*****

ERENDİZ ATASÜ

ŞAİRİN
ÖLÜMÜ

*****

Can Çağdaş

Şairin Ölümü, Erendiz Atasü

© 2019, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Temmuz 2019, İstanbul

Dizi editörü: Cem Alpan

Düzelti: Aylin Samancı Elmasdağ, Ebru Aydın

Mizanpaj: Emin Petek

Sanat Yönetmeni: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

Kapak tasarımı: Alper Zeki

E-kitap: ISBN 978-975-07-4291-0

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

ERENDİZ ATASÜ

ŞAİRİN
ÖLÜMÜ

ÖYKÜ

*****

Erendiz Atasü’nün Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Kadınlar da Vardır, 2004

Dün ve Ferda, 2013

Gençliğin O Yakıcı Mevsimi, 2014

Kızıl Kale, 2015

Benim Yazarlarım, 2015

Onunla Güzeldim - Uçu, 2015

Saldırganı Hoş Tutmak, 2015

Baharat Ülkesi’nin Hazin Tarihi, 2016

Dağın Öteki Yüzü, 2016

Kadınlığım, Yazarlığım, Yurdum, 2017

Uy Karadeniz Uy... (Lanetliler), 2017

Türk Romanında Bir Gezinti, 2019

*****

ERENDİZ ATASÜ, 1947’de Ankara’da doğdu. 1968’de Ankara Üniversitesi Eczacılık Fakültesi’nden mezun oldu. Aynı fakültede uzun yıllar öğretim üyesi olarak çalıştıktan sonra 1997’de farmakognozi profesörlüğünden emekliye ayrıldı. Öyküleri, 1981’den bu yana, Sanat Edebiyat’81, Düşün, Çağdaş Türk Dili, Varlık; deneme, inceleme ve makaleleri Saçak, Çağdaş Türk Dili, Cumhuriyet Kitap, Radikal Kitap, Varlık, Papirüs gibi dergiler ile Cumhuriyet ve Aydınlık gazetelerinde yayımlandı ve yayımlanmaktadır. Dağın Öteki Yüzü adlı romanı İngilizceye (2000), Lanetliler Almancaya (2004), Bir Yaşdönümü Rüyası Yunancaya (2005), İngilizceye (2013) çevrilip yayımlanmıştır. Atasü’nün bazı öyküleri İngiltere, ABD, Fransa, Almanya, Hollanda, İsviçre, İtalya, Çekya ve Hırvatistan’da yayımlanan öykü antolojilerinde yer almıştır. Eserleri: Kadınlar da Vardır (1983, Akademi Kitabevi Öykü Birincilik Ödülü), Lanetliler (1985), Dullara Yas Yakışır (1988), Onunla Güzeldim (1990), Dağın Öteki Yüzü (1996, Orhan Kemal Roman Ödülü), Taş Üstüne Gül Oyması (1997, Yunus Nadi Öykü Ödülü; 1998, Haldun Taner Öykü Ödülü), Uçu (1998), Gençliğin O Yakıcı Mevsimi (1999), Benim Yazarlarım (2000), Kadınlığım, Yazarlığım, Yurdum (2001), Bir Yaşdönümü Rüyası (2002), İmgelerin İzi (2003), Kavram ve Slogan (2004), Açık Oturumlar Çağı (2006), İncir Ağacının Ölümü (2008), Düşünce Sefaletinin Kıskacında (2008), Bilinçle Beden Arasındaki Uzaklık (2009), Hayatın En Mutlu An’ı (2011, Yunus Nadi Öykü Ödülü; 2010, Dünya Kitap Yılın Telif Kitabı Ödülü), Güneş Saygılı’nın Gerçek Yaşamı (2011), Yıllar Gerçerken Hayat ve Roman (2013), Dün ve Ferda (2013), Kızıl Kale (2015, Türkan Saylan Sanat Ödülü), Saldırganı Hoş Tutmak (2015), Baharat Ülkesi’nin Hazin Tarihi (2016), Şairin Ölümü (2019), Türk Romanında Bir Gezinti (2019).

*****

İçindekiler

Bir Başka Fahriye Abla

Füg

Sinema Tutkusu

Leyla Ya Da Anılar da Değişir

Tuhaf Bir Sindrella Öyküsü ya da Aşırı Yorum

Bir Diğeri Uzakta Ölürken

Şairin Ölümü

Baharat Ülkesi’nden Bir Aydın

Pruva Şehir Devletinin Sulara Gömülmesi

*****

BİR BAŞKA FAHRİYE ABLA

“İnsan denilen şey rüyadan yapılmıştır

ve onu uzun bir uyku bekler.”

W. Shakespeare

Kömür gözlerin, apak dişlerin ve abanoz gerdanınla

Ne güzel kaptanımızdın sen Fahriye Abla

Tuhaf bir düş gördüm: Eylemlerle paralanan bir ülkede siyasi bir toplantıya gitmişim. Yarıda bırakıp çıktım. Mezarlığa yöneldim; toprağı eşeledim, mezarları kurcaladım. Fahriye Nenemi bulup kucakladım, onu toprağın derinliklerinden yeryüzüne taşıdım. Öldüğü zamanki halinde değildi; avurtları çökmüş, gözünün feri kaçmış, esmer derisi buruş buruş, kıvırcık saçları kırçıl yaşlı kadın değildi. Ben doğmadan yıllarca önce, daha annemle babam tanışıp evlenmeden önce, daha bile önce, annem çocukken, belki o bile doğmamışken, anneannem yeni evli bir genç kadın, belki de yeni evli bir çocukken çekilmiş o fotoğraftaki gibiydi; kendisi de ergenlikle yetişkinlik arası olmalı o resimde; yanakları gergin, derisi ışıltılı, kütür kütür, körpe mi körpe siyahi güzeli...

Uyanmışım.

* * *

Fahriye Nenem öldüğünde ağlamadım. Acıyla karşılaşan ergenlerin o buzul zırhını kuşanmıştım; pek üzüldüğümü de anımsamıyorum. Galiba uzun süren hastalığından bunalmıştım. Bizimkilere göre kendi hatasıydı başına gelenler. Astımı vardı, nefes darlığı –anfizem denirdi o zamanlar, şimdilerde KOAH diye anılan rahatsızlık– ve sigara tiryakiliğinde direniyordu. Bizimkiler çevresindeyken, korkusundan –annem de babam da atmaca gibiydiler bu konuda, “Sağlık, sağlık Fahriye Abla!”, sağlık, özellikle annemin tanrısıydı– kesin sigara yasağını pek delemiyordu ama el ayak çekilince değmeyin keyfine Fahriye Turşucu’nun. Kim bilir ne zevkle tüttürürdü peş peşe yaktığı sigaraları! Şunu iftiharla söyleyebilirim; annemle babama hiç casusluk yapmadım, Fahriye Nenemi suçüstü yakalayıp gammazlamadım. Ama belki de o çok sakınımlıydı, buna fırsat vermedi... Çocuklara nasıl davranılması gerektiğini bilirdi.

Yoğurtçuyu ayarlamıştı, harçlığından biriktirdikleriyle, evde yalnız kaldığı zamanlar seyyar yoğurt satıcısı olan yakışıklı gencin aracılığıyla paket paket sigara alıyor, kim bilir nerelere saklıyordu. Mahalle bakkalı, ona sigara satmaması konusunda tembihliydi de. O yıl, yaz tatilinden eve dönüşte Fahriye Nenemi çok hasta bulduk. On beş gün süren tütün ayini sonucu ölecek hale gelmişti. Alkol komasına doğru kararlı adımlarla ilerlediğini bilen ama bu bilgiye duygularını sağırlaştırmış bir dipsomanın yudum yudum, ya da lıkır lıkır ölmesi, ya da ölüm eşiğine gelişi gibi, Fahriye Turşucu yalnız kaldığı iki hafta boyunca burnundan püfür püfür o lezzetli dumanı savurarak ölümü çağırmıştı. Son yıllarda sık sık yinelenen ve uzun süren yatağa düşme süreçlerinin bu sonuncusu onu toprağın derinliklerine sürükleyecekti.

Beni cenazeye götürmediler. Yakın akrabaların o sırada kentte bulunanları mezarlığa gitmişlerdi. Babam, iş gezisindeydi. Anlaşılan törene katılanların çoğu kadındı ki cenazenin kabre indirilmesinde ufak bir kriz yaşanmış, imam bir erkek akrabanın öne çıkmasını isteyince, herkes çaresizlikle birbirine bakmış ve o tarihte sadece yeniyetme olan dayıoğlum, olayı aktaran annemin yorumuna göre, “fedakârca” ve “tereddütsüzce” kendini çukura atmış ve Fahriye Nenemi toprağa o yatırmış. Ölüm beni üzememişti ama, Fahriye Nenemin son döşeği olan o çukur, “ağabey” dediğim dayızademin bir sıçrayışta oraya atlaması; beyaz bir gecelik giymiş olarak hayal ettiğim Fahriye Nenemin orada uslu bir çocuk gibi yatışı, üzerine serpilen toprak, uzun süre ergen imgelemimde canlılığını korudu. Belki de hayat gailesinde Fahriye Nenemi tümden unutuncaya kadar, anılan sahne belleğimdeki canlılığını sürdürdü; bilemiyorum.

Annem üzgündü; o da ağlamıyordu ama içtenlikle üzüldüğünü hissedebiliyordum. Evi çekip çevirmedeki sadık yardımcısını yitirmenin can sıkıcılığından çok daha fazlaydı üzüntüsü; zaten –şimdi düşünüyorum da– yardımcıdansa yüke dönüşmüştü Fahriye Nenem, o yıllarda bunu ayrımsayabiliyorum; ölümünün yarattığı ferahlamayı anımsıyor muyum çıkarsıyor muyum, bilemiyorum. Ondan kurtulmak düşünülemezdi; zaten böyle bir kurtuluş için Darülaceze’den başka kurum yoktu o günlerde. Darülaceze ise aile şerefine yakışmazdı. Bir hayat alınmıştı ve karşılığında, gün gelip de o hayat ölüme yönelince artık işe yaramayan bedene bakım verilmeliydi. Sözsüz sözleşme buydu ve bizimkiler keyifleri kaçsa da sözleşmeye sadık kalacak kadar vicdan sahibiydiler. Annemin onu sevdiğini biliyorum; bir tür can yoldaşıydılar; annemin ona seslenişiyle “Fahriye Abla” bütün gizli üzüntüleri söze gerek kalmadan sezebilen ve sırları kendisiyle birlikte mezara götüreceğinden asla kuşku duyulmayan bir sadakat ve sabır taşıydı! Bir kara delik gibi her şeyi yutan ve hiçbir şey sızdırmayan sağlam bir kütle! Böyle bakılınca, korkunç bir görünüm alıyor Fahriye Turşucu’nun şefkati! Tevekkeli babam, kendisine pek de sorulmadan evine yerleştirilmiş bu abanoz kadından hep biraz tedirgindi. Anneannemin casusu muydu, babamın nazarında? Babamın tedirginliğini anımsıyor muyum, çıkarsıyor muyum, onu da bilemiyorum. Zeki ve vicdanlı bir adamdı, kanının kaynamadığı kişileri de tarafsız yargılayabilirdi. Fahriye Turşucu’nun hiçbir falsosunun olmadığını –sağlığını bozan sigaradan başka– karısının meslek hayatını onun sayesinde yürütebildiğini görüyordu; ama içinden ona “Fahriye Abla” demek bir türlü gelmiyor olmalıydı ki, ona hem onurlandırıcı hem de ikisinin arasına mesafe koyan bir ad takmıştı: “Kaptan”! Fahriye Kaptan! Hane gemisinin kaptanı! Babam da armatör oluyordu herhalde! Babamın hem okşayan hem ısıran mizahı Dıranas’ın namlı şiirini de Fahriye Nenem için uyarlamıştı: “Bir başka Fahriye Abla!” Bütün bunlara Fahriye Nenem ne diyordu... Bilmiyorum, kimse fikrini sormuyordu ki, bana kalırsa yani şimdiki düşünceme göre merak da etmiyorlardı. O da sorulmadan söylemiyordu. Hep dinleyen ve uyan, hiçbir zaman tepki vermeyen bir hayat. İnsan kılığında bir ev hayvanı ya da insan kılığında mükemmel bir robot! Nasıl olup da çatlamamıştı! Niye o kadar şaşılıyordu ki sigara düşkünlüğüne! Sigara içmeyip ne yapacaktı! Şaşılacak olan, sırlarla ve tepkisizliklerle şişip şişip de hiçbir yakınma sızdırmayan varlığının nasıl olup da yuttuklarını zehre dönüştürüp kusmak yerine hâlâ şefkat üretebilmesiydi. Çaresizliği bunun tek açıklaması olamaz. Galiba o öldükten ve hastalanma süreçlerinin yarattığı yükün ve gizli öfkenin birden yok oluvermesinin sonucu meydana gelen ferahlama da geçtikten sonra, babam biraz utanarak, annem içtenlikle onu takdir edeceklerdi.

