*****

BAHAR ASLAN

BAKÜ DEFTERİ

*****

© 2018, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Mart 2018, İstanbul

Yayına hazırlayan: Faruk Duman

Düzelti: Aylin Samancı Elmasdağ

Mizanpaj: Emin Petek

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

Kapak resmi: Atilla İlkyaz, “Kırk Yama Kırk Hikâye-3”

E-kitap: ISBN 978-975-07-3789-3

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 31730

*****

BAHAR ASLAN

BAKÜ DEFTERİ

ÖYKÜ

*****

Bahar Aslan’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitabı:

Moskova Defteri, 2015

*****

BAHAR ASLAN, 1975 yılında İskenderun’da doğdu. ODTÜ Mimarlık Bölümü mezunu. Derin Uyku adlı ilk öykü kitabı 2003’te, Moskova Defteri adlı ikinci kitabı 2015 yılında yayımlandı. 1993-1999 yılları arasında İzlek dergisinin kurucuları arasında yer aldı. Moskova Defteri kitabı, 2017 Notre Dame de Sion Edebiyat Ödülü’ne lâyık görüldü.

baharaslan@gmail.com

*****

İçindekiler

Yangın

Naile ile Teymur’un Hikâyesi

Kilit Taşındaki Aslan

Kara Çul

Çırağ

Kapı

Yol

Derin Uyku

*****

YANGIN

Aras derindir suyu serindir.

Saatlerdir bekliyorum. Hava karardı kararacak. Kamyon kuyruğu bitmek bilmiyor. Memurlar işi yokuşa sürdükçe, şoförler ceplerine atıyor ellerini. Yeşil dolarlar bir anda kayıveriyor avuçtan avuca. Küfrü basan basana, hiç kimse burada bir dakika daha durmak istemiyor. Yollarına devam etmek, varacakları yere varmak istiyorlar bir an önce. Ya ben? Ben istiyor muyum? Bu kıyıdan diğerine geçmek için ne sebebim kaldı? Geri dönmek için ne sebebim kaldı? Kendimi Aras’ın soğuk, hırçın sularına atsam kimin ruhu duyar? Kadınım, sen duyar mısın? Kadınım... Beni neden aldattın? Ellerini uzatmasaydın başkasının ellerine, aklımdan geçer miydi kendimi Aras’ın kollarına bırakmak? Ah kadınım. Beni neden aldattın?

Nehrin öbür yakasına geçtiklerinde hava kararmak üzereydi, köprünün başındaki askerin pasaportları kontrol ettiği yerde bir çuval patates, üç adet soba borusu ve bakır bir çaydanlıktan ibaret yüklerini kenara koyup biraz dinlenerek yollarına devam ettiler. Gökyüzü üzerlerine düşecek kadar yakın, boz; hava soğuk; Aras bulanıktı. Kadın bir eliyle başında taşıdığı patates çuvalını, diğeriyle Zehra’nın elini tutuyordu. Murtuz’la Leyla birkaç adım gerilerinden yürüyor, bakır çaydanlık Leyla’nın, soba boruları Murtuz’un elinde parıldayıp duruyordu.

Nehri geçince beş saat sonra Bakü’deyim. Orada yolumu gözlemiyorsundur sen. Nerede kaldı, nerede kaldı diye çırpınmıyordur kalbin. Dakikalar uzamıyordur. Bakü’de, bana kalp ağrısı veren o şehirde yatmış uyumuşsundur çoktan. Şehrim kadar yabancısındır bana. Sanki ben o şehirde doğmadım; çocukluğum, gençliğim orada geçmedi! Sanki ben Bakü’yü hiç sevmedim! Sanki ben hiç yaşamadım; sanki varlığım, senin aşkının dışına atılmışlığımdan başka bir şey olmadı. Ah bebeğim, beni neden aldattın? Neden ellerimi kırdın benim?

Beş dakika sonra evdeydiler. Aralarında sessiz bir antlaşma varmışçasına kadın mutfağa, Zehra döşeğine, Murtuz’la Leyla bahçeye koştu.

Kazlar kafeste bağrışıp kanat çırpıyordu. Leyla kafesin kapısını açtı, kazlardan birini kanatlarından yakaladı. Üzeri kurumuş kan lekeleriyle dolu kütüğe yatırdı. Murtuz baltayı indirdi, kazın başı fırlayıp çimenliğe düştü. Başsız gövde bir zaman daha kımıldandıktan sonra nihayet hareketsiz kaldı. Sırayla üç kazı daha kestiler böyle; Leyla başsız gövdeleri leğene koyup eve girdi. Çorbasını içtikten sonra tüyleri yolmaya koyuldular annesiyle.

“Çabuk çabuk yol!” dedi kadın. Leğenin içine biraz sıcak su döktü. “Hava kararmadan bitirelim.”

Leyla gövdelerden tüyleri var gücüyle ayırmaya çalışıyordu. Sıcak su, kan ve tüyden mürekkep pis bir koku içeriyi doldurmuştu. Tüyler tamamen yolununca çıplak gövdeleri yıkadılar, bacaklarından ikişer ikişer bağlayıp leğene dizdiler.

İçimdeki yaşama sevinci ölü. Ne bu yanını ne öbür yanını istiyorum suyun. Aras’a kapılıp Hazar’a akşam bana ettiğini unutabilir miyim? Yüreğim senindi, neden anlamadın? Neden çirkince, neden gaddarca terk ettin beni? Üzülüyorum. Üzüntüm neye yarar? Öfkeleniyorum. Öfkem neye yarar? Sevgilim, beni neden aldattın? İçime bu zehri neden boşalttın?

