*****

CAHİT SITKI

TARANCI

YAĞMURDAN
SONRA GÜNEŞ

*****

Can Modern

Yağmurdan Sonra Güneş, Cahit Sıtkı Tarancı

© 2019, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Haziran 2019, İstanbul

Dizi editörü: Emrah Serdan

Editör: Mustafa Çevikdoğan

Düzelti: Mert Tokur

Mizanpaj: Emin Petek

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

Kapak uygulama: Alper Zeki

E-kitap: ISBN 978-975-07-4326-9

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

CAHİT SITKI

TARANCI

YAĞMURDAN
SONRA GÜNEŞ

Hazırlayan

Necati Tonga

ÖYKÜ

*****

Cahit Sıtkı Tarancı’nın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Otuz Beş Yaş / Bütün Şiirleri, 1983

Gün Eksilmesin Penceremden – Korkuyorum, 2006

Ziya’ya Mektuplar, 2007

Avuçlarıma Sığmıyor Yıldızlar, 2016

Evime ve Nihal’e Mektuplar, 2016

*****

CAHİT SITKI TARANCI, 1910’da Diyarbakır’da doğdu. Galatasaray Lisesi’nin ardından Mülkiye Mektebi’ne girdi. Burada yarım kalan eğitimini tamamlamak için gittiği Paris’ten İkinci Dünya Savaşı’nın başlaması sebebiyle dönmek zorunda kaldı. Burhaniye’de askerliğini yaptıktan sonra Ankara’ya yerleşti ve birkaç kuruluşta çevirmen olarak çalıştı. 19. yüzyıl Fransız şiirinden, özellikle de lise yıllarında karşılaşıp bütün sanat hayatında apayrı bir yere koyduğu Baudelaire’den etkilenen Cahit Sıtkı, şiirlerinde biçim kaygısını ön planda tuttu, hayatın zevkleri ve ölüm temalarına yoğunlaştı. Kendinden sonra gelen kuşakların üzerinde büyük etkisi oldu. Tarancı, “Otuz Beş Yaş” şiiriyle 1946 yılında CHP Şiir Ödülü’nü kazandı. Şiirleri Otuz Beş Yaş, öyküleri Gün Eksilmesin Penceremden, diğer yazıları Avuçlarıma Sığmıyor Yıldızlar, ailesine gönderdiği mektupları Evime ve Nihal’e Mektuplar, Ziya Osman Saba’ya gönderdiği mektupları ise Ziya’ya Mektuplar adlı kitaplarda toplandı. Yakalandığı ağır hastalığın tedavisi için Viyana’ya götürüldüyse de kurtarılamadı, 1956 yılında Viyana’da öldü.

*****

İçindekiler

Yağmurdan Sonra Güneş:Tarancı’nın Derlenmemiş Hikâyeleri Üzerine

Son Cevap

Nişan

Gözlüğün Marifeti

Bir Söz Ve Bir Çılgınlık

En İyi Çare

Tarak

Müsavat

Aspiratör

Ramazan

Saadete Doğru

Son Fedakârlık

Kaybolan İnci

Lügatin Sırrı

Şaşkınlık

Kaynanamı Yutan Çiçek

Klasik Usul!

Mezarlığın İyiliği

Bir Yaralama Hadisesi

Sıkıntılı Adam

Benden Öğrenmenizi İstemezdim

İnsanlar Böyledir İşte...

Şapka

Tablodaki Kadın

Neden Sonra

Bir Ayrılık Masalı

Bu Anda

Birinci Hayatı

Bir Adamın İki Görünüşü

Gönül Eğlencesi

Yağmurdan Sonra Güneş

Hayat Hasreti

Güzellik Belası

Kadın Bu!

Acaba Aşkından Mı Öldü?

Müruruzaman

Milletvekili Adayı

Erdoğan

Mezarlıktaki Hayalet

Kopya

*****

YAĞMURDAN SONRA GÜNEŞ:
TARANCI’NIN DERLENMEMİŞ HİKÂYELERİ ÜZERİNE

“Otuz Beş Yaş”, “Gün Eksilmesin Penceremden”, “Abbas”, “Desem ki”, “Karasevda” gibi pek çok şiiriyle edebiyat tarihimizde kendine has bir yer edinen Cahit Sıtkı Tarancı, şüphesiz yeni şiirimizin köşe taşlarından biridir. Makale, roman, deneme, biyografi, mektup gibi türlerde de kalem oynatan Tarancı’nın üzerinde durulması gereken yönlerinden biri de hikâyeciliğidir.

Kız kardeşi Nihal Erkmenoğlu’na yazdığı bir mektupta hikâyelerini geçim kaygısıyla yazdığını ve önemsemediğini belirten ifadeler kullansa da yakın arkadaşı Ziya Osman Saba onun hikâyeleriyle ilgili şu mühim tespiti yapar:

O, bu hikâyeleri belki para için yazıyor, ama bu yüzden sanatından hiçbir fedakârlık etmiyordu, bir araya getirilmesini o kadar dilediğim o hikâyelerin hepsi, Cahit’in sevimliliğinden bir şey taşıdıkları gibi, çoğu, o yıllarda yaşadığı hür, her kayıttan azade bohem hayatını da en güzel aksettiren –Cahit’in sevdiği bir kelimeyle– aynalar oluyordu.1

Gerçekten de Tarancı’nın hikâyeleri; şairi yansıtan aynalar gibidir ve diğer eserleriyle birlikte onun ruh dünyasını anlayabilmemiz açısından anahtar rol üstlenirler. Bu bağlamda İnci Enginün, Tarancı’nın şiirleri ve hikâyeleri arasındaki paralelliğe şu cümlelerle dikkat çekmiştir:

Şair şahsî yaşantısının ve kültürünün kendisine kazandırdığı birikimi, hem hikâyelerinde hem de şiirlerinde işlemiştir. Bazan önce hikâyelerinde işlediklerini, kelimelerin istifinden doğan şiir sesine ulaştıkları zaman şiirine geçirmiş, bazan da şiirini yazdıktan sonra onu bir de hikâyede işleyerek açıklamıştır. Böylece hikâye ve şiirleri birbirini tamamlamıştır.2

Hikâyelerinde daha çok sıradan insanların hayatlarına eğilen yazar; kadın erkek ilişkileri, yalnızlık, aşk, çocukluk, yaşama sevinci, ölüm gibi temalar üzerine yoğunlaşır. Daha çok Çehov tarzında kaleme alınan bu hikâyelerde şairce bir algılayış ve ressam bakışı kuvvetle hissedilir. Tarancı’nın hikâyeleri bir bütün halinde incelendiğinde görülür ki bu metinler bir şairin para kazanmak için yazdığı hikâyeler olmanın çok ötesinde, sağlam kurmaca yapılarıyla öne çıkan, “derinlikli” ve “usta işi” ürünlerdir.

Tarancı’nın derinlikli bir gözlem gücü ve okuru bir çırpıda öykü evreninin içine çeken samimi bir üslubu vardır. Hikâyelerdeki bu samimi dil ve üslubun oluşmasında yazarın hatıralarıyla birlikte gözlemlediği mekân, olay veya kişilerden beslenmesi etkili olur. Baki Süha Ediboğlu, Tarancı’nın hikâyelerinin o dönemde Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın dikkatini çektiğini, özellikle “Mavromatis Efendi” hikâyesinin yayımlanmasının ardından usta yazarın Cahit Sıtkı’yla tanışmak için Doğan Nadi’ye bir mektup yazdığını fakat şairin Paris’e gitmesi sebebiyle arzulanan görüşmenin gerçekleşemediğini yazar.3

Tarancı’nın ömrünün son demlerindeki bir konuşmasında, “Şimdilik şiirden başka bir şey düşünmüyorum; fakat ileride piyes denemeleri yapacağımı sanıyorum; hani küçük hikâyede de gönlüm yok değil,” deyişi ilginçtir.4 Çünkü şair; hayatı boyunca zaten hikâyeler yazmış ve bu hikâyeleri de gazetelerde yayımlamıştır. Bu cümle ilerleyen yıllarda Cahit Sıtkı’nın hikâye türüne sevgisinin ve bağlılığının devam ettiğini göstermektedir.

Şimdiki tespitlerimize göre Tarancı’nın ilk hikâyesi 24 Kasım 1935 tarihli Cumhuriyet gazetesinde yayımlanan “Son Cevap”, son hikâyesi ise aynı gazetenin 9 Ekim 1947 tarihli nüshasında çıkan “Kopya”dır. Tarancı’nın 1935-1947 yılları arasında toplam 82 hikâyesi yayımlanmıştır.

Cahit Sıtkı’nın hikâyelerinden yirmi dördü ilkin Selahattin Önerli tarafından Cahit Sıtkı Tarancı’nın Hikâyeciliği ve Hikâyeleri adıyla 1976 yılında kitap halinde neşredilmiştir.5 Geçen süre zarfında Tarancı’nın hikâyeleri çeşitli yazılarda ele alınmış, 2003 yılında Şaban Sağlık tarafından Tarancı’nın bütün hikâyelerini değerlendiren kıymetli bir inceleme neşredilmiştir.6

2006 yılında İsmail Cem tarafından derlenen ve Erdal Öz’e teslim edilen Tarancı öykülerinden yapılmış bir seçki, Gün Eksilmesin Penceremden7 adıyla Can Yayınları’nca yayımlanmıştır. Bu kitapta şairin 43 öyküsü bir araya getirilmiştir.

Elinizde tuttuğunuz Yağmurdan Sonra Güneş’te ise Gün Eksilmesin Penceremden’de bulunmayan Cahit Sıtkı Tarancı’nın 39 hikâyesi ilk defa dikkatlere sunulmaktadır. Bu kitapta “Son Cevap” ve “Nişan” gibi Tarancı’nın ilk hikâyelerinin yanı sıra “Milletvekili Adayı”, “Erdoğan”, “Mezarlıktaki Hayalet” ve “Kopya” gibi son hikâyeleri de yer almaktadır. Bu hikâyelerden 13’ü “Cevad Sadık”, 26’sı “Cahit Sıtkı Tarancı” imzasıyla yayımlanmıştır. Yeni Sabah gazetesinde yayımlanan “Kaynanamı Yutan Çiçek” dışındaki bütün hikâyeler Cumhuriyet’te çıkmıştır.

Yağmurdan Sonra Güneş’in hazırlık aşamasında başta Cumhuriyet gazetesi olmak üzere 1930-1956 yılları arasındaki dönemin bütün süreli yayınlarını taramaya çalıştım. Aylar süren taramalar neticesinde kitaptaki bu hikâyelere ulaştım. Bu kitaptaki metinlerle birlikte Tarancı’nın derlenmiş hikâye sayısı 82’ye ulaşmış oldu.