O günlerdeki anneme dönecek olursak, beni –bir tanesini– gönül huzuruyla emanet edebileceği tek insandı Fahriye Nenem. Bu konuda babamdan bile daha çok Fahriye Neneme güvendiğini sanıyorum. Neyse ki, öldüğünde ben artık çocuk sayılmazdım; anneme babama tiyatroya, sinemaya, eşe dosta giderlerken eşlik edebiliyordum. Ev işleri anneme kalmıştı ama babam devrinin erkeklerinden hiç beklenmeyecek ölçüde anneme yardımcıydı; hane gemisinin dümenini eline geçirmişti dümenciliğin meşakkatine de yakınmasız katlanıyordu. İkisi daha bir yakınlaşmış gibiydiler; daha doğrusu üçümüz daha yakınlaşmıştık. Bunun benim açımdan iyi bir şey olup olmadığını bilemeyeceğim. Büyüyordum ve kendi kanatlarımla uçmak için belli belirsiz arzular kıpırdıyor muydu yüreğimde? Annemle babamın yakınlığı beni kuşatıyordu. Fahriye Nenem on yaş daha genç ve hayatta olsaydı, annemle babam kendi başlarına kalsalardı daha mı çabuk büyürdüm? Belki. Yavaş büyümemde ve üçlü kozamızda sobalı evimizin katkısı unutulmamalı. Tüm aile, mecburen soba başında mecburen güzelleştirilen soba başı sohbetleri, kavrulan kış kestanesi, soba yalazında yağları mis gibi eriyen ızgara kış köfteleri. Babam yakıyordu artık sobamızı, başında eski fötr şapkası –küllerden korunmak için– dilinde bir Karadeniz türküsüyle anımsıyorum onu, sobaya kömür boca ederken. Memnuniyetsiz bir hali yoktu.

Böylece, mezar taşı da dikildikten sonra Fahriye Nenem hayatımızdan silindi. Bir beslemenin beklenen kaderinden daha kötüsünü yaşamamıştı, hatta daha iyi bir hayatının olduğu bile rahatça ileri sürülebilir. Gerçek bir aile üyesi gibi davranılmıştı kendisine, sığıntı bir halaya ya da teyzeye davranıldığı gibi; hakaret edilmemiş, tecavüze uğramamış, başka türden şiddet de görmemiş –sadece sigara konusunda okkalı azarlanmış– arada sırada takdir bile edilmişti. Aç, açık konmamıştı. Yaşlılığında iyi kötü bakılmıştı. Velhasıl isyanı seçenler gibi sonunda perişan olmamıştı. Sadece o hep uygulayıcı hep emir alıcı olmuş, hiçbir konuda fikri sorulmamıştı. Güzel de o devirde kadınların zaten fikri sorulmazdı ki... Ama besleme olmayanların belki kendi isteklerini evin beyine kabul ettirebilmek için başka yöntemleri vardı ki Fahriye Turşucu bunlardan hiç yararlanamamıştı. Onun hiç erkeği olmamıştı; eskilerin deyimiyle kızoğlankız doğmuş, kızoğlankız ölmüştü.

Bazen, ölümünden on yıllar sonra, bir çocuğu büyütmenin ne muazzam bir emek ve sabır istediğini yaşayarak öğrendiğimde, çocukluğuma emek veren kişi, yani Fahriye Turşucu, yeniden aklıma düşer olduğunda, onun anneanneme tutkun olup olmadığını merak etmişimdir. Hiçbir zaman yanıtı bilinemeyecek sorular... Anneanneme, baba evinden gelin giderken armağan edilmiş Fahriye Turşucu. O zaman soyadı yok tabii. Fahriye Kalfa. Habeş güzeli. Esir pazarından alınmamış. Bir ailesi var. Bir kız kardeşi, adı Bahriye olan. Bir babası, onu ve Bahriye’yi hediye eden ya da satan. Turşucu bir baba. Adı söylenirdi çocukluğumda, unuttum. Hangi rüzgâr onu, masallara aç çocuk imgelemimin turşu fıçısının başında, bir dudağı yerde bir dudağı gökte siyahi bir dev olarak canlandırdığı bu esrarengiz adamı, Habeş diyarından Osmanlı ülkesine savurmuş... Kızıldeniz’i karşı kıyıya doğru kat eden, çöl yeli, önce Yemen’e sonra Osmanlı’nın başka ellerine, Rumeli’ye kadar... Niye kızlarını hediye etmiş ya da satmış, halayık diye; söylenmezdi. Herhalde bir anneleri vardı, ama sözü hiç geçmezdi. Soyadı Kanunu çıkınca baba zanaatını ad diye almış iki kız kardeş. Uysal Fahriye ile asi Bahriye. Bahriye niye mi asi? Çünkü Cumhuriyet’le birlikte kaçmış hediye verildiği ya da satıldığı ailenin ya da hanımın yanından. O da istiklalini ilan etmiş! Ve bedelini ödemiş. Sadık Fahriye ise turşusunu kuracak ailenin yanından ayrılmamış. Ödül olarak, Darülaceze’de ölmemiş. Fahriye Abla ya da Fahriye Nene, anneannemin gölgesi gibi yaşamış tüm gençliğini, bitimsiz savaşlarda habire dul kalan anneannemle birlikte o evlilikten bu evliliğe geçmiş, imparatorluğun yıkımını getiren işgal günlerinde çocuklarını besleyebilmek için şehit eşinin madalyalarını satan anneannemle birlikte yas tutmuş, açlık çekmiş; anneannemin doğurduğu bütün çocukları büyütmüş. Ve sonra, genç Cumhuriyet’in örnek genç kadınlarından biri olan annem, babama sevdalanıp onunla evlenince, anneannem tarafından annemin hane gemisini yürütmekle görevlendirilmiş. Öz kız kardeşi aşk uğruna özgürlüğü seçerken, anneannemin kızı, yani annem bile özgürlüğü seçip aşk evliliği yaparken Fahriye Nenemi ne tutmuş olabilir, anneannemin dizi dibinde? Koşulsuz bağlılık...

Aile fotoğrafları, sararmış, kırışmış... Anneannem gelin verilmeden az önce, çocuklukla gençlik arasında körpe bir güzellik, bu resimde. Yaşı üç katı olan bir baba dostuyla evlendirilecek birkaç gün sonra. Başına geleceklerin bilincinde mi? Tüm kardeşler –anneleri çoktan ve veremden ölmüştür– göğsü madalyalı, başı fesli miralay babanın çevresine dizilmiş. Anlı şanlı Osmanlı zabiti... Fesatlık bu ya; babanın gölgesine sığınmışlar ya da baba bir dağmış da dağın eteklerine sığdırılmış, sindirilmişler demek geliyor içimden. Anne hastalanmasaydı ya da veremin devası bulunmuş olsaydı, elmas parçası kadar güzel ve henüz ergen kızını bu vakitsiz ve uygunsuz evlilikten koruyabilecek miydi? Yanıtı bulunamayacak sorular. Fahriye Kalfa o resimde ailenin çocuklarından biri gibi, onlarla aynı düzlemde durmakta; kara elmas parçası.

Bir başka fotoğraf: Sadece ikisi, anneannem ve Fahriye Kalfa, daha olgun bir çağdalar, yan yana oturmuşlar, birbirlerine çok yakın duruyorlar, neredeyse kolları değecek, oyuncu bir halleri var, kıyafetleri de benzeşiyor, hanımla hizmetçi gibi değil de iki akran gibiler; yüzleri, kolları, gerdanları açık; başlarında birinin dalgalı diğerinin kıvırcık saçlarını kısmen açıkta koyan yemeniler, yüzlerinde aynı muzip ifade, gülümsüyorlar. Biri ak bir siyah, dolgun iki üzüm tanesine benziyor yuvarlak ve güleç yüzleri. Az önce divanlara uzanıp, yastıklara yaslanıp karşılıklı sigara mı tüttürdüler... Gramofona plak koyup Kınar Hanım’ın sesinden kanto mu dinlediler, efkârlanıp gözyaşı mı döktüler, yoksa şıkır şıkır oynayıp karşılıklı bir güzel göbek mi attılar? Tütüne birlikte başladıklarını biliyorum; anlatılırdı. “Dokunmayın Fahriye’min sigarasına,” derdi anneannem hayattayken ve Fahriye Nenem henüz hasta değilken sağlık sever kızının ve damadının hırçın özeninden eski can yoldaşını sakınmaya çalışırdı. Onların bilime ve ilerlemeye inançları anneanneme, kuru bir hayalcilik gibi mi gelirdi? Ne de olsa, Osmanlı’dan şehit maaşı alamadığı yıllarda, Yunan işgali altındaki Batı Anadolu’dan kaçıp akrabalarına sığınmak üzere İstanbul’a doğru yaptığı meşakkatli yolculukta –birkaç parça eşyasına sıkıca yapışmış, yaşananın farkına varamayacak kadar küçük çocukları eteklerinde– Şirket-i Hayriye’nin Mudanya’dan bindiği, külüstür vapuru Marmara’nın ortasında fırtınaya yakalandığında –orta direk bel verirken ihtiyar teknenin bağlantıları, yaşlı bir iskeletin eklemleri gibi acıyla gıcırdarken ve çocuklar kusarken– yanında Fahriye vardı. Vapur parçalanmadan ulaşabilmişti İstanbul’a. Anneannemin de –büyük hanımefendi havalarına hiçbir zaman toz kondurmasa bile– bir sığıntılık dönemi olmuştu. Eski debdebenin anısı uzak bir rüzgâr gibi uğuldarken zihninde, yanında Fahriye vardı. Her şeyi bilen ve hiçbir şey söylemeyen Fahriye...

Fahriye Nenem bahçede mi içerdi sigarasını acaba, bizim evde? İçerisi hiç duman kokmazdı, üstü başı da. Küçük bir ayrıntı...

* * *

Babam öldükten sonra onun sevdiği şairlere merak sardım. Ahmet Muhip Dıranas, örneğin. Onun “Fahriye Abla” şiiri, hani

Hava keskin bir kömür kokusuyla dolar,

diye başlayıp şairin komşusu Fahriye Abla’nın

gülen dişlerini, gözlerini, apak gerdanını

betimleyerek süren... Hani babamın Fahriye Neneme uyarladığı, kasaba durgunluğunu çerden çöpten evlerin üstüne çökmüş kömür dumanlarının kokusu gibi duyuran o güzelim şiir... Koku kadar geçmişi çağıran ne vardır... Dıranas’ın geçkin kız Fahriye’sinden yayılan ışıltı, baskın kömür dumanını delip de geçer yılların ardından.

Çocukluğumun Ankara’sının masmavi göğü kömür kokmazdı. Oysa bütün evler kömür yakar, hayat kömürün üstünde dururdu. Kışlar amansız, kar diz boyu, rüzgâr keskindi. Esti mi, önüne katar süpürürdü dumanları, stebin sert rüzgârı. Kim durabilirdi ki onun karşısında, kim kesebilirdi amansız bozkır rüzgârının yolunu? Yüksek beton binalar henüz dikilmemişti ki... Rüyada görsek, hayra yormazdık o kuleleri. Mavi buzul bir kristalde çınlardı kış mevsimleri. Fahriye Nenem alırdı beni okuldan, annem babam işte olurlardı. Evimize iki adımlık mesafedeydi ilkokulum. Gelin görün ki tipide iki adım bile yürümek zordur. Fahriye Nenem, has tiftikten o büyük atkısıyla sarardı beni. Ufak tefekti, ikimiz de sığardık atkının altına. Rüzgâra sırtınızı vererek yürümek zorundasınızdır tipide, aksi halde nefesiniz kesilir. Öyle atkıya sarınmış, kimi kez arka arka yürüyerek gelirdik eve. Sobanın yandığı oturma odası sıcacık olurdu. Üşümüş ellerimizi, ayaklarımızı sobaya yaklaştırıp ısıtırdık. Soğuktan korunmak iyiydi.

