*****

CAN GÖKNİL

CAN’LI YOLCULUK

*****

Can Çağdaş

Can’lı Yolculuk, Can Göknil

© 2019, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2019

Dizi editörü: Cem Alpan

Düzelti: Mert Tokur

Mizanpaj: Emin Petek

Sanat yönetmeni: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

Kapak tasarımı: Seda Yüksel / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-4283-5

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

CAN GÖKNİL

CAN’LI YOLCULUK

ÖYKÜ

*****

Can Göknil’in Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Gölgem Renkli mi?, 2007

Deniz Kokusu, 2012

Göz ve Söz, 2016

*****

CAN GÖKNİL, 1945’te Ankara’da doğdu. 1968’de ABD’de Knox College Resim Bölümü’nden mezun oldu. 1969’da City College of New York’ta Resim Ana Sanat Dalı’nda yüksek lisans yaptı. Sanatçının Londra’da Victoria&Albert Müzesi’nde, San Marino’da Modern Sanat Müzesi’nde, Tokyo’da Cihiro Müzesi’nde, New York’ta Schenectady Müzesi ve Türk Evi’nde, Bulgaristan’da Gabrovo Mizah Müzesi’nde ve ülkemizde çeşitli koleksiyonlarda yapıtları bulunmaktadır. 1971’den günümüze dek Boston MIT, New York’ta First National City Bank, Lynn Kottler ve Total Media galerilerinde; ülkemizde Melda Kaptana, Baraz, Urart, PG Art, Selvin, Yapı Kredi Kâzım Taşkent, Milli Reasürans ve Bozlu sanat galerilerinde kişisel sergiler düzenledi ve çeşitli karma sergilere katıldı.1999’da Gabrovo Bienali’nin birincilik ödülü Altın Esop, Can Göknil’e verildi. Sözle Göz Kardeşliği sergisindeki gravürleri 2003’te Tokyo’da Cihiro Müzesi’nde, 2004’te ise Washington DC’de National Museum of Women in the Arts’ta düzenlenen sergilere davet edildi. Çalışmalarını İstanbul’da sürdüren sanatçının Gölgem Renkli mi? (2007), Deniz Kokusu (2012) ve Göz ve Söz (2016) adlı kitaplarının yanı sıra çocuklar için yazıp resimlediği Çatlak Hasan, Gülfidan Çiftlikte, Kuyruksuz ve Deniz Masalı gibi pek çok eseri var. Göknil’in kitapları İngilizce, Fransızca, Almanca, Hollandaca, Arapça, Macarca ve İtalyanca gibi farklı dillerde de yayımlandı.

www.cangoknil.com

*****

Recep’e

*****

İçindekiler

Önce

İlk Aşk

Oğlan

Kız

İkisi

İlk Ev

Trenler

ŞİMDİ…

Recebistan

Paris

Ara

Kaplumbağa Rasim

George’giller

Kayıp

Anasının Kapkarası

Nazlıgül

Şimdi

Gözler

Pide, Lahmacun

Saydam

SONRA...

Cansız

Belki...

*****

Öyküler ve resimli anlatılar...

*****

Önce

*****

İLK AŞK

Gençliğinizde siz hiç pencereden kaçıp sevgilinizle buluşmuş muydunuz? Evdekiler uyuduktan sonra, ablanız da uyumuş gibi yaparken? Gerçi onun uyumadığını bilirdiniz, gözkapakları titreşirdi. Neyse ki ablanızla sırdaştınız.

O ilk kattaki yatak odanızın penceresini bir zıplayışta aşıp kendinizi okulun koruluğunda bulurdunuz. Gecenin kuytusunda bekçilere görünmeden yokuşun yarı yolundaki taş kanepeye vardığınızda on yedi buçukluk sarışınca sevgiliniz sigarasını tüttürerek sizi bekliyor olurdu. Koşardınız ona, sımsıkı sarılırdınız. Öpüşünce bedenleriniz titrer başınız dönerdi. El ele taş kanepeye otururdunuz sonra. Kim bilebilir o taş kanepede konaklayan âşıkların sayısını... Onlar gibi siz de farkındaydınız gençliğin umutlar ülkesi olduğunu. Hayalleriniz upuzundu. İkiniz de öyle güzeldiniz ki.