Kitabı yayına hazırlarken mümkün olduğu nispette yazarın diline ve üslubuna müdahale etmemeye çalıştık. Bununla birlikte günümüzün dilbilgisi ve imla kurallarını da göz önünde bulundurduk, tefrikalardaki dizgi hatalarını giderdik. Bazı özel isim, kavram ve yabancı kelimelerle ilgili bilgileri ilk geçtikleri yerlerde dipnotlarda açıkladık. Çalışmanın sonuna günümüz okurunun anlamakta zorlanacağı kelimeleri içeren küçük bir sözlük hazırladık.

Kitaba, Tarancı’nın hikâye anlayışını yansıttığına inandığımız bir hikâyesinden hareketle ve Gün Eksilmesin Penceremden’i tamamlayan yönüne de atıfta bulunacak şekilde Yağmurdan Sonra Güneş adını verdik. Umarız bu hikâyeler, yağmurdan sonraki güneş gibi okuyanların içini ısıtıp edebiyat sevgilerini artırır.

Tarancı külliyatını tamamlamak hususundaki önerilerimi heyecanla karşılayan ve bu hususta her türlü desteği veren Mustafa Çevikdoğan’a, yardımlarını esirgemeyen aziz dostum Tahsin Yıldırım’a ve kitabın hazırlığı aşamasında emeği geçen Can Yayınları çalışanlarına teşekkür ederim.

Necati Tonga

Kırıkkale, 2019

1. Ziya Osman Saba, “Cahit’le Günlerimiz”, Ziya’ya Mektuplar, Varlık Yayınları, 2001, s. 22.

2. İnci Enginün, “Cahit Sıtkı Tarancı’nın Şiir ve Hikâyeleri Arasındaki Benzerlik”, Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları, Dergâh Yayınları, 1998, s. 240.

3. Baki Süha Ediboğlu, “Bizim Kuşak ve Evvelkiler: Cahit Sıtkı Tarancı”, Cumhuriyet, 18 Ocak 1968, s. 4.

4. Cahit Sıtkı Tarancı, Avuçlarıma Sığmıyor Yıldızlar, (yay. haz. Hakan Sazyek), Can Yayınları, 1995, s. 117.

5. Selahattin Önerli, Cahit Sıtkı Tarancı’nın Hikâyeciliği ve Hikâyeleri, Akran Matbaası, 1976, 141 s.

6. Şaban Sağlık, Cahit Sıtkı Tarancı’nın Hikâyeleri Üzerine Bir İnceleme, Hece Yayınları, 2003, 336 s.

7. Cahit Sıtkı Tarancı, Gün Eksilmesin Penceremden, Can Yayınları, 2006, 231 s.

*****

YAĞMURDAN
SONRA GÜNEŞ

*****

Cahit Sıtkı Tarancı

(Milli Kütüphane Koleksiyonu)

*****

SON CEVAP

Yazıhanesine geldiği zaman odacısı, “Amcanız içeride sizi bekliyor beyefendi!” dedi.

Nail, lahavle kabilinden başını sallayarak kendi kendine, “Acaba moruk gene ne halt karıştırmaya gelmiş!” dedi ve kapıyı hızla açarak içeri girdi.

Eşref Bey kanepede oturmuş, gazetesini okuyordu. Yeğeninin öfkeyle içeri girdiğini görünce yerinden sıçradı:

“Nerelerdesin evlat! Seni bekliyordum...”

Nail eski bir itiyat saikasıyla amcasının elini öptü ve masasının başına geçti. Fazla vakti olmadığını sezdiren bir edayla, “Hayrola amca!” dedi.

Eşref Bey gazeteyi bir yana bırakmış, yelek cebinden çıkardığı küçük bir bez parçasıyla gözlüğünün camlarını siliyordu. Gözlüğünü kocaman burnunun üstüne ihtimamla yerleştirdikten sonra, “Dinle evlat!” dedi. “Sana sorulacak mühim bir işim var. Hüsnü Efendi’den zaman-ı evailde bin lira borç almış olduğumu biliyorsun. Bu borcu ödemeye muktedir değilim. Sen de hâlâ servet sahibi olamadın ki bana yardım edebilesin. Şimdi ödemek imkânımız olmadığı için başka bir suret-i hal aklıma geldi. Mevsuk bir membadan haber aldığıma göre Hüsnü Efendi senedi kaybetmiş. Sen ne dersin, avukatsın, alacak verecek işlerinden daha iyi anlarsın, bu borcu inkâr edebilir miyiz?”

Nail namuslu bir adamdı. Amcasının bu sözlerine gizleyemediği bir öfkeyle cevap verdi:

“Olmaz amca! Buna sahtekârlık derler. Sultanahmet’teki evi satıp bu borcu ödeyemez misiniz?”

Eşref Bey yeğeninin kendisine ait olmayan işlere karışmasına hiddetlenerek, “Sen orasına karışma oğlum!” dedi. “Ben sana bu borcu inkâr edip edemeyeceğimizi soruyorum, ona cevap ver.”

Nail, amcasının ne zamandan beridir uykusunu kaçıran, rahatını bozan o açık mavi, soğuk gözlerine baktı: Eşref Bey, küçük yaşta, anadan babadan yetim kalan Nail’i yanına almış, büyütmüş, mektebe yollamış, kendi tabiriyle “adam” etmişti. Nail kendini bildiği günden beri amcasının kendisine yaptığı iyiliğin büyüklüğünü takdir etmiş ve amcasının hiçbir sözünden dışarı çıkmamıştı. Liseyi bitirdiği sene Edebiyat Fakültesi’ne girmek istediği halde amcasının, “Edebiyat para getirmez oğlum, ya mühendis mektebine ve yahut hukuka gir. Mühendislik de, avukatlık da zamanımızın en çok para getiren mesleklerindendir,” demesi üzerine itiraz etmemiş, hakiki iştiyakını kalbinde saklayarak hukuka girmişti. Hukuktan mezun olduktan sonra da amcası Nail’i bir köşeye çekerek, “Oğlum!” demişti. “Artık mektebini bitirdin, evlenme çağındasın. Seni evlendirmek de benim boynumun borcudur. Kızım Selma’yı senden başka birine emanet edemem, zaten oğlum sayılırsın,” demişti.

Amcasının bu emrivakisi karşısında da Nail sesini çıkarmamış, amcasına ne kadar minnettar olduğunu düşünerek, hiç hoşlanmadığı halde, Selma’yı almaya razı olmuştu. Fakat Eşref Bey, evlendikten sonra da Nail’i rahat bırakmamış, fırsat düştükçe yeğeninin işlerine karışmaktan vazgeçmemişti; hatta Selma doğurduğu zaman, Nail’e danışmadan, çocuğa istediği ismi koymuştu. Nail bütün bu fedakârlıklarıyla amcasına karşı olan borçları ödediğini sanıyordu. Halbuki Eşref Bey hiç oralı olmuyor, Nail’i ben büyüttüm, ben yetiştirdim düşüncesiyle onun her işine karışmak için kendinde hak ve salahiyet buluyordu.

Yeğeninin cevap vermekte geciktiğini gören Eşref Bey, ihtiyarlıkla hemahenk mazlum bir tavır takınarak, “Ne o evlat!” dedi. “Kırk yılda bir sana bir işim düştü de...”

Nail bir yay gibi gerilmişti. Sırf amcasının hatırını kırmamak için en sevgili emellerinden vazgeçmiş, istemediği mektebe girmiş, istemediği mesleğe süluk etmiş, istemediği kızla evlenmiş, kendi işlerine karışmasına bir dereceye kadar tahammül etmeye alışmıştı. Fakat amcasının kendisine sahtekârlık teklif edişi Nail’i çıldırtacak bir şeydi. Ödenmemiş sanılan manevi borçların sefil muhasebesiydi. Nail dudaklarını ısırıyor, amcasına sert bir söz söylememek için kendini güç tutuyordu. Amcasının cevap beklediğini unutmuştu. Yanı başında duran paketten bir sigara aldı, asabiyetten titreyen elleriyle ceplerinde kibrit aradı, bulamadı. Masanın gözünü çekti, beyaz kâğıtlar arasında kabarık bir gölge gibi duran bir şey gözüne ilişti. İki gün evvel, arkadaşı Feridun gelmiş, “Aman Nailciğim, şu tabanca birkaç gün sende kalsın,” diye kendisine emanet etmişti. Nail tabancayı görünce durdu. Sigarası ağzında kibrit bekliyordu. Nail, amcasının açık mavi, soğuk gözlerine baktı, o gözlerde, “Seni ben büyüttüm, ben yetiştirdim, ben adam ettim,” diye insanın beynine kurşun akıtan bakışlarla karşılaştı, bu bakışlardan kurtulmanın vereceği ferahlığı düşündü. Nail çoktan beri biriken bir hıncın ani kararıyla, tabancayı masanın gözünden aldı.

“Ne cevap vermiyorsun evladım?” diye sızlanan Eşref Bey’e, “Şimdi amca, şimdi,” dedi ve masanın altında tuttuğu tabancayı havaya kaldırarak amcasının kalbine doğru boşalttı.

Merdivenden koşuşan ayak sesleri geliyordu.

Cumhuriyet, 24 İkinciteşrin (Kasım) 1935

*****

NİŞAN

“Çok memnun oldum Nimet. Semih sevimli olduğu kadar da zeki ve muktedir bir gençtir, mükemmel bir koca olur. İntihabındaki isabetten dolayı seni ne kadar tebrik etsem azdır; zaten ben de annen de Semih’i intihap edeceğini tahmin ediyorduk, öyle değil mi Samiye?”

Kemal Bey sofrada, müsterihane, gözlerini kızının ve karısının yüzlerinde gezdirdi; ikisi de sarışın ve zarifti, ikisi de birbirine ne kadar benziyordu!

Nimet bir bahar başlangıcı gibi ışıklı, taze ve iç açıcıydı, Samiye’deyse nihayete eren bir yaz mevsiminin baygın harareti vardı.

Kocasının söylediklerini tasdikte gecikmeyen Samiye Hanım gülümseyerek kızına baktı, hep beraber gülüştüler. Nişan merasiminin yapılacağı gün tayin edildi. Sonra kahveler geldi, Samiye Hanım ve Kemal birer sigara yaktılar. Saat ikiyi vuruyordu. Kemal Bey daireye gitmek için ayağa kalktı.

Ana kız yalnız kalınca Samiye sordu:

“Ya sen Nimet, sokağa çıkmayacak mısın?”

“Çıkacağım anneciğim, tenis kortunda Semih’e randevu verdim. Sabahleyin sizinle bu mesele hakkında konuşmamı söylemişti. Gidip kabul ettiğinizi kendisine müjdeleyeceğim.”

Samiye, kızını muhabbetle kucaklayarak ilave etti:

“Çabucak git de nişanlını bul Nimet. Ben birkaç yere telefon edecek ve burada terziyi bekleyeceğim. Eve döndüğün zaman terziye neler ısmarlayacağını hep beraber kararlaştırırız.”