Taşkın sıcak dalgalarıyla dolu o odaya girer girmez başlardı, Dıranas’ın şiirindeki kömür bungunluğu... Kış kuşatması... Soğuğun uyuşturduğu, soba sıcağının dar bir alana kapattığı bedenlerde tutuklu canlılık... Yanı başımdaki pörsümüş yaşlı kadın da bir zamanlar o canlılıkla gepgergindi... Bilmezdim ki... Hiç aklıma gelmezdi ki... Her tarafta eylemsizlik... Kokudan arınmış o odayı, çoktan yıkılmış o tek katlı bahçeli evin oturma odasını, yılların ardından, havaya dolan keskin kömür kokusu ile çağırmam bundan... Ne yana baksam, eylemsizlik...

* * *

Günün birinde eylemsizlik kırıldı. Bahriye çıkageldi. Fahriye Nenemin çizgileri ne kadar yuvarlaksa, ufaraksa bedeni, kız kardeşi Bahriye o kadar sırım gibi, bedeni köşeli. Fahriye Nenemin derisi tatlı bir koyu kahve, kız kardeşi Bahriye’ninki kara marsık.

“Hasta,” dedi annem, “onun için bu kadar zayıf.”

“Bir damla yağ kalmamış derisinin altında,” dedi babam, “onun için rengi bu kadar kara.”

Böylece ana baba, bir kız kardeşlerin derileri arasındaki renk farkı açıklanmış oldu. Ama açıklanmayan şeyler de vardı. Örneğin, hastalığı. Neydi? Annem o sözcüğü, yani hastalığın adını ağzına alamıyor gibiydi.

“Eskiden de kaçar kaçar gelirdi,” dedi annem.

Anlaşılan Bahriye Turşucu’nun da sığınağı, kız kardeşinin yaşadığı evdi. Anneannemin ve ikinci kocasının –Balkan bozgununda ve muhaceretinde– öksüz, yetim kalmış yeğenleriyle, yakın ya da uzak kadın akrabalarıyla dolup taşan evlerinde –kimi kısa, kimi uzun süreli konuktu, kimisi ise tam kadrolu hane halkından– dul ya da evde kalmış halaların, teyzelerin Boşnak sarışınlığının yanında Bahriye’nin koyu siyahı kaynayıp gidiyordu anlaşılan. Herkes birbirine bakıyor, işin bir ucundan tutuyor, nereyi bulursa orada kıvrılıp uyuyor, kavgalar eksik olmasa da hayat sürüp gidiyordu. Ve anneannemin mal müdürlüğünden mütekait son kocası bu gürültüye ancak akşamcılıkla katlanabiliyordu. Belki de birkaç yılda bir, aldığı aylığı beğenmeyip hizmetçilik yaptığı evi terk eden ya da hanımıyla ağız dalaşına tutuştuğu için kovulan Bahriye’nin yeni bir kapı bulana dek süren konukluğu dikkat bile çekmiyordu.

Bizim evimiz farklıydı; anneannemin mübadeleden edindiği konaktan bozma hanesi gibi geniş değildi; küçüktü; yatılı konuk barındırmaya pek de uygun değildi. Sabah erkenden annem babam işe gidiyor, Fahriye Nenem beni okuluma götürüyordu. Annem babam akşamları yorgun geliyor, kafalarını dinlemek istiyorlardı. Bahriye, Fahriye Nene gibi değildi; durmadan yüksek sesle konuşuyor, gülüyor, sık sık kesik kesik öksürüyor, zayıf bedeninden ateş gibi şaşılası bir enerji taşıyordu. Fahriye Nenemin odaya girdiği çıktığı bile duyulmazken Bahriye evin durgun sularını bulandıran kara bir yosun gibi sürekli bir devinim yaratıyordu. Çocukluğunu bildiği anneme önem verdiği filan yoktu, ne de babama aldırıyordu. Her koşulda ayakta kalmaya alışıktı.

“Sen üzme, kendini,” demişti anneme, “ben mutfakta da kıvrılıp yatarım.”

“Olmaz öyle şey,” demişti annem, “çocuk bizim yanımıza gelir, sen Fahriye Ablamın yatağında yatarsın, ona de yer yatağı yapılır.”

Benim karyolam, annemle babamın yanına taşınmıştı.

“Yok, yok, ben mutfağa yer yatağı serer yatarım,” diye diretmişti Bahriye; dediğini de yapmıştı.

Külkedisi masalındaki gibi diye düşünmüştüm. Hani o masalda Sindrella evin işini bitirince, mutfaktaki ocağın yanına kıvrılıp uyur ya. Herhalde anneannemin evinde de alışkanlığı buydu Bahriye’nin.

Kırmadığı ceviz kalmamıştı, annemin sonradan anlattığına göre. Halayık verildiği evde, ailenin konuklarından birine sevdalanmış, onunla kaçmış. Adam, Bahriye’yi nikâhlamayınca, adamı bırakmış. Ekmeğimi taştan çıkarırım, elin adamının kahrını çekemem, nikâhlamazsa kendi bilir, deyyus oğlu deyyus, deyip yeniden bir başka evde hizmetçiliğe başlamış. Bir tarihte Reji’de tütün işçiliği yapmış. Sonra başka sevdalar, kazandığı parayı hovardasına yedirmeler, terkler ve terk edilmeler, anneannemin evinde derlenip toplanma süreleri, yeniden çalışmaya başlamalar, yani el âlemin kirini pisini arıtmaya koyulmalar... Bol bol ve en ucuzundan sigara içmeler. İçki de içermiş! Şaşırtıcı! Hiç kadınlar içki içer mi! Küfür de edermiş, tepesi attı mı! İnanılır gibi değil! Çalışmaktan usanmalar. Galiba bir kez evlenip boşanmış da. Galiba bir de çocuk doğurmuş, bakamayıp Dârüleytam’a bıraktığı... Kız kardeşi Fahriye, erkek teni tanımadan doğurmadığı çocukların analığına sıçrarken, Fahriye erkekleri tren katarları gibi art arda dizip analık vagonundan aşağı atlamış! Olur şey değil! Ve nihayet tükenen vücut... Anneannemin evi yok ki artık... O da kalkıp bize gelmiş...

Bahriye’nin gürültüsü sorundu tabii; bir boğaz daha, o da sorun; ama asıl sorun annemin adını ağzına bile alamadığı hastalığıydı; onu kesik kesik, kuru kuru öksürten o uğursuz canlılığı, o ateşli tükenişi yaratan hastalığı... Günün birinde Bahriye bir anda geldiği gibi bir anda yok oldu, tıpkı Sindrella gibi. Fahriye Nenemle okuldan döndüğümüzde gitmişti.

Annem evdeydi, erken çıkmıştı işten. Babamla birlikte sorup soruşturmuşlar, Bahriye’yi hastaneye yatırmışlardı.

“Sanatoryum,” dedi annem, o zaman Bahriye Nene’ nin –ona da öyle seslenmem uygun görülmüştü annemle babam tarafından– hastalığının ne olduğunu anladım. “Sanatoryum” sözcüğünü biliyordum. Veremlileri yatırıyorlardı oraya.

“Böylesi, her şeyden önce kendi hayrına,” dedi annem. Her zaman dingin gölleri andıran, iri mavi gözleri kıvılcımlar saçıyordu. Oysa, Fahriye Nenemin bir şey dediği yoktu ki...

“Yalnız şunu bil Fahriye Abla, çıkınca tekrar buraya gelemez. Hepimizin sağlığını düşünmek zorundayım. Ziyaretine gidebilirsin çok istiyorsan; ama gitmemeni tercih ederim. Bu menhus hastalığın portörlüğü var, biliyorsun. Yani sen mikrop alırsın, ama hastalanmazsın; fakat başkalarına bulaştırırsın. Çocuğumun sağlığını düşünmem gerek. Beni anlıyorsun, değil mi?”

“Anlıyorum,” dedi Fahriye Nenem, sesi her zamankinden de zayıf çıkmıştı, arkası bize dönük ocaktaki çorba tenceresini karıştırıyordu, “gitmeyiveririm.”

“Telefonda konuşursunuz,” dedi annem. Sesi yumuşaktı, ama gözlerinde çakan şimşekler o kadar şiddetliydi ki koca bir orduyu bile yerinde mıhlayabilirdi.

“Peki, sen üzülme, öyle yaparız,” dedi Fahriye Nenem, “söz.”

Annem mutfaktan çıkmıştı. Niyeyse, Fahriye Neneme dokunmak istedim. Gözlerinde yaş vardı, “Soğandan,” dedi Fahriye Nene, “anneannen mercimek çorbasına hep soğan doğrardı, daha lezzetli olur, öyle.” Elinin tersiyle gözlerini ovuşturdu.

Yüzüne bakıyordum, başımı okşadı, “Sen üzülme sakın, aldırma büyüklerin işlerine. Sen çocuksun, keyfine bak,” dedi, bana elini sürmekten çekiniyor gibi bir hali vardı. Ona sarıldım.

Fahriye Nenem ile Bahriye’yi bir kez mutfakta birlikte görmüştüm. Bahriye’nin üstünde uyumakta direndiği şilteye oturmuşlardı. Daha doğrusu Fahriye Nenem oturmuştu, Bahriye onun kucağına yatmış, alçak sesle tuhaf bir türkü söylüyordu. Yanık bir sesi vardı. Fahriye Nenem usul usul onun saçlarını okşuyordu. İkisi koca dünyada baş başaydılar. Daha doğrusu, dünya ikisinden ibaretti ve gerisi umurları değildi. Mutfak kapısında öylece kalakaldım; niçin oraya geldiğimi unutmuştum. Onlara bakakaldım. Beni görmediler. Sessizce çekildim. O garip türkü beni çekmişti, gene de niye öyle yaptığımı bilmeden bir gölge gibi çekildim oradan.

Bahriye’nin, Fahriye Nenemin hatırına anneannemin evine kabul edildiğini ya da niçin kapı dışarı edilmediğini anlamıştım. Çocuk aklım anlamaya yetmemişti belki de. Bulanık bir sezişten öte bir şey değildi anladığımı sandığım... Onun bizim eve aynı güvenle gelişi...

O dönemde, yani benim çocukluğumda hayatta olan insanların tümünün yaşam maceraları büyük bir altüst oluşun ateşten çemberinde kırılmıştı; çemberi aşabilenler, yani hayatta kalanlar, yanıklarını onarmaya çabalayarak ve birbirlerine tutunarak yaşama macerasını sürdürürken bütün savaşların, barışların, yıkılışların ve kuruluşların altında devam eden eskil ve dayanıklı bir damarı kesmeye cüret etmiş Bahriye’yi belki o kadar da yadırgamıyorlardı; yani hep aynı değişmez düzen ikliminde yaşam yolunu kat edenlerin hissedebileceği ölçüde bir yabancılık egemen değildi, Bahriye’ye besledikleri duygulara. Sadece tuhaf birisiydi o; kimine ürkütücü kimine uğursuz gelebilirdi, masallardaki cadılar gibi; çocuklarının onunla görüşmesini yasaklayabilirlerdi ama ona hepten sırtlarını dönmezlerdi. Oysa artık iklim değişiyordu...

Kim ne derse desin, hatıralar karında birikir; anımsayış karından yukarıya yürüyen biri titreşimdir. İnsan yaşlandıkça o birikim boşalıyor, titreşim zayıflıyor, anılar zihinde uçuşan resimlere dönüyor. Çocukluğumun insanları şimdi benim için öyle. Ama niyeyse o silik resimleri anmak, eskilerin pek sevdikleri deyişle burnumun direğini sızlatıyor ve gözlerim yaşarıyor.