Leyla perdeyi araladı. Annesinin patates çuvalını yan yatırıp başına ustaca koyuşuna, hızlı hızlı, dengesini hiç bozmadan uzaklaşışına baktı. Hava kararmıştı iyiden iyiye. Mumu yakıp camın içine koydu. Yoldan arabalar geçip gidiyordu. Yağmur indirecekti. Yolun karşı tarafında ormanın ağaçları, ağaçların ardında dağlar sakince duruyordu. Evin arkasındaki deniz de sakince duruyor olmalıydı. Ormanın kirpileri, yılanları, kuşları, böcekleri, tilkileri seçilmez olmuştu. Sevimsiz, ürkütücü karaltısı kalmıştı nesnelerin bu akşam saatine. Baykuş gözlülerin yarasaların vaktiydi gelen. Zehra’nın yanına uzandı; döşek ısınmıştı, yorganı üzerine çekti. Annesinin defalarca tembihlemesine rağmen mumu söndürmeyecekti. Koca kız oldun Leyla. Korkma. Uyurken mumu söndür kızım. Uyurken mumu söndür, e mi! Uyurken ışığa ne gerek var? Leyla gayet iyi biliyordu, uyurken dışarının ışığı kimseye lâzım değildi. Uyurken kendi içindeki ışığa bakardı insan. Ama yine de söndürmeyecekti mumu. Uyurken mumu söndür, e mi kızım! Söndürmeyecekti. Söndürse dağdan, ormandan, tekin olmayan o yoldan, karanlıktan kimin fırlayacağını nasıl görecekti? İçindeki ışık kendisini korumaya yeter miydi?

Aras’ı geçtim. Vakit daraldı. Boş odamın, koltuğumun, yazı masamın, kitaplarımın ve güzel gülüşlü annemin dışında bekleyenimin olmadığı şehrime varmaya beş saatim kaldı. Tabiatın dünyasıyla birlikte insanların dünyası da karanlığa gömüldü. İlk kez bir akşam vakti geçiyorum buralardan, elektrik denilen şeyi çoktan unutmuş bu zavallıların arasından. “Bakü’nün dışında hayat yok,” denildiğinde uzak bir sözmüş bu. Yarım yamalak anlıyormuşum meğer. İnsan kendi gözleriyle görmeyince gerçekleri anlayamıyor. Acıyı nefsinde bilemedikçe tanımıyor. Evlerin pencerelerinde zayıf mum alevleri, alevlerin gerisinde insan gölgeleri. Yol bile görünmüyor. Zaten yol da denemez buna. Yamalar içinde asfalt. Tekerler deşiklere girip çıkıyor. Payitahtıma, sevdiğim şehre giden yol zifirî karanlık. Bu neyin karanlığı? Bu karanlığın içindeki insanları gören yok mu? Nereye geldim ben? Hangi zamana gelip çıktım? Ayırd etmesi güç: Neresi içim, neresi dışım? Kadınım, karanlığın içinde yol alıyorum ben. Neden yanımda değilsin?

“Leyla, uyudun mu?”

Murtuz baktı, kardeşleri yorganın altında tortoptu. “Mumu söndürmemiş gene! Aklı havada bu kızın,” diye mırıldandı. Mutfaktan kazların durduğu leğeni aldı, aleve üfleyip evden çıktı. Dizlerine gelen plastik çizmeleriyle toprağa sağlam basa basa yolun kenarındaki arkadaşlarının yanına gitti. Leğeni kenara koydu. Kazlardan ikisini iplerinden sallayarak, arkadaşları gibi, gelip geçen arabalara tutmaya başladı.

Sorular çoğaldıkça hayat ağırlaşıyor. Neden? Neden? Neden? Neden hiçbir sorumun cevabı yok? Neden hiçbir soruma cevap vermeden çekip gittin? Neden karanlığın içinde yolumu yitirttin? “Her şeyin bu kadar zor olmasına gerek var mıydı?”1 Neden beni değil başkasını sevdin? Birlikte mutlu olamaz mıydık?

Leyla birden uyandı. Karanlıktı. Korktu. Kim söndürmüştü mumu? Odada Murtuz’un, annesinin gölgelerini aradı. Yoklardı. Gelmemişlerdi daha. Zehra yanında uyuyor, derin derin nefes alıp veriyordu. Gözleri karanlığa alışsın, eşyaların gölgesini seçebilsin diye yatağın içinde biraz durdu, sonra kalktı, camın içindeki mumu yaktı. Ne zaman döneceklerdi? Saat dokuzu gösteriyordu. Camdan dışarı baktı. Direkler, ağaçların gövdeleri, evlerin duvarları... Karanlığın kolları sımsıkı sarmıştı hüzünlü, fakir nesneleri. Reşitgilin beyaz kazları yolun kenarında geziniyordu. Reşitgilin beyaz kazları...Yakında boyunları kesilecek, bir kütüğün üzerinde kalacaktı narin başları, o başları toplayıp Aras’a atacaklardı. Reşit’in karısıyla kızları bir leğenin başında, eteklerini toplayıp kollarını dirseklerine kadar çemreleyecek, kazların kanatlarını koparacak, tüylerini yolacaktı. Sıcak suyla yıkanmış tüy, deri, kan kokusu dolacaktı içlerine. O iğrenç koku! Karanlık kış günlerinin iğrenç kokusu...