Ayrılık gecesinde kutsal bir varlığa dokunur gibi tutmuştu kızın tek örgüdeki saçlarını. Çözmüştü örgüsünü. Saçlarını sıkıca kavrayarak, “Seni seviyorum, derinden,” demişti oğlan.

“Öyleyse babama söyleyelim, sen gitmeden evleniriz,” dedi kız.

“Olmaz ki. Yeterince büyümedik,” dedi oğlan. “Şimdi evlenirsek fakir oluruz,” diye düşünüyordu.

Bu kız fakirlik nedir, ne bilsin:

“Nasıl olsa birlikte büyürüz,” diye mırıldanmıştı.

*****

OĞLAN

Oğlan marifetliydi. Zamanında çalışır, eve para götürür, zamanında da avlanırdı. “Göksu Deresi’nin ağzı kefal kaynıyor, bilesin,” diye haber gelince atlardı kıçtan takma beş beygirlik sandalına, doğru derenin ağzına.

Sarı kefal veya saz kefalı mı avlayacaksın? Dal oracıkta. Öncelikle göz göze gelerek kendine alıştırmalısın balığı. Bu işe yön vermek diyebiliriz. Şimdi hafif sol yaparsan, kefal da sol yapar. Sonra sağ, yine sol ve de sağ, hep göz göze kalmalısın balıkla. Böylece onu alıştırırsın. İyice alıştırınca bir sağ, yine sağ yap, bak gör nasıl alıştığını tekrarlıyor kefal, çünkü bellediği gibidir balığın yönü, soldur yani. Soldan zıpkını çakınca akşama mangalı hazırlasın evdekiler.

Boğaz’da büyümüş bu oğlan. Kıçtan takma beş buçuk beygir teknesine atladı mı sanırsın denizlerin maliki. Evine, konuklara, komşulara, sevenlere balık götürürmüş her dalışında.

Bir de annesinin köse dayısına.

*****

KIZ

Kızı sorarsanız büyüyordu. Kız büyüdükçe babası ufalıyordu. Buruşmuştu babası. Kız babasını beşikte sallıyordu. Beşik tıngırdadıkça babası gençliğini anımsıyordu: Elinde bavul gardan çıktığını, kalabalığın peşine düştüğünü, ilk kez geldiği şehirdeki adressizliğini ama özgüveninin ve gücünün yerinde olduğunu kızının bilmesini istiyordu.

Ahali nereye kızın babası oraya yürümüş. Öğlen güneşinde, Ankara’nın kuru sıcağında yürümek terletiyormuş. Denizi düşünmüş, doğduğu Kesriye, olta sallandırdıkları göl, martılar, Rum kızların çocuksu şarkıları aklından geçerken kendini Ulus Meydanı’nda bulmuş.

Kalabalık umutlandırmış genç adamı. “Bunca insan varken alıcı bulurum,” diye düşünmüş. Satacak malı varmış. Mis gibi Gemlik zeytinyağları İstanbul’dan yola çıkmış bile.

“Kendimiz kırdık zeytinleri, Kemal’le ikimiz,” derken böbürlenir gibiydi kızın babası.

Dolu bidonları Haydarpaşa’dan katarlara yükledikleri gün Kemal’i askere uğurlamış. Kalmış bir başına.

“Bilmediğim bir şehirde yağı depolayacak mağaza aramaya koyuldum,” diye sürdürdü söylemini yaşlı baba cılız sesiyle.

İşler iyi gitmemiş. Ankara evlerinde zeytinyağlı sebzeler pişmezmiş o günlerde. Kızın babası epeyce zarar etmiş. Gerçi kızı doğduğunda artık varlıklıymış çünkü Bursa’dan ziyaretine gelen Rumelili akraba ona soda yapmasını öğretmiş. Ankara’nın kirlisi çok olduğundan çamaşır sodası yok satmış. Hep çabalamış, çalışmaktan yılmamış kızın babası. Zengin bir tüccar olunca da İzmirli akrabalara selam göndermiş:

“Evlendirin beni. Şirin sözlü, ela gözlü gelin istiyorum,” diye mektup yazmış.