Sonuçta hepimiz sağlık denetiminden geçtik; annem, babam, ben, Fahriye Nenem, hepimiz; akciğer röntgeni ve tükürük muayenesi. Hasta değildik. Streptomisin keşfedilip verem tedavisinde kullanılmaya başlanalı on yıl olmuştu ama hastalık hâlâ kâbuslu gizemini koruyordu. Annem bu kadarcık sağlık muayenesiyle yetinemedi. Evi dezenfekte ettirmek istiyordu. Babam ona abarttığını söyleyecek oldu ama annemin sakin gölleri andıran gözlerinde fırtına koptu; ve bir orduyu yerinde mıhlamaya yetecek şiddetteki şimşekli bakışını babama yöneltti. Babam sustu. Sıhhiyecilere haber verildi. O tuhaf kokulu ilaçlarıyla geldiler ve o garip sıvıyı evin her tarafına; duvarlara, tavana, zemine püskürttüler. Böylece Bahriye Turşucu’nun evimizdeki izleri silinmiş oldu.

* * *

Aradan kaç yıl geçti, unuttum. Haberi getiren kimdi, onu da unuttum... Sahi nasıl haberleşilirdi eskiden? Şehirlerarası telefon etmek, hem pahalı hem külfetliydi. Mektup, tabii. Fahriye Nenem mektup yazar mıydı? Düzgün bir İstanbul ağzıyla konuşurdu Türkçeyi ama eski yazıyı bilmezmiş; Cumhuriyet’ten sonra anneannemle birlikte Millet Mektebi’ne gidip yeni yazıyı öğrenmişler. Eğri büğrü harflerle titrek bir yazısı vardı. Alışveriş listelerinden anımsarım. Ama mektup yazar mıydı ve alır mıydı, bilmiyorum. Mektuplaşılmasa da herkes birbirinden haberdardı. Çoklukla birisi başka bir vilayetten çıkagelir, tüm akrabayı taallukattan, konu komşudan haber getirirdi. Bir ikinci habere kadar herkes birbirini düşünür, bu düşünceler ve anımsayışlar ilişkileri diri tutardı. Herkes birbirini şimdikinden çok daha fazla düşünürdü. Hayat daha sade, yavaş ve çok daha yoğundu. Her şey göz önündeydi, acımasızca çıplaktı, fakirlik, emek ve ıstırap, görmek isteyenler için tabii; tarihin tufanından bireylerin üzerine yağan ıstırap... Kömür küfelerinin altında iki büklüm kömürcü çıraklarının –ben yaşta çocuklar, çıplak ayaklarında yırtık lastik mesler– kar örtüsünde bıraktıkları izler... Buharlar kusan çamaşır teknelerinin başına çömelmiş, kan ter içinde, el âlemin kirlilerini çitileyen gündelikçi kadınlar... Sadece bedenler gizli ve kilitliydi... Tül perdelerin ardından sokağı gözleyen –doru atlı şehzadeyi bekleyen ya da mahallenin yoğurtçusunu– geçkin kızların ümitleri ve birikmiş hüzünleri... Sadece herkesin bildiği sırlardı asla konuşulmayan. Çocuklar nasıl vâkıf olacaklardı kilit altında tutulana ve konuşulmayana; olamazlarsa nasıl yaşayacaklardı?.. Çocuk dikkatim, hayatın sırlı kayalarının üstünde seken gündelik yaşamın gürültülü çağıltısındaki ayrıntılara yönelmişti. Gün gelecek bu ayrıntılar, bilincimi alttaki kayalarla buluşturan ince ve sızılı damarlara açılacaktı.

Evet, bir gün İstanbul’dan bir haber aldık. Bahriye Turşucu, Darülaceze’de ölmüştü. O gün Fahriye Nenem, hem de evin içinde hem de benim yanımda fosur fosur sigara içti ve kimse onun sigarasına dokunmadı.

Hayat eski güvenli eylemsizliğine dönmüştü. Artık ödülüne sımsıkı tutunabilirdi: Darülaceze’de ölmeyecekti, kimsesizler mezarlığına atılmayacak, ölüsüne kadavra denmeyecekti, onun bir mezar taşı olacaktı; doğurmayıp büyüttüğü çocuklardan birinin evladı “tereddütsüzce ve fedakârca” çukura atlayacak ve onu toprak döşeğine yatıracaktı.

* * *

Kış uykusundaki bir ülkede ölmüş Fahriye Nenem, zihnimde uçuşan anılar arasında yitikti. Onu, ölümünden elli beş yıl sonra, eylemlerle kanayan bir ülkede, hiç ummadığım bir anda bir rüyada buldum, yerin altında; ve kucağımda yeryüzüne taşıdım, yaşayanların arasına.

*****

FÜG1

’50’lerin Ankara’sında kışlar çetin geçerdi. Kar diz boyu, rüzgâr bıçak gibi keskin, tipi amansız. Başkentin bozkırda yeni kurulan, tek katlı bahçeli evlerden oluşan mahalleleri, kar örtüsünün üstüne serpilmiş boncuk taneleri gibiydi. Küçücük evler... Kapıların, pencerelerin altına rüzgâra ve kara karşı kum torbaları sıkıştırılmış. Panjurlar hırsızlara ve ıssız geceye değil, soğuğa karşı önlem diye sıkıca kapatılmış. Henüz ülkede cinayetler sadece tutku suçu ya da mal kavgası sonucu. Tutkulardan uzak duranların, kavga etmeye değer malı mülkü olmayanların korkacak bir şeyi yok, çocukluklarından sürüp getirdikleri korkulardan başka...

Sade döşenmiş bir ev burası, soba gürül gürül yanıyor. Genç kadın –anne– masa başında öğrenci ödevlerini düzeltiyor. Küçük kızının içeride uyuduğu oda annenin çalıştığı, sobanın kurulu olduğu odaya açılıyor. Sobanın sıcaklığı dalga dalga eve yayılıyor. Genç kadın ikide bir kalkıp kızına bakıyor; uyuyor mu, üşüyor mu?.. Çocuk tatlı bir uykuda, ama annenin içi rahat etmiyor ki bir türlü. Ödevler bitti, kalkıp yatsa ya. Hayır, uykusu yok. Galiba kocasını özlüyor. Onun kolları arasında güvende olmayı. Kocası da öğretmen ama şimdilerde eğitim müfettişi ve başka bir soğuk karlı ilde ortaokulları denetliyor. Kadın kocasına mektup yazmaya başlıyor. Evcil hayatla ilgili sıkıntısını kime açabilir? Ketum bir insan, o öyle herkesle dertleşemez. Hem önemsiz bir sorun başkalarını niçin ilgilendirsin?

Ne dersin, senin dönüşünü mü beklesem, yani sen mi konuşursun onunla; bu da pek yakışık almaz ya, herhalde sen dönmüşsen de dönmemişsen de konuşmak bana düşecek. Çok sıkılıyorum, şimdiye kadar kimseyi işten çıkarmadım, ayrılan yardımcılar hep daha paralı bir ev bulup bizi öyle terk ettiler, biliyorsun. Ama artık dayanamıyorum. Eve yorgun argın geliyorum, çocuğun akşam kahvaltısı hazırlanmamış, mutfak pislik içinde; her ütü faslında, bir-iki giysi fire veriliyor, ütü yakmış; çamaşırda gene aynı fire, renkliler beyazları boyamış; korkunç bir dikkatsizlik. Fadime, neyin var diyorum. Nesi olduğunu biliyorum aslında, hep aynı hikâye.

Kadın mektubu yırttı, engebeli kır yollarında, karda kışta bin bir meşakkatle o ilden bu ile yolculuk yapan, yatılı okulların soğuk odalarında konaklayan kocasını –kim bilir kaç gündür sıcak bir banyo yüzü görmemiştir adam– bu küçük dertle üzmeye ne hakkı vardı? Aslında yeni bir yardımcı da bulmuştu, okuldaki hademelerden birinin eşi. Bütün mesele emektar Fadime’ye yol verebilmekti. Utanıyordu, zor koşullardaki bir insanın hayatını büsbütün zorlaştırmaktan; utancına teslim olur olmaz, kendi koşullarındaki zorluk isyana sürüklüyordu duygularını, velhasıl kararsız kalıyordu.

Kapı zili! Kim ola bu saatte! Gecenin on biri, bütün şehir uykuda, yeni kurulan bahçeli tek katlı evlerden oluşmuş mahalleler koyu sessizlikte, kim çıkar dışarıya gece karanlığında ve kar aklığında, yeni döşenmiş kaldırımsız sokaklar bile belirsizleşmişken kar örtüsü altında? Kapı vuruluyor, güm güm. Annenin tüm gövdesi alarmda! Kocasına bir şey mi oldu, kaza haberi mi? Eli ayağı buz kesmiş!

“Kim o, kim o?” diye bağırıyor, kendi kulağına bile yabancı gelen, korkudan başkalaşmış sesi, gırtlağından fırlayıveren!

“Abla benim, korkma, Fadime.”

Sakarlaşmış elleri anahtarı çevirirken, zinciri çözerken zorlanıyor. Sonunda açabildi kapıyı. Karşısında kardan adama dönmüş Fadime duruyor; sırtında yeldirmesi, başına doladığı ıpıslak olmuş yırtık yün atkısıyla, kaşları bile kar altında, yüzü sapsarı. Derin kırışıklar ağzının iki yanında, dudakları ipince ve sımsıkı kapalı, gözleri fersiz. Daha 35’inde, 55 gösteriyor. O ne, birisi daha var Fadime’nin arkasına saklanan... Bir çocuk, çıplak ayaklarına lastik geçirmiş, Ayten bu, Fadime’nin ilk kocasından olma kızı. Duyulur duyulmaz bir ses çıkıyor Fadime’nin kasılmış ağzından, “Abla bu gece sende kalabilir miyiz?”

Sanki bir darbe iniyor öğretmen annenin başına... elektrik akımıyla sarsılıyor... yıldırım mı çarptı... tipide yıldırım olmaz ki... beyninde kıpırtısız duran bir bölge aniden ıstırapla akışkanlaştı... gürüldüyor! Durmalı, bu denetimden çıkmış akış, varlığını istila eden!

Saliha Yenge, bu gece sizde kalabilir miyiz? Çok zor durumdayım. Yoksa size zahmet vermezdim. Ne olur sorma, belki sonra anlatabilirim. Vicdan benimle yatar, usludur, zahmet vermez size...

Vicdan Öğretmen, bu denli işlevsel kullanmayı nerede ne zaman öğrendiğini bilemediği özdenetimini harekete geçirebilmişti sonunda, yıldırım çarpması sadece bir saniyenin kesri kadar sürmüştü – bellekte donmuş bir hayat parçasının ani devinimiyle beyin damarları zorlandı; buzun sivri parçaları belleğin cidarını acıyla yırtıyor –bir âna sığan kırık hayat– kapıyı ardına kadar açtı, “Elbette Fadime, geç içeri, sen de Ayten, hemen sobanın yanına. Hayırdır ne oldu? Neyse dur, sonra anlatırsın. Çocuğun ayakları donmuştur, yavaş yavaş ısıtalım. Şimdi benimkinin yün çoraplarından getiririm.”