Yarım saat sonra Nişantaşı’ndaki tenis kortunda, Nimet, Semih’e bu güzel müjdeyi veriyordu. Bu zaten Semih’in beklediği bir müjdeydi, zira Semih kendine ve ailesinin içtimai mevkisine çok güveniyordu; bununla beraber Nimet’e karşı büyük bir zaafı olduğu için bu müjdeye çok sevindi. Ne yazık ki Nimet’i kortta bırakıp gitmek mecburiyetindeydi. Semih’in ihtiyar, titiz, zengin ve geveze bir amcası vardı. Böyle mühim bir meselede reyi alınmadığı takdirde kim bilir yeğenine ne kadar kızardı! Semih, amcasının huyunu bildiği için meseleyi ona anlatmaya ve reyini almaya gidiyordu.

Nimet’ten ayrılırken, “Akşama, yemekten evvel size gelirim. Ben de annenle babanla konuşmak istiyorum,” dedi.

Semih gittikten sonra Nimet bir dakika mütereddit kaldı. Ne yapacağını bilmiyordu. Öğleden sonrasını nasıl geçirmeliydi? Tenis oynamak, sinemaya gitmek, arkadaşlarından birine uğramak... Hayır, Semihsiz hiçbirisinden zevk alamazdı. Nihayet eve gidip odasına kapanmaya ve nişanlısıyla geçireceği müstakbel hayatını düşünmeye, hülyalar içinde, sevgilisinin hayaliyle baş başa kalmaya karar verdi.

Cebinde apartmanın anahtarı vardı, sessizce kapıyı açtı; sofadan geçerek odasına gitti. Fakat birdenbire geldiğini annesine haber vermeyi düşündü.

Samiye Hanım evde olduğu zamanlar, ekseriyetle alaturka döşenmiş ve “odam” dediği bir odada oturur, sigarasını, kahvesini, romanını ve gazetelerini yanından eksiltmezdi. Bu odaya gitmek için salondan geçmek lazımdı.

Nimet ayaklarının ucuna basarak salonun büyük halısı üzerinde sessizce yürüyordu. Kapısı hafifçe aralık olan odanın önünde, gayriihtiyari olarak durdu; içeriden iki ses geliyordu. Sesleri tanımıştı, birdenbire sapsarı kesildi ve titremeye başladı. Yaptığının münasebetsizlik olduğunu unutarak merak ve helecanla kulak verdi:

Annesinin o tatlı, o ahenktar sesi, “Evet,” diyordu. “Sana söz verdim ve göreceksin ki sözümde duracağım. Kızım evleniyor, artık ona bakmak yükü üstümden kalkıyor. Ne zamandan beridir istediğim serbestiye nihayet kavuşacağım. Ben de senin kadar memnunum.”

Hararetli olduğu kadar da yalvarışlı bir erkek sesi cevap veriyordu:

“Düşün ki beş seneden beri hayatımın merkezî sıkleti, hülyalarımın kadınısın, halbuki başka bir adamın hayatına ortaklık ediyorsun. Seni görmek imkânını kaybedeceğimden korkarak kocanla bozuşmak istemedim, kızına borçlu olduğun annelik vazifesini yapmak arzun önünde hürmetle eğildim. Mademki şimdi bu vazife bitmek üzeredir, çabuk olalım Samiye... Nimet’in evlendiğinin ertesi günü hemen kocandan boşan. Yarabbim, karım olman için daha uzun aylar beklemek lazım.”

Nimet fazla dinleyemedi, dinlemek istemedi. Ayaklarının ucuna basmayı unutarak hızla salondan çıktı, doğru odasına koştu, hıçkırıklar boğazını tıkıyordu. Annesi ve Muammer Bey... Şimdiye kadar böyle bir şeyden şüphelenmek hatırına bile gelmemişti. Muammer Bey bir aile dostuydu, esmer, ince, kırk yaşlarına rağmen yirmi beş yaşındaki bir delikanlı gibi ateşli bir adam... Nimet, Muammer Bey’i bütün diğer aile dostları gibi manasız buluyordu. Halbuki Muammer Bey, pek o kadar da manasız bir adam değildi; annesi onu seviyordu ve almak için babasından boşanacaktı. Nimet dehşet içindeydi, kendi kendine, “Babamı terk edecek,” diyordu, “zavallı babacığımı terk edecek ve bütün bunlar ben evleniyorum diye... Hayır, hayır, istemem, sonra ben de mücrim sayılır, ebediyen vicdan azabı içinde kıvranırım... Ben bu hodkâmlığı yapmayacağım. İstemem, istemem.”

Kapı açıldığı zaman Nimet, başını yastığa gömmüş ağlıyordu. Samiye Hanım biraz sararmış olmakla beraber gayet sakin, içeri girdi:

“Ne var Nimet? Ne oldu?”

Nimet kâbuslu bir uykudan uyanır gibi sıçradı, yaşlı gözlerle annesine baktı:

“Artık evlenmek istemiyorum anne.”

“Niçin kızım?”

“Bana bunu sorma... Asla, asla evlenmeyeceğim.”

Samiye Hanım durakladı, sonra Nimet’in yaşlı gözlerine dikkatle bakarak, “Demin salondan çıkan sen miydin?” dedi. “İşittin mi yoksa?”

“Evet, işittim.. Fakat anne, anne, böyle bir şeye nasıl cesaret ediyorsun? Tüyler ürpertici bir şey değil mi bu? Bizim için bu kadar iyi olan, bizi bu kadar seven, bizim için bu kadar didinen zavallı ve sevgili babacığımı terk etmek, onu yalnız bırakmak! Sen bunu nasıl yaparsın anneciğim? Bilmiyor musun ki adamcağız teessüründen ölebilir. Ya ben ne yaparım o zaman? Demek şimdiye kadar kendini bana feda ettin ve şimdi de onu feda ediyorsun; vesile de ne güzel, benim evlenmem, değil mi? Duyuyor musun anne, evlenmeyeceğim ve sen bizimle beraber kalacaksın.”

Samiye Hanım, Nimet’i teskin etmek için yanına oturarak ve ellerini avuçlarına alarak, “Dinle beni kızım,” dedi, “sen beni kalpsiz ve hodkâm zannediyorsun. Hiç de öyle değil. Bugün duyduklarını ben sana düğününden sonra söyleyecektim. Babanla evlendiğimiz günden beri geçinemedik. Sen doğmuştun, seni annesiyle babası arasında çırpınan bir çocuk olarak görmeye vicdanımız razı olmadı. Sırf sen üzülmeyesin diye ayrılmadık, ikimiz de kendimizi ve saadetimizi senin için feda ettik; fakat ikimiz de serbest kalmayı çok istiyorduk ve sen evlenir evlenmez ayrılmayı aramızda kararlaştırmıştık. Öğleyin yemekte, senin nişanlanmak istediğini duyunca babanın ne kadar sevindiğini fark etmedin mi? Bu neşeye sebep senin evlenmen kadar kendisinin de hürriyetine kavuşacağı düşüncesiydi. Eğer inanmazsan kendisine de sorabilirsin.”

Hayır, Nimet şüphe etmiyordu. Fakat kalbinde çok ince bir şeyin ebediyen kırıldığını, çocukluğuna, çocukluk hatıralarına, anne baba muhabbetine, yuva sıcaklığına, her şeye, hepsine veda etmek saatinin çaldığını hissediyor, kendini tutamayarak, göğsü sarsıla sarsıla, bebeğini kaybetmiş bir çocuk gibi ağlıyordu.

“Hayır anne, bilmiyordum, aklıma bile gelmemişti,” diye kekeledi.

Samiye Hanım mazlum bir tavır takınarak:

“Zevahiri kurtarmak için elimizden gelen fedakârlığı yaptık kızım. Fakat biraz da bizi düşün, aklını başına topla, çocuk değilsin. Sana düşen gönlünün sevdiği, beğendiğiyle evlenmek ve mürüvvetini bize göstermek.. Ötesi nene lazım?”

Bir dakika ikisi de sustular. Sonra Nimet, “Ben ki,” diye mırıldandı, “sizi mesut zannediyordum. Ne müthiş bir darbe Yarabbi!”

Annesinin hiç o taraflı olmadığını gören Nimet hiddetlenerek, “Fakat biz anne,” diye ilave etti, “biz mesut olacağız... Bizim içimiz dışımız bir olacak. Semih beni seviyor, ben de onu seviyorum.”

Samiye Hanım, yirmi sene evvel, nişanlanırken kurduğu tatlı hülyaların hatırasına dalarak, “Muhakkak mesut olacaksınız,” dedi, “muhakkak!”

Cumhuriyet, 4 Birincikanun (Aralık) 1935

Cevad Sadık müstearıyla

*****

GÖZLÜĞÜN MARİFETİ

Kadri’nin Münevver’le evlenmesindeki sebeplerden en mühimi genç kızı herkes gibi kendisinin de çok güzel bulmasıydı. Hakikaten Münevver söz getirmeyecek derecede güzeldi, yüzü her bakıldığında yeni bir güzelliği keşfedilen nadir şaheser tablolardandı.

Ağzı, burnu, alnı, saçları pembe sarı renklerin harikulade bir senfonisini teşkil ediyordu. Fakat Münevver’in asıl cazibesi iri, bal rengi, derin ve manası günün saatiyle, ruhun iştiyakları, korkuları, öfkeleri vesaireyle değişen canlı gözlerindeydi.

Kadri, Münevver gibi bir güzellik hazinesine sahip olduktan sonra korkmaya, titremeye başladı. Ya Münevver’i elinden alsalardı! Olur ya, âlemin karısını ayartmakla geçinen ne Donjuanlar8 var!

Kadri iyiden iyiye endişeleniyor, kuşkulanıyor, sizin anlayacağınız karısını son derecede kıskanıyor, Münevver’in meşru bir zevce için lüzumundan fazla güzel olduğuna hükmediyordu. İstiyordu ki bu tehlikeli güzellik kıymetinden ve tesirinden bir-iki derece kaybetsin.

Kadri’yi bir düşüncedir aldı: Karısının güzelliğindeki tehlikeyi uzaklaştırmak için ne yapmalı? Fazla tuvalet9 yapmasına mı mâni olmalı? Para etmezdi, Münevver’in cazibesi tuvaletinden müstakil bir şeydi; en ucuz, en adi cinsinden bir rop10 bile Münevver’in üzerinde en büyük terzilerin elinden çıkmış kadar bir kıymet kazanıyor, göz alıyordu.

Birçok kadınların tuvaletten medet ummalarına mukabil, Münevver tuvaletine kendisi bir güzellik, bir sihir, bir zarafet bahşediyordu.

Herhalde Kadri, Münevver’in bir otomobil kazasında tanınmaz bir hale gelmesini temenni etmeye kadar varmıyordu. İstiyordu ki Münevver yalnız kendisi için güzel olsun ve başkalarına da çirkin görünmesin. Bunun için de karısının güzelliğini bütün İstanbul halkı için bir yağ kandili ve kendisi için de fitilini istediği zaman kısabileceği bir ev lambası haline getirmek lazımdı.

Kadri bunun çaresini çok zaman aradı ve nihayet bir gün bu müşkül muadeleye bir hal sureti buldu: Münevver’i sokağa çıktığı zaman gözlük takmaya razı etmek.