Rikkat Hala, Hikmet Hala’ya haber salmış:

“Evlenmek istiyor yeğen.”

Hikmet Hala ânında Nuriye Hanım’ın komşusuna duyurmuş bu isteği. Yanıt Hıfzı Bey’den olumlu gelmiş:

“Bir körpe kızım var, karadır gözü, şirindir sözü.”

O günler bu işler böyleymiş.

Sonra susmuş beşikteki baba. Işığı sönmek üzereymiş.

*****

İKİSİ

Tahta sırada uyuklayan kız gözlerini açtı. Trenlerin gideceği yönleri, saatleri bildiren anonslar uyandımıştı onu. Sevgilisi görünürde yoktu. El çantasını başına yastık yapsa daha rahat uzanabilirdi. Ama olamadı. Ayağındaki ağırlık pozisyon değiştirmesine izin vermiyordu. Sağ bileğine oğlan gitarını bağlamıştı. Kendi de bilet almaya gitmiş olmalıydı. Henüz yolculukları bitmemişti. Biletleri alsın hele, dönerdi o. Gitarını ve bir aylık gelinini unutacak değil ya! Onlar âşıktılar, üstelik kıpkırmızı evlilik cüzdanları kızın çantasındaydı. O sarışın nikâh memuru defteri kıza verirken, oğlana göz kırpmıştı. Kadın çapkın mıydı? Artık neyin nesiydiyse, çok uzakta kalmıştı.

Kız etrafına bakındı. Hepten yabancı ve renkli bir kalabalığın içindeydi. Az ötede ana kucağında kahverengi bir bebek, kahverengi bir meme emiyordu. Kız Refiye dadısını anımsadı. O da sütlü kahve tonundaydı. Küçükken çok kahve içtiğinden söz ederdi. Bir de ekmeğin karasını severdi.

Dadısıyla her sabah fırına gittiklerinde, “Üç francala, bir kara ekmek, “ diye çırağa seslenirdi kadın ama onları gören palabıyıklı fırıncı syah ekmeği esmer güzeli Refiye’ye kendi eliyle uzatırken, “Bu da benden olsun,” derdi, para almazdı dadımdan.

Öğlen saatlerinde Refiye Dadı, karpuz, beyaz peynir ve kara ekmeğini yerken, ne kadar yalvarırsa yalvarsın, küçük kıza kara ekmekten vermezdi:

“Kız kızım, olmaz dedim ya ben sana. Kara ekmek yersen benim gibi kararırsın. Sen bizim pamucuk prensesimizsin.”

Şimdi uzaklardaydı Refiye Dadısı. Kendisi gelin olmuştu. İki sevgili düşken gerçek olan hayallerinin peşinde el ele, omuz omuza yola çıkmışlar, yeni dünyaya ayak basmışlardı. Bu yolculuğun geriye dönüşü yoktu.

Kız garda beklemekten sıkılmıyor, hatta kalabalıkla oyalanıyordu. Böyle kocaman bir garı ilk kez görüyordu. Bina nefes kesici güzelliğiyle binlerce yolcuyu ağırlamaktaydı. Özellikle tavana hayran olmuştu kız. Tavan resimliydi. Mavi yeşil o kubbemsi tavan burç ve gezegenlerle bezenmişti, sanki masal zamanı içinde yaşıyorlardı. Birazdan beyaz atlı prens dönecek ve kızı sarayına götürecekti.

Saray yerine ihtişamlı olduğu kadar da yaşlı bir otele vardılar. Gerçi geçmişten kalma görüntüsü ile bu bina da masal zamanına yakışıyordu. Genç karıkocanın yerleştiği gelin odasının bordo kadife koltuk kaplamaları epeyce eprimişti. Varaklı ahşap konsül, dört direkli kapitone tavanlı yatak, hemen her direğine bağlı sönmüş renk renk balonlar çok önceki bir yaşamın tanıklarıydı. Parçalarını yitiren avizeyi örümcek ağları sarmıştı. Geçmiş yılların mesut anılarının siyah beyaz fotoğrafları tuvalet masasındaki aynanın çerçevesine sıkışmış kalmıştı. Zaman donmuştu sanki. Duvar saati bile on kırkta durmuş, dinleniyordu.