Mütareke İstanbul’unda, gece inince Müslüman semtleri gamlı, yenik bir sessizlik kaplardı, geceden kara. Genç bir kadın ıssız sokağa fırlıyor, sımsıkı tutuyor sekiz yaşındaki bir kız çocuğunun elini. Ağabeyinin tokadı hâlâ ateş gibi yakıyor yanağını, soğuğu hissetmiyor. İçinde harlı bir ateş yanıyor, ona umarsızlığını unutturan, incinmişin öfkesi, haksızlığa uğrayanın isyanı. Ne kadar yol yürüdü bilmiyor, Fatih’ ten Sarayburnu’na geldi. İşgal ordularının nöbetçilerinden birine rastlasa ne diyecekti, sokağa çıkma yasağını delmişti, çıkıvermişti aklından işgal, nezarete atarlardı onu da çocuğunu da. Kar yağıyordu, ıslak bir kar, İstanbul’a özgü, iliğe işleyen ıslak soğuk. Bir sandal bulacağını hiç ummuyordu, ne umduğunu biliyor muydu ki... Sadece oradan, ağabey evinden hemen uzaklaşma zorunluğunun ayırdındaydı; bir gereklilikti bu ve o, genç anne, sadece bu gerekliliğe uyuyordu. Çocuğunu bir gece daha o uğursuz evde barındıramazdı, tüm işgal ordusu dikilseydi bile karşısına. Hah, işte kayık! Kayık iskeleye bağlıydı ve kayıkçı kayığın içine büzülmüş, sırtına bir aba örtmüş, uyumaya ya da ısınmaya çalışıyordu. Nasıl bir insandı? Yağmurdan kaçarken doluya tutulmasındı? Adama güvenmekten başka seçeneği yoktu. Bizi karşıya Üsküdar’a geçirebilir misin, kardeş? Hayırdır, hanım. Öyle icap etti. Geçiririm geçirmesine de düşman devriyesi denizde de motorla gezer, bilesin. Adamın aydınlık bir yüzü vardı. Belli ki dardasın bacım, endişe etme, benden sana zarar gelmez. Genç kadın birden bocaladı; yalnız bir mesele var, hiç param yok. Kayıkçı bir an duraksadı, bitkin ama kararlı anneye, arkasına büzülmüş, üşümüş ve korkmuş çocuğa baktı; zarar yok bacım, kiminin parası kiminin duası; haydi atlayın, lodos da var ya, gideriz Allah’ın izniyle.

Kömür karası lodos dalgaları arasında kayık debeleniyordu. Vicdan çocuk, annesine yapışmış, bir inen bir çıkan kayığın ritmine dalmış uyukluyor mu? Belki de uykuyu andıran bir üşüme halinde. Olup bitenin kendisiyle bir ilgisi var, bunu biliyor, nasıl biliyorsa; fakat bu ilgi nedir, tam olarak çözemiyor. Annesinin kadın haline bakmadan koskoca ağabeyinin –Vicdan’ın dayısının– üstüne yürümeye kalkması, dayının sen neler saçmalıyorsun, hasta ruhlu kadın diye bağırarak annenin yanağında beş parmağının izini bırakan namlı Osmanlı tokadını patlatması, hepsi hepsi Vicdan çocukla ilgili. Vicdan dayısını seviyordu, şimdi ondan korkuyor. Babasını hiç bilmedi –baban şehit yavrum, cennette– kasaba işgale uğrayınca annesi tası tarağı toplayıp şehr-i İstanbul’a ağabeyinin yanına göçtü. İşgal de peşleri sıra geldi İstanbul’a ya. 1920 yılının İstanbul’u; bir yanı zil takıp oynuyor bir yanı matemde. Vicdan çocuk anlamlandıramıyor, ülkelerin dünyasında olup biteni; anlamlandıramıyor kişilerin dünyasında olup biteni de. Onu kucağına alıp seven, lepiska saçlı kuzum diye saçlarını okşayıp öpen dayısı, ona çikolata alan, Beyoğlu’ndan oturdukları Fatih semtinde asla bulunmayan oyuncaklar, şekerlemeler getiren dayısı niçin canını yakıyor! Acıyor dayı! Dayan lepiska saçlım, az kaldı! Vicdan’ın içinde boşluk, Vicdan’ın içinde suskunluk...

Üsküdar’a geçtiler neyse sağ salim; kayıkçı onlarla geldi sığınacakları akraba evine kadar; yalnız yürüme bacım, sokaklar tekin değil. Ah muhtaçlık ne fena; annesi teşekkürler sıralıyor; Allah razı olsun kardeş, taşı tut altın olsun. Köhne bir ahşap eve varıyorlar. Kapının ardından korkmuş bir ses! Kim o, kim o! Acaba bu gece sizde kalabilir miyiz Saliha Yenge? Çok zor durumdayım! Gıcırtılarla kilitte dönen anahtar, paslı zincir, sonunda açıldı kapı. Saliha Yenge yaşlı bir kadın; kapıda dikilen mahcup, güvensiz genç kadına ve sulu kardan ve lodos dalgalarından ıpıslak çocuğa –tabanı delik pabuçlarının içinde ayakları ıslak ve üşümüş– bakakalıyor şaşkınlıkla.

Vicdan’ın suskunluğuna kütük gibi düşüyor anlamını bilmediği, ama kendisiyle ilgili olduğunu bildiği kelimeler. Annesi ağlayarak anlatıyor; yeğenine nasıl tasallut edersin ağabey, dedim, özbeöz yeğenine! Tasallut! Kelime sanki Vicdan’ın lepiska saçlı başına inen bir darbe! Saliha Yenge ve anne, çocuk Vicdan’ı ısıtıp doyurdular, yatırdılar, oda kapısını açık bıraktılar, sobanın sıcaklığı çocuğa ulaşsın diye; uyudu sandılar.

Sana öyle gelmiş olabilir mi acaba, diyor Saliha Yenge, hiç yakıştıramadım Abdi’ye, tövbe tövbe, efendi adamdır, bu nasıl iş! Gözümle gördüm, evde yokum sanıyordu, komşuya kadar geçtiydim, erken dönesim tuttu, malum oldu herhalde. Zaten kaç zamandır çocuğun hali hal değil, sustu kaldıydı yavrucak, ürkek kuşa döndüydü. Önden inkâra yeltendi, hakaret etti bana, deli dedi, sonra inkârdan vazgeçti; ne dedi bilir misin Saliha Yenge, ölseydim de bu lafı işitmeyeydim. Maişetinizi ben temin ediyorum, kocan öldü öleli –o şehit oldu, diye feryat etmişim, senin gibiler için– yıllardır nafakanızı ben sağlıyorum, bir günden bir güne şikâyet ettim mi? Ben de insanım n’olmuş birazcık gönlümü hoş ettimse, kızlığına zarar mı verdik de telaştasın, hemşire! İşte böyle Saliha Yenge. Burada istediğiniz kadar kalabilirsiniz, dedi Saliha Yenge; Allah ne rızk verdiyse bölüşürüz, n’olacak; Vicdan az büyüsün, inşallah o zamana kadar düşman da def olur, çocuğu parasız yatılı yazdırırız; okur, öğretmen çıkar; kimselere muhtaç olmaz; ben de yalnızım zaten, can yoldaşı olursunuz bana, yuvarlanır gideriz, dertlenme sen; yeğenine tasallut eden adamın evine çocuk mu götürülür!

“Tasallut” sözcüğü dövüp duruyordu çocuk Vicdan’ın uykulu bilincini. Ne olaydı ki tasallut! Düşman askerlerinin kullandığı bir silah mı?.. Dayısı düşmanla mı birlikti, babası şehitti ve o çocuk Vicdan şimdi gazi mi olmuştu?

“Fadime, şimdi yorgunsunuz, Ayten uyusun sen de dinlen, sonra anlatırsın.”

Ayten gözleri fal taşı gibi açılmış bir mırıldanan annesine bir annesini dinledikçe yüzü ıstırap çekiyormuş gibi kasılan Vicdan Hanımefendi’ye bakıyor.

“Bırak anlatayım abla, zehir içimden çıksın, yoksa öleceğim. Kulun kurbanın olam dedim, bırak masumu, yetimi, tamam gel beni sik kaç kere istersen. İstemezmiş, körpe et varken beni nitsinmiş. O babasız sabi sana emanet dedim, senin sulbünden halk olmadıysa de evladın sayılır, sen canavar mısın dedim; bak abla başıma vurdu.”

Fadime yemenisini çekti, kırlaşmış saçlarının arasında pıhtılaşmış kan! Vicdan’da bir telaş, çocuğu uyanmasa, çocuğu görmese, işitmese. Odanın kapısını örtse, çocuk soğukta kalacak. Ah, Fadime sonra konuşsak. Kendi çocuğu için telaşta Vicdan, Fadime’nin çocuğunu düşünüyor mu? Onu doyurdu, ısıttı, rahatlattı; o kadar. Ayten –gözleri fal taşı, ağzı bir karış açık– pür dikkat Vicdan’ı izliyor, olup bitenin suçlusu sanki bu yabancı kadın; annesinin hanımı. Yaşadıklarının bu evde benzeri olmaz, olamaz; peki neden, haksızlık değil mi bu; bu kadını, Vicdan Hanımefendi’yi ve onun içeride rahat döşeğinde uyuyan çocuğunu kayıran kim!

“Kabahat bende, herifin koynuna girmez oldum; iyi de ne yapaydım abla, sen söyle. Bir türlü geri çekmesini beceremez, hep içime hep içime, sen biliyon işte, kaç fasıl beni hastaneye yetiştirdin, öleyazdım düşük yapayım derken...”

Vicdan tedirgin, çocuğunun uyuduğu odaya bakıyor, ya uyanırsa, bunlar nasıl laflar, nasıl açıklar küçücük çocuğa...

“Ayten’e yapılanın mazereti değil bunlar; hiçbir şey böyle bir hareketin mazereti olmaz.”

“Bir nüfus daha besleyemeyiz kör olasıcanın kazandığı üç-beş kuruşla, ayyaş pezevenk!”

“Küfretme Fadime!”

“Hep gebe, hep gebe. Gebe gebe nasıl çalışırım. Mecbur, düşürecem.”

“Firketeyle, tavuk kemiğiyle olmaz o iş Fadime! Öldüreceksin kendini, maazallah sonra Ayten ne yapar!”

“Güzel dersin de Vicdan Abla, hayrına çocuk alan doktor mu var! Kanaya kanaya geberdim. İyisi mi uzak durayım herifçioğlundan, dedim; bak başımıza gelen işe! Talihsiz başım! İlk erim öyle miydi ya! Rahmetli öleli gün görmedim. Kara bahtım, kadersiz başım.”

“Bu işin talihle kaderle ilgisi yok, Fadime.”

“Ya neyle var abla. Allah razı olsun, sen bize kapını açmayaydın bu gece ikimiz de soğukta donmuştuk. Allah bin kere razı olsun.”

Vicdan, Ayten’in sağ ayağıyla çevresinde oturup çay içtikleri masanın bacağına sinirli bir tik halinde darbeler indirişini izliyordu, “Abartma, Fadime,” dedi, “insan insana yardım eder, büyütecek bir şey yok. İki güne kalmaz seninki gelir –şeytana uydum der ki bu onun özür dilemesidir– alır sizi, götürür; o sensiz yapamaz; ama nasıl etmeli de çocuğu şerrinden korumalı. Ağabeyin gelsin, bir onunla konuşayım; az kaldı bir haftaya teftişten döner; azıcık dişinizi sıkın, Ayten’i yatılı okula yazdırmanın bir yolunu bulalım, iyi bir öğrenci olursa öğretmen okuluna filan devam eder ya da hemşire okuluna; hayatı kurtulur.”

“Kör olası yoksulluk! Bana ne diyor, biliyor musun abla, beni aldığında çulsuz dulun tekiymişim sanki şimdi pek çulluyum da herkes kendine kızoğlankız alırken karı diye, o yüksünmemiş dulluğumdan; üstelik maişetimi temin etmiş; peki ya bu sabi neymiş, onun da maişetini temin etmiş, peki buna karşılık balından tatmayacak mıymış?”

Vicdan kendi kendine söylenir gibi, “Hayatı kurtulmalı,” diye mırıldandı.

Az önce, canımı çok sıkan, pek üzücü bir hadise vuku buldu. Gece yarısına doğru Fadime, Ayten’le çıkageldi. Tipide ikisi de sırılsıklam olmuş. Eli kırılası kocası Fadime’nin başını yarmış. Sebep... nasıl yazacağımı bilemiyorum, herif Ayten’e tasallut etmiş. Fadime de görmüş ve mâni olmaya çalışmış. Düşünebiliyor musun, küçücük çocuğa, evladı sayılır! Aklım durdu. Bu nasıl bir insan, nasıl bir baba! Sen dönünce ne yapıp edip çocuğu parasız yatılı yazdıralım bir devlet okuluna; o herifin elinden kurtulsun.