Bundan daha münasip bir hal sureti olmazdı. Âşık ve kıskanç kocanın içi içine sığmıyordu. Bir kadının cazibesini sıfıra indirmek için gözlük birebirdir; zira gözlük yüzün en canlı, en manidar uzuvları olan gözlerin tesirini azaltır ve ona yıldızsız bir gece soğukluğu verir.

Evet, fikir parlaktı. Fakat asıl mesele Münevver’i razı etmekti ve bütün güçlük de burada toplanıyordu.

Kadri, Münevver’e, “Şekerim, eğer beni seversen gözlük tak,” diyemezdi. Çok şükür ki güzel kadınlar sevgilerini daha başka delillerle ispat etmesini biliyorlar.

Böyle bir teklif karşısında Münevver’in kahkahayı basacağı muhakkaktı. Kadri, daha ustaca hareket etmenin lüzumunu anlıyordu.

Münevver’de biraz miyopluk vardı; kararın bizzat Münevver tarafından verilmesi ve tabiatıyla bunun için de Kadri’nin bir erkânıharp gibi manevra yapması şarttı.

Artık Kadri, Münevver’le sinemaya gittikleri zaman kasten genç kadının perdedeki resimleri net göremeyeceği bir yer intihap ediyordu. Bir gün gene sinemadaydılar. Film başlar başlamaz Münevver sızlandı:

“Keşke daha yakın otursaydık Kadri!”

“Daha yakın mı? Çocuk musun Münevver, en iyi yerde oturuyoruz.”

Ve Kadri birdenbire endişelenmiş görünerek sordu:

“Yoksa bu kadar uzaktan göremiyor musun?”

Ve daha fazla ısrar etmenin yanlış bir manevraya sebebiyet vereceğini düşünerek sustu.

Fakat birkaç gün sonra Münevver baş ağrısından şikâyet ettiği zaman Kadri hayret etmiş gibi, “Tuhaf şey!” dedi. “İştahın yerinde. Yediğini iyi hazmediyorsun. Sakin ve sıhhi bir hayat yaşıyoruz. Doğrusu bu rahatsızlığına mana veremiyorum. Sakın gözlerinin bu baş ağrısında bir dahli olmasın. Ne dersin? Ben senin yerinde olsam bir kere doktora muayene ettiririm.”

Münevver endişelenerek, “Sahi... Doktora baktırsam mı dersin?” diye sordu.

Kadri bozmayarak:

“Bana kalırsa baktırman lazım... Mamafih gene sen bilirsin.”

Ve bir kere daha ihtiyatlı davranmış olmak için sustu.

Bir akşam, tiyatro dönüşü, Münevver az daha otomobil altında kalacaktı. Genç kadın titrek bir sesle, “Otomobilin geldiğini görmedim,” diye kekeledi.

Münevver’in bu itirafını Kadri ganimet bilerek, “Münevver,” dedi, “gözlerin için söylediğimi hatırla. Yarından tezi yok, bir göz doktoruna gidip gözlerini muayene ettirmelisin. Böyle ihmal etmek ihtiyatsızlık olur. Allahım! Ya otomobil altında kalsaydın!”

Kadri’nin sesi heyecandan titriyordu.

Münevver, kocasına hak verdi:

“Haklısın Kadri. Yarın ilk işim doktora gitmek olacak.”

Münevver sözünde durdu, ertesi gün doktora gitti ve tabii eve gözlükle avdet etti.

Akşam Kadri eve geldiği zaman Münevver, “Gözlükle çok çirkin oluyorum değil mi Kadri?” dedi.

Kadri coşarak, “Çirkin mi?” dedi. “Ne münasebet, gözlük sana o kadar yakışıyor ki! Hem üzülecek ne var, yalnız sokağa çıktığın zaman gözlük takacaksın.”

Kadri artık tehlikenin uzaklaştırıldığını, sakin bir evlilik hayatı yaşayacağını zannediyordu. Her ne kadar gözlük Münevver’in cazibesini azaltıyorsa da, ona mukabil etrafını daha iyi, daha net görmesine yardım ediyordu.

Bu gözlerin sayesinde Kadri’nin en iyi arkadaşı Nejat’ın Kadri’den ne kadar daha yakışıklı ve kibar olduğunu gördü. Hakikaten Nejat bir ilah gibi genç, kuvvetli ve güzeldi ve malumdur ki ilahlar bir şey istedikleri zaman güzel fanilerin hayır demesi mümkün değildir.

Ve böylece Kadri kendi felaketinin müsebbibi olmuş oldu.

Cumhuriyet, 2 Mayıs 1936

Cevad Sadık müstearıyla

8. Devamlı aşk maceraları peşinde koşan yakışıklı, çapkın kimse. (Y.N.)

9. Süslenme, makyaj yapma (Y.N.)

10. Tek parça kadın elbisesi. (Y.N.)

*****

BİR SÖZ VE BİR ÇILGINLIK

Fahir, Sadiye’ye çoktan beri tutkun olduğu halde ancak pek cılız ve kaale alınmaz lütuflara nail olabiliyordu. Zavallı delikanlı günden güne soluyor, eriyordu. Sadiye kırkına yaklaşmasına rağmen insana ısırmak arzusunu veren olgun bir meyve gibi güzeldi. Gül ve leylak teni, inkişaf etmiş cazibeleri, alev dolu gözleri, bütün bunlar ayrı ayrı insanı baştan çıkarmaya, çılgına döndürmeye kâfiydi.

Fakat gözü etrafı görmeyen âşığının bütün yalvarmalarına ısrarla ve inatla ret cevabı veriyordu ve zavallı Fahir durmadan, “Niçin? Niçin?” diyordu.

Zira Fahir, bütün erkekler gibi büyük aşkına lakayt kalınabileceğini bir türlü anlamıyor ve kendisine haz verecek olan bir şeyi Sadiye’nin reddetmesinde hiçbir makul mahzur göremiyordu.

Bir gün Sadiye, bermutat Fahir’in yalvarmalarını büyük bir sabırla dinledikten ve tekliflerini reddettikten sonra, “Canım Fahir,” dedi, “beni anla. Beni, seni sevmemekle itham ediyorsun. Çocuk! Koca çocuk! Ne çabuk unuttun? Dün gece sofrada, masa altından bacaklarını bacaklarıma sürten sen değil miydin? Zannediyor musun ki senden başkası olsaydı sesimi çıkarmazdım. Başka biri yapsaydı tokadı yemişti ve sonra salona geçerken, sofadaki elektriğin söndürülmüş olmasından istifade ederek beni ensemden öpmedin mi? Sesimi çıkardım mı söyle? Fakat senin istediğini yapmaya gelince... Hayır, hayır, imkânı yok.”

“Fakat niçin? Niçin?” diye Fahir hıçkırmaya başladı.

“Niçin mi? Sebebini şimdi söyleyeceğim. Çünkü yirmisine basan bir kızım var; onu evlendirmek istiyorum ve mümkün olduğu kadar tez. Zira kızım evlendiği günden itibaren, yemin ederim, artık senden hiçbir şey esirgemem. Fakat o güne kadar... Hiç hiçbir şey isteme benden..”

“Tuhaf şey. Anlamıyorum. Niçin sonra oluyor da evvel olmuyor?”

“Canım, anlamayacak ne var? İki sene evvel Erenköyü’nde bizim köşkün arkasındaki köşkte kocasıyla ve kızıyla oturan o kibar ve terbiyeli kadını sen de tanıdın.”

“Evet, bir rezaletin kahramanı olan Münire Hanım.”

“İşte o... Kızının nişanını yaptıktan sonra, bir gün sahilin tenha bir köşesinde iki kaya arasında, bir bahriyelinin kolları arasında aşk dersini talim ederken kızının nişanlısı tarafından yakalanmasın mı? Tabii nişanlının gidişi hâlâ o gidiş... Bir daha görünmedi.

İşte çocuğum, evlendirecek kızı olan annelerin ufak bir ihtiyatsızlığı kızlarına ebediyen koca bulamamak felaketine sebebiyet verebilir. Niçin beklemek istediğimi anladın mı? Bak gene tekrar ediyorum, kızımın evlendiğinin ertesi günü ilk işim sana koşmak, kendimi senin kollarına atmak olacaktır. Fakat şimdi asla...”

Fahir itiraz etmeyerek sustu: Birkaç gün sonra Sadiye, kocası Hilmi ve kızı Vildan sofraya oturdukları zaman Hilmi karısına ve kızına dönerek gülümseyerekten, “Büyük bir müjde çocuklar!” dedi. “Vildan’ı istiyorlar. Kimin istediğini söylersem hayret edeceksiniz. Doğrusu benim de hiç aklıma gelmezdi. Kâfir oğlan ne de saman altından su yürüten cinstenmiş.”

Sadiye sabırsızlanarak:

“Kim canım, söylesene?”

Ve sonra Vildan’a dönerek:

“Kız sen de merak etmiyor musun?” dedi.

Vildan, başını önüne eğmişti. Bay Hilmi, muzaffer bir edayla:

“... Bankası müfettiş muavinlerinden Bay Fahir, Bayan Münire Hilmi’nin dest-i izdivacına talip.”

Sadiye feryadını boğazında düğümleyerek ancak boğuk bir sesle, “Fahir mi?” diyebildi.

* * *

Bay Hilmi temkinini bozmadan devam etti:

“Fahir, Fahir, ta kendisi. Hakkında tahkikat yaptırdım, mali vaziyeti de iyi. Çok ciddi bir çocuk. Bugüne kadar yalnız bizim eve girip çıkıyordu, bundan sonra niçin girip çıktığını herkes anlayacak. Nasıl?”

Sadiye susuyordu. Vildan ise pek seviniyordu; Fahir’e varacağından değil, bekârlıktan kurtulacağına seviniyordu.

* * *

Nişan sırasında Sadiye bir hastalık bahane etti. Düğün günü de aynı bahaneyi tekrarladı.

Cumhuriyet, 9 Mayıs 1936

Cevad Sadık müstearıyla

*****

EN İYİ ÇARE

Selma, arkadaşı Nezahet’e büyük bir itimad-ı nefisle tekrarlayıp duruyordu:

“Ah bilsen ne kadar kolay olduğunu!”

Selma için kolay olan şey, tasasız ve neşeli görünerek “nerede eğlence, nerede keyif ben orada” düsturunu tatbik ederek mesut olduğuna kendi kendini inandırmaktan ibaretti.

Nezahet, Selma’ya hayretin azamisiyle baktı:

“Ne diyorsun? Bu kadar nikbin olan sen misin zavallı Selmacığım? Sanki bunca çile çekmiş olan ve hâlâ da çeken sen değilmişsin gibi...”

Selma hakikaten çok çile çekmiş, kelimenin yüzde yüz manasıyla bedbaht olmuştu.

Selma her türlü mücadeleden çekinen, oldukça hassas, muhatabıyla hemencecik senli-benli oluveren, yumuşak tabiatlı, saf bir kızdı.

