*****

ANTON ÇEHOV

SIRA DIŞI
BİR ADAM

VE DİĞER ÖYKÜLER

*****

Can Klasik

Sıra Dışı Bir Adam ve Diğer Öyküler, Anton Çehov

Rusça aslından çeviren: Mehmet Özgül

Anton Çehov’un, “Perpetium mobile”, “Hirurgiya”, “Zerkalo”, “Noç pered sudom”, “Neabıknovenniy”, “Aptekarşa”, “Vragi”, “Palata No 6”, “Çyorniy monah”, “Sluçay iz praktiki” adlı öykülerinin derlenmesinden oluşmuştur.

Bu kitap daha önce 2005 yılında Doktor Çehov’dan Öyküler adıyla yayımlanmıştır.

© 2005, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2005

Dizi editörü: Ayça Sezen

Editör: Esra Özdoğan

Düzelti: Ebru Aydın

Mizanpaj: Emin Petek

Kapak uygulama: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-4354-2

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

ANTON ÇEHOV

SIRA DIŞI
BİR ADAM

VE DİĞER ÖYKÜLER

ÖYKÜ

Rusça aslından çeviren

Mehmet Özgül

*****

Anton Çehov’un Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Öyle Bir Hikâye, 2005

Sayfiyede, 2010

*****

ANTON ÇEHOV, 1860’da, Taganrog’da, küçük bir taşra bakkalının oğlu olarak dünyaya geldi. Ortaöğreniminden sonra liseyi kentte okudu. Yunan ve Latin klasiklerini temel alan bir öğrenim gördü. 1879’da Moskova Tıp Fakültesi’ne girdi. 1884’te çeşitli hastanelerde görev almaya başladı ve Bukalemun başlıklı ilk öykü kitabı aynı yıl yayımlandı. Bu dönemde kısa oyunlar da yazdı ve İvanov (1887) adlı oyunuyla dram tekniği alanında Rus tiyatrosuna büyük yenilikler getirdi. “Alacakaranlık” adlı öykü kitabıyla Puşkin Ödülü’nü kazandı. Bozkır (1888) başlıklı uzun öyküsüyle büyük bir yazar olarak tanındı ve öykünün, Rusya’da yazınsal bir tür olarak yerleşmesini sağladı. Hastalığına rağmen, Duçetka (1899), Küçük Köpekli Kadın (1899) gibi ünlü yapıtlarını bu dönemde kaleme aldı. Vanya Dayı (1897), Üç Kız Kardeş (1900), Vişne Bahçesi (1903) gibi büyük oyunlarını hayatının son yıllarında yarattı. 1904 yılında, eşi ve ünlü tiyatro oyuncusu Olga Knipper’le gittiği Badenweiler’da ölen Çehov, çarlık dönemindeki siyasi çıkmazları, basit insan yaşantılarını büyüteç altına almaktaki ustalığı, Tolstoy’u hayran bırakan yalın ve ölçülü biçemi, gelenekselliği aşan anlatım biçimiyle dünya edebiyatının ustaları arasına katıldı.

MEHMET ÖZGÜL, 1936’da Nevşehir’de doğdu. İlk ve ortaokulu Avanos’ta, liseyi Kuleli Askerî Lisesi’nde bitirdi. Rusça öğrenimine lisede başladı. 1959’da, Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Rus Dili ve Edebiyatı Bölümü’nü bitirdi. 1979’a kadar, çeşitli askerî okullarda Rusça öğretmenliği yaptı ve yaz aylarında Rus yazarlardan çeviriler yaptı. Emekli olduktan sonra bütünüyle yazınsal çeviriye yöneldi. Tolstoy, Gorki, Gogol, Dostoyevski, Çehov, Ehrenburg, Aytmatov, Simonov, Yevtuşenko gibi, Rus edebiyatının önde gelen yazarlarının yapıtlarını dilimize kazandırdı. İstanbul’da yaşıyor.

*****

İçindekiler

Önsöz: Dr. Çehov’un Aşk Reçetesi

Perpetuum Mobile

Cerrahlık

Ayna

Duruşmadan Önceki Gece

Sıra Dışı Bir Adam

Eczacının Karısı

Düşmanlar

Altıncı Koğuş

Kara Keşiş

Doktor Hastasını İnceliyor

*****

Önsöz:
Dr. Çehov’un Aşk Reçetesi

“Tıp, nikâhlı karım benim, edebiyat ise metresim. Birine kızarsam geceyi öbürüyle geçiriyorum. Bu davranışımı belki biraz uygunsuz bulabilirsin ama en azından sıkıcı değil. Hem zaten, benim bu ikiyüzlülüğümden ikisinin de bir şey kaybettiği yok.”

Anton Çehov (1860-1904), 1888 yılında, bu “aşk üçgeni reçetesi”ni, yakın dostu ve yayıncısı Aleksey Suvorin’e açıkladığında, yalnızca yirmi sekiz yaşında bir hekim değil, aynı zamanda “Alacakaranlıkta” adlı uzun öyküsüyle Rus Akademisi’nin Puşkin Ödülü’ne değer görülmüş, halkın çok sevdiği bir yazardı. O güne değin, doktorluktan elde ettikleri gelirin sağladığı olanaklarla yazmaya da zaman ayırabilen hekimlere çok rastlanmıştı. Ne var ki, Çehov, bunun tam tersi bir yoldan yürümüş; gazetelere yazdığı, yaklaşık bin sözcükten oluşan komik kısa öykülerden elde ettiği gelirle Moskova Tıp Fakültesi’ni bitirmiş, dahası ailesinin geçimine destek olmuştu. 1904’te henüz kırk dört yaşındayken tedavi için gittiği Almanya’nın Badenweiler kentinde veremden öldüğünde, “metres”ine ölümsüz bir miras bırakacaktı: Tiyatronun Martı, Vanya Dayı, Üç Kız Kardeş, Vişne Bahçesi gibi bugün hâlâ aşılmamış olan başyapıtları ve kısa öykü sanatını temelinden değiştiren yüzlerce öykü...

1897’de veremden ötürü akciğer kanaması geçirdiğinde, en azından kendi hayatında “nikâhlı karısı”nı ihmal ettiği; başka bir deyişle, yetenekli bir doktor olmasına karşın, belirtileri çok önceden ortaya çıkmış olan hastalığını görmezden geldiği anlaşılmıştı. Son günlerinde, Vişne Bahçesi’nin Moskova’daki ilk sergilenişini öksürük nöbetlerine boğularak izlerken yapıtlarının her zamanki ince alaycılığına uygun bir biçimde, “metres”i ile “nikâhlı karısı” belki de ilk kez bir araya geliyordu.

Ama kendi hayatındaki bu ölümcül ihmali bir yana bırakırsak Çehov, asla boşanmadığı “nikâhlı karısı”nı bir an bile savsaklamamış; “metres”iyle yaşadığı yıllar boyunca hekimliği hiçbir zaman bırakmamış, birçok kamusal sağlık girişimine öncülük etmişti. Onun bu bağlılığının en somut kanıtlarından biri, 1892 yılında beş aydan kısa bir süre içinde, bir bölge kliniğinde 453 hastayı muayene etmiş ve 576 ev muayenesine gitmiş olmasıydı. Bu hekim-yazar, iki uğraşı bölmelere ayırmaktansa birlikte düşünmeyi yeğlemiş; dikiş izleri bazen belli olsa da, hekimlikle yazarlığı hep kaynaştırmayı seçmişti.

* * *

Çehov’un, “olgunluk çağı” diye nitelenen 1888’den sonraki dönemde kaleme aldığı “Kasvetli Bir Öykü”de, ölmekte olan yaşlı bir tıp profesörünün düşünceleri çözümlenir. İvanov adlı oyunu ise Çehov’la aynı yaşlarda olan genç bir adamın canına kıymasıyla doruğuna erişir. Birçok edebiyat eleştirmeni, bu iki yapıtı, Çehov’un “klinik yapıtları” olarak bilinen ürünleri arasında sayar. Bir doktor olarak Çehov, bu yapıtlarında, fiziksel ya da ruhsal açıdan hasta olan insanların yaşantılarını, deneyimlerini, iç dünyalarını yansıtmıştır. “Bir Doktor Ziyareti” adlı öyküdeki hasta, kolaylıkla bunaltı ya da panik bozukluğu diye tanımlanabilecek belirtiler gösterir. Vanya Dayı’nın başkişisinin, nörotik depresyonu olduğu söylenebilir.