Köprünün başındaki oğlanların arasında Murtuz’un gölgesini seçti nihayet. Biraz olsun sakinleşti, korkusu dindi. Bir araba durdu yolun kenarında. İçinden bir adam çıktı. Murtuz’la arkadaşları adamın etrafını sardı. Adam Murtuz’dan iki kaz satın aldı, sonra sırtını arabasına dayayıp bir sigara yaktı. Karanlıkta, sigaranın ateşi ağustosböceği gibi parıldıyordu, sanki birazdan bütün dünyayı aydınlatacaktı. Leyla’nın içi kımıldadı. İçinden adama karşı sıcak bir duygu aktı. Adamın hareketleriyle yer değiştiren ateşi takip etti gözleriyle. Ateş hiç sönmesin istedi. Ama söndü. Adam izmariti ayağının ucuyla ezdi. Leyla içinde bir şeylerin ezildiğini sandı. Hiç tanımadığı bu adama küstü. Mumu alıp mutfağa gitti. Çorbayı ısıtmak istedi; tüp bitmişti. Mecburen, kâselere birkaç kepçe soğuk çorba doldurdu.

“Zehra! Zehra uyan hadi!”

Kardeşinin yorganını çekti, sırtını mindere dayadı, dağılmış saçlarını parmaklarıyla taradı.

“Annem nerede?” dedi Zehra.

“Zarifegil’de. Patatesleri bölüştürüp dönecek. Hadi ye.”

Katılaşmış çorbayı kaşıkladılar.

“Sen uyurken abim iki kaz sattı, pencereden gördüm.”

Kâseler boşalınca masanın üzerine bir mum daha yaktı. Zehra’nın defterini açtı. Sayfaların kıvrılmış uçlarını düzeltti.

Yolların kenarlarında delikanlılar balık satıyor, kuş satıyor, tavuk satıyor. Birinden iki kaz aldım. Yiyeceğimden mi? İş olsun, sohbet olsun. Adını sordum, Murtuz’muş. “Anan baban?” dedim. “Anamla iki bacım var,” dedi. “Baban?” “Bizi atıp gitti Moskova’ya. Başka ailesi var,” dedi. “Bakü yolu?” dedim. “Budur ağa, dümdüz git,” dedi. Bir sigara yaktım. Leğeninde kalan iki kazı da aldım. Çok sevindi. “Ağa, payın artık olsun!” dedi. “Bacılarının adı ne?” diye sordum. “Büyüğü Leyla, küçüğü Zehra,” dedi. Güldüm. “Leyla ne demek, biliyor musun?” “Yok, ağa,” dedi. “Gece, demek,” dedim. Ne talih! Bu karanlığın içinde bir kıza Leyla adını vermek. Kaderini baştan bağlarcasına... Karanlığa doğuştan mahkûm edercesine... Karanlığa mahkûm edilseler bile yine de yaşıyorlar. Bu soğukta bu karanlıkta yaşamayı beceriyorlar. Ben beceremiyorum. Onlar yaşıyor, sen yaşıyorsun, ben yaşayamıyorum. İçim soğuyor, karanlıklaşıyor, ıssızlaşıyor. Bu yol hiç bitmesin istiyorum. O yere hiç varmayayım. Seninle sokaklarında bir zaman rahat nefes aldığım şehrime hiç varmayayım. Hiçbir yere varmayayım. Sevgilim, beni neden aldattın? Aldatmadan gitmenin bir yolu yok muydu? Yalana başvurmamanın? Neden yenildi kalbin? Ben ki kalbine inanmıştım senin. Neden neden neden? Hem bir melek kadar şefkatli, hem de bir yılan kadar zehirli nasıl olabildin? Neden sorularımın cevabı yok? Her şeyin bu kadar zor olmasına gerek var mıydı? Aşkın var olduğu yerde felaket var! İhanetinin olduğu yerde yangınım...

Bir saat kadar sonra Murtuz kapıyı açtı.

“Hepsini sattım,” dedi övünçle. “Gel, su dök, ellerimi yıkayayım.”

Leyla bir tasa su doldurup lavaboda abisinin ellerine döktü.

“O adamla ne konuştunuz?”

“Hangi adamla?”

“Kazları alanla?”

“Hiç. Bakü yolunu sordu.”

“Kimmiş?”

“Öğretmenmiş.”

“Ailesi büyük herhalde. Kazların hepsini aldığına göre.”

“Bilmem. Tüpü ver, doldurtayım. Siz de yatın artık.”

Murtuz çıkınca, “Ödevini bitir de yatalım,” dedi Zehra’ya. Uyurken mumu söndür, e mi kızım! Söndürmeyecek. Mumun alevi çok güzel, mumun alevi her şeyden güzel. Uyurken mumu söndür, e mi kızım! Söndürmeyecek. Mumun alevi korkuya deva. Bu karanlıktan, dağların üstüne abanan karaltısından, her biri korkulu birer haramiye dönüşen ağaç gövdelerinden, kazların kütükte kalan beyaz başlarından, yuvarlak, donakalmış gözlerinden onu kurtaran hep bu alev değil mi?