Genç kızken evlenmeyi düşündüğü zaman, onu hep gene saadet bulutları arasından görüyordu. Asıl mesele seveceği adamı bulmaktaydı. Fakat niçin seveceği bir adam bulamayacaktı?

İlk iki talibini reddetmesinin hakiki sebebi, onlarla karşı karşıya geldiği zaman, ancak büyük aşkların insanda yaratabileceği o ilahî raşeyi duymamış olmasıydı. Fakat Selma üçüncü talibi Turgut Şinasi’yle karşılaşınca mesele değişti. O ilahî raşe, genç kızın bütün vücuduna bir anda su gibi yayılmıştı. Turgut Şinasi, Allah için sevimli, yakışıklı bir adamdı. Güzelliğine çok mağrur, kibrinden, azametinden geçilmez kadınları bile pençesine düşürecek kadar cazibeli olan tebessümü Selma’yı bir anda büyüleyivermişti.

Turgut Şinasi bir elektrik şirketinin mühendisiydi. Şirketteki vaziyeti kendisine parlak bir istikbal vaat ediyordu. Fakat Selma’nın Turgut Şinasi’de beğendiği, bayıldığı şey, yüzünde, bakışlarında, konuşmasında, kalkışında, oturuşunda, yürüyüşünde velhasıl bütün şahsiyetinde göze çarpan erkek otoritesiydi. Selma kendi kendine, “Ben ancak böyle bir erkeği sevebilirim!” diye düşünürken Turgut Şinasi’nin ne kadar muhteris, para canlı[sı] bir adam olduğunu, onu güzelliğinden ziyade servetinin –Selma zengin bir ailenin kızıydı– meclup ettiğini nasıl hatırına getirecekti? Mademki Turgut Şinasi hoşuna gidiyordu. Bu ona kâfiydi. Ve Selma kendini kocasına, bütün hüsnüniyeti, aşkı ve samimiyetiyle verdi.

İki sene sonra, zavallı kızcağızın bütün hülyaları tahakkuk imkânlarını kaybetmiş bulunuyordu. Turgut Şinasi öyle küçük, bayağı kalp sergüzeştlerinin adamı değildir. Onun daha büyük ve hele daha ciddi gayeleri var: Para kazanmak, içtimai mevki sahibi olmak. Mühendis bulunduğu şirketin başına geçmek, onu istediği gibi çevirmek... Bunun için de hatırı sayılır, sözü geçer bir arka bulmak lazım. Şirket idare meclisinin en nüfuzlu, en kalantor azalarından birinin karısını –kırkını geçmiş olduğu halde gençlik ve güzellik taslayan koket11 bir kadın– ayartma işine girişti...

Zavallı Selmacık çok geçmeden her şeyi anlamıştır. Şikâyet etti, sızlandı. Turgut Şinasi, bütün bunlara sadece güldü. Selma daha şiddetle şikâyete başlayınca bu sefer Turgut Şinasi öfkelendi, erkek hürriyetine her ne suretle olursa olsun hudut tanımayacağını kati bir edayla haykırdı. Şerefini, haysiyetini ileri sürdü, istediği zaman eve gelmesinin, karısını somurtkan bir uzlet içinde bırakmasının, korunması ön planda gelen bu şeref ve haysiyet icaplarından olduğunu iddia etti. Selma’ya, bir gayeye varmak için kullanılacak vasıta üzerinde münakaşa etmenin beyhude bir şey olduğunu anlattı. Ve o kadar laf anlamaz bir hale geldi ki artık Selma sesini çıkaramıyor ve kazara homurdanır gibi oldu mu Turgut Şinasi hemen bağırıp çağırmaya, evi terk edeceğini, hatta icabında kendisini boşayacağını söylemeye başlıyordu. Selma kocasını seviyordu. Birini sevmek her ıstıraba, her azaba hazır olmak, onu peşinen kabul etmek demektir. Evet, genç kadın zaafını idrak ediyor hatta kendi kendine kızmıyor da değildi; fakat kocasını elinden kaçıracağı düşüncesi her şeye boyun eğmesine kâfi... Kendisine bu kadar işkence ediyor fakat akşamları gene eve geliyor ya ve kazara bir gün Turgut Şinasi neşeliyse, zavallı Selma çocuk gibi seviniyor, adeta bayram yapıyor ve yeniden ümitlenmeye başlıyordu.

Nezahet, arkadaşının bütün bu haline yakından vâkıf ve şahit. Selma’nın kadınlığını bile unutup hiç sokağa çıkmadığını, günlerce eve kapandığını gözleriyle görmüş. Bu kadar felaket kâfi değilmiş gibi, üstelik Allah, Selma’ya çocuk da vermiyor.

Selma’nın evlenmesinden beş sene sonra Nezahet tekrar arkadaşını gördüğü zaman onu tamamıyla değişmiş buldu. Şimdi Selma neşeli, canlı, nikbin görünüyordu. Güzel yüzü, tekrar eski taravetini almıştı. Selma tuvaletine de fazlasıyla itina ediyor, her gün o terzi senin bu terzi benim dolaşıyor, her şeyle alakadar oluyor, son gördüğü filmden, son okuduğu kitaplardan bahsediyordu.

Acaba Turgut Şinasi o büyük gayelerinden vazgeçerek karısına kıymet vermeye mi başlamıştı? Acaba Selma’dan af dileyerek iyi bir koca mı oluvermişti?

Selma, Nezahet’in bütün sorduklarına toptan cevap verdi:

“Hiçbiri değil. Turgut gene benimle alakadar olmuyor, gene o kart karının peşinde. Şirkette mevkisini yükseltmeye çalışan oymuş gibi... Değişen benim Nezahetçiğim ben. Derimi değiştirdim, anlıyor musun? Eskiden ne aptalmışım! Şimdi aklıma estiği zaman, ki sık sık esiyor, çıkıyorum, terziye uğruyorum, yeni modellere bakıyorum, sinemaya gidiyorum, kitap okuyorum, birçok ahbaplarım var... Bak sana bir şey anlatayım, güleceksin. Beni değişmiş bulan yalnız sen değilsin, Turgut da farkına vardı. Geçen gün tam kapıdan çıkacağım sırada karşılaştık. En son yaptırdığım robumu giymiştim, başımda bana son derecede yakışan bir şapka vardı. Turgut’un ağzı açık kaldı, öyle ya, karşısında duran güzel, zarif kadın, kendisinin bildiği yumuşak tabiatlı, zavallı Selma değildi. Fakat hemen kendini toparlayarak o tahammül edilmez istihzasıyla şıklığımdan, zarafetimden, güzelliğimden dem vurmaya başladı:

‘Bu ne şıklık Selma,’ dedi, ‘ne oluyoruz? Kim bu hoşuna gitmek istediğin bahtiyar adam?’ Ve istihzayı son haddine götürerek, ‘Bir âşık buldun galiba,’ dedi.

Güldüm ve temkinimi bozmadan, ‘Ne münasebet!’ dedim. ‘Hayatımda ne bir sergüzeşt var ne de bir âşık... Sadece ben de her kadın gibi oldum, hayattan kâm almak istiyorum.’

Bunun üzerine sordu:

‘Bu güzel neticeye varmak için hangi çareye başvurduğunu bilmek isterdim!’

‘Sadece seni sevmiyorum artık... o kadar...’”

Kocasıyla arasında geçen bu mükâlemeyi Nezahet’e anlattıktan sonradır ki Selma ilave etti:

“Ah bilsen ne kadar kolay olduğunu! İş istemekte... Ve ben istedim.”

Cumhuriyet, 28 Mayıs 1936

Cevad Sadık müstearıyla

11. Çok süslü giyinmiş. (Y.N.)

*****

TARAK

Saçları eskisinden daha sarışın üç kadın maziden bahsediyorlar. Bugün herkesçe malumdur ki saç boyanabilir ve heyhat bu üç kadının da saçları, aşkın kalp akçe12 diye geri ittiği bir altın sarısında. Kürklerinden etrafa güzel, baygın bir koku yayılıyor. Şapka kenarlarının gölgesinde ve yüzlerini hafifçe örten tüllerinin işlemesinde o kadar ince bir el emeği var ki, beraberce yâd ettikleri hatıralar iki misli uzak ve acı görünüyor. İçlerinden ikisi aşkın kahrına uğramış – kadının zekâ işinde erkekle mücadele edebileceğini kendi kendine ispat için çekilen kahırlardan. Zira aldatmış veya aldatılmış olalım, her ıstıraptan koyu bir haz çıkarmak hususunda dehaya yaklaşan gizli ve büyük bir kabiliyetimiz var.

Birinin bir hıyanet sırrına nasıl vâkıf olduğunu, ötekinin rakibesinin adresini nasıl bulduğunu dinledikten sonra üç kadın da gülmeyi uzattılar. Fakat dudaklarında o kadar acılık ve bakışlarında o kadar eski bir gözyaşı itirafı var ki ne kadar gülseler boş. Sükûtlarının havasında bir sonbahar hüznü yorgun kanatlarını çırpıyor. Neşelerinin ateşini canlandırmak için içlerinden biri bir şarkı mırıldanıyor.

Üçüncü kadın hâlâ susmakta. Diğer ikisinden biri, üçüncü kadına, “Kim bilir,” diyor, “belki en güzel hikâye seninki olacak.”

Öteki tasdik ediyor:

“Evet, muhakkak en güzeli seninkidir.”

Nihayet üçüncü kadın ağzını açıyor:

“Mazhar’dan nasıl ve niçin ayrıldığımı öğrenmek istiyor musunuz?

İşte. Biliyorsunuz ki o çocuğa fena halde tutkundum. Mazhar yakışıklı olduğu kadar kafalıydı da. Onu beslediği kanaatlerdeki cömert coşkunluğu, obur ağzının deseni, tatlı sözlerinin sihri ve otuz yaşının zengin hazineleri için seviyordum. Bununla beraber altı aylık bir sarhoşluk devresinden sonra konuşurken gösterdiğim asabiyete mesut insanların sakin ve asude felsefesiyle mukabele ediyordu, ister kıskançlık, ister müsamahakârlık, ister âlicenaplık mevzusu bahsolsun, manevralarımızın tesirleri, istekler veya bıkkınlıklar karşısında olduğumuza göre değişir.

Birbirimizi her gün gördüğümüz için sözlerindeki istihza ile bir salı günü, ceketinin arkasında gördüğüm hafif pudra bulutu ve bir cumartesi günü cebinden dalgınlıkla çıkardığı bir tül arasında münasebet aradım. Ertesi hafta salı günü pek dalgın olduğuna artık tamamıyla kanaat getirmiştim. Beni öpmek için eğildiği zaman dudaklarında henüz taze bir busenin yağlı ve kırmızı lekesini fark ettim. Bu buse bizce malumdur. Kadınlar kendilerini satmak istedikleri erkeklere ilk buseyi dudaklarının üstüne bu tülü koyarak verirler ve bu ikinci bir randevuyu kabule alamettir.