Öyle üzüldüm ki anlatamam. Aklıma annemle birlikte Saliha Yengelere sığındığımız o kış gecesi geldi; altüst oldum. Biliyorsun sekiz yaşımdan öncesini hatırlamam. Babam Çanakkale’de şehit olduğunda üç yaşındaymışım, hatırlamıyorum tabii. Ama sekiz yaşına kadar olup biten hiçbir şeyi hatırlamamak tuhaf değil mi? Hatıralarım Saliha Yenge’nin evinde başlar. Nur içinde yatsın bize sığıntılığımızı hiç hissettirmemiştir. Annem rahmetli babalığımla evlenene kadar onunla kalmışızdır. O gece kovulmuş gibi nereden kaçıyorduk öyle? Anneme sormuşumdur, kerrelerce, “Düşmandan,” der geçiştirirdi. İşgal İstanbul’unda başımıza ne hal gelmişti, kim bilir. Çok şükür memleketimiz düşman işgalinde değil; peki bu olanlar nedir? Aklıma sığdıramıyorum. Rahmetli babalığım karıncayı incitmezdi sen de öylesin. Böyle gaddar insanlar da var demek ki... Ne kadar şanslıyım, öylesine rastlamadığım için...

Vicdan mektubunu bitirip masadan kalktı. Fadime ve Ayten sobanın yanına serili yer yatağına kıvrılmış, bitap uyuyorlardı. Vicdan, masa lambasını söndürdü; tutulan boynunu ovuşturdu, mektubu katlayıp zarfa koydu, cebine yerleştirdi. Kararsızlığı bitmişti, bu durumda Fadime’yi işten çıkaramayacağı belliydi. Kendini çaresiz, terk edilmiş hissediyordu. Mutlu bir kadındı o; niçin hep böyle hüzünlüydü? Kocası onu nasıl hoş tutardı. Gidip kızının yanına uzandı, bu gece olanlardan sonra yalnız uyuyamayacaktı. Kocasına sokulup uyumayı nasıl severdi... Ama işte o kadar. Nasıl sabırlıydı kocası, nazik, Vicdan’ı incitmekten, canını yakmaktan nasıl kaçınırdı; haftalarca sabırla beklerdi Vicdan farkındaydı, nice geceler kocası yanında kalkıp banyoya sığınırdı rahatlayabilmek için, şikâyetsiz. Fark etmemiş gibi yapardı kadın... Mutlu bir kadındı o, şefkatli bir erkeğe düşmüştü.

’90’ların Ankara’sı kırk yıl öncenin kentine benzemezdi; başka bir gezegende, bambaşka bir çağda kurulmuş da bozkırın ortasına kondurulmuş gibiydi. Kar örtüsünün altında saklı bahçeler yok olmuş, şehrin varsıl mahallelerinin ufkunu, göğü tırmalayan yüksek binaların kalorifer kazanlarının püskürttüğü sıcak dumanlar ve adi linyit kömürünün kenti kuşatmaya almış gecekonduların eğri büğrü bacalarından saçılan zehirli gazları sarmıştı.

Vicdan Öğretmen böyle bir Ankara’da, lüks sayılabilecek bir özel hastane odasında son uykusuna dalmak üzere. Kendi küçük ailesinin de yükselen hayat standardından bir miktar pay almış olmasına rağmen içinin hiç ısınmadığı bu paragöz dünyayı, insanların birbirinin gözünü oymayı, birbirinin sırtına basmayı faydalı, dahası gerekli bir yaşama yöntemi olarak benimsediği bu soytarılar panayırını terk edeceği için pek de üzgün değil. Sadece kızından ayrılmak sızlatıyor içini. Söylence doğru mu acaba, yani ölünce kocasına kavuşacak mı? Pek sanmıyor. Zayıf da olsa bir ümit...

Nöbetçi hemşireyi gözü bir yerden ısırıyor ama nereden, çıkartamıyor. Belki eski bir öğrencisinin akrabası filandır. Kimse kim, artık ne önemi var...

Yoğun bakım hemşiresi Ayten görür görmez tanımıştı yaşlı kadını! Ömrünün en kara gecesi, son ayrıntısına kadar canlanmıştı belleğinde –hiç unutmamıştı ki– damarlarında kanı buz kesmişti. Gerçi kadının ve kocasının iyiliğini görmüştü ama... Ne kibirli kadındı, soğuk... O kış gecesinden bile soğuk! Annesi, Vicdan Hanım’ın altın gibi kalbi vardır, derdi, bakma öyle soğuk durduğuna, çekingendir de ondan, derdi. Eli ekmek tutar tutmaz çekip almıştı annesini Vicdan Hanımefendi’nin hizmetinden. Ayten hemşire de –eskilerin deyimiyle– “lüks” bir şala bürünmüş, ancak ayakları pisliğe ve borca batmış bu yeni hayattan payına düşeni almıştı almasına; ama bataktan gelmişti, batağın çekim gücünü tanımıştı ve şalın geçici yumuşaklığı onu mutlu hülyalara sürüklemeye yetmiyordu. Hasta kadına ezici bir bakış fırlattı, “İşte böyle Vicdan Hanım,” dedi alçak sesle, “az yaşa çok yaşa, akıbet gelir başa! Sonsuza dek esirgeneceğini mi sandıydın!” Hasta odasının kapısını örttü.

1. Sözlük anlamı kaçış. Klasik Batı müziğinde, bir ezginin bir işitilip bir kaybolduğu ve bu halin yinelendiği beste türü. (Yazarın notu)

*****

SİNEMA TUTKUSU

Sinema tek özgürlük alanıydı. Işıklar sönmeye yüz tutunca, koltuğa gömülüyor ve onu kuşatan yumuşak ama geçit vermez duvarlardan bir masal perisi gibi süzülüp imgelerin arasına uçuyordu. Duvarları diken kendisi miydi? Dokunma yoksulu, sevgisiz bir hayat... Yaşı geçmiş, çekingen kız... Hayat, pencereden giren hava gibi, beyazperdeden hücresine doluyordu. Sinema koltuğunda, imgelerin hayatlarını yaşayarak olgunlaşıyor, bir uzvunu kaybeden kişinin boş kalan yerde şiddetli ağrı hissedebilmesi gibi, sinir sisteminde olanca genişliği ve derinliğiyle hayatın ağırlığını taşıyordu. Annie Girardot, Rocco ve Kardeşleri’nde o güzel kollarını kaldırıyor –art düzlemde kalemle çizilmiş gibi ince ve boylu ağaçlar– kurban edilmeyi bekliyor; Faust’u canlandıran İsveçli oyuncunun deli gözleri ışıldarken, ak sakalı ve Gretchen rolündeki aktrisin altın saçları ta 1926’dan beri beyaz alevlerle tutuşuyor; Mavi Melek’te şuh mu şuh bir Marlene Dietrich zarif devinimlerle gövdesini sergiliyor; Leopar’da güngörmüş bir Burt Lancaster soylu sınıfın dünyayı alt etme yöntemini dile getiriyordu: “Hiçbir şeyin değişmesini istemiyorsan, her şeyi değiştir.” Bulduğu formül servetini ve unvanını korusa da, onu yaşlılığında pişmanlıkların onulmaz acısından esirgeyemiyordu.

Dışarıda fırtına vardı; hiçbir şeyin değişmemesini sağlamak için görünmez eller her şeyi değiştirmeye koyulmuşlardı. Gençler sinema salonlarından çekilmişler, tüm acıtıcı içtenlikleriyle dünyayı değiştirmeye girişmişlerdi. Sahne gerisinde, deneyimli zekâların oynadığı satrançtan habersizdiler. Birbirine düşür, birbirine kırdır. Bir tutam doğruyu bir çuval saçmalıkla karıştırıp boca et düşüncelere. Beyinleri yeterince yıkayamadıysan satın almayı dene. Olmazsa şiddet kullan, sindir, yok et. Altını oy, Potemkin Zırhlısı’nda baş kaldıran denizcilerin. Yeter ki hiçbir şey değişmesin. O kadim çark dönsün, güçlülerin gücüne güç katarak, zayıfları daha da zayıf kılarak...

Olan Sinematek’e olmuş, müşterisizlikten kapanmıştı. Gerçi Méliés’nin namlı Aya Yolculuk’unu o yüzden kaçırmamıştı. Ay haliydi sebep; ve basit bir anjin. Boğazına ve kasıklarına geçmiş, bir sıkıştırıp bir gevşeyen iki kelepçe gibi vücudunu yatağa bağlamıştı ağrı. Aya Yolculuk, o boranlı günlerde kimselere itiraf edemediği gizli bir hasret gibi kalmıştı içinde.

Karyolasının demir borularının kıvrılıp bükülerek arabesk biçimsellikler oluşturduğu bir başlığı vardı. Aybaşı sancısıyla iki büküm yatakta kıvranırken ağrının bir dalga gibi yükselip vurmasını bekler, demir borulara sımsıkı tutunur, onlardan kuvvet almaya çalışırdı, dayanabilmek için. Gözlerinde bir imge, Aya Yolculuk’un afişinde gördüğü: Aydedenin güleç yüzü; sağ gözüne dünyadan fırlatılan roket saplanmış. Onun da canı yandı mı acaba, diye düşünüyor, zihnini ağrıdan uzaklaştırabilmek için. Ay denen gök cismine karşı içinde titreşen duygudaşlık... Ağrı, cezir denizleri gibi çekiliyor karın boşluğundan gözüne roket sokulmuş ay imgesi sanki iyi geldi; soluklanma zamanı... Ardından gene çarpacak, o şiddetli kasılma, tokmakla döver gibi kasıklarını; ağrının da bir ritmi var, bilekteki nabız gibi, yürek vuruşları gibi, gövdenin ritminin dışında değil, gene de yabancı, bedenin işleyişine bedenin hem içinde hem dışında. Mutsuzluk sancısı bu... Gövde doğal işleyişine bırakılsa, sıkı düzen altında inletilmese, belki de ağrı sızı kalmayacak... Geçkin kız bilemez ki... Yaşamı bitip tükenmez dapdaracık bir koridora benziyor. Küçük bir pencere açılıyor koridora ya da hücreye, oyuncu aydede sağlam gözünü kırpıyor, “Hadisene, gelsene,” der gibi.

Sinema koltuğunu yerinden söken boran onu da çekecekti içine. Yaşı geçkinceyse de ne gövdesi yaşlıydı ne ruhu. Yıpranmamış heyecanları dipdiri, hayatın genişliğini yüklenmiş duyguları ise fazlaca olgundu. Hayat hükmünü icra ediyor, gecikmiş deneyimler gecikme faizlerini ödeterek, olgun duyguları büsbütün acıtarak, ezerek, hırpalayarak yaşanıyordu. Niye hep yanlış erkeklere sevdalanmıştı ki?.. Istırap çekmek mi istiyordu için için?.. Yoksa yanlışlık kendinde miydi, kendi bedeni miydi bir türlü yönünü bulamayan?.. Bu soruyu kendine çok sonra soracaktı, aşk defterini kapattıktan yıllar sonra. Boylu boslu, kara yağız erkeklerin imgeleri, gecikmiş vücudunu alev alev heyecanlandırırken niye gerçek bedenler, varlığını tonlar çeken bir basınçla ezmiş, onu boğmuştu? Ve niye yıllardır bir rahibe gibi yaşıyordu? Kesin bir tarih vermek gerekirse, Méliés’nin Aya Yolculuk’unu, tam kırk iki yıl sonra, ikinci kez kaçırdığı gün, çoktan kanıksanmış durumlar üstüne bu tuhaf sorular bıçak gibi saplanmıştı beyninin köküne, içinde yırtılan, olayların boyutuyla orantısız boşluğu anlamlandırmaya çabalarken... İzleyen gece o ürkütücü, o tuhaf rüyayı görmesine de bu sorular mı sebep olmuştu, içinde derinleşen o tanımsız boşluk mu? Rüya gövdesinden bilincine yollanmış bir ileti miydi, bir uyarı? Yok canım kim bilir hangi filmde gördüğü saçma sapan bir sahneden etkilenmişti düş gücü. İletiyi kabul etmeyecek, uyarıyı dikkate almayacaktı. Ancak rüyayı unutamayacak, rüyanın sebebi mi sonucu mu olduğuna bir türlü karar veremediği soruların yükünden kurtulamayacaktı. Neden bir zamanlar erkeklerin o ağır sıcaklığından kaçıp kurtulmak istemişti? Regl kelepçesini kırıp da kaçmak istediği gibi? Hayat başa gelen bir kaza gibi mi yaşanmak zorundaydı?