* * *

Çehov’un yapıtlarında, hastalar kadar hekimler de eksik değildir. Kişisel gözlemlerine yaslanarak, farklı kişiliklerde hekim portreleri çizmiştir Çehov. Bazıları duygusuz, yetersiz ya da düşkündür. Sözgelimi, “Bir Sinir Bozukluğu” adlı öyküdeki tıp öğrencisi Mayer, durmadan Londra ve Moskova’daki fahişelere ilişkin istatistiklerden dem vurur; bir gece yüz yüze geldiği fahişelerin acılarını göremeyecek kadar toydur. Çehov’un en iyi “kötü” doktorlarından biri, “İoniç” adlı öyküde karşımıza çıkan paragöz ve muhteris Startsev’dir. Servetine servet kattıkça, gövdesi yağ bağlar Startsev’in:

Gırtlağı yağ parçalarıyla kaplı olduğundan mıdır nedir, sesi iyiden iyiye incelmişti. Huyu suyu da değişmişti; çabucak parlayan, aksinin teki olup çıkmıştı. Hastalarını muayene ederken kendini kaybediyor, bastonunu sinirli sinirli yere vururken öfkeyle bağırıyordu: “Bana bak, zevzeklenip durma! Sana ne soruyorsam ona cevap ver!”

Ama, konuyla ilgili öykülerinin tümüne bakıldığında, Çehov’un doktorlarının çoğu, geri ve yoz bir toplumda büyük güçlüklerle dolu bir uğraşı yerine getirmeye çabalayan, sıradan ama tutkulu, gözüpek, özverili, alçakgönüllü insanlardır. “Çekirge” adlı öyküde, Dr. Dimov, hastalarından birinden kuşpalazı kaptıktan sonra, “tıp şehidi” olur. “Düşmanlar”da, Dr. Kirillov, aklı başından gitmiş karısını ölen oğullarının başında bırakıp zor durumdaki bir hastasına koşarak, meslek aşkının çarpıcı bir örneğini sergiler.

* * *

Doktor Çehov’un öykülerinde karşımıza çıkan ilginç bir özellik de, hekimin yalnızca bir “tıp teknisyeni” olarak değil, aynı zamanda hastasının duygulanımlarını sezebilen, hastayı salt “hasta” olarak değil, tümüyle bir insan olarak benimseyebilen bir ruh sağaltıcısı olarak da görülmesidir. Örneğin, “Bir Doktor Ziyareti”nde, genç hekim Korolev, hastasını yalnızca can kulağıyla dinleyerek, acılarını ciddiye alarak bile ona yararlı olmayı başarır. Çehov’un görev yaptığı bir hastanenin yöneticisine bakılırsa bu öyküdeki genç hekim, hastalarına “aşk”la yaklaşan Dr. Çehov’a çok benzemektedir:

Çehov, ne kadar yorgun olursa olsun, hastalarını sonuna kadar sessizce dinlerdi; hasta, hastalığıyla ilgisi olmayan konulardan da söz açsa, Çehov hiç sözünü kesmeden dinlerdi onu...

Çehov’un öykülerindeki bazı doktorlar da, ne “iyi”dir, ne de “kötü”; onların asıl sorunu, boğuşmakta oldukları varoluşsal ya da ruhsal çatışmalardır. “Hazin Bir Hikâye”deki tanınmış tıp profesörü Nikolay Stepanoviç, hayatının anlamsızlığı karşısında umarsızlığa kapılarak ölümcül bir hastalığın pençesine düşer. “Altıncı Koğuş” adlı ünlü öyküde, “Ne yararı var? Önünde sonunda herkes ölmüyor mu?” diyerek “tıbbın yararsızlığı” sanısına kapılan Ragin, yavaş yavaş hastanedeki görevlerinden de uzaklaştırır kendini.

Aslına bakılırsa Çehov’un yalnızca doktorları ve tıp öğrencileri değil, belki de oyun ve öykülerinin birçok kişisi, hayatlarını anlamlı kılacak “bir şey”in hülyalı arayışı içindedir. Çehov da, onların hayatına bu anlamı katmak için uğraşır sanki. Kişilerine bakışında bir bakıma, bir hekimin soğukkanlı gözlemi ile sıcak, içten, yürekten yaklaşımı iç içedir. “Hasta”sını, yani oyun ya da öyküsünün kişisini nesnellikle gözlemlemeye özen gösterirken bir yandan da onun ruhunun derinliklerindeki çatışmalara, çelişkilere sevecenlikle yaklaşır. Bu nesnellik ve sevecenlik, “edebiyat yapmak”tan, kuramsal savlara girmekten, ahlaksal yorumlara düşmekten korur Çehov’u. “Aşk Üstüne” adlı öyküde anlatıcı, aşkın doğası üstüne düşünürken ideal bir aşk olup olmadığını sorgularken, “Bir duruma uyan, bir sürü başka duruma uymaz,” sonucuna varır. “Bana kalırsa en iyisi, her durumu, genelleştirmeden, ayrı ayrı yorumlamaktır. Doktorların dediği gibi, her vakayı kendi başına ele almamız gerekir.”

* * *

Hem insanın biyolojisini, hem de toplumun koşullarını çok iyi bilen Çehov, dünyaya bilimsel bakışıyla, insan ilişkilerinin süssüz, yalın gerçekliğini görür. On dokuzuncu yüzyıl, onun gözüyle bakıldığında, yirminci yüzyılda yaşanan ve yirmi birinci yüzyılda da yeğinleşerek süreceği anlaşılan insanlık durumuna çok yakın görünür: İnsanlar “birbirlerine karşı” konuşur ama birbirlerini pek dinlemezler. Kişiler ilişki kurmanın, bağlanmanın özlemini çeker ama çoğu kez yalıtılmış ve bir başına bulurlar kendilerini. İyi niyetle kalkıştıkları davranışlar, çoğu zaman, kırıcı sonuçlar verir. Ama Çehov, kişilerini, sıcak, yumuşak, sağaltıcı elleriyle okşar sanki. Vişne Bahçesi’nde Gayev, “Hastalığın bir çaresi olsaydı, onca ilaca gerek kalmazdı,” der ya; Çehov, kişilerinin kapana kısıldığının ayırdındadır, onların çözümsüzlüğe yazgılı olduğunu bilir. Dünyanın hastalıklarını tedavi etmek olanaksızdır belki de. Yazar Çehov, hastalarına özen gösteren iyi bir hekim gibi, kişilerinin duygulanımlarını paylaşır, onların iyi olmalarını ister, hatalarını ve düşkünlüklerini bağışlar. Bunu yaparken arada sırada ve belli belirsiz de olsa bu umarsızlık deryasında bir sevgi ışığı, bir direnç ve yüreklilik pırıltısı, bir iyileşme belirtisi keşfeder. Çehov’un yapıtlarından okura ya da seyirciye yansıyan biricik umut, yarattığı kişilerin başları üzerinde oluşan insancıllık aylalarında; kişilerinin sahnedeki nafile çabalarından, öykülerdeki boşuna konuşma ve davranışlarından payımıza düşen sevgi ve sevecenlik ışıltılarında; ve elbette, insanoğlunun bu kadar güzel öyküler yazabilmesi karşısında kapıldığımız çocuksu sevinçtedir. Bu da, bana öyle geliyor ki, edebiyat için olduğu kadar hayat için de iyi bir reçetedir.

Tıpkı Shakespeare ve Dostoyevski gibi Çehov da, kendi toplumlarında ve kendi çağlarında yazmış olsalar da her zaman hemşerimiz ve çağdaşımız olan yazarlardandır.

* * *

İstedik ki, bundan tam yüz yıl önce yitirdiğimiz Anton Çehov’u, Sıra Dışı Bir Adam ve Diğer Öyküler’le selamlayıp analım. Mehmet Özgül, büyük ustanın tıp, hekimler, hastalar, hastalıklar ve hastaneleri konu alan öykülerini, Rusça asıllarından yaptığı çevirileriyle Can Yayınları için bir araya getirdi.

Çehov’un tüm öykülerini yayımlamış olan Cem Yayınevi’ne, böyle bir çalışmayı gerçekleştirmemize olanak tanıdığı için teşekkür borçluyuz.

Celâl Üster

Aralık 2004

*****

PERPETUUM MOBILE1

Yeni düzenden önce göreve başlamış bulunan yaşlı Sorgu Yargıcı Agey Grişutkin ile melankolik yaradılışlı Doktor Timofey Svistitski2 birlikte bir otopsiye gidiyorlardı. İlerledikleri köy yolunda karanlıktan göz gözü görmüyor, ardı arkası kesilmeyen bir yağmur yağıyordu.

Sorgu yargıcı, “Ne pis hava!” diye homurdandı. “İnsanlığı, uygarlığı bırakın bir yana, işe yarar bir iklimimiz bile yok! Bizimkine de memleket demişler! Hem de Avrupa’ymışız!.. Göğün dibi delinmiş sanki, durmak bilmiyor, alçak!”

Böyle dedikten sonra arabayı süren uşağı Mişka’ya çıkıştı: “Sen de çabuk sür atları, kör olası! Eğer dişlerini dökmemi istemiyorsan elini çabuk tut!”