Mazhar’ın hıyaneti beni çok hırslandırdı. İntikam almaya ahdettim, aynı akşam tasavvurumu muvaffakiyetle tatbik ediyordum. Akşam yemeğinden sonra Mazhar’ın akşamları oturduğunu bildiğim kahvenin önünden geçtim. Beni görünce kalktı, yanıma geldi. Bu fantezim çok hoşuna gitti. Sıraselviler’deki apartmanına gittik. O lambayı yakarken ben çantamı ve ağır kokulu üç krizantem çiçeğini şöminenin bir köşesine bıraktım. O fitili lambanın içine kaçıraraktan parmaklarını yakmakta devam ediyordu. Nihayet lambayı yaktı. Lambayı masanın üzerinden alarak ve şakaya devam ederek, görünürde rasgele, şöminenin üstüne bıraktım. Parmaklarım lambadan ayrılır ayrılmaz Mazhar’ın sarardığını, benzinin kül gibi olduğunu, sinirlendiğini gördüm. Öksürdü, aksırdı, –büyük bir tehlikeye maruzmuşum gibi– beni kollarının arasına aldı ve var kuvvetiyle sıktı.

Yalnız bu tazyik beni, başımı kütüphaneye doğru tutmaya mecbur ediyordu. Bereket versin, Mazhar’ın tam arkasında bir koltuk vardı, oraya oturdu ve beni dizlerinde bir çocuk gibi sallarken gözlerinin sabit bir noktadan ayrılamadığını fark ettim. Kalbinin hızla çarptığını hissediyordum. Sordum:

‘Mazhar, beni seviyor musun?’

‘Zannettiğinden çok Kadriye.’

‘Yanılmadığına tamamıyla emin misin?’

‘Şimdi tamamıyla eminim.’

‘Niçin?’

‘Çünkü seni kaybedebilmek düşüncesi yalnız beni çıldırtıyor.’

Mazhar’a dikkatle baktım. Bakışının endişeli, dudaklarının titrek ve yüzünün büyük bir azap içinde olduğunu görünce içimden bayram yaptım. Mazhar’a on defa, ‘Seni seviyorum!’ ve yirmi defa da, ‘Sana tapınıyorum!’ cümlelerini tekrar ettirdim, istediğimi yaptıktan sonra bitişik odaya geçtim, geçerken bir şarkı mırıldanıyordum fakat kapıyı kapar kapamaz şarkıyı kestim ve Mazhar’ın ne yapacağına kulak verdim. Bir hışırtı, bir krizantem düşüşü ve hızlıca kapanan bir çekmece gürültüsü işittim. Aradaki mesafeye rağmen Mazhar’ın rahat bir nefes aldığını duydum. Bu sefer ben sarardım, endişe etmeye başladım.

Hemen Mazhar’ın bulunduğu odaya daldım, gözlerim ağlamaktan şişmiş olarak bir koltuğa çöktüm.

Mazhar yanıma koştu, gülümseyerek ve şaşırmış bir halde, ‘Sevgilim, sevgilim! Ne oluyor?’ dedi.

‘Ne mi oluyor? Ben her şeyi anladım. Sen beni aldatıyorsun.’

‘Ben mi? Yemin ederim ki sen benim biricik...’

‘Öyleyse niçin onu sakladın?’

‘Neyi? Neden bahsediyorsun?’

‘Neden bahsedeceğim, tarağımdan. Biraz evvel odadan çıkarken buraya bıraktığım taraktan. Vefasız olduğundan şüpheleniyor ve bundan emin olmak istiyordum. Bunun için evden çıkmadan evvel bizim hizmetçinin tarağını aldım ve sen lambayı yakmaya uğraşırken şu mermerin üzerine bıraktım. Ne kadar sarardığın, korktuğun gözümden kaçmadı. Ve mademki sen bu tarağı bir çekmecede sakladın, bu demektir ki buraya bir kadın geliyor ve bu tarağı o kadının dalgınlıkla burada unuttuğunu zannettin.’

Mazhar boynunu bükerek itiraf etti:

‘Yani bundan sana ne? Mademki seni seviyorum.’

‘Evet evet, bu muhakkak. Demin ne bedbaht bir halin vardı! O kadar hoşuma gitti ki! Fakat acaba beni kaybetmek korkusu muydu? Cürmümeşhut halinde yakalanmanın gülünçlüğünü düşünmüyor muydun?’

‘Hayır, Kadriye hayır. O endişeli dakikalarda seni ne kadar çok sevdiğimi anladım. Bu işkence benim için bir delil oldu.’

‘Dur bakalım. Anlaşamayız. Erkek için bir delil olan kadın için acı bir tecrübedir. Asla anlayamayacağım! Allahaısmarladık.’

Ve muzaffer fakat teselliden mahrum olarak eve döndüm.

İşte kurnaz bir erkekten daha kurnaz olmak bakın bana ne pahalıya oturdu.”

Cumhuriyet, 4 Haziran 1936

Cevad Sadık müstearıyla

12. Sahte para. (Y.N.)

*****

MÜSAVAT

Her zamanki süklüm püklüm duruşuyla Şefika Hanım, “Demek bugün de çıkacaksın,” dedi.

Hilmi Bey aynanın karşısına geçmiş, kravatını bağlıyordu:

“Müsaade ederseniz karıcığım,” dedi. “Bu güzel havada eve kapanıp sıkıntıdan patlamamı istemezsin şüphesiz...”

Ve bir baş işaretiyle, açık pencereden, yakın bahçelerin ağaçları üstünde bir cambaz gibi oynayan güneşi gösteriyordu.

Bütün yaz mevsiminde mütemadi yağmurlar şehri kabuğunun içine çekilen bir böceğe döndürmüştü. Fakat işte bir haftadan beriydi ki sonbahar bütün güzelliğiyle hüküm sürüyordu. Cömert ve aşina göklerden tatlı ve müşfik bir hararet yağıyor, eski evleri dinçleştiriyordu. Ve bir haftadan beriydi ki Hilmi Bey her gün öğleden sonra karısını evde bırakarak ebedî gençliğini kim bilir nerelerde gezdirmeye gidiyordu.

Gençliği! Hilmi Bey’le Şefika Hanım yaşıttılar, ikisi de ellisine varmıştı. Fakat Şefika Hanım senelerin hükmüne boyun eğerek günden güne çöker ve romatizmalarından şikâyetini artırırken Hilmi Bey yirmi yaşında bir delikanlı gibi dinç duruyor, adeta zamana meydan okuyordu. Şakaklarında birkaç tel beyaz saç, alnında hafif birkaç kırışık vardı yoktu; yüzü hâlâ taravetini muhafaza ediyor, bıyıkları hâlâ siyah ve fütuhat sevdasındaydı.

Mukadderatın bu adaletsizliği Şefika Hanım’ın kalbinde gayrişuuri bir hıncı körüklüyor ve kendisini bundan kocasını mesul tutmaya teşvik ediyordu. Bununla beraber sevişmişler ve sevişerek evlenmişlerdi. Muhakkak ki hâlâ da birbirlerini zannettiklerinden fazla seviyorlardı. Hayatları yeşil bir vadi gibi düz ve asude uzanıyordu. Bilinmez hangi münasebetsiz Allah’ın istihzası aralarına bir kara kedi gibi girmişti.

Şefika Hanım ihtiyarlarken Hilmi Bey ihtiyarlığa kafa tutuyordu.

Hilmi Bey kravatını bağlayıp yeleğini düğmeledikten sonra ceketini giydi. Aynada kendini tepeden tırnağa kadar memnun bakışlarla süzüyordu. Şefika Hanım pencere kenarında, bir koltukta oturmuş, gözleriyle kocasını takip ediyordu. Hilmi Bey yakışıklıydı; fakat Şefika Hanım, eskiden olduğu gibi, kocasının güzelliğiyle iftihar edemiyordu. Kocasının bu ebedî gençliği, bu muzaffer sıhhati Şefika Hanım’ı çileden çıkarıyor, onda kocasını tahkir etmek arzusunu uyandırıyordu.

Hilmi Bey şapkasını alırken Şefika Hanım dayanamayarak mırıldandı:

“Nedir bu çıtkırıldımlık ayol... Galiba bir kadınla buluşacaksın. Ayağını tetik al Hilmi. Bizim yaşımızda olanların başlarından büyük işlere girmeleri doğru değildir.”

Hilmi Bey, “Amma da yaptın ha!” dedi. “Ben daha ihtiyarlamadım ki, erkek dediğin ellisinde genç sayılır.”

“Acaba? Mamafih sen bilirsin. Benden sana hatırlatmak. Romatizmalar haber vermeden bastırırlar. Bir kurander13, bir hafif yağmur, bünyenin tahammülüyle mütenasip olmayan şiddetli bir hareket... Al sana... Bir de bakarsın ihtiyarlamışsın.”

Hilmi Bey karısının gizli tasasını bilmiyor, sezmiyor değildi; bunun için onun imalı sözlerini, iğnelerini, taş atmalarını hoş görüyordu. Hatta karısını avutmayı da çok isterdi. Fakat ne yapabilirdi, elinden ne gelebilirdi ki. Gülümseyerek cevap verdi:

“Karıcığım, mütemadiyen seni yalnız bıraktığımdan şikâyet ediyorsun; elini kalbine koyarak söyle, sabahtan akşama kadar oturmaktan ne haz duyabilirim? Mütemadiyen surat ediyorsun, her şeyi kara görüyorsun, sen böyle olunca ister istemez benim de neşem kaçıyor. Bak bugün hava ne güzel! İnanmazsın, hiçbir zaman kendimi bu kadar dinç, bu kadar genç hissetmedim. Küçük bir gezinti, dünyaları benim edecek.”

Ve sonra okşayan bakışlarını karısının mazlum ve mustarip çehresinde gezdirerek ilave etti:

“Müsaade edersin değil mi? Akşama geç kalmam, merak etme...”

Hilmi Bey çıkıp gidince Şefika Hanım, kocasını son bir defa daha görmek için başını pencereden uzattı. Hilmi Bey kaldırımda şapkasını kulağına kadar indirmiş, bastonunu havada döndürerek ve emin adımlarla gidiyordu. Tek başına, tenha mahallenin mağmum sükûtunu yeniyordu. O, geçerken, pencerelerden perdeler kalkıyor, mütecessis başlar uzanıyordu. Nihayet bir dönemeçte kayboldu.

Şefika Hanım başını içeri çekerek koltuğa yığıldı ve içini çekti:

“Ah bu erkekler!”

Bir sürü moda mecmuası masanın üzerinde, gurbetteymiş gibi, boyunları bükük, mahzun duruyordu.

Şefika Hanım moda mecmualarını önüne çekti; mademki romatizmaları kendisini sokağa çıkmaktan alıkoyuyor, eve hapsediyordu, akşama kadar bu mecmuaları karıştırmaktan başka nasıl vakit geçirebilirdi? O da birçok kadınlar gibi –ah bu kadınlar!– daha genç, daha sıhhatli, daha zengin olsaydı ısmarlayacağı şapkaları, ropları, ipekli çamaşırları tahayyül etmekte büyük bir haz duyuyordu. Filan kumaş, filan biçim üzerinde kendi kendisiyle münakaşa ediyor, bir modelin kumaşını bir diğer modelin biçimiyle mezcediyor, hiçbir masraftan kaçınmıyor (mademki satın alıyordu) ve böylece her kadının üstüne titrediği bir hayal, zenginlik ve zarafet hayalini kuruyordu.