Birbirini izleyen alaboralardan nihayet kurtulup bir sükûnet adasına sığınan kazazedenin içinde o eski özlem eskimeden, yanıtsız sorular ise henüz sorulmadan kalmıştı. Tüh, Méliés’nin Aya Yolculuğu’nu kaçırdım.

O yıl aya gitmişti insanoğlu. Amerikalı bir astronot aya inmiş ve orada, lanetlenmiş bir ülkeye benzeyen, ayın çorak yüzeyinde yürümüştü. Bütün dünyayla birlikte kahramanımız da televizyon ekranından izlemişti olup biteni. Müthiş bir olaydı tabii, nesnel ölçütlerle. Öyle olmalıydı. Neyleyelim ki, kahramanımızın belleğinde, tek gözüne roket saplandığı halde keyfi kaçmadan gülümsemesini sürdüren o aydede resmi kadar izi kalmamıştı bu maceranın. Ayın gizemiyle zonklayan kasıkları, küçük limonları andıran ve sertleşip acıyan memeleri arasında görünmeyen bir bağ kurulmuştu.

Kırk iki yıl sonra, aybaşı sancılarını, hayatın inişleri ve yokuşlarıyla birlikte çoktan arkada bıraktığı bir süreçte, Aya Yolculuk’u görebilme fırsatı yeniden doğdu. Kırk küsur yılda, nice değişim vaat eden çabalar yenilmiş, dizginleri ele geçiren en kadim egemen, iyice çölleştirdiği ortamda kendi kaldırdığı toz dumandan öte her rüzgârın soluğunu kesmişti. Ne hayatın gerçek ve acı yüzünü yansıtan ne de bu asık yüze seçenekler yaratabilmek için hayal gücünün enginlerine yelken açan filmler doldurabiliyor sinema salonlarını... Böyle bir dönemde, direnmeye çalışan bir sinemada tek gösterim halinde sunulacak Aya Yolculuk, susuzluktan kavrulan kazazedenin hiç ummadığı anda karşısına çıkıvermiş, pırıl pırıl bir pınara benzemez mi?

Sevincini çocukça bulmuştu eşi dostu. Yahu, aç interneti, Aya Yolculuk’u izle. Zaten on dakikalık bir şey. Öyle pek matah bir film de değil. Méliés uydurmuş kafadan. Batılı emperyalistin tipik hayal gücü işbaşında. Aya ayak basan beyaz biliminsanları, orada karşılaştıkları ve elbette dünyanın yerli halklarını aşağılayan birer simgeden başka bir şey olmayan tuhaf ve zalim yaratıkların kurdukları tuzaklardan nasıl kurtulup sağ salim geri dönmüşler! Hikâye bu!

Tartışmaya girmemişti. Mesele bu değildi. Mesele, zihni neye koşullanmış olursa olsun, Méliés’nin beyninin içinde dönüp duran serüven duygusunun kurduğu o imgeleri, kendi elleriyle iki boyutlu ama ince ayrıntılar açısından zengin biçimlere dönüştürmesi, gene kendi elleriyle onları çocuksu dünyasının uçucu renklerine boyaması, kamera karşısında o cisimcikleri o güne dek kimsenin aklına gelmemiş tarzlarda oynatabilmesiydi. Uzayın simsiyah buzul boşluğunu, aydan seyredilen sevimli kuyrukluyıldızlarla, burçlarla bezemesinin işaret ettiği güzellik ve uyum ihtiyacıydı. Gözüne çöp değil roket kaçmış aydedenin gülümsemesindeki çarpıcı mizahtı. Yoksa, “ay ana” mı demeli... O sivri roket, ay tanrıçanın uyumunu yırtmak istemiş, ama ay yumuşak sevecenliğiyle kuşatıp etkisiz hale getirmişti saplanan silahı! Bilgisayar ekranına bunlar sığmazdı ki... Sinema salonunun loşluğu içinde, müzik dalgaları gibi kıpırdamalıydı imgeler; bellek tellerinde gömülmüş anıları, yıllar öncesinin sızlayan duygularını ve susuz bedenini şifalı bir merhem gibi saran rüya âleminin izlerini titreştirmeliydi.

Büyük bir hevesle koştu sinemaya. Aya Yolculuk’u dünya turuna çıkaran, Méliés’nin torunu olan yaşlıca bir kadın ve onun delikanlı oğluydu. Elli beş yaşlarında, saçları kırlaşmış, toparlak yüzlü, geniş kalçalı, anaç duruşlu bir kadın. Ona yakışmayan sade bir elbise giymiş, sert saçlarını özensiz taramış, ayaklarında hantal pabuçlar. Kadınlığı için özür dileyen bir duruş mu bu? Çenesinde, gözünden kaçmış ya da almayı ihmal ettiği tek ve uzun beyaz kıl...

Artık yaşlılık arifesine gelmiş geçkin kız, anneannesine benzetti Fransız hanımı. Ninesinin çenesinde de böyle bir tüy vardı, küçük bir genetik hata. Çekingen tabiatını yenip yabancı kadınla konuşsa mıydı? Fransızca bilmiyordu. Herhalde Madam Méliés de Türkçe bilmiyordu; İngilizce konuşur muydu ki? Ona neydi canım. O, film için gelmişti; öyle değil mi. Gene de ilgisini kadından uzaklaştıramıyordu; Méliés ile ünsiyetten kaynaklanan ama bu ilişkiden bağımsız bir ilgiydi bu; ona, erkeklerin ellerinde ıstırap çektiği o uzak günlerin yoldaşlarını çağrıştırıyordu. O erkekzede kız kurularını, can dostlarını. Candan bağlanıp kardeş yerine koyduğu çocukluk ve gençlik arkadaşlarının hepsi böyle ay yüzlü, güleç kız çocukları, genç kızlar ve kadınlar olmuştu. Ne tuhaf, şimdiye kadar böyle bir bağ kurmak hiç aklına gelmemişti. Kendi yüzü de yuvarlak ve –eğer sinirli değilse– güleçti.

Méliés başyapıtının ülkenin başkentindeki gösterimine, kendisinden başka topu topu iki kişi daha gelmişti; sinema öğrencisi olan genç bir çift. Madam Méliés gelenlere gülümsüyor, umut dolu gözleri girişte, yeni gelecekleri bekliyordu. Umudunun giderek söndüğü yüzünden anlaşılıyordu.

Sakın gösterimden vazgeçilmesindi! Bu ihtimal kötücül bir şimşek gibi çaktı zihninde. Madam Méliés’ye yoğunlaşmaktan, onunla birlikte olan iki genç adama dikkat etmeyi unutmuştu. Sahnede sadece yaşlı ve tombul madam yoktu ki... Genç adamlardan biri madamın oğlu, ikincisi de anlaşılan oğlunun arkadaşı, iş ortağı veya sevgilisiydi. Madam Méliés gittikçe yüzü asılan, asabileşen oğlunu kaygıyla izliyordu. Yüz çizgileri sivri bir gençti bu, çenesinde kumral bir sivri sakal, annesine hiç benzemiyordu.

Diğer genç adam, sanki “kumral sakal”ın öfkesini uyandırmaktan çekinir gibi bir köşeye sinmiş, onun davranışlarını kolluyordu. Besbelli kendi tutumunu o davranışlara göre ayarlayacaktı; bağımsız bir tavır sergilemeye hiç mi hiç niyeti yoktu.

Sinema öğrencisi genç çiftten, “kumral sakal”ın büyükdedesinin filmini yenileyen kişi, diğer gencin de gösterim sırasında filme eşlik edecek müzisyen olduğunu öğrenmişti.

Sinema salonunun sahibi telaş içinde sağa sola telefon ediyor, müşteri toplamaya boşuna çabalıyordu.

“Kumral sakal”ın sesi yükselmeye başlamıştı. O, sesini yükselttikçe, müzisyenin kendini görünmez kılma çabaları katlanıyordu. Az önce bir köşede ayakta duran delikanlı, şimdi bedenini iyice ufaltarak çömelmişti. Madamın sesi ise büsbütün alçalıp tatlılaşıyordu. “Sivri sakal” herhalde, “ilgi yoksa niçin bize bu zahmeti yüklediler” diye öfkelenmekteydi. Haksız mıydı? Hazır bulunan herkes mahcup düşmüştü. En fazla mahcup olan da madamdı.

Birden “sivri sakal”a, akıl mantık ölçüsünden taşan bir öfke duydu. Hayatına girip çıkmış, duygularını yaralamış erkeklere duyduğu öfke, uykusundan uyanmış, her şeyin sorumlusu “sivri sakal”mış gibi, kibirli genç adama yönelmişti. N’oluyordu yani! Gelenler insan değil miydi! Alt tarafı on dakikalık bir film! Üç adet sinemasever için oynatılsa, filmi gösterenlerle izleyenler arasında sıcak bir iletişim kurulsa, izleyenler minnettar kalsa, onların teşekkür duyguları, filmi gösterenleri de mutlu etse, n’olurdu... Her şey para mıydı bu dünyada! Öfkesi çekingenliğini çözmüştü. Ölse, o nobran genç adama ya da onun pısırık çömeziyle muhatap olmazdı! Madamın yanına sokulup, “İngilizce biliyor musunuz?” dedi.

“Evet,” diye cevap verdi madam, “biraz anlarım, eğer yavaş konuşursanız. Yavaş konuşun lütfen. Sizi dinleyeyim.” İngilizce sözcükleri yoğun bir Fransız aksanıyla telaffuz ediyor, besbelli aksanından utanıyordu.

Yüreğinden sımsıcak bir sevgi fışkırdı bu mahcup kadına, “Lütfen filmi göstermezlik etmeyin,” dedi “tam kırk iki yıl önce oynamıştı Ankara’da. Çok görmek istemiştim, hastaydım, gidemediydim. Günlerce bu filmi sayıkladım. Kırk iki yıl geçti, filme ilgim azalmadı. N’olur bu ikinci fırsatı almayın benden. Bir kırk iki yıl daha ömrüm yok ki...”

Madam, konuşanın gözlerindeki tutkuyu, ricayı, hasreti elini yakan ateş gibi hissetmişti; sözleri tam anlamadıysa da. Kendisinde de aynı tutku yanıyordu, aynı hasret... Eli konuşan kadına doğru kendiliğinden uzandı, dokunacaktı, duraksadı dokunamadı. Ah, ona kalsa filmi oynatmaz mıydı?.. Modası geçmiş bir üslubun kaç tane tutkulu izleyicisi kalmıştı günümüz dünyasında? Yaşayamadıkları duyguları kavrulmayıp olgunlaşmış kaç kişi? Hissederek izleyen, derinden kavrayan, filmin anılarını taşıyacak olan... İsmi kulaklarına çalınmış, çoktan ölmüş bir sinema ustasının tuhaflığını izlemeye ve kısacık bir süre sonra başka bir tuhaflığa –sırf izlemiş olmak için– koşarken zihninde yer açabilmek üzere Aya Yolculuk’u usunda kovacak kalabalıklara oynatmışlardı filmi, gezdikleri her ülkede. Oğlu bunu göremiyor muydu? Göremiyordu tabii.

“Oğluma bir sorayım,” dedi, ürkek bir sesle.

Oğlu, canı, yıllar önce terk edip gitmiş, artık yüzü bile hatırlanamayan tek sevgilinin yadigârı; erkeksiz kadınlığının meyvesi. Asabi, duyarlı, kırılgan ve kırıcı oğlu... Hayatını oğluna yeni bir baba arayışına adamaktansa hemcinslerinin kollarında teselli aramaya yönlendirdiği için hep bir özür borçlu olduğunu düşünmüştü, onu küçümseyen oğluna. Dilenmemiş ama ağırlığı hep hissedilen özür... Bir baltaya sap olmamakta direnen oğluna bir yön çizebilmek için girişmişti bu maceraya, sermaye yatırmıştı; dedesinin filmine duyduğu sevdayı bir ayıp gibi saklamış, işin oğlunu ilgilendiren yanını vurgulamıştı hep. Mahcup, dönüp geldi, “Filmi oynatmak istiyorum, ama karar onun, karışamıyorum,” diye fısıldadı, oğlunu işaret edip; hemen ardından çömelmiş öbür gence haksızlık etmemek için onu da başıyla işaret ederek, “Onlar karar verecek,” diye ekledi.