Derin derin içini çekip ıslak kürküne sarınan doktor, “Ne garip, Agey Alekseyiç!” dedi. “Benim havaya pek aldırdığım yok ancak içimi ezen, tuhaf bir önsezi var yüreğimde. Az sonra başıma bir felaket gelecekmiş gibi bir duygu içindeyim. Ne bileyim. Ölüden mikrop kapabilirim, sevdiğim bir yakınımı yitirebilirim...”

“Siz de tıpkı kadınlar gibisiniz, azizim! Hiç olmazsa Mişka’dan utanın da onun yanında önsezilerden söz etmeyin! Şu anda içinde bulunduğumuz durumdan, şu berbat yağmurdan daha kötü ne olabilir? Size bir şey söyleyeyim mi, Timofey Vasilyeviç? Ben bu durumda daha fazla gidemeyeceğim. İsterseniz öldürün beni, gidemem! Bir yer bulup konaklayayım. Buraya yakın oturan bir tanıdığınız var mı?”

“İvan İvanoviç Yojov’un evi var,” dedi. “Hemen ormanın arkasında, köprüyü geçince.”

“Şu bizim General Yojov mu? Sür oraya! Çoktandır görüşmedik şu günahkâr ihtiyarla!”

Ormandan, daha sonra köprüden geçtiler; önce sola, sonra sağa saptılar; Sulh Mahkemesi Başyargıcı Yojov’un çiftlik evinin geniş avlusuna girince Grişutkin arabadan atladı, ışık görünen pencerelere bakarak, “Moruk evde,” dedi. “Evde olması çok iyi. Karnımızı doyurur, bir şeyler içer, geceyi burada geçiririz. Mıymıntının tekidir ama konukseverliğine diyecek yoktur.”

Holde onları Yojov karşıladı. Muşmula gibi buruşuk suratı sert kıllarla kaplı, ufak tefek bir ihtiyardı.

“Oo, ne iyi ettiniz de geldiniz! Hoş gelmişsiniz!” dedi. “Sofraya az önce oturmuştuk, domuz söğüşü yiyorduk... Otuz üç ve derhal! İçeride başka bir konuğum daha var. Savcı. Beni almaya gelmiş, yarın birlikte bir toplantıya katılacağız... Otuz üç ve derhal!”

Grişutkin ile Svistitski oturma odasına girdiler. Mezelerle, şaraplarla donatılmış, geniş bir masa duruyordu ortada. Masada ev sahibinin kızı Nadejda İvanovna ile savcı Tülpanski oturuyorlardı. Esmer genç kadın, kocası yakınlarda öldüğü için tepeden tırnağa karalar giymişti. Genç bir adam olan savcının yüzü mavi damar ağıyla kaplıydı, uzun favorileri vardı.

Yojov masada oturanları parmağıyla göstererek, “Tanışıyor musunuz? Bu bizim savcı,” dedi. “Bu da kızım...”

Esmer dul, gözlerini kısıp gülümseyerek yeni gelenlere elini uzattı. Yojov kadehine votka doldurarak, “Baylar, hoş geldiniz!” dedi. “Hadi, davranın bakalım! Kadehimi onurunuza kaldırıyorum! Otuz üç ve derhal! Sağlığınıza!”

İçkilerini bir dikişte bitirdiler. Grişutkin önce ağzına bir salatalık turşusu attı, sonra domuz söğüşüne uzandı. Doktor derin derin içini çekmekle yetindi. Tülpanski, yanındaki kadından izin isteyip bir puro yaktı. Bunu yaparken öyle gevrek gevrek sırıttı ki, ağzında tastamam yüz diş var sanırdınız.

Yojov, “Ee, baylar, tembellik etmeyin bakalım!” dedi. “Kadehler boş bırakılmaz! Yargıç bey, doktor! Şimdi hekimlerin onuruna içelim! Severim hekimleri! Özellikle gençlerin hayranıyımdır! Otuz üç ve derhal! Kim ne derse desin, gençler her zaman en önde gidecektir! Sağlığınıza!”

Savcı Tülpanski dışında herkes birbiriyle konuşmaya başladı; savcı ise suskun oturuyor, burnundan tütün dumanları savuruyordu. Tavırlarından kendini soylu takımından saydığı, doktor ile sorgu yargıcını küçük gördüğü gözden kaçmıyordu.

Yemek bitince Yojov, Grişutkin ve savcı prafa oynamak için başka bir masaya geçtiler; doktor ile Nadejda İvanovna ise piyanonun yanına çekilerek koyu bir sohbete daldılar.

Güzel dul, “Otopsiye mi gidiyorsunuz, doktor?” diye başladı. “Ölü kesmek kolay iş değil. Yüzünüzü buruşturmadan, gözünüzü kırpmadan neşteri elinize alıp cansız bir insanın bedenine saplamak çelik gibi irade ister. Biliyor musunuz, ben doktorlara büyük hayranlık duyarım. Bence onlar herkesten farklı, kutsal varlıklardır. Ee, doktor, neden böyle üzgün görünüyorsunuz?”

“Nedense içimde garip bir önsezi var,” dedi doktor. “Beni ağırlığıyla ezen bir önsezi... Sevdiğim birini yitirecekmişim gibi bir duygu içindeyim.”

“Evli misiniz, doktor? Burada yakınlarınız var mı?”

“Hiç kimsem yok. Yalnızım, yakın bir tanıdığım bile var sayılmaz. Söyler misiniz, hanımefendi, önsezilere inanır mısınız?”

“Ah, çok, çok inanırım.”

Doktor ile güzel dul önseziler üzerine konuşadursunlar, Yojov ve Grişutkin arada bir oyunu bırakıp masaya içki almaya gidiyorlardı. Oyunda yenilen Yojov, gece saat ikiye doğru birden ertesi günkü toplantıyı anımsadı, alnına vurarak, “Çocuklar, biz ne yaptık?” dedi. “Yarın sabah erkenden toplantıya katılacağız ama oturmuş, iskambil oynuyoruz. Hadi hemen yataklara! Otuz üç ve derhal! Nadya, sen de doğruca odana! Marş, marş! Duruşmanın bittiğini duyururum!”

Nadejda İvanovna doktorla vedalaşırken, “Böyle bir gecede uyuyabilirseniz ne mutlu size!” dedi. “Yağmur pencere camını tıklatırken, bahçede zavallı çam ağaçları rüzgârda uğuldarken benim gözüme uyku girmez. Şimdi gider, elime bir kitap alır, sonra can sıkıntısından patlarım. Öldürseler uyuyamam! Koridorda, kapının karşısına düşen pencerede kandilin ışığı gözüküyorsa, bilin ki ben uyumuyorum, sıkıntıdan kendi kendimi yiyorum.”

Doktor ile sorgu yargıcı kendilerine ayrılan odada yere serilmiş, kuştüyünden kocaman iki yatak buldular. Doktor soyunur soyunmaz kendini döşeğe attı, yorganı başına çekti. Sorgu yargıcı da soyunup yattı ama yatağında bir o yana, bir bu yana döndü durdu; sonra kalkıp odada dolaşmaya başladı.

“Şu güzel hanımefendiyi, genç dulu aklımdan çıkaramıyorum,” dedi. “Ah, o ne tatlı şey! Canımı istesin vereyim! O gözler, o omuzlar, eflatun çoraplar içindeki düzgün bacaklar! Kadın değil, ateş parçası! Her yanından kadınlık fışkırıyor! Bu güzel kime kısmet olur acaba? Şu hukukçu bozuntusu savcıya mı? İngilizlere benzeyen sıska budalanın hakkı mı bu? Kim ne derse desin, hukukçuları çekemiyorum! Demin sen kadınla önsezilerinden söz ederken savcı kıskançlığından çatlıyordu. Nefis bir kadın, doğrusu! Nefis! Doğa harikası!”

Doktor başını yorganın altından çıkardı.

“Evet, saygı duyulacak bir kadın. İnce ruhlu, duyarlı, çabuk etkilenen bir varlık... Şimdi biz seninle horul horul uyuyacağız; o ise dost söyleşileriyle geçen bir akşamın etkisiyle gözünü kırpmadan yatacak. Ayrılmadan önce bana sabaha dek sıkıntılar içinde, kitap okuyarak vakit öldüreceğini söyledi. Zavallı! Şimdi kandili yanıyordur...”

“Ne kandili?”

“Koridorun uçundaki pencerede aydınlık varsa; bu, uyumadığının belirtisiymiş. Öyle dedi.”

“Bunu o mu söyledi? Sana mı?”

“Evet, o söyledi.”

“Pes, doğrusu! Seni hiç anlamıyorum be kardeşim! Bunu sana söylediyse sen ölümlülerin en talihlisisin! Ne denli kıskanırsam kıskanayım, seni kutlamadan edemeyeceğim! Ayrıca beni en çok şu hukukçu bozuntusunun düşeceği durum mutlu ediyor. Böyle bir kadın, savcıya kalıyorsa çilli kerataya boynuz taktıracağın için ne kadar sevinsem azdır! Hadi, çabuk giyin. Marş, marş, kadının odasına!”