Evet, iki saat bu çocukça ve bedava hülyayla vakit geçirdi. Dışarıdaki âlemle münasebeti yavaş yavaş kesilirken birdenbire bir kapı gıcırtısı Şefika Hanım’ı hülyasından uyandırdı, Hilmi Bey avdet ediyordu.

Hilmi Bey mi? Bu kanı çekilen, bu bozuk çehreli, bu mustarip bakışlı ve bastonuna zahmetle dayanarak düşmekten korkuyormuş gibi yürüyen adam sahiden o muydu, Hilmi Bey miydi, kocası mıydı?

Bununla beraber oydu ve inildiyordu:

“Sorma karıcığım.. Demin caminin avlusundan geçerken bir fenalık hissettim, bilmiyorum nerem ağrıyor... Eve gelinceye dek anamdan emdiğim süt burnumdan geldi. Of, of, bilmezsin, ne kadar ıstırap çekiyorum.”

Şefika Hanım kendi ıstırabını unutarak kocasına doğru koştu, onu kolundan tutup koltuğa oturttu, bir hasta bakıcının müşfik jestleriyle oturttu, arkasına yastıklar koydu ve Hilmi Bey rahat ettiğine alamet bir oh deyince ruhunu istila eden gayrişuuri bir sevinç ve âşıkane bir merhametle, “Gördün mü kocacığım,” dedi. “Ben sana demedim miydi? İşte romatizma böyle gelir. Yalnız benim romatizmalı olmam doğru muydu ya... Sana ayağını tetik al demekte haklı mıydım değil miydim! Fakat değil mi ki şimdi aramızda müsavat teessüs etti, görürsün sana nasıl bakacağım, seni nasıl ninnilerle uyutacağım, nasıl bütün kalbimle seveceğim. Ah benim tonton kocacığım, cici Hilmi’m.. Bilsen ne kadar mesut olacağız. Artık surat etmeyeceğim, güleceğim, tatlı şeylerden bahsedeceğim.. Kendini iyi hissediyorsun ya. İster misin doktor çağırtalım?.. Bekle beni bir dakika. Yatağını hazırlayayım ve hizmetçiyi doktora göndereyim.”

Şefika Hanım, Hilmi Bey’i muhabbetle kucakladı; sonra yirmi yaşındaymış gibi, hızla odadan çıktı.

Hilmi Bey yalnız kalınca, adalelerinde hiçbir ağrı olmadığına kanaat getirmek için koltukta birkaç kere zıpladı. Sonra kapıya doğru döndü ve göz kırparak, kendi kendine:

“Ne saf şeylerdir bu kadınlar! Ne de çabucak aldanıyorlar! Anlaşıldı, bazı bazı böyle küçük bir komedya... O zaman karım dünyanın en mesut kadını olacak...”

Cumhuriyet, 24 Haziran 1936

Cevad Sadık müstearıyla

13. Hava cereyanı. (Y.N.)

*****

ASPİRATÖR

Genç ve güzel Afife, fareyi deliğinden çıkaracak kadar kurnazdı. Fırsat düştükçe, “Mademki,” diyordu, “ailenin bütün yükünü omzunda taşıyan erkektir, mademki erkek umumiyetle kadından daha tecrübelidir. Kadının kocasına itaati, onun emirlerini münakaşa etmeden kabulü pek tabiidir.” Sonra gayet ciddi, ilave ediyordu: “Benim prensibim, kocamın yani efendimin, velinimetimin emirlerini harfiyen tatbik etmek ve hiç sesimi çıkarmamaktır.”

Afife’nin arkadaşları, hiç değilse evli olanları onun bu kadar antifeminist oluşuna itiraz etmiyor fakat gülüyorlardı. Afife’yi bu kadar güzel bir tezi büyük bir belagatle müdafaa ettiği için tebrik ettikleri zaman bu tebrikte istihzaya büyük bir pay ayırmak gerekti. Onlar kocaya nasıl muamele edileceğini bilmiyorlar mıydı sanki?

Afife aile içindeki haklarından feragatinden şikâyetçi görünmüyor ve kocasının diktatörlüğünü kabul etmek hususunda bahtından memnuna benziyordu. Sebebi diyeceksiniz!

Evet, Afife’nin kocası sert bir adam değildi hatta fena bir koca da sayılamazdı, üstelik karısını da çok seviyordu. Fakat Afife gibi genç ve güzel bir kadının asla affedemeyeceği bir kusuru vardı: Hasisti. Bunun içindi ki Afife’nin kocası, düğün masraflarının hengâmesini atlattıktan sonra da terzilere, modistlere14, kadın tuvaletine dair ufak tefek öteberi satan bütün dükkâncılara karşı büyük bir hınç besliyordu. Bununla beraber Afife en koket, üstüne başına en çok düşkün arkadaşına bile gıpta edecek vaziyette değildi. Robu, kürkü, iskarpini, şapkası daima en son modaydı, bundan başka Afife çokça pudra, allık vesaire de kullanmaktan geri kalmıyordu. Bütün bu fuzuli masrafları kocasının gözünü kırpmadan ödediğini söylersem hayret edersiniz.

Ya kendisi! Aman Allahım. Daima en fakir, en sünepe bir adam ayarında giyiniyor, elbiselerini tornistan etmek15 suretiyle iki yüzünü de eskitinceye kadar kullanıyordu. Afife kaç kere kocasına bu giyinişinin içtimai mevkisi ve servetiyle mütenasip olmadığını söylemek istediyse de kocanın iştirak ve münakaşa kabul etmez hâkimiyetini hatırlayarak sustu.

Her şeyden evvel itaat, mutlak itaat, değil mi? Herkes bilir: Aşk mucizeler yaratan bir kuvvettir, en akıllı adamı çılgın, en korkak adamı kahraman ve kalbinin prensesi mevzubahis olunca en hasis adamı bir mirasyedi kadar müsrif yapar.

Fakat Afife’nin kocası aşkın bu ilahî kudretine boyun eğecek kadar kendinden geçmesini bilen adamlardan değildi ve en büyük aşk bile Afife’nin kocasına her fuzuli masraftan çekinilmesi icap ettiğini unutturamazdı.

Öyleyse nasıl izah etmeli?

Emin olun ki bunda hiç de esrarengiz bir şey yoktur. Afife’nin bütün meziyeti, kocasını sevk ve idare etmenin yolunu ve usulünü bulmuş olmasındadır.

Bayan okuyucularımın ketumluklarına güvenerek ve hiçbirisinin bu usulü –zira aynı usulü her tatbik edenin aynı neticeye varmaması da muhtemeldir– tatbik etmeyeceğine emin olarak, size, Afife’nin sırrını faş edecek ve bütün istediklerini nasıl kolayca elde ettiğini anlatacağım. Birkaç günden beri komşusu da ondan hararetle bahsettiği için Afife bir aspiratör almak istiyordu. Bir aspiratörün yani bir elektrik süpürgesinin bir ev içerisinde göreceği hizmetten bahsetmeye lüzum yok. Yorulmadan bir evin tozunu almak! Bunu hangi ev kadını istemez! Hele Afife gibi hizmetçiyle geçinemeyecek mizaçta, titiz bir kadın olursa! Fakat bir aspiratör az para değildir. Afife’nin kocası zengin diyeceksiniz. Fakat ya hasisliği!

Bakın Afife nasıl hareket etti. Evvela odaları temizlemeyi –farkında olmadan yapıyormuş gibi– unuttu ve bir akşam yemeğe oturdukları zaman iniltili bir sesle:

“Ben kendimi iyi hissetmiyorum, altı odalı evimizin temizleme işi beni çok yoruyor. Bugün o kadar takatsizdim ki ancak yatak ve yemek odamızın tozunu alabildim. Biliyorum, bana çıkışacak değilsin. Fakat beklenmedik bir ziyaret vaki olursa misafire karşı ne kadar mahcup olacağımı düşünüyorum da. Halbuki komşumuzun evi ne temiz bir görsen! Bugün uğramıştım da... Mis gibi. Fakat bu temizlik komşunun hanımlığından, hamaratlığından ileri gelmiyor. Onların bir aspiratörü var.”

“Ne dedin?”

“Aspiratör! Elektrik süpürgesi canım.”

“Ya! Acaba komşunun hanımı mirasa mı kondu?”

“Yoo... Kocası biriktirdiği parayla almış. Görsen ne harika kocacığım. Biliyorum, bize nispet olsun diye almış. Yoksa aspiratöre verdikleri parayı başka sarf edecek yerleri mi yoktu! Fakat ne var, mahallede konu komşu duyacak, herkes zengin olduklarına hükmedecek... Ah doğrusunu da istersen, aspiratör zaruri masarif kadrosu içine giremez. İyi bir süpürgeyle de evin tozunu almak mümkündür. Evet, evin hanımı biraz yorgun ve mecalsiz olduğu zaman temizlik işi mükemmel denecek derecede yapılamaz. Şurada burada toz kalabilir. Fakat kuvveti ve takati yerinde olduğu vakit işler tıkırında demektir.

Sonra, değil yalnız aspiratör gibi eve faydası dokunabilecek şeyleri, insan gördüğü her şeyi almak ister, göz bu, görmesin denilemez ki. Ve her gördüğünü de almaya kalkıştın mı dünyanın milyarları, Hazreti Süleyman’ın hazineleri bile yetişmez.

Müsterih olabilirsin kocacığım, bu kadar pahalı, taşınması bu kadar zahmetli ve hele bu kadar çok gürültü çıkaran bir aleti satın almanı sana teklif edecek değilim; aklımdan geçmez vallahi...”

“Benim cici karıcığım, sen makul olduğun kadar da tutumlu bir kadınsın. Bu sözlerin çok hoşuma gitti. Bununla beraber bir aspiratörün ev içinde yapacağı hizmeti takdir hususunda seninle hemfikir değilim, bilhassa bizim ev gibi altı odalı bir ev olursa... Evet, belki büyük bir masraftır fakat iyi bir aspiratörün ne kadar işimize yarayacağını tahmin ediyor musun? Zaten bayağı süpürgeler toza ancak yer değiştirtiyor. Yoksa onu tamamıyla kaldırmıyor. Sonra sen de hastalanabilirsin, doktor ve ilaç masrafının bir aspiratörün fiyatından daha fazla tutmayacağı da ne malum! Bütün bunlar nazarıitibara alınırsa... Hem mademki komşu da bu zarureti duymuştur...”

“Peki kocacığım peki, münakaşa etmeden kabul ediyorum. Yarın bir aspiratör alıyorum.. Faturayı yazıhaneye gönderirim.”