Oğlan yaşayabilecekleri hem de okullarına yakın bir ev bulmalıydı. Düşük kiralı bir yer. Bu otelde çok uzun kalamazlardı. Sevgilisini uzun uzun öptükten sonra dışarı çıkmıştı. O gidince kız kapitone tavanlı yatağa uzandı, tatlı bir uykuya daldı. Rüyasında Çoban Yıldızı gözlüyordu onları. Alıyordu eline çengini, yıldızın güzel sesi felek çemberlerinde yankılana yankılana yükseliyordu. Çobanyıldızı’nın nağmeleriyle büyülenen tanrıçalar, tanrılar yeryüzüne talihli yazgılar gönderdiler. Bizimkiler gibi yürekleri saf, ruhları berrak olanların kaderlerini ipek üzerine yazdılar.

*****

İLK EV

Hayal kurmayı severlerdi. O eski malikânenin dört kulesinden tekini seve seve kiralayınca ilk evleri ikinci katta, kule içindeki yuvarlak oda oldu! Kocaman iki yatak, iki çalışma masası, iki adet kollu sandalye, iki kitap rafı, dolap niyetine içi tel askılarla dolu odacık ve musluk kiraya dahildi. Duşlar ve tuvaletler ortaktı, koridorun iki ucunda. Solda erkekler, kadınlar diğer tarafta. Gerçi bu ayrımı dikkate almayan, kendisine en yakın tuvalet veya duşu seçenin, kapıya sicim bağlaması da olağandı.

Genç adam pansiyon yaşamına alışıktı. Boğaz’da, bahçe içinde ahşap köşklerinde geçimlerini böyle temin ederlerdi. Babası oda veya kat başvurusu yapanlara, “Pansiyon mu, kira mı?” diye sorardı. Kişi pansiyonerse ikinci soru, “Kahvaltı ve akşam yemeği ister misiniz?” olurdu.

Kalabalık sofralarında her dilden konuşulurdu. Dilbilimciler, tarihçiler, araştırmacılar, yabancı okullara atanan müdürler yemekli kalırlardı. Gece bastırınca, odalarına çekilmeden dışarıda atıştıranlar da vardı. Signore Hourrani de yatmadan yatmaya eve girenlerdendi. IBM’ de teknisyendi. Tek arabalık garajdaki eski Fiat’ta tuttuğu İtalyan peynirlerine fareler dadanınca, Hourrani’den bütün ev şikâyetçi olmuştu. İtalya’ya her gittiğinde peynir, şarap gibi elzem yiyeceğini, içeceğini getirerek geceleri arabasında demlenirmiş. Signore Hourrani sarhoşken bile pek nazik, epeyce konuşkanmış. İkinci Dünya Savaşı’nda askere alınnca, gerçek silah taşımamak için ahşaptan oyduğu bir tabancayı belindeki kılıfta tuttuğunu bozuk Türkçesiyle sık sık anlatırmış.

Zaman zaman köşkün orta katı yazlıkçılara kiralanırdı. Adanalı Sabit Beyler üç-beş yaz geldiler. Tahta üzerinde et kıyıp içli köfte hazırladılar. Ev halkına ikram ederlerdi. Portakalları da çok tatlıydı, önemli yeyeceklerini Adana’dan getirtirlerdi.

O korkunç deprem sonrası aynı katı kurmay yüzbaşı kiralamıştı. Recai Yüzbaşı on yaşlarındaki çocuklarına ahşap evler esnek olduğu için depreme dayanıklıdır diye defalarca anlatsa bile Ertan ve Aydan, bir de annelerinin deprem korkusu azalmamış. Çoluk çocuk yüzbaşıyı İstanbul’da bırakıp memlekete dönmüşlerdi.