Kafayı bulduğu zaman Grişutkin herkesle “sen” diye konuşmaya başlardı.

Doktor utangaç utangaç, “Siz ne diyorsunuz, Agey Alekseyiç!” dedi. “Tanrı biliyor ya, sizinki de...”

“Hadi, fazla uzatma! Giyin de yürü! Hani, bir şarkı vardır: ‘Çarın uğruna can feda! / Yaşam yolunda, aşk için, / Her günü bir çiçek gibi koparırız...’ Giyin, canımın içi! Hadi, Timoşa! Doktor! Hadisene be hayvan!”

“Bağışlayın, sizi anlamıyorum...”

“Bunda anlamayacak ne var? Konumuz astronomi değil ki! Giyin, kandilin yandığı odaya git! Hepsi bu kadar...”

“Bir hanımefendiyle benim hakkımda böyle şeyler düşündüğün için çok şaşırıyorum.”

Grişutkin içerleyerek, “Felsefeyi bırak!” dedi. “Daha ne duruyorsun? Senin yaptığına kalın kafalılık derler.”

Doktoru kandırmak için uzun zaman dil döktü, kızdı, yalvardı, hatta önünde diz çöktü; sonunda kendini tutamayıp ağır bir küfür savurdu, yere tükürerek gidip yatağına yattı. Ama çeyrek saat geçmeden yeniden uyandırdı doktoru. Sert bir sesle, “Bana bakar mısınız!” dedi. “Kadının yanına gitmeyecek misiniz?”

“Yoo. Niçin gidecekmişim? Siz de çok huzursuz bir insansınız, Agey Alekseyiç! Sizinle otopsiye gitmek başıma bela almak demekmiş!”

“Öyleyse canın cehenneme! Oraya ben gideceğim. Ben bir savcı bozuntusundan ya da karı kılıklı bir doktordan aşağı bir insan değilim. Karar verdim, gideceğim!”

Ardından çabucak giyinip kapıya yöneldi.

Doktor, önce davranışının anlamını soran gözlerle sorgu yargıcına baktı, sonra yerinden fırladı. Onun önünü keserek, “Sanırım, şaka yapıyorsunuz,” dedi.

“Seninle tartışacak vaktim yok. Bırak da geçeyim!”

“Hayır, bırakmam Agey Alekseyiç! Yatağınıza yatın. Sarhoşsunuz siz!”

“Ey, hekimler tanrıçası, şuna bakın! Hangi hakla bırakmazmışsın beni?”

“Soylu bir kadını korumak durumunda kalan bir insanın hakkıyla. Agey Alekseyiç, aklınızı başınıza toplayın! Nasıl bir işe kalkıştığınızı biliyor musunuz? Yaşlı birisiniz siz, altmışınızı devirdiniz. Bunu unutmayın!”

Grişutkin birden gücendi: “Benim yaşlandığımı söyleyen halt etmiş!”

“Agey Alekseyiç içkiyi fazla kaçırdığınız belli, duygularınız depreşti. Bir hayvan değil, insan olduğunuzu aklınızdan çıkarmayın! Hayvan içgüdüsüne boyun eğebilir ama siz doğanın övüp yarattığı bir varlık, bir insansınız.”

“Sana son kez söylüyorum. Bırakacak mısın beni, hergele?”

Sanki karşısında arkadaşı değil de bir arabacı vardı. Ama aynı anda çığlığından kendisi de ürkerek kapıdan uzaklaştı, pencerenin yanına gitti. Sarhoş olmasına karşın yüksek çıkan keskin sesiyle evdekileri uyandırmış olmaktan dolayı büyük bir utanç duyduğu anlaşılıyordu. Kısa bir suskunluktan sonra doktor ona yaklaştı, elini omzuna koydu. Doktorun gözleri yaşlıydı, yanakları cayır cayır yanıyordu. Titreyen bir sesle, “Agey Alekseyiç,” dedi. “Söylediğiniz ağır sözlerden, tüm terbiye kurallarını unutarak bana ‘hergele’ diye bağırmanızdan ötürü sizinle aynı çatı altında kalamayacağım. Kabul etmelisiniz, beni çok aşağıladınız. Diyelim ki suçluyum ama suçum altı üstü nedir? Hiç yoktan, iffetli, soylu bir kadına karşı böyle kötü niyetler beslediniz. Bağışlayın ama artık daha fazla arkadaş kalamayız!”

“Memnun oldum. Böyle arkadaşlık benden uzak dursun.”

“Sizinle daha fazla birlikte kalamayacağıma göre hemen gidiyorum. Umarım, bir daha karşılaşmayız.”

“Peki, neyle gideceksiniz?”

“Arabam var ya!”

“Ama o zaman ben nasıl gideceğim? Bu ne biçim iştir? Demek, sonuna dek alçaklık etmek niyetindesiniz? Madem buraya sizin arabanızla geldik, gene sizin arabanızla da gideceğiz.”

“İsterseniz sizi evinize bırakabilirim. Ama hemen şimdi! Ben derhal yola çıkıyorum. Öyle kızgınım ki, burada bir dakika bile kalamam.”

Bundan sonra Grişutkin ile Svistitski sessizce avluya çıktılar. Mişka’yı uyandırdılar, arabaya binerek yola koyuldular.

Yolda sorgu yargıcı kendi kendine, “Budala! Namuslu insanlara nasıl davranacağını bilmiyorsan evinde otur, kadınların bulunduğu yerlere adımını atma!” diye söylenip duruyordu.

Bu sözlerle kendine mi, yoksa doktora mı çıkışıyordu; orası pek belli değildi. Araba ailesiyle birlikte oturduğu evin önünde durunca aşağıya atladı, kapıdan içeri girerken homurdandı: “Senin gibi bir arkadaşım yok artık!”

Aradan üç gün geçmişti. Viziteleri bitirdikten sonra odasında kanepeye uzanan doktor, yapacak başka işi olmadığı için, eline aldığı “Hekimler Takvimi” albümünde Petersburg ve Moskovalı doktorların adlarını okuyor; bu adların arasında hangisinin en ahenkli, en güzel olduğunu bulmaya çalışıyordu. O sırada, gökyüzünün maviliklerinde süzülen bir toygar kuşunun dinginliği, şiirselliği vardı yüreğinde; bunun da nedeni, bir gece önce düşünde yangın görmesiydi. Yangın, mutluluk anlamına gelirdi. Böyle oyalanıp dururken ansızın evin önünde duran bir kızağın (hava karlıydı) gıcırtısını duydu, ardından Sorgu Yargıcı Grişutkin eşikte gözüktü. Hiç beklemediği bir konuktu bu. Doktor yattığı yerden doğruldu; korku dolu, utangaç gözlerle gelene baktı. Grişutkin gözlerini önüne indirerek öksürdü, ağır ağır kanepeye yaklaştı.

“Sizden özür dilemeye geldim, Timofey Vasilyeviç,” dedi alçak sesle. “Size karşı biraz kaba davrandım, hatta sanırım, hoşa gitmeyecek sözler söyledim. Benim o zamanki heyecanlı durumumu anlayacağınızı umarım. O namussuzun evinde içtiğimiz romun etkisiyle ne yaptığımı bilmiyorum. Beni bağışlayın!”

Doktor arkadaşına yaklaştı, gözleri yaşararak uzatılan eli sıktı.

“Aman rica ederim... Mariya, çay koy!”

“Hayır, çay istemez. Vakit yok, mümkünse çay yerine kvas3 getirsin. Kvas’ımızı içer, otopsiye gideriz.”

“Ne? Hangi otopsi?”

“Hani ölen şu başçavuş var ya? Seninle gidiyorduk da, yarı yolda dönmüştük...”

Grişutkin ile Svistitski kvas’larını içtiler, otopsiye gitmek üzere yola koyuldular.

Yolda sorgu yargıcı, “Size karşı mahcubum,” dedi. “O zaman kendimde değildim, gene de, biliyor musunuz, şu savcı keratasına boynuz taktırmamanız gücüme gidiyor.”

Alimonovo kasabasından geçerlerken meyhanenin önünde General Yojov’un kızağını gördüler. Grişutkin, “Yojov burada,” dedi. “Atlarından tanıdım. Hadi, gidip onunla bir-iki laf edelim... Birer soda içer, hem de meyhaneci kadını görürüz. Çok ünlüdür! Ben karı diye ona derim! Of, nefis parçadır, doğrusu.”

Yolcular kızaktan inip meyhaneye daldılar. İçeride Yojov ile Savcı Tülpanski oturmuş, çilek şurubu içiyorlardı.

Yojov, Grişutkin ile doktoru görünce şaşırdı: “Nereye böyle? Buralarda ne işiniz var?”

“Gene şu otopsiye gidiyoruz ama varamıyoruz bir türlü. Büyülü bir çemberin içinde kısılıp kaldık sanki ... içinden çıkamıyoruz. Sizin yolculuk ne tarafa bakalım?”