* * *

Ertesi gün Afife’nin kocası, yazıhanedeki ortağına anlatıyordu:

“Azizim, kadınlar da çocuklar gibi, anlamaya bakmadan itaat etmek için yaratılmışlardır. Evinde rahat etmek mi istiyorsun, sözünü zorla kabul ettirmeye bak. Mesela ben Afife’yle...” Ve saire...

Cumhuriyet, 17 Temmuz 1936

Cevad Sadık müstearıyla

14. (İt.) modistra: Kadın terzi. (Y.N.)

15. Elbiseyi tersyüz etmek. (Y.N.)

*****

RAMAZAN

Uyanır uyanmaz yataktan sıçradı. Güneş pencere camlarında bir dost gözü gibi ışıldıyor, insana yaşamanın güzelliğini hatırlatıyordu. Delikanlı aynanın karşısında birkaç kere gerindi. Esnedi, ne yapsam gibilerden başını kaşıdı, nihayet kararını vermiş gibi, mütereddit elleri gardıroba doğru uzandı.

Yarım saat sonra her vakitkinden daha fazla bir itinayla giyinmiş olarak kapıdan çıkarken takvimden geçen günün yaprağını koparmadığını hatırlayarak geri döndü. Duvarda asılı duran takvimden bir yaprak kopardı, buruşturup sepete attı. Takvim teşrinisaninin yirmi beşini ve aynı zamanda ramazanın birini gösteriyordu. Delikanlının gözü “ramazan” kelimesine takılınca rengi birdenbire değişti, gitmek istediği halde gidemedi, masasının önünde mıhlanmış gibi kaldı.

Hatıralar uykusu hafif insanlar gibidirler. En gizli bir çıtırtı, en sisli bir işaret, en donuk bir renk, en manasız bir kelime bile bazen hatıraları uyandırabilir. Bu “ramazan” kelimesi delikanlının hafızasında bir bomba gibi patlamış, asla hatırlamak istemediği, ne zamandan beridir unutmaya çalıştığı mazisi, ta çocukluğundan beri, en ince teferruata kadar gözlerinin önünde canlanıyordu.

Doğduğu zaman, büyükannesi, dedesinin ismine izafeten adını Ramazan koymuştu. Nedense büyükanneler, torunlarına, merhum kocalarının ismini koymaktan büyük bir haz duyuyorlar; kim bilir belki de teselli.

Küçük Ramazan yedi yaşına kadar kardeşlerinin kıskandığı, bahtiyar bir çocuktu. Büyükannesi, ismini ben koydum diye Ramazan’ı diğer torunlarından daha çok seviyor, onlara karşı pek sert ve hele pek hasis davrandığı halde Ramazan’ın bir istediğini iki etmiyordu. Fakat vaktaki küçük Ramazan mektebe kaydedildi, mesele değişti. Daha mektebe ilk gittiği gün, sınıfta hoca bütün talebeyi bir bir kaldırıp isimlerini sorarken, sıra Ramazan’a gelince, o da diğer çocuklar gibi gayet tabii bir sesle, “Ramazan!” der demez vay efendim sen misin adı Ramazan olan, aniden arka sıralardan, sahurda çalınan davul sesine rahmet okutturacak bir gürültü koptu, bir kahkaha tufanı başladı. Ramazan, kulaklarına kadar kızarmış, hırsından ağlamamak için dudaklarını ısırıyordu. O dakikayı hâlâ yaşıyormuş gibi ürperdi; bir an ne yapacağını şaşıran hoca, cetvel tahtasıyla masanın üstüne vurarak çocukları susturduktan sonra Ramazan’ı yanına çağırmış, gizleyemediği bir tebessümle, “Ramazan ayında mı doğdun evladım?” diyerek çocukların istihzasına zımnen iştirak etmişti.

O akşam ağlaya ağlaya eve gelmiş ve hadiseyi olduğu gibi büyükannesine anlatmıştı. Her hadiseyi, saplandığı fikrisabitten yana tefsir edenler gibi, büyükannesi de Ramazan’ın sırtını okşayarak, “Evladım, onlar senin mübarek ismini kıskanmışlar da ondan seni alaya almışlar!” demiş ve sözümona yavrucağı teselli etmişti. O gece yatağında, yastığını sırsıklam edinceye kadar ağladığını hatırlıyordu. Ya ertesi gün? Aman Yarabbi, düşündükçe ecel teri döküyordu. Bir elinde çantası, bir elinde sefertası, sınıfa girer girmez, muzip çocuklar hep bir ağızdan, “Ramazan geldi, hoş geldi / Baklava tepsisi boş geldi” diye tutturmuşlar, çocukçağızın o gününü de haram etmişlerdi. Her ne kadar, şikâyeti üzerine hain çocuklar yola geldilerse de Ramazan isminin garabeti ve gülünçlüğü yüzünden kimseyle arkadaş olamadı. Mektep hayatının bu bir daha asla ele geçmez saadetinden mahrum kaldı, iptidaiyi bitirinceye dek somurtkan, kimseyle konuşmaz, kapalı bir çocuk olmakta devam etti. Mektepteki bu mukadder olduğu kadar da müthiş yalnızlık kâfi değilmiş gibi evde de ramazan ayı hulul etti mi hiçbir kardeşine oruç tutturmadıkları halde büyükannesi Ramazan’a zorla oruç tutturuyor, çocukçağızı akşamlara kadar aç bırakıyordu.

Ortamektepte Ramazan’ın ismine alışıldı ve artık kimse kendisiyle alay etmez oldu. Ramazan da ismindeki garabete ve gülünçlüğe aldırış etmiyor, artık geceleri yatağında, “Ah Yarabbi! Ne olur benim de ismim Ahmet, Mehmet, İhsan vesaire gibi alelade bir isim olsaydı da kimse benimle alay etmeseydi!” kabilinden çocukça dualarda bulunarak ağlamıyordu. Yalnız ismini Ramazan koyduğu için büyükannesine karşı hudutsuz bir kin besliyordu.

Liseye kadar hayatında, ismi yüzünden fevkalade bir hadise cereyan etmedi. Liseye geçtiği seneydi... Çapkın arkadaşlarından biri, Nejat, Ramazan’ı bir gün bir köşeye çekerek, “Haberin var mı Ramazan?” dedi. “Güzel bir kız yakaladım. Bir arkadaşı da var, onun kadar güzel. İstersen seni Neriman’a takdim edeyim?”

On yedi yaşına henüz yeni basmış olan Ramazan, Nejat’ın bu teklifine son derece sevindi. Bir kızla tanışmaktan daha büyük bir saadet olabilir miydi? Hatırşinas arkadaşının boynuna sarılarak, “Aman Nejatçığım,” dedi. “Ne iyi akıl etmişsin! İşte arkadaşlık buna derler.”

Nedense, Ramazan, Neriman Hanım’a takdim edildiği gün, küçükhanım yüzünü buruşturarak, bu tanışmadan memnun olmadığını izhar etti. Halbuki Ramazan, sevimli ve yakışıklı denecek bir çocuktu. Neriman’ın bu fena muamelesine o kadar içerledi ki o gece hiç uyuyamadı ve sabahlara kadar, elinde küçük aynası, kaşını gözünü, burnunu, dudaklarını, yüzünün her tarafını iyice muayene etti ve neresinin Neriman’ın sinirine dokunduğunu bir türlü bulamadı. Fakat genç kızın iltifat etmeyişine pek öfkelenmiş, artık bir daha kızlarla konuşmamaya –çocuk aklı bu ya– yemin etmişti.

Birkaç gün sonra Nejat utana utana yanına gelip özür diledi:

“Sana karşı pek mahcup oldum Ramazan. Küçükhanımın Ramazan, Şaban, Bayram gibi isimlerden hoşlanmadığını ben ne bilecektim!”

Ramazan sesini çıkarmadı, yalnız ismi yüzünden çektiklerini unutmak istediği halde, mukadderat bir türlü yakasını bırakmıyor, her fırsatta isminin garabetini ve gülünçlüğünü bir tokat gibi yüzüne vuruyordu. İllallah artık, boğazına kadar gelmişti. Kati kararını verdi, ismini değiştirmek. Bu kararına itiraz etse etse büyükannesi ederdi. Bereket versin, o da iki sene evvel yuvarlanıp gitmişti16.

Ramazan’ın yeni ismi Ramiz’di. Sanki bu yeni isim kendisine yeni bir hüviyet vermiş, düşünüşünü, duyuşunu, bütün şahsiyetini değiştirmişti. Daha doğrusu kendisi böyle sanıyordu. Yalnız bazı münasebetsiz akrabaları ara sıra ağızlarından “Ramazan” diye kaçırıyorlar ve delikanlının kalbini hoplatıyorlardı.

Beş seneden beri bu ismi taşıyordu, maziyle alakası kesilmiş gibiydi. Fakat işte bu münasebetsiz takvim. Ramiz’in bütün keyfini kaçırmış, onu kara düşüncelere daldırmıştı. Ramiz, takvimi hırsla duvardan çekerek sepete attı ve bir daha takvim kullanmamaya yemin ederek sokağa fırladı. Saat onu geçiyordu. Halbuki dokuz buçukla on arasında Mübeccel’i, her vakit buluştukları pastanede bekleyecekti. Tramvayda, “Ya gelip beklemiş ve gitmişse!” diye düşünüyor, kendisini vaktinde evden çıkmaktan alıkoyan o uğursuz takvime, takvim kullanmayı kendisine tavsiye eden daire arkadaşı Naci’ye, arabayı bir türlü yürütemeyen vatmana, yanında gülerek konuşanlara, herkese küfrediyor, tırnaklarını yiyordu.

Pastaneden içeri girdiği zaman Mübeccel’i hasır koltuğa yerleşmiş çayını içer görünce içi ferahladı. Ramiz, Mübeccel’le üç ay evvel tanışmış, onun sonbahar gibi solgun güzelliğine olduğu kadar, ciddiyetine ve kibarlığına da hayran olmuştu. Mübeccel’e evlenmeyi teklif ettiği gün genç kız başını önüne eğerek, “Vallahi bilmem ki,” demişti. “Bir kere de anneme danışayım.”

Bugün Mübeccel, Ramiz’e annesinin cevabını bildirecekti.

Ramiz, beklettiği için özür dileyerek Mübeccel’in karşısına geçer geçmez, genç kız müjdeyi verdi:

“Annem razı!”

Delikanlı yerinden sıçrayacak oldu.

Mübeccel’le uzun uzun bakıştılar, her şey halledilmiş demekti. Nişan günlerinden, nikâhtan, düğünden, evlendikleri zaman oturacakları evden, velhasıl müstakbel hayatlarını uzaktan veya yakından alakadar eden ne varsa hepsinden bahsettiler. Bir ara Ramiz, “Şey... Mübeccel,” dedi, “bazı isimler var ki benim pek sinirime dokunur... Mesela oğluma Ramazan, Şaban, Bayram gibi bir isim koymayı hiç arzu etmem.”

Mübeccel damdan düşer gibi, Ramiz’in bu isimlerden bahsedişine hayret etmedi. Kendisinin de dili ucundaymış gibi, “Ben