Kahramanımızın yüzü çökmüştü. Durumun umutsuzluğunu kavrıyordu. Üstelemeyi denedi. Boşuna. Madam gene, ona sarılmak ister gibi bir hareket yaptı. Bu defa kahramanımız da bir adım atmıştı madama doğru. Sarılmak, dokunmak, eksik kalanın yerini tutabilir miydi? Madam aniden durdu. Oğlunun onaylamaz bakışını hissetmişti üstünde, kekeleyerek, “Ben karar veremiyorum,” dedi, “onlar bilirler.”

“Anlıyorum,” dedi muhatabı; “sivri sakal”ın bakışını görmüş ısrardan vazgeçmişti. Kaderine razı, ağır adımlarla çıktı sinemadan. Taş taşımış gibi yorgundu. Méliés’ nin filmini sonsuza dek yitirmişti. Artık çok geçti... Hayatın genişliğine kıyasla küçük bir hayal kırıklığı. İçindeyse uğradığı küçük hayal kırıklığıyla orantısız oylumda bir boşluk yırtılıyordu.

O gece tuhaf, ürkünç rüyayı gördü: Yatakta, çıplaktı. Bir başkası daha vardı; güzelliği uçmuş, yıprak ve çıplak bir gövde; yüzü seçilmiyor, güven veren ılık kucaklayış... Uyandığı an, rüyayı anımsamıyordu, vücuduna yayılan o tatlı duyumla mutluydu. Bir an sonra kötücül bir şimşek gibi çaktı anımsayış, öbür gövde bir kadındı! Şimşek varlığını geri dönüşsüz ikiye yardı: inkâr ve kuşku!

Uyku sinemasındaki meçhul kadın imgesi... Kimdi?.. Rüyanın şaşmaz bilinci kadını tanımıştı.

*****

LEYLA YA DA ANILAR DA DEĞİŞİR

Herhangi bir eski dost karşılaşması. Sinemada da olabilir, cadde ya da fizik tedavi polikliniğinde, hani eskimiş eklemlerin sözümona onarıldığı o yerlerden birinde. Yıllardır görüşülmemiş. Hayat savurur ya insanları farklı yönlere. Kabahat hep hayata bulunur. Kabahat de denemez aslında... üstünde artık durulmayan bir sebep ya da sebepler mutlaka vardır. İrili ufaklı çatlaklar... Yılların tortusu birikince üstlerinde, bellek seçemez ya da görmekten vazgeçer çatlakları. Kucaklaşıyorsunuz. Kısacık bir an coşkun sevinç; deli gönül gençliğine kavuştum sanır da aldanır. İşte karşında o yuvarlak, güleç yüz. Yaşlanmış, değişmiş ama tanıyorsun pekâlâ. Ve hemen sonra fren düzeneği çalışmaya başlıyor; tutukluk, mahcubiyet benzeri sakınım. Paylaşılmamış zamanın fay hattı. Ve kaynar sular gibi bedenini kaplayan ürkü! Adı?.. Eyvah, adı neydi!!! Sadece harf farkı! Ama doğru karar hangisi? Nihal mi Nihan mı?..Yıldırım gibi çarpan bilinç boşalması, hücrelerine hızla yayılan keder. Eyvah, unutmaya başlıyorum, daha şimdiden! Neyse kısa sürüyor keder ve ürkü. Bellekte vurur hatırlamanın zafer gongu! Nihan’dır adı! Eminsin.Ayağının altından kaymış yer tekrar sağlamlaşır her şey yeniden yerli yerine oturmuştur. Eski bir dosta rastladın, hepsi bu. Nihan, bir zamanların sevgili yoldaşı.

Nihan, yılları bir solukta silen içtenliğiyle anlatmaya başlıyor. Onda sendeki frenler, tereddütler hiç mi yok? Değişmemiş. Coşku dolu; yaşamındaki büyük olayları olduğu kadar en küçük ayrıntıları da paylaşmak isteyen konuşkanlığıyla. Sadece sesi değil, yüzü, elleri, tüm bedeni konuşuyor. Hayat fazla mı geliyor ona, taşıyor sanki benliğinden. Fazla gelen hayatı boşalttı mı sözcüklere çekip gider, dinlemeden; başkalarının dertlerini taşımak istemez. Başkalarına dikkat de etmez. Yorucu. İyi ki uzaklaşılmış...

Çok üzgünüm, diyor, Leyla öldü, öyle gömülmüş ki kendi hayatına, karşısındakinin kimden ya da neden bahsettiğini anlayamadığını bile fark etmiyor. Neden sonra, biraz mahcup, Leyla kimdi, diyorsun. Silik soluk bir hayal zihninde kıpırdıyor, hayatının hangi aşamasına yerleştireceğini zerrece bilemediğin. Gördüğün biri mi, sana sözü edilen biri mi?

Leyla’yı nasıl hatırlamazsın? Antalya tatilimizi unuttun mu?

Bak, işte o hafta sonunu iyi anımsıyorsun. Orada Leyla diye biri mi vardı, belleğinde iz yok!

Yahu, bankada çalışan arkadaşım.

Üzüldüm, diyorsun, başın sağ olsun.

X’e âşıktı ya... Onun için gelmişti bizimle, benim için de tabii. Aslında X de hoşlanırdı ondan.

Ne demek bütün bunlar? Sessiz sorular geçiyor usundan. X’e âşık... Nasıl yani?.. Nihan bunca yıl sonra seni incitmek mi istiyor? Nasıl bir boşboğazlık bu? Leyla kim? Nihan senin X’le olan ilişkini bilmiyor mu? Unutmuş olabilir mi, X seni terk ettikten sonra ulu hasta olduğunu, yataklara düştüğünü, depresyon tedavisi gördüğünü? Burnunun dibinde yaşananlara Nihan dikkat etmemiş olabilir mi?

Benim sırdaşımdı hatırlarsan, öyle melek gibiydi ki, sessiz sedasız. Biliyorsun ben o sıralar ne haldeydim... Hani Antalya’da...

Maalesef hatırlayamıyorum, diyorsun sesin sinirli çıkıyor.

Küçük Liman derler, bir kıyı vardı Antalya’da bir zamanlar, doğal bir plaj şehrin eteklerinde, falezin altında küçük sevimli bir koy. Küçücük bir cami vardı orada, hoparlörsüz yanık bir ses içli içli ezan okurdu, ezgi yüreğe dokunurdu; caminin koltuğunda salaş çayevi, tahta masalarda genç ÓAşıklar, önlerinde ince belli bardaklar, tavşankanı çay iyi giderdi sigaranın yanında. Tekne ustalarının becerikli elleri kalafatta; doğdukları yöreden hiç ayrılmadan dünyayı bilirlerdi onlar; kanmazlardı boş lafa eski çağların bilgeliğini akıtırlardı ahşaba, dikkatli gözlerinden ve emekle yoğrulmuş parmaklarından. Kocaman elli, bakır tenli, yağız adamlar çoktan toprak oldular. Sevdiğin onlara benzerdi; belki de sen benzetirdin, tarihi, toprağı ve gelecek umudunu onda yoğunlaştıramasaydın belki de sevdalanamazdın. Mor dalgalarla coşmuş begonvil, ezelden beri burada duran duvarı sarmalamış, hayatın ötesinden fışkıran yaşam gücü...

Küçük Liman artık yok. Asla evine dönemezsin. Niçin? Tren bileti alacak paran çıkışmadığı için mi? Hayır. Yokluğunda yuvam bildiğin yer değişime uğramıştır da ondan. Küçük Liman, beton kütlelerinin, varsıl yatların saldığı mazotun altında kaybolmuş. Yaşantımızın eski mekânlarıyla yeniden karşılaşmalarda yaşanan o tuhaf uyumsuzluk... Bellekte duran resim... ve bizi kuşatan bu yabancı yer... İç sızısı... Ve kabul edersin ki maziyi ancak kendi içinde bulabilirsin... Küçük Liman sık sık döndüğün bir mekân, kendi içinde. Denizin duru ve koyu maviliği, ufukta Beydağları’nın keskin geometrisi... Dur biraz; karlı dorukların gökyüzünde çizdiği şekil, bambaşka bir Antalya yolculuğunda dikkatini çekmişti; belleğindeki o fotoğrafı kesip Küçük Liman’a yapıştırıyorsun. Kendi içinde oraya ne zaman dönsen, bir renk patlaması gibi beliriyor anı ilk önce, berrak ve ışıltılı; sonra empresyonist bir tablodaki gibi renkler desenlerden taşıyor, desenlerin çizgileri eriyor, denizin iyot kokusu, begonvilin moru, caminin küçük kubbesine karışıyor ve hızla soluyor renkler; bellekteki resim kayboluyor denemez henüz ama silik bir sis dalgasına dönüşüyor. Eskiden, sen daha gençken böyle değildi, bellekte şekiller çizgilerini korur ve tıpkı bir film şeridi gibi birbirine ağardı sahneler, Küçük Liman’da sevdiğinle aranda geçen her şey. Belki bir gün gelecek, o limanı bulamayacaksın içinde... Hazin... Mümkün olsa avucunu beyninin yumuşak maddesine daldırıp hatırayı saklandığı kıvrımda parmak uçlarınla yakalamak, somut bir cisim gibi elinde tutmak isterdin... Mümkün değil, biliyorsun. Hazin... Fotoğraflar yardımcı olmuyor. Günümüzün mekânı nasıl hiçbir tanışıklık vermeden el gibi duruyorsa karşında, fotoğraftaki genç insan yüzleri de öyle... Seni tanımıyorlar. Seninle bağlantısız, gülümsüyorlar boşluğa. Fotoğraf ölü bir yaprak gibi avucunda... renkler solmuş. Anıyla ilgili olup da zamanla eprimeyen tek şey, o duygu. Genç bedenlerden güçlü bir ışık gibi fışkıran arzu... Kaynağı susmuşsa da titreşimi süren yankıdır o ışıltılı ürperiş; zihnine değil etine, sinir ağlarına, diyaframına işlemiş anı...

Nihan’la yıllar sonra sinemada ya da alışverişte, belki bir fizik tedavi merkezindeki tesadüfi karşılaşmadan sonra birbirinizi aramayı düşünmediniz, oysa telefon numaraları, e-posta adresleri alınıp verilmişti. İkiniz de biliyordunuz, söylemeseniz de şimdi içinde bulunduğunuz hayat akışına birbirinizi sığdırabilmek için uğraşmaya enerjiniz, dolayısıyla isteğiniz yoktu. Ama bir süre birbirinizi düşündünüz; hasta kocasına bakan Nihan daha az, yalnız yaşayan sen daha çok. Sen bir türlü atamadığın eski mektupları çıkardın saklandıkları köşeden, Nihan’ın yurtdışında staj yaparken yazdıklarını buldun ve yeniden okudun. Ona herhalde, X seni terk ettikten sonra yaşadığın ıstırabı yazmışsın ki, yanıtında seni teselliye çalışıyor; yüz yüze konuşurken sergilediği acelecilik mektupta yok; besbelli düşüne taşına seçmiş sözcükleri:

İyi ve mert bir insandır; candan bir dosttur; ama biliyorsun, belki de kendini tanımadığı için davranışları kararsız ve tutarsız. Ne yaptığını bilmiyor. Sezgilerinde ve duygularında aldanmış olamazsın, aranızda geçenleri senin hayal ettiğini hiç sanmıyorum. Boş yere kendine iftira etme. İhtimal, onun duyguları oynak. Yanlış yapmaktan korkuyor oysa korkarak yaşanmaz ve bu yüzden yanlış yapmakta devam edecek. Buna biz dostları, çare bulamayız ki... Bilmen gereken bir şey var; babası annesini başka bir kadın için terk etmiş o küçükken. Galiba babasının babası da benzer şeyler yapmış, orada bir terk yok, ama iki evliymiş