“Biz de toplantıya gidiyoruz.”

“Sizin böyle sık sık toplantılarınız mı oluyor? Üç gün önce katılmıştınız ya?..”

“Ne gezer? Savcının dişleri ağrıyordu, ben de o gün kendimi iyi hissetmedim. Ee, söyleyin bakalım, ne içeceksiniz? Şuraya geçip oturun! Otuz üç ve derhal! Votka mı içeceksiniz, bira mı? Buraya bakın, tezgâhtar hanım! Bize votka ve bira! Ah azizim, ne tezgâhtar, ne tezgâhtar!”

Sorgu yargıcının kadınla ilgili düşüncesi de aynıydı: “Evet, meyhanecimize diyecek yok! Ne karı ya, bir içim su!”

İki saat sonra sorgu yargıcının arabasının sürücüsü Mişka meyhaneden çıktı, generalin arabacısına atları koşumdan çözüp ahıra çekmesini söyledi. Elini umutsuzca sallayarak, “Beyefendi söyledi, kâğıt oynamaya oturuyorlarmış,” dedi. “Yarına kadar buradan ayrılamayacağız demektir. Hah, işte, emniyet amiri de geliyor. Bu duruma göre yarın da, öbür gün de buradayız.”

Emniyet amirinin kızağı, meyhanenin önüne yanaştı. Emniyet amiri, Yojov’un atlarını tanıyınca sevinçle gülümsedi, hızla merdivenden yukarı koştu...

1884

1. (Lat.) Sürekli devinim. (Ç.N.)

2. (Rus.) Islıkçı. (Ç.N.)

3. Tahıl ve meyvelerden yapılan, boza gibi ekşimsi bir Rus içeceği. (Ç.N.)

*****

CERRAHLIK

Çiftçiler Birliği Hastanesi. Evlenmek üzere izne ayrılan doktorun yerine hastaları sağlık memuru Sergey Kuryatkin4 kabul ediyor. Kuryatkin, yıpranmış bir ceket ile eski püskü bir pantolon giymiş, kırk yaşlarında, şişmanca bir adam. Duruşunda görevine düşkün, yardımsever bir insan görünüşü var. Sol elinin orta ve işaret parmakları arasında tuttuğu sigara, çevreye pis kokular saçıyor.

Belinden geniş, meşin bir kemerle sıktığı kahverengi bir cüppe giymiş, uzun boylu, çam yarması gibi iri bir adam olan Zangoç Yefim Vonmiglasov muayene odasına girer. Zangocun yarı kapalı duran gözüne perde inmiş; burnunda, uzaktan iri bir sineğe benzeyen koyu bir ben var. Muayene odasına girince istavroz çıkarmak için gözleriyle çevresinde aziz tasviri arar ama bulamayınca tezgâhtaki kezzap şişesine dönerek istavroz çıkarır. Sonra kırmızı bir bohçaya sardığı ekmeği oradan alır, okuyup üfledikten sonra sağlık memurunun önünde saygıyla eğilir, götürüp masanın üstüne koyar.

Sağlık memuru esneyerek, “Oo! Saygılar bizden efendim,” der. “Şikâyetiniz nedir?”

“Kutsal pazar gününüz hayırlı olsun, Sergey Kuzmiç. Merhametinize sığınıyorum. Zebur’da çok doğru olarak belirtildiği gibi, ‘İçeceğime gözyaşı katıyorum.’5 Geçenlerde bizim hatunla oturmuş, çay içiyorduk. Ohh, Tanrım! Boğazımdan bir damlası geçse bari! Yatıp oracıkta ölsem daha iyi. Aman o ne ağrı, o ne sancı! Yalnız dişim olsa gene iyi, bütün şu tarafım sızım sızım sızlıyor. O sızıya kimse dayanamaz! Oradan da kulağıma vurmaz mı? Çivi mi desem, beni bağışlayın, kazık mı desem, sanki böyle bir şey çakılmış gibi kulağım zonklayıp duruyor. İşlediğim günahların cezasıydı belki de. Ah, Sergey Kuzmiç, günahlarımız, hep günahlarımız yüzünden, tembellik ediyoruz. Papaz efendi ayin sırasında bir de bana çıkışıyor: ‘Yefim, kekeme mi oldun, nedir? Okuduğun ilahilerden bir şey anlaşılmıyor,’ diye. İnsan doğru dürüst ağzını açamazsa bağışlayın beni, üstelik bütün gece gözünü kırpmazsa nasıl düzgün ilahi okuyabilir?”

“Hımm! Oturun, açın ağzınızı!”

Vonmiglasov oturur, ağzını açar.

Kuryatkin’in kaşları çatılır; zangocun açılmış ağzına bakınca sigaranın ve yılların sararttığı dişlerin arasında kocaman kovuğu bulunan bir diş görür.

“Başzangocun tavsiyesine uyarak hardal kökü ile votka koydum ama bir yararı dokunmadı,” diye anlatır zangoç. “Kulakları çınlasın, Glikeriya Anisimovna da Aynaroz Dağı’ndan getirdiği ipliği, bileğime bağlayıp ağzımı sıcak sütle çalkalamamı öğütledi. İpliği bileğime bağladım ama sıcak sütle gargara yapmadım. Tanrı’dan korktum, olur a, perhizim bozulur diye.”

“Boş inançlar bunlar.” (Sessizlik.) “Hepsi boş inançlar. Dişinizi çekmek gerekiyor, Yefim Miheyiç.”

“Siz bilirsiniz, Sergey Kuzmiç. Çekmek mi gerekir, yoksa damlayla filan ağrıyı dindirmek mi? Siz daha iyisini bilirsiniz... Bunun öğrenimini gördünüz. Sizler gibi velinimetimize Ulu Tanrım uzun ömürler versin, diye gece gündüz ölünceye dek dua etmek boynumuzun borcudur.”

Sağlık memuru ezilip büzülür: “Canım, bizim yaptığımız nedir ki! Önemli değil bunlar, hiç önemli değil...”

Sonra dolabın yanına gidip içindeki aletleri karıştırır.

“Bütün iş biraz alışkanlık edinmekte, biraz da bilek gücünde. Elime şöyle bir tükürdüm mü, bu iş tamam... Geçenlerde toprak ağası Aleksandr İvaniç Yegipetski gelmişti, dişi ağrıyordu. Eğitim, öğrenim görmüş bir adam... Her şeyi sorup öğrenmek ister, işin girdisini çıktısını anlamaya çalışır. Öyle de kibardır ki, elinizi sıkmadan, hal hatır sormadan derdini anlatmaya kalkmaz. Tam yedi yıl Petersburg’da oturmuş; tanımadığı profesör, ünlü adam kalmamış. Dişiyle epeyce uğraştım... Yalvarıp yakarıyor, ‘Tanrı aşkına, Sergey Kuzmiç, beni bu dişten kurtarın, çıkarıp atın!’ diyor. Niçin çekmeyeyim? Çekmek zor bir iş değil... Ama önce durumu iyice anlamak gerekir, anlamadan yapamazsın. Dişler çeşit çeşittir. Kimini kerpetenle çekersin, kimini çatal ayakla, kimini de keskiyle. Dişine göre...”

Sağlık memuru çatal ayağı alıyor, bir süre şaşkın şaşkın bakıyor alete, sonra onu bırakıp kerpeteni alıyor. Elinde kerpetenle zangoca yaklaşıyor.

“Hadi bakalım, ağzınızı adamakıllı açın! Şimdi biz onu... tuttuğumuz gibi çekeriz. Elimize şöyle bir tükürdük mü... yalnız dişetini biraz kesmek gerekecek. Sonra dimdik yukarı kaldırdık mı, işi bitiktir.” (Dişetini kesmeye koyulur.)

“Siz bizim velinimetimizsiniz. Bizim gibi budalalar ne anlar böyle şeylerden? Ulu Tanrım sizlere her türlü bilgiyi bağışlamış...”

“Ağzınız açıkken konuşmayın. Bu dişi çekmek zor değil. Bazen öyle dişler olur ki, yalnız kökü kalmıştır. Elime şöyle bir tüküreyim de siz bakın o zaman.” (Kerpeteni zangocun ağzına sokar.) “Durun, kıpırdamayın! Size kıpırdamayın, dedim. Bu diş elimden kurtulamaz!” (Kanırtır.) “Asıl iş ta dipten yakalamakta.” (Asılır.) “Dişin ucu kırılmasın diye uğraşıyorum.”

“Aman Tanrım! Kutsal anamız! Uyyy!”

“Ne oluyor, yahu? Ne yapıyorsunuz? Ellerimi tutmayın!” (Dişe bir daha asılır.) “Şimdi çıkarırım onu. Kolay iş değil ki...”

“İsa babamız! Of, anacığım! Hadi, çeksene şunu! Ne uğraşıp duruyorsun?”

“Ne sandındı ya! Cerrahlık kolay mı? Birden olmaz ki!.. Şimdi görür o!”

