir üzerine Hacı Zeynel Efendi’nin gözleri inceden inceye Hafız Tayyip Efendi’yi tepeden aşağıya kadar süzdü ve derhal elbisesinin etrafında da Şemsa Hanım’ın hayalini uçuyor gördü. Az kaldı yine kendisini tutamayarak bir soru fırlatacaktı:

“Şu bildiğimiz terzi değil mi? Bahçe kapısında, hani ya köşeye doğru bükülmeden önce.”

Adeta susmak için dudaklarını büzdü. Şimdi sinirleniyor, yerinde rahat oturamıyor, dakikadan dakikaya huzursuz eden bir hisle bu aralık, burada şu herifin karşısında bulunmamak yeğ olacağına karar veriyordu. Nihayet onunla meşgul olmamak için kalben, “Ne yapalım? Biz de o terziden geçtik, hatta iki kere. Fakat Allah üçüncüsünden korudu. Size inşallah dördüncüsü, onuncusu, yirmincisi de nasip olur,” dedi ve gözlerini gazetesine indirdi.

İndirdi lakin okuyamadı, o evlilik macerasını düşündü.

* * *

Otuz beş yaşına kadar kendisine göre mutlu bir hayatı vardı, ihtiyar annesiyle hacdan dönüşüne kadar küçük evlerinde başka birinin varlığını düşünmeyerek kaygısız yaşıyordu. Annesinde de aynı inanç olsaydı, konu komşu onları bu sessiz sakin ömürde serbest bıraksaydı hiç bu evliliğe karar vermeyecekti. Şemsa Hanım meselesini bir gün getirip küçük evin sakin havasına atıvermişlerdi. Kazasker haremiydi44 dediler, konaktan, akardan bahsettiler, sultan sarayından çıkmadır, diye övdüler, sarı saçlı, mavi gözlü, pembe beyaz, o kadar da geçkin değil, en fazla kırkında ya var ya yok dediler...

O hep direniyordu fakat her gün direncinden bir nebze kırılıyordu. Bir gün evlilik fikriyle onun direnci arasındaki buz tabakasının eriye eriye tamamen buharlaşmaya meyilli olduğuna dikkat edenler bu andan faydalanmakta acele ettiler. Ve Hacı Zeynel Efendi, biraz harap fakat hâlâ muhteşem, ancak selamlık45 dairesinin bir bölüğünde oturulan bu büyük ve tenha konağa efendi oldu.

Efendi...

Hacı Zeynel Efendi bu kelimeye yine kendi cevap veriyordu:

“Efendi değil uşak!”

Önceleri pek iyiydi, iki hafta, üç hafta... Gerçi Şemsa Hanım’ın öyle kırkında değil, ellisine pek yakın olduğuna dikkat etmemek mümkün olmamıştı. Bununla birlikte saçlar, bilinemez nasıl, hâlâ sarıydı. Gözler maviydi, dişler düzgündü ve dedikleri pek doğruydu. Pembe beyaz, güzel bir kadındı. Hele kesinlikle pek genç kalmıştı.

Lakin... Daha ilk günlerinden itibaren hesap ediyordu. Kazasker efendi onu ancak yirmi beş yaşında almıştı, ancak birkaç sene beraber yaşayabilmişti. Bu yirmi sene içinde Şemsa Hanım’ın kaç senelik dul hayatı vardı? Kazasker efendi ile Hacı Zeynel Efendi arasında kaç koca Şemsa Hanım’ın tutuşkan gençlik ateşine yanmıştı?

Evde yeni tutulmuş bir uşaktan, Anadolu’dan getirilmiş iki çocuktan başka kimse yoktu ve bu boş konağın bütün karanlık köşeleri, boş odaları, sessiz merdivenleri, korkunç bodrumları, somurtkan ve dargın bir kabalıkla sırlarını vermemek için inatçı görünüyorlardı.

Nihayet