Yoluma devam ediyorum. İstemesem de gitmeliyim. Nasıl kalayım? Nerede kalayım? Arabayı kırkla, elliyle sürerken Murtuz’un bacısını düşündüm. Murtuz’un, adı Leyla olan bacısını. Ne yapıyordu acaba bu karanlıkta? Korkmuyor muydu? Geri dönüp Murtuz’dan beni onunla tanıştırmasını istemek geçti aklımdan. Sonra hemen vazgeçtim. Bıçağı saplardı karnıma, derimi yüzerdi. Ama seni değil böyle bir Leyla’yı sevseydim mutlu olurdum belki de. Ömür boyu bana bağlı kalırdı. İhaneti bilmezdi. Çocuklar doğururdu. Gözümün içine bakardı.

Yoluma devam ettim. Biraz seni, biraz varla yok arası Leyla’yı düşünerek. Boş yere...

İki kız yorganın içinde birbirlerine sarılarak uyuyakaldığında anneleri eve dönüyor, Murtuz tüpü doldurtuyordu. Biri camın önünde, diğeri masanın üzerindeki iki mumun alevi, karanlık odada titreyip duruyordu. Eşyalar karanlığın içinde kıpırtısızdı. Yıllardır kullanılmayan televizyon, buzdolabı, radyo, musluklar, duvarlardaki prizler, elektrik düğmeleri kıpırtısızdı. Arada bir esen rüzgâr, pencerelerin kasalarından, kapının aralığından içeri doluyor, perdeleri oynatıyordu. Birden, camın içindeki mumun gövdesi eğildi, yalımı perdenin ucuna sıçradı. Masanın örtüsünü, penceredeki sardunyayı, pencerenin kasasını, yatağın çarşafını, yorganı tutuşturdu. Göğsünün üzerinde bir sıcaklık duyarak gözlerini açtı Leyla. Bir aydınlık! Keskin bir ışık! Rüyada mıydı? Nihayet onları da hatırlamışlar, elektrik mi vermişlerdi? Ne yaptığını bilmeden koştu, mutfaktan bir kova su getirip döküverdi Zehra’nın tutuşan saçlarına. Birkaç dakika sonra dışarıdaydılar. Etraf kalabalıklaşıyordu. Astara’da kim var kim yoksa, evlerinin önüne toplanıyordu. Şenlik mi kıyamet mi? Kim çıkarmıştı bu yangını? Sorumlusu kimdi? Alevler ev boyunca yükseldi, nihayet çatıyı sardı. Alevlerin aydınlığında dağ dağ olmuştu yeniden, ağaçlar ağaç olmuştu, renklerine kavuşmuşlardı, yeşili kızılı sarıyı ayırd edebiliyordu. Gözlerinin feri gelmişti sanki, içindeki kayıp parçalar yerli yerine oturmuş, korkacak bir şey kalmamıştı. Korkacak hiçbir şey. Hiçbir şey. Korkacak hiçbir şey kalmamış mıydı gerçekten? Kalabalığın içinde annesiyle Murtuz’u seçti. Korkacak annesinin gergin yüzü, Murtuz’un sert elleri? Çığlık çığlığaydılar. Ya onların gazabı? Uyurken mumu söndür! Onlardan da korkmuyordu. Hiçbir şeyden korkmuyordu artık. Ya Zehra? O küçüktü, korkacaktı elbette; eteklerine yapışmıştı, ağlıyordu. Ama kendisi, kendisi hiçbir şeyden korkmayacaktı artık. Nehirden kova kova su taşıyorlardı. Boş yere uğraşıyordu zavallılar. Kimse söndüremeyecekti bu yangını.

1. Serdar Aydın’ın “Sonrası” adlı şiirinden bir dize.

*****

NAİLE İLE TEYMUR’UN HİKÂYESİ

Ömür dedikleri ne kadar sürer?

Naile ile Teymur’un, bir eylül sabahı gözlerden uzak bir köşede buluşup yanlarına birkaç kat giysiden başka bir şey almaksızın şehri terk ettiğine yalnızca Bayıl’ın binaları ve sokak kedileri tanık oldu.

* * *

Şehirden Hazar kıyısınca güneye inen yol Bayıl’dan geçer. Bayıl, şehrin merkeziyle varoşları arasındaki son duraktır. Hem şehrin bir parçası, hem de onun kargaşasından uzak, apayrı bir dünyadır. Bir ucuyla Salyan Otoyolu’na, oradan Mugan Çölü’ne bağlandığından mı bilinmez, bir kaçış, bir kurtuluş ihtimalini her zaman elinde bulundurur gibi mağrurdur. Sanki şehrin başına bir felaket gelse, ilk olarak Bayıl’ın insanları kaçıp kurtulacaktır. Ama bu, sadece görünüşte böyledir. Bayıl’ın insanları da, tıpkı şehrin diğer yerlerindekiler gibi, başları sıkıştığında o kadar kolay kaçıp kurtulamazlar. Bu dediğimiz o kadar kolay olsaydı, on yıl önce, koca bir el şehri avuçlarının içinde sıkıp bıraktığında ilk onlar kurtulur, şehrin diğer semtlerinde yaşayanlar gibi dört bir yana dağılmazdılar.