Tuhaf olan, Amerika’nın tren yollarının kesiştiği noktada, dümdüz arazide göz alabildiğince uzanan mısır tarlalarının sarıp sarmaladığı üniversite kentinde okuyan gencin pansiyon yaşamına dönmesiydi. Gelini de binayı sevmişti ama “ortak” banyo kullanımı onu rahatsız ediyordu hatta korkutuyordu. Okul dönüşlerinde soldaki kapı aralığından gözetlendiğini duyumsardı genç kadın. Baştan beri o baba oğulu gözü tutmamıştı. Çocuk sürekli tuvaletlerdeydi. Orada bırakılan porno dergileri incelediğini söylerdi kocası. Babanın solmuş şapkasından küçük bir maaşla tren istasyonunda görevli olduğu belliydi. Çocuk yalnız başına okula gidip gelir, yan komşuları olan o yaşlı hanımın mısır unuyla yaptığı kurabiyeleri atıştırdıkça kadınsı bir tombula dönüşmüştü.

Ya o kırmızı saçlı kızlar... Belalıları gelince kadınlar duşuna saklanırlar ama cumartesi geceleri anacaddenin yegâne barında bilardo masasının kıyısından ayrılmazlardı. Üç kişi için tuttukları odalarına altı kişi dönerlerse bina görevlisi Bayan Hinchman’ı çileden çikartırlardı. Hafta sonları eve kimin girip çıktığı belli değildi! Kırmızı saçlı kızlar pansiyondan atılmamak için kadıncağıza incik boncuk armağan ederler, onun romatizmalı ellerinin tırnaklarına parlak ojeler sürerlerdi. Yaşlı kadın katların tuvalet kâğıtlarını yenilerken renkli tırnaklarını hayranlıkla izledikçe belki de malikânenin şaşaalı günlerini anımsardı.

Geçen yıla kadar üniversitenin kiraladığı kuleli bina, kızlar yatakhanesi olarak kullanılıyormuş. Gün görmüş yapının üçüncü katı ahşap olduğu için yangın olasılığı nedeniyle itfaiye emriyle kapatılınca diğer katların odaları tek tek kiraya verilir olmuş. Genelde vasıfsız, yalnız ve yolunu şaşıranlar kısa sürelerle ev bilecekleri bir oda kiralıyormuş. Bir de bizim talebe âşıklar…

Bayan Hinchman anlayışlı bir yöneticiydi. Yabancı çifti sevmişti, ahşap kattaki banyonun anahtarını gizlice kıza verdi ama şartı vardı. Banyo yapmak istediğinde kapıyı kilitlemeyip arkadan çengellemesi gerekiyordu. Yangın olursa suya ulaşmak için bir tekmede banyonun kapısını kırmak isteyebilirdi itfaiye. Ayrıca yasaklı katın anahtarının kendilerinde olduğunu kimseye duyurmayacaklardı. Gören, soran olursa kapının üstünde unutulmuş demeliydiler.

Soğuktu ahşap kat, ısınmıyordu. Genç kadın banyo kapısını çengellese bile aynı çatı altında yaşadıkları garibanların veya bir tekmeyle kapıyı kırabilen itfaiyecilerin içeri doluşmasından korktuğu için soyunmadan, iç çamaşırlarını çıkarmadan çarçabuk yıkanırdı.

“Keşke bir köpeğim olsa,” demişti kocasına. “Üst kata, banyoya beraber çıkardık.”

*****

TRENLER

Öğlen sonrası gardan çıktılar. Çıktılar ama karanlık çökmüştü. Şimşek huzmeleri gökdelenlerin arasından sıyrılıyor, caddelere yağmur çarptıkça sema bağıra bağıra homurdanıyor, fırtına fokurduyordu. Sanırsın zemheri cinleri ile karakoncolosların cenk meydanı Chicago!

İstasyonun yanındaki taksi durağında sıra bekleyenlerin arkasına geçti genç çift. Aktarmalı New York trenlerine on saatten fazla vardı. Bu yağmurda yarım günlüğüne otel odasına sığınmak gayretindeydiler.

Az daha beklediler ama taksi gelmedi. Önlerindekiler sabırsızlanıyordu. Genç adam bavulları kaldırıma bıraktı. Ağzında tuttuğu şehir planını bir kez daha inceleyince valizleri kaptığı gibi hızlı adımlarla şehir merkezine doğru yürümeğe