Vonmiglasov dizlerini kaldırıp dirseklerine dayar, parmaklarıyla garip hareketler yapar, gözleri fal taşı gibi açılır, kesik kesik solumaya başlar... Kırmızı yüzü ter içinde kalmış, gözlerine yaşlar dolmuştur... Kuryatkin burnundan solur, zangocun dişine habire asılır, acı verici bir yarım dakika, bu uğraş içinde geçer. Derken kerpeten çat deyip dişten kurtulur, zangoç ağrıya dayanamayıp yerinden sıçrar, parmaklarını ağzına daldırır. Ne yazık ki çürük diş eski yerindedir.

Hem ağlamaklı hem de alaycı bir sesle, “Hah, çekmiş!” der. “Sana da öbür dünyada böyle çektirsinler, e mi? Madem beceremeyecektin, ne diye giriştin bu işe? Dünyamı kararttın be adam! Eksik olma!..”

Sağlık memuru kızar: “Sen de ne diye ellerinle kolumu tutuyorsun? Ben dişini çekmeye çalışıyorum, sen dirseğimi dürtüyor, budalaca laflar ediyorsun! Salak!”

“Sensin salak!”

“Cahil köylü! Sen böyle şeylerden ne anlarsın? Dene de bir görelim! Bu iş kuleye çıkıp çan çalmaya benzemez!” (Kızdırır.) “‘Madem beceremeyecektin, ne diye giriştin bu işe?’ demez mi bir de! Başıma bilgiç kesildi. Toprak ağası Aleksandr İvaniç Yegipetski’nin dişini çektiğimde adamın gıkı bile çıkmadı. Bir kerecik bile dokunmadı elleriyle... Otur, hadi! Otur, diyorum sana!”

“Amanın dünyayı gözüm görmüyor!.. Dur da biraz kendime geleyim! Ah!” (Oturur.) “Fazla uğraşma, çekiver gitsin!.. Birden asıl!”

“Tereciye tere satma! Aman Tanrım, ne cahil adamlara çattık! Bunların yanında çıldırmak işten bile değil! Açsana ağzını!”

(Kerpeteni, zangocun ağzına sokar.) “Şaka mı sandın, cerrahlık bu! Kutsal Kitap okumaya benzemez!” (Kanırtır.) “Kımıldama! Anlaşılan, zorlu bir diş bu. Kökleri ta nerelere gitmiş... ‘Kımıldama,’ diyorum sana! İşte böyle... Kıpırdanma!” (Bir çatırtı işitilir.) “Hay, aksi şeytan! Böyle olacağını biliyordum...”

Vonmiglasov bir süre bayılmış gibi kıpırtısız durur. Adamcağız ne yapacağını bilememektedir. Çevresine alık alık bakınır, solgun yüzünde terler birikmiştir.

Sağlık memuru hastasına dönerek mırıldanır: “Keşke çatal ayak kullansaydık! Ne terslik!”

Biraz kendine gelen zangocun ilk işi parmaklarını ağzına sokmak olur. Ağrıyan dişinin yerinde iki sivrilik durmaktadır.

“Şeytanın dölü! Yezit!”

Sağlık memuru kerpeteni dolaba koyarken, “Sen istediğin kadar söv,” der. “Eline ne geçecek bilmem ki. Cahil herif! Papaz okulunda yediğin kızılcık sopaları az geldi herhalde. Toprak ağası Aleksandr İvaniç Yegipetski, yedi yıl Petersburg’da yaşamış; görgülü, bilgili bir adam. Yalnız sırtındaki giysi yüz ruble eder. Ama o bile sövmedi bana. Sen kendini ne sanıyorsun? Korkma, hemen gebermezsin.”

Zangoç, okunmuş ekmeği masanın üstünden alır, eliyle yanağını tuta tuta evine yollanır.

1884

4. (Rus.) Tavukçugil. Rusya’da o zaman sağlık memurları da hastaları muayene ediyorlardı. (Ç.N.)

5. Eski Ahit, “Mezmurlar”, 102:10. (Y.N.)

*****

AYNA

Yılbaşı gecesi. Çiftlik sahibi generalin gece gündüz evlenmekten başka bir şey düşünmeyen genç, güzel kızı Nelli yorgun, yarı kapalı gözlerle odasında aynaya bakar. Soluk, gergin yüzü elindeki ayna gibi kıpırtısız.

Aynadaki gerçeğe pek benzemeyen görüntü, aslında yüzünün, elinin, ayna çerçevesinin ve dizi dizi mumların aynada yansımasından başka bir şey olmayıp dar bir koridor gibi derinlere doğru uzayıp gider; bir sis bulutu içinde sonsuzluğa uzanan kurşun rengi, bir deniz havası verir. Bu deniz dalgalanır, harelenir, arada bir tan kızıllığına bürünür.

Nelli’nin kıpırtısız gözlerine, açık ağzına bakarak onun uykuda mı, yoksa uyanık mı olduğunu anlamak güç; gene de birinin gülümsemesini, gözlerinin yumuşak, tatlı bakışlarını görür; ardından, dalgalanan kurşun rengi zemin üzerinde yavaş yavaş bir erkeğin başı, sonra yüzü, sakalı, kaşları belirir. Sonu gelmez düşlerinin, umutlarının konusu olan adam bu işte. Nelli’nin alın yazısı olan bu adam onun her şeyi: yaşamının anlamı, mutluluğu, geleceği, talihi, her şeyi... O olmasa kurşun rengi zemin tümüyle karanlık, boş, anlamsız kalırdı. Bunun içindir ki, karşısında tatlı tatlı gülümseyen, yakışıklı erkeğin yüzünü görünce büyük bir mutluluk; ne sözle ne de yazıyla anlatılabilen sarsıcı, tatlı bir heyecan duyar. Aynaya baktıkça erkeğinin sesini işitir; birlikte aynı çatı altında yaşadıklarını, yaşamının onunkiyle her gün biraz daha kaynaştığını düşler. Kurşun rengi zemin üzerinde aylar, yıllar akıp gider; Nelli geleceğini açıklıkla, tüm ayrıntılarıyla görür.

Bununla da kalmayıp aynada... kurşun rengi zemin üzerinde görüntüler ardı ardına değişir. Nelli soğuk bir kış gecesi, İlçe Hükümet Tabibi Stepan Lukiç’in evine gidip kapısını çaldığını hayal eder. Avlu kapısının arkasında bir köpek, hırıltılı sesiyle tembel tembel havlamakta. Doktorun penceresinde ışık yok, her yer sessizlik içinde.

“Tanrı aşkına... Tanrı aşkına açın!” der Nelli.

Avlu kapısı sonunda gıcırdayarak açılır, doktorun aşçısı olan kadın çıkar dışarıya.

“Doktor evde mi?” diye soruyor Nelli.

Aşçı kadın, efendisini uyandırmaktan korkuyormuş gibi kolunu ağzına dayayarak, “Uyuyorlar,” diye fısıldar. “Salgın hastalıkla savaştan yeni döndüler. Uyandırmamam için sıkı sıkı tembih ettiler.”

Nelli, aşçı kadını dinlemez, onu eliyle iterek çılgın gibi doktorun evine dalar. Karanlık, havasız birkaç odayı geçip yolunun üzerinde birkaç sandalyeyi devirdikten sonra yatak odasına girer. Stepan Lukiç yalnızca ceketini çıkarmış, sokak giysisiyle olduğu gibi yatağında yatmakta, dudaklarıyla avucuna hohlamaktadır. Yanındaki komodinin üstünde kısık bir gece lambası yanar... Nelli tek söz etmeden bir sandalyeye çöker, ağlamaya başlar. Tüm bedenini sarsan, acılı bir ağlama tutturmuştur. Sonunda dayanamayıp, “Kocam... Kocam hasta!” diyebilir.

Stepan Lukiç’ten çıt yok. Ama ağır ağır yataktan doğrulur, başını eline dayadıktan sonra konuğuna uykulu, kıpırtısız gözlerle bakar.

Hıçkırıklarını güç tutan Nelli, “Kocam hasta!” der bir daha. “Tanrı aşkına gidelim! Çabuk! Mümkün olduğu kadar çabuk!”

Doktor, avucuna hohlayarak, “Ne?” diye homurdanır.

“Gidelim, ne olur! Hemen gidelim! Yoksa... Yoksa... söylemeye dilim varmıyor. Tanrı aşkına gidelim!”

Nelli yüzü solgun, bitkin bir durumda, gözyaşlarını tutarak kocasının birdenbire hastalandığını, o yüzden büyük bir korkuya kapıldığını soluk soluğa anlatır. Acıları, bir taşı bile merhamete getirebilir, gelgelelim doktor ona hâlâ bön bön bakıp avucuna hohlar, yerinde put gibi durur. Sonunda şöyle mırıldanır: “Peki, yarın gidelim...”