Bayıl hakkında okuyucuyu biraz daha aydınlatacak olsak, söze insanlarıyla değil, binalarıyla devam ederdik. Zira, değil Bayıl’da, Bakü’nün tamamında bugün kimlerin yaşadığını, ömrünü Bakü’den çıkmadan geçirmiş kocakarılar bile söylemekten çekinir. Bundan on yıl öncesini rahatlıkla söyleyebilirlerdi, ama bugününü zor. Sanki on yıl önce bir el, şehri avuçlarının içinde sıkıp bıraktı. İşte, o avucun sıkılıp açılması kadar kısa ama sıkıntılı süre içerisinde şehrin ahalisi de dört bir yana dağılıverdi. Köhne Bakülüler kendilerini şehrin kenarlarına, kuytu köşelerine savrulmuş buldu. Yeni yerlerine alışabilenler alıştı, alışamayanlarsa terk-i diyar eylemeye mecbur kaldı. Onlardan boşalan yeri taşralılar, dağlılar doldurdu. Halbuki, binalar insanlar kadar çabuk değişmedi. Çarlık Rusya’sının, omuz omuza dayanmasalar en hafif bir rüzgârda uçup gidecekmiş gibi duran, kitabeleri, söveleri taş işçiliğinin en zarif bezemeleri ile, kabartma yapraklar, üzüm salkımları, maskeler, kuşlar, kanatlı melekler, deniz kabukları ile süslü taş evleri, Sovyet döneminin, kendilerinden neredeyse yarım asır genç, küçücük balkonlu, pencereli ağır bloklarıyla bakışarak bugüne kadar ayakta kalabildi. Lâl gibi, uzaktan uzağa, zamanın izlerini seyrettiler. Kimselerin hatırlayamadığını, tarih kitaplarının tozlu sayfalarında bile tesadüf edilemeyecek günleri, mevsimleri, insanları, olayları onlar müşahede ettiler. Petrol patlamasını, yüzyılın başındaki ani zenginleşmeyi, şehrin çehresinin inanılmaz bir hızla değişmesini, çarlığın yıkıldığı günlerdeki kaynaşmayı, Bolşeviklerin şehri alışını, yeniden inşaa edişini, kadınların peçelerini çıkarışını, nüfusun değişimini, Arap elifbasından Latin alfabesine, Latin alfabesinden Kiril azbukasına geçişin tabelalara, kitabelere, afişlere yansımasını, BinDokuzYüzOtuzDokuzda şehrin sokaklarını bürüyen korkuyu, evlerinden birer birer alınıp bir daha hiç geri dönemeyen, ya Sibirya’ya sürülen, ya da darağacına çekilen insanlarını, geride kalanların içini bürüyen karanlığı, kalplerini büzüştüren sıkıntıyı, sonra her şeye yeniden alışmayı, bütün acıları unutmayı, en azından unutur görünmeyi, tam tekrar alışıldığında Sovyet’in dağılışını, 20 Yanvar’da2 Sovyet tanklarının binlerce vatandaşı çiğneyişini, sokakların kanla yıkanışını, ardından gelen yağmayı, sahipsizliği onlar görüp bildiler.

Şimdi onlar da içlerinde yaşayan insanlar gibi harap. Sıvaları varmış dökülmüş, boyaları varmış kabarmış, depremlerde duvarları çatlamış, rüzgârda çatıları uçmuş, duvarlarına kimi aşkını, kimi sövgüsünü kazımış, güvercinler, yarasalar çoktandır açılmayan pencerelere yuva kurmuş, örümcekler ağlarını örmüş, kapılar sökülmüş, sarhoşlar geceleri duvarlarının diplerine işemiş, içlerinde kim bilir kaç nesil doğup büyümüş, buradan başka memleketlere, başka âlemlere göçmüş. Binalara bakmayı, onları sevmeyi bilen insanlar, ya sırra kadem basmışlar; ya da bakmayı, sevmeyi, kaygı göstermeyi unutmuşlar. Eskimiş güzelliklerin iç çekişlerini duyan yok. İnsanlar güya maişet derdinde. Bunlar mıydı Sovyet tanklarının altında ölenler? Canlarını sakınmayıp Karabağ’a en önde koşanlar? Bunlar mıydı yiğit çocuklar? Şimdi ceplerine giren dolarlardan başka her şeye, her güzelliğe bu kadar ilgisiz, bu kadar mankurt nasıl oldular? Onları bu hale kim getirdi? O sağlam mayayı kim sulandırdı? Bütün kabahat, şehri avuçlarının arasında bir kere, yalnızca bir kere sıkıp açan o koca elde mi?

* * *

Naile ile Teymur’un şehirdeki son işyeri olan terzi atölyesi, işte, Bayıl adlı bu semtte, sıra sıra dizilmiş kuru temizleme, deterjan, ekmek, kap kacak, kaset, kurutulmuş balık, berber, kırtasiye, kitapçı dükkânları arasında, kırık kitabesinde 1899 yazılı iki katlı bir taş binanın, giriş kapısı caddenin kaldırımına açılan dar bir odasındaydı. Kaldırımdan bir basamak aşağıdaki bu odanın caddeye bakan duvarında demir parmaklıklı bir pencere vardı. Diğer duvarları, tek ağızlı bir mağaranın duvarları gibi sağır idi. Tezgâhlar, dikiş makineleri, perdeler o kadar eskiydi ki, insan bir an için, nasıl olup da nesnelerin bu denli eskiyebildiğine ve eskimiş onca nesnenin nasıl olup da bir arada ahenkle yaşayabildiğine şaşırmadan edemiyordu. Kapının hemen sağında küçük bir buzdolabı, onun üzerinde bir radyo, köşede iki kalın perdenin gerilmesiyle kurulmuş bir giyinme kabini, kabinin duvarında suretleri eğriltip büğrülten kararmış bir boy aynası ve askı niyetine kullanılan birkaç büyük çivi duruyordu.