Nelli korku içinde, “Olmaz!” diye bağırır. “Biliyorum, kocam... tifoya yakalandı! Hemen, şimdi gitmemiz gerek!”

Doktor gene mırıldanır: “Şey... Ben de yeni döndüm... Üç gündür salgın hastalıklarla boğuşuyorduk. Hem yorgunum hem de hasta... Kesinlikle gidemem! Hastalık bana da geçmiş olabilir... Bakın!”

Bunları söylerken Nelli’nin gözüne termometreyi dayar. “Oturacak durumda bile değilim. Bağışlayın beni, yatıp dinleneceğim...”

Yeniden yatağına uzanır. Nelli umutsuzluk içindedir.

“Size yalvarıyorum, doktor!” diye inler. “Tanrı aşkına yardım edin bana! Son bir çaba gösterin, gidelim. Emeğinizin karşılığını veririm.”

“Aman Tanrım! Dedim ya, gidecek durumda değilim. Ah!”

Nelli yerinden fırlayıp ayağa kalkar, odada sinirli sinirli dolaşmaya başlar. Bütün istediği, doktora her şeyi anlatmak, durumunu onun kafasına sokmak! Doktor, kocasını ne denli sevdiğini, şimdi ne denli mutsuz olduğunu anlasa yorgunluğunu da, hastalığını da unutur sanır. Ama istediği gibi anlatamaz derdini bir türlü.

Stepan Lukiç’in, “Çiftçiler Birliği doktoruna gidin,” dediğini işitir bir ara.

“Gidemem!.. O buradan yirmi beş kilometre uzakta oturuyor. Hem zamanım kıt hem de atlar uzun yola dayanamaz. Bizden burası kırk kilometre tuttu, bir o kadar da Çiftçiler Birliği doktorundan eve... Hayır, olacak şey değil! Gidelim, Stepan Lukiç! Sizden özveri bekliyorum, gösterin yiğitliğinizi, acıyın bana!”

“Hay, lanet olsun!.. Ateşim var, diyorum, başım ağrıdan zonkluyor ama laf anlatamıyorum ki!.. Gidemem! Rahat bırakın beni!..”

“Ama hastaya gitmek sizin göreviniz. Gitmemezlik edemezsiniz. Sizin bu yaptığınız düpedüz bencillik. İnsan bir başkası için özveride bulunabilmeli. Oysa siz gitmek istemiyorsunuz. Sizi mahkemeye vermekten başka çıkar yol yok!”

Nelli, pek hoş olmayan ve doktorun hak etmediği bir yalan kıvırdığının farkındadır; öte yandan kocasının kurtuluşu için mantığı da, nezaketi de, başkasına acıma duygusunu da bir yana bırakmaktan başka çaresi yoktur... Verdiği gözdağına karşılık doktor hırsla bir bardak soğuk su içer... Zavallı Nelli! Yeniden bir dilenci gibi yalvarmaya, acındırmak için dil dökmeye başlar... Doktor sonunda razı olur. Ağır ağır yerinden doğrulur, gerinir, oflayıp puflar, ceketini arar...

Nelli ona yardım ederek, “İşte ceketiniz!” der. “İzin verin de ben giydireyim. Tamam... Gidelim artık. Emeğinizin karşılığını alacaksınız... Ömrüm oldukça minnettar kalacağım size.”

Ne sonu gelmez işkence! Doktor ceketini giydikten sonra gene yatar yatağına. Nelli onu kaldırıp hole götürür... Orada lastik ayakkabılarıyla, kürküyle bir sürü uğraş, sıkıntı! Bu sefer de şapka yok ortada... En sonunda Nelli, arabanın içinde bulur kendini. Yanında da doktor... Geriye kırk kilometreyi aşmak kalmaktadır. Böylece kocasına tıbbın yardımı ulaşacak. Her taraf zifirî karanlık, göz gözü görmüyor... Soğuk bir rüzgâr bıçak gibi keser insanı. Tekerlerin altında donmuş toprak tümsekleri var. Arabacı ikide bir arabayı durdurur, gideceği yolu kestirmeye çalışır...

Nelli ile doktor, yol boyunca susar. Korkunç derecede sarsıntılı bir yolculuktur bu. Ancak onların ne soğuğu hissettikleri var ne de sarsıntıyı...

Nelli, “Çabuk sür arabacı!” diye sıkıştırır bir yandan.

Sabahın üçüne doğru bitkin atlar, evin avlusuna yaklaşır. Nelli, avlu kapısını, tapıncaklı kuyuyu, sıra sıra dizili ahır ve ambarları görür. Eve gelirler en sonunda...

Stepan Lukiç’i yemek odasındaki kanepeye oturtan Nelli, “Bir dakika, ben şimdi gelirim,” der. “Siz biraz dinlenin, ben hastanın durumuna bakıp geleyim...”

Nelli bir dakika sonra kocasının yanından döndüğünde Nelli, doktoru yatmış bir halde bulur. Doktor kanepeye uzanmış, bir şeyler mırıldanmakta.

“Doktorcuğum, hadi buyurun içeri.”

“Domna’ya sorun, Domna’ya!” diye saçmalar doktor.

“Ne?”

“Toplantıda söylemişlerdi... Vlasov söyledi... Nedir o? Kimsiniz?”

Nelli korku içinde, doktorun da kocası gibi sayıkladığını anlar. Şimdi ne yapmalı?

Kararını verir hemen: “Çiftçiler Birliği doktoruna gitmeli!”

Sonra gene karanlık, keskin soğuk, rüzgâr, donmuş toprak tümsekleri. Ruhu da, bedeni de sızılar, ağrılar içinde. Kalleş doğanın, çektiği bu acıların karşılığını ödemeye ne gücü yeter ne de onu kandırmak için bir çaresi vardır.

Nelli aynanın kurşun rengi yüzeyinde, kocasının her bahar borç karşılığı çiftliğini ipotek ettiği bankaya borç taksitlerini ödemek için para aradığını görür. Ne onun gözüne uyku girmektedir ne de Nelli’nin. İcra memurunun gelişlerini savuşturmaya çalışırken ikisi de başları çatlayıncaya dek bir çıkış yolu düşünürler.

İşte, çocuklarını görür. Üşütmeler, kızıl, kuşpalazı gibi hastalıklar, okulda aldıkları sıfırlar, ayrılıklar... Beş-altı yumurcaktan biri yüzde yüz ölecek...

Kurşun rengi zemin, ölümlerden de uzak değildir. Ölüm en doğal şeydir. Ama karıkoca aynı zamanda ölmezler ki... İkisinden biri mutlaka öbürünün öldüğünü görecektir. Nelli, kocasının nasıl öldüğünü gözlerinin önüne getirir. Bu korkunç felaket tüm ayrıntılarıyla gözükür ona. Tabut, mumlar, zangoç, hatta tabutçunun bıraktığı çamurlu ayak izleri gözlerinin önünde canlanır. Ölen kocasının yüzüne şaşkın gözlerle bakarak, “Bütün bunlar niçin? Neden böyle oluyor?” diye sorar kendi kendine.

O güne değin kocasıyla birlikte sürdürdükleri yaşam yalnızca bu ölüme aptalca, saçma sapan bir hazırlıkmış gibi gelir.

Tam o sırada elinden düşen bir şey “çat” diye yere çarpar. Nelli irkilir, sıçrar, gözlerini kocaman kocaman açar. Bir aynanın ayaklarının dibinde, öbürününse eski yerinde, masada durduğunu görür. Alıp bakar aynaya. Solgun, ağlamış bir yüz görür aynada. Kurşun rengi zemin yok olup gitmiştir.

Hafifçe içini çekerek, “Galiba uyuyakalmışım,” diye düşünür.

1885

*****

DURUŞMADAN ÖNCEKİ GECE

Arabacı dönüp bana baktı, önümüzden koşarak geçen tavşanı kırbacının ucuyla göstererek, “Kötüye işarettir, beyefendiciğim,” dedi.

İşe şeytan karışmasa da geleceğimin pek umut verici olmadığını biliyordum. Çünkü iki kadınla evliydim, S. bölge mahkemesinde sanık sandalyesine oturtulmak üzere yoldaydım. Hava berbat mı berbattı. Öyle ıslanmış, üşümüş, arabanın sarsıntısından öylesine sersemlemiştim ki, gece yarısı menzil hanına vardığımda tepeden tırnağa kara bulanmış, iliklerime kadar ıslanmış, bir güzel sopa çekilmiş salağın tekine benziyordum.

Menzil hanında beni mavi çizgili don giymiş, dazlak kafalı, gözlerinden uyku akan, sırık gibi menzil değnekçisi karşıladı. Adamın bıyıkları ta burun deliklerinden fışkırıyordu, koku alması son derece zor olması gerekir; handa koklayacak güzel bir koku da yoktu hani. Menzil değnekçisi homurdanarak, oflayıp puflayarak, boynunu yakasının altından kaşıyarak hanın “yatılacak bölümü”nün kapısını açtığı zaman, burnuma mühür mumu, ezilmiş tahtakurusu kokusuyla karışık, ekşi bir hava çarptı; az kalsın o kokudan boğulacaktım. Boyasız tahta duvarları aydınlatan teneke bir lamba, masanın üstünde çevresine çam çırası gibi is saçıyordu.