İçeride dört terzi çalışıyordu. Her birinin tahtadan, altları dolaplı tezgâhı, gri renkli, Sovyet yapımı dikiş makinesi vardı. Kabinin yanındaki tezgâh Leyla Hanım’a ait idi. Dip boyası gelmiş saçlarını ensesinde gevşekçe toplamış Leyla Hanım’ı haftanın her günü iğneyi ipliğe geçirirken, elinde bir sabun parçası, eteklik bir kumaşı çizerken veya demir ütüyü bir bez parçasının üzerinden bir gömleğe bastırırken görmek mümkündü. Fazla konuşmayan, arada bir tıslar gibi gülen Leyla Hanım, paltosunu duvardaki çiviye asardı. Kumaşlarını naylonlara, kâğıtlara sarıp tezgâhının dolaplarına, oralar yetmezse, taburesinin etrafına yığardı.

Leyla Hanım atölyenin tek kadın terzisiydi. Birkaç ay öncesine kadar, otuzlarının başında, Naile adlı bir Lezgi kadın daha çalışıyordu yanlarında. O gittikten sonra yerine kimseyi almamışlardı. Naile’nin kapının hemen sol tarafındaki tezgâhı boş bekliyordu. Boylu boslu, kıvırcık saçlı, cazibeli ama cazibesinin pek de farkında olmayan Naile saatlerce yerinden kalkmadan dikerdi. Bir elbiseyi ertesi sabaha yetiştirebilmek için harıl harıl çalıştığı, etrafından koptuğu bir kış akşamı, içeride tezgâhı karşı duvara dayalı Teymur’dan ve kendisinden başka kimsenin kalmadığını, Teymur’un kapıyı kilitlediğini, kapıdaki levhanın “kapalı” yazısını dışa çevirdiğini fark etmedi. Tek fark ettiği, onun iri ellerinin kalçalarında dolaştığı oldu. Bir an irkildi ama kımıldamadı. O zaman Teymur’un elleri cesaretlendi, rahatladı, içeri kaydı, tenine değdi, sutyenini kaldırarak dolgun göğüslerini avuçlarının içinde kavradı. “Ah!” dedi Naile fısıldar gibi. Dikleşmiş göğüs uçları Teymur’un parmaklarının arasındaydı. Ardından, Teymur’un çıplak kasıkları çıplak kalçalarına değdi. “Aah!” dedi, “Ahh! Aah! Aaah!”

O kış hemen her akşam benzer şeyler tekrarlandı. İlk günle aradaki en önemli değişiklik Naile’nin, havanın karardığını, etrafın tenhalaşıp içeride Teymur’dan başkasının kalmadığını çok iyi fark etmesi, bu vakti dört gözle beklemesiydi. Eve yarım saat geç gitmeye başlamıştı. Yarım saat... İşleri aksatmadığı sürece ondaki heyecanı, onun kalbini sarsan, bakışlarını alacalandıran, kanını kızdıran heyecanı evde kimse fark etmiyordu. Yeri belli bir ev eşyası, zamanı gelince çalacak bir saatti sanki... Atölyedekilerin ise durumu anlaması çok sürmedi. Ne zaman, nasıl bilemiyoruz ama imalar ve kesik gülüşlerle meseleyi bildiklerini onlara hissettirdiler. Haber esnaf arasında çabuk yayıldı. Naile’nin kocası kendisine bir gün, “Boynuzlu!” denilmesiyle işkillendi, karısını işten çıkarttı. O gün bugündür Naile’nin tezgâhı boş; o gün bugündür Leyla Hanım atölyenin tek kadın terzisi.

Leyla Hanım’ın sağındaki köşede Gazanfer’in tezgâhı var. Gazanfer kel, kısa boylu, toparlak bir adem evlâdı. Yıllarca askeriyenin terzihanesinde denizci üniforması diktikten sonra, Sovyetler dağılıp da maaşlar neredeyse sıfıra düşünce, işinden ayrılıp uzaktan akrabası Muzaffer’in atölyesinde çalışmaya başlamıştı. Askeriyeden ayrılmak Gazanfer’in hayatında bir dönüm noktasıydı. Yıllar yılı yalnızca siyah ve beyaz kumaş diktiğinden, hayatta renklerin de var olduğunu, insanların renkli giysiler de giydiğini unutmuştu sanki. Muzaffer’in atölyesinde çalışmaya başlayınca ilk fark ettiği renkler olunca, bir parça kırmızı kadifeyi, kelermiş olmasına aldırmadan, arkasındaki duvara gerivermişti. Kırmızı kadifeden parça, bir nevi, onun büyük uyanışının bayrağı idi. Bu bayrak, onun yalnızca renkler konusundaki değil, kadınlar konusundaki uyanışının da sembolüydü. Renklerin varlığını nasıl bu atölyede yeniden fark ettiyse, kendi karısından başka kadınların varlığını da ilk defa burada fark ediyordu. Oturduğu yerden, içeri girip çıkan kadın müşterileri dikkatle seyrediyor, derin derin iç geçiriyordu. Hayatı hem güzelleşmiş, hem zorlaşmıştı. Geceler boyunca rüyasında ya müşterileriyle, ya da Naile’yle sevişiyordu. Rüyasında Naile ile seviştiği bir gecenin sabahında, Naile’nin Teymur’la ilişkisini duymuş, çok sarsılmıştı. Cesaretsizliğinden Naile’yi Teymur’a kaptırmıştı işte! Ah! Şu utanç denilen şey olmasa insan neler etmez! Emindi ki, utandığından harekete geçemeyen tek kendisi değildi. Muzaffer de aynı hayâl kırıklığını yaşıyor, içten içe, Teymur’un cesaretine gıpta ediyor olmalıydı.

Siyavuş için ise aynı şeyleri söylemek zordu. Gazanfer’e göre, zavallının kalbi neredeyse votka şişesinin içinde atıyordu. Gerçekten de, Siyavuş sabah akşam içer dururdu. Pencerenin önündeki tezgâhının altında her zaman birkaç votka şişesi bulunurdu. Sırtı odaya, yüzü pencereye dönük oturur, arada bir başını kaldırıp pencerenin önünden geçip gidene bakar, kimisiyle göz göze gelir, yolun karşı tarafındaki dört katlı binanın pencerelerini, o pencerelerin ardında yaşayanları gözlerdi. İri yapılı, porsuk gibi bir adamdı. Naile’nin oğlunu çok severdi. Oğlan okuldan kaçıp annesinin yanına her gelişinde, Siyavuş, mahzun ve mahcup bir tebessümle, tezgâhının çekmecesinden birkaç şeker çıkarıp verirdi. O an, aklından Karabağ’da yitirdiği oğlunun geçtiğini tahmin etmek zor değildi. Onun ölümünden hiç bahsetmezdi ama. Yalnızca, çok içtiği bir gün, “Yıllarca gözünün içine bakasın, sonra birden yoka çıksın dağ gibi evlâdın,” diye mırıldandığını duymuşlardı. Naile’nin oğluna şeker verdikten sonra, tezgâhına dönerek dikmeye devam ederdi elindeki kumaşı. Mahzun gülümsemesi silinirdi yüzünden. Diğerlerinin gülümseyişi de donardı bir anda. Naile de, kendi oğlunun sağ olmasından utanırmış gibi, hattâ, Siyavuş’ un oğlunun şehit düşmesinde payı varmış gibi, geri yollardı çocuğu okuluna. Devam ederdi dikiş makinesinin kolunu çevirmeye. Devam ederlerdi iğneleri ipliklerden geçirmeye. Devam ederlerdi nefes alıp vermeye... Şahsi hayatlarına dair çok az şey biliyoruz, demek isterdik, ama diyemeyiz. Çünkü, bu memlekette herkes bir diğerinin şahsi hayatını biraz olsun bilmeyi üzerine vazife sayar. Bilinemeyen yerde, türlü rivayetler uydurulur, bunlar kulaktan kulağa fısıldanarak bütün şehre yayılır.

Naile’yle Teymur’un hikâyesi de böyle anonim bir hikâye gibi kısa zaman içinde dallanıp budaklandı, karanlık noktalar hayâl gücü zengin dedikoducular tarafından dolduruldu. Güya Naile ile Teymur bir yolunu bulup görüşmeye devam ediyordu. Naile kocasıyla oğlunu, Teymur karısını, o güzelim karısını bırakacak, birlikte Moskova’ya göçeceklerdi. Bazısı, Moskova’ya değil İstanbul’a, bazısı ise Kazan’a gideceklerini söylüyordu. Her rivayetin kendine göre bir izahı da vardı. Bu rivayetler bir süre daha ortalıkta hararetle dolaştıktan sonra unutuldu, bir kenara atıldı. Teymur her gün işe gidip gelmeye devam ediyordu. Naile’nin tezgâhı boştu. Yeni bir terzi almayı denedilerse de, uygun birini bulamadılar. Boş tezgâha ellerine geçen ıvır zıvırı yığıyorlardı.

Bahar geldi, arkasından yaz. Havanın bir nebze serinlediği eylül ortalarında Teymur bir sabah işe gelmedi. Öğleye doğru evine telefon ettiler. Karısı telâşlandı, sabah erkenden işe diye evden çıktığını söyledi. Akşama kadar Teymur’u şehrin her köşesinde aradılar.

* * *

Naile ile Teymur’un şehri ve o şehirdeki hayatlarını terk edişi şehrin koridorlarında, eskimiş binaların, nesnelerin tanıklığında birkaç gün çalkalanıp durdu. Akrabaları, Naile’nin ön dişleri dökülmüş oğluna ne söyleyeceklerini bir zaman bilemediler. Nihayet bir gün, kaynanası çocuğu kenara çekip, “Annen bir daha dönmeyecek. Kahpe, babanı da seni de bırakıp gitti,” deyiverdi. Çocuğun gözlerinden iki damla yaş yuvarlandı, babaannesinin ellerinden ok gibi fırlayıp kurtuldu. Teymur’un güzel karısı ise terk edildiğine bir türlü inanmadı. Bunu yüzüne vuran komşusunu bir gün fena halde tartakladı. O günden sonra kimse bu meseleyi açmaya cesaret edemedi. Günler geçti. Leyla Hanım, Gazanfer, Muzaffer ve Siyavuş atölyeye haftanın yedi günü gidip gelmeye devam etti. Teymur’un boş kalan tezgâhını da ıvır zıvırla doldurdular. Zamanla Naile ve Teymur’u unuttular.

Unutmak onların kusuru değildi. Hattâ unutmak kusur değildi. Madem Naile ve Teymur’un o şehirdeki, onların arasındaki ömrü tamamlanmıştı, öyleyse ister istemez unutulacaktılar. Ömürleri tamamlandığında, kırık kitabesinde 1899 tarihinin kazılı olduğu iki katlı taş bina, daracık terzi atölyesi, o atölyede bir zaman Leyla Hanım’ın, Gazanfer’in, Muzaffer’in, Siyavuş’un çalıştığı, içerideki nesnelerin dehşetli eskiliği, Bayıl adlı semt, sokak kedileri, cephelerdeki deniz kabukları, yapraklar, maskeler, Hazar boyunca inildiğinde varılan Mugan Çölü de unutulacak, hayat denilen muammanın düzlüklerinde ufak birer nokta ya olacak ya olmayacak...

Ömür dedikleri ne kadar sürer?

Her şeyin bir sonu yok mu?

2. 20 Ocak 1990. Sovyet tanklarının Bakü’ye girip yüzlerce Azerbaycan vatandaşının ölümüne sebep olduğu kanlı gün. Her yıl 20 Ocak’ı Azerbaycan’ın resmî yas günüdür.

*****

KİLİT TAŞINDAKİ ASLAN

I
Ateş

Aralık ayının ortasında hava aniden ayaza çekti. Bu kadar soğuğa ne alışık ne de hazır olan şehirde boruların içinde su dondu. Günde sadece birkaç saat verilen suyun büsbütün yokluğuna, mahrumiyete aşina ahali pek şaşırmadı. Yüksek mercilerden bir şey beklememesi –zira, beklenti hayâl kırıklığıyla kardeştir–, her derdin devasını kendisinin bulması gerektiğini iyi bildiğinden, meselenin bir şekilde düzeleceğine duyduğu inançla “ayıbı yok” demeyi tercih etti. Gerçekten de beklenen çözüm fazla gecikmedi. Susuzluktan bezmiş bir garip, toprak yüzüne çıkan boruların altında ateş yakıp donmuş suyu çözmeyi ümid etti ve bu ümid salgın hastalık gibi bir anda sokaktan sokağa yayıldı. Böylece, ümidin ateşleri, kısa zaman içinde hayatın normalleri arasına girdi. Sanki bu, ezelden beri yapageldikleri, ebede kadar da yapacakları, nefes almak, yemek yemek gibi, insan olmanın icaplarından idi. Bu tür şeylere ancak, şehrin “yabancı”ları hayret edebilirdi.

*****

II
Yabancı

Bu babı şehrin “yabancı”larına ayırmak yerinde olur.

Zira, bu şehrin yabancısı çoktur. Ancak mühim olan, bu çokluğun içinden hakiki yabancıyı seçmektir. Mesela Çeçenler vardır, savaş kurbanları. Erkeklerinin başı papaklıdır, kolsuz, ya da bacaksızdırlar, kadınları –ki, beyaz, uzun boyunları başörtülerinden sıyrılıverir– ve çocukları ile şehirde ağır ağır yürürler; işte onlar yabancı değildir. Keza Hintliler, hepsi değil, topluca getirilip petrol şirketlerine üç paraya satılmış, bütün işleri sahildeki eski petrol borularının paslanmış boyalarını kazımaktan ibaret olanları; Çinliler, Vietnamlılar, sokak aralarında etek, don, yelpaze satanları; Gürcüler, mütevazı barların sahipleri ve müdavimleri –ki işleri, testi testi şarap içip şarkı söylemektir–; Tatarlar, buraya yıllar önce Volga boylarından sürülmüş olanları –ki, gözleri renkli, saçları saman sarısıdır–; Yahudiler, savaş artıkları; Ruslar da öyle. Onları yabancı saymak, düpedüz yanılmaktır. Onların yabancı olmadıkları, borularda su donunca hayretler içinde kalmayıp “ayıbı yok” demelerinden ve derhal başlarının çaresine bakmalarından bellidir. Halbuki, hakiki “yabancı” bunların hiçbirini yapmayandır –zira, herhangi bir şey yapabilmek için önce suyun yokluğunu fark etmek gerekir–. Konakladığı plazanın otelinde veya yaşadığı lüks dairede sabahları uyandığında musluktan akan sıcak suyla duş alandır. Bu yüzden de, sokağa çıktığında, yakılmış ateşleri –ümidin ateşlerini–, ellerinde kovalarla gezen ahaliyi absürd bir filmi seyreder gibi, hayretler içinde seyredendir. İşte, bu yadırgama, hayrete düşme halleridir ki, birini, hakikaten “yabancı” kılmaya yeter.

“Yabancı”sını hayretten hayrete düşüren bu tezatlar şehrinde bir nice gariplik, normalliklerin arasına öyle ustalıkla gizlenir ki, bir zaman sonra, onları da normal saymamak imkânsızlaşır. Ne zaman, nasıl peyda olduğu bilinmeyen bir halet-i ruhiye –ki, bütün sokak aralarına hakimdir– bu garipliklerin başında gelir ve bir nev uyuşturucu gibi, en ağır darbelere, en büyük kayıplara katlanılmasını, bunların görmezden gelinmesini,