İçeri girip bavulumu masaya bırakırken, “Öf, burası ne berbat kokuyor, senyör!” dedim.

Değnekçi havayı şöyle bir kokladı, söylediklerimin doğruluğuna inanmamışçasına başını geriye doğru salladı. Ensesini kaşıyarak, “Yok canım, her zamanki koku. Soğuktan sıcağa girdiğiniz için size öyle gelmiştir. Arabacılar atlarının yanında zıbarır, burada kalan beyler ise pis kokmaz,” dedi.

Değnekçiyi savdıktan sonra, kısa bir süre de olsa kalacağım yeri gözden geçirmeye koyuldum. Üzerinde yatacağım divan, iki kişilik karyola genişliğindeydi, muşamba kaplıydı, buz gibi de soğuktu. Odada divandan başka büyük bir döküm demir soba, demin sözünü ettiğim masa, kim bilir kimin bıraktığı keçe çizmeler, küçük bir valiz ve odayı ikiye bölen bir paravan vardı. Paravanın arkasında birisi mışıl mışıl uyumaktaydı. Böylece odayı gözden geçirdikten sonra divana döşeği serip soyunmaya başladım. Bu arada burnum odanın kokusuna alışmıştı. Hoplayıp zıplayarak, gülümseyerek ceketimi, pantolonumu, çizmelerimi çıkardım; yalınayak kalınca soğuktan daha bir büzüşerek sobanın çevresinde birkaç kez daha zıpladım. Böyle hoplayıp zıplamalar, beni biraz olsun ısıtmıştı. Şimdi geriye, divana uzanıp güzel bir uyku çekmek kalıyordu. Ama tam o sırada küçük bir olay geldi başıma, gözüm istemeye istemeye paravanın arkasına kaydı; o anda içine düştüğüm korkuyu anlatamam!

Paravanın arkasında dağınık saçlı, kara gözlü, bütün dişlerini göstererek sırıtan bir kadın vardı; üstelik bana bakıyordu. Kara kaşlarının kıpırdamasına, yanaklarının çukurlaşmasına bakılırsa gülüyor denebilirdi. Utancımdan ne yapacağımı şaşırdım. Kendisini gördüğümü anlayınca kadın da utanıp başını sakladı. Gözlerimi suçlu suçlu önüme indirdim, divana yaklaştım, başımı kürkümün altına sokup yattım.

“Çok kötü bir durum!” diye düşündüm. “Zıpladığımı görmüş olmalı! Hiç iyi yapmadım...”

Gördüğüm bu yüzün çizgilerini zihnimde canlandırarak tatlı hayallere daldım. Birdenbire gözümün önüne güzel, çekici görüntüler geldi ve... sanki bu günahkâr düşüncelerimin ceremesini çekermişim gibi sağ yanağımda şiddetli, yakıcı bir acı duydum. Yanağımı tuttum ama bir şey yakalayamadım, bununla birlikte durumu hemen kavradım: Ezdiğim tahtakurusunun pis kokusu gelmişti burnuma.

Tam o sırada, “Bu ne biçim şey?” diyen bir kadın sesi duydum. “Mendebur tahtakuruları, amaçları beni yiyip bitirmek!”

Demek öyle! Birden aklıma geldi, yola çıkarken yanıma pire tozu almak gibi bir alışkanlığım vardı. Bu gelişimde de bu güzel alışkanlığıma bağlı kalmıştım. Pire tozu koyduğum teneke kutuyu hemen çantamdan çıkardım. Şimdi geriye, “asalak”lara karşı kullanılan bu ilacı, güzel yüzün sahibine sunmak kalıyordu; ondan sonra ahbaplık çantada keklikti. Ama nasıl sunacaktım?

“Of, korkunç bir şey!”

Kadının bu haykırışı üzerine elden geldiğince tatlı bir sesle, “Hanımefendi,” dedim, “anladığıma göre tahtakuruları sizi de rahatsız ediyor. Bende pire tozu var. Eğer arzu buyursanız...”

“Ah, lütfedersiniz!”

“Öyleyse şimdi...” diye mırıldandım sevinerek. “İzninizle kürkümü giyeyim. Hemen getiriyorum.”

“Hayır, hayır... Paravanın üstünden verin, buraya girmeyin!”

“Paravanın üstünden vereceğim zaten. Saygısızlık yapacak biri mi sandınız beni?”

“Nereden bileyim? Buradan her çeşit insan geçiyor.”

“Aman siz de! Yanınıza gelsem ne çıkar? Bunda kötü bir amaç yok ki! Doktorum ben.” (O anda böyle bir yalan kıvırmıştım.) “Doktorlar, güvenlik mensupları, berberler kişinin özel yaşamına girebilirler.”

“Gerçekten doktor musunuz? Ciddi mi söylüyorsunuz?”

“Ciddiyim. Bu durumda tozu getirmeme izin var mı?”

“Eh, mademki doktorsunuz, peki... Ama ne diye zahmet edeceksiniz? Size kocamı gönderebilirim.”

Sesini alçaltarak, “Fedya!” dedi. “Uyansana tembel herif! Kalk da paravanın öbür yanına gidiver! Doktor öylesine nazik ki, bize pire tozu vermek lütfunda bulunuyor.”

Yanında kocasının bulunduğunu öğrenmek allak bullak etti beni. Kafama tokmak yemiş gibi oldum. Tetiğe bastığı zaman tüfeği ateş almayan bir avcı da benim o anda yaşadığım duyguları yaşardı herhalde: hem utanç hem kendine acıma, hem de büyük bir üzüntü... Kendimi son derece kötü hissettim, adam bana öylesine aşağılık biri gibi gözüktü ki, “Kurtarın beni!” diye bağırmama ramak kaldı. Kadının kocası zayıf, uzun boylu, elli yaşlarında biriydi. Dudaklarını memurlar gibi sıkmıştı, burnunda, alnında sık mor damarlar göze çarpıyordu, şakakları ağarmıştı. Sırtında bir sabahlık, ayaklarında terlikler vardı.

Benden pire tozunu alırken, “Çok naziksiniz, doktor,” dedi. “Mersi... Nasıl, siz de tipiye yakalandınız mı?”

Ben hemen divana uzanıp kürkü öfkeyle başıma çekerek, “Evet!” diye homurdandım.

“Ya! Vah, vah!”

Karısının yanına dönmüştü.

“Zinoçka, burnunda bir tahtakurusu mu var ne?” dediğini duydum. “İzin ver de alayım şunu!”

“Hemen al! Yakalayamadın mı? Tüh sana, koskoca ikinci derece devlet memurusun, herkes senden çekinir ama bir tahtakurusunun hakkından gelemedin!”

“Zinoçka!.. Yabancıların yanında böyle şeyler söylenir mi?” (İçini çekti.) “Sen hep böylesin zaten...”

Neye kızdığımı kendim de pek bilmeyerek, “Kör olasıcalar! Uyutmuyorlar!” diye homurdandım.

Çok geçmeden karıkocanın sesleri kesildi. Ben de gözlerimi yumdum, uykumu dağıtmamak için bir şey düşünmemeye çalıştım. Ancak aradan yarım, belki de bir saat geçtiği halde bir türlü uyuyamamıştım. Bu arada komşularım da, bir o yana bir bu yana dönerek fısıltıyla sövüp saymaya başlamışlardı.

Fedya’nın, “Şaşılacak iş! Pire tozunun da etkisi olmadı,” dediğini işittim. “Ne çokmuş şu mendeburlar! Doktor! Zinoçka size bir şey sormamı istiyor. Acaba bu tahtakuruları neden böyle pis kokar?”

Konuşmaya başladı. Tahtakurularından, Rusya’nın kışından, zerre kadar anlamadığım tıptan, Edison’dan söz ettik.

“Zinoçka, niçin sıkılıyorsun? Doktormuş... Utanmaya gerek var mı? Hadi, soruver... Bunda çekinecek bir şey yok ki! Profesör Şvertsov’un bir yararı dokunmadı; belki bu doktor bir şey yapar.”

“Kendin sor.”

Sonunda Fedya bana seslendi: “Doktor bey, karımın göğsünde sıkışma var. Öksürürken, nasıl söyleyeyim, zor soluk alıyor. Sanki oraya bir şey yapışmış gibi...”

Kaçamak bir yanıt verdim: “Bu konu çok uzundur. Anlatması zaman alır.”

“Uzun olsun, ne çıkar? Nasıl olsa uyumuyoruz, bir sürü vaktimiz var. Onu muayene edin, lütfen üstadım. Ha, şunu da belirteyim, daha önce Şvertsov epeyce ilgilendi, baktı... Kendisi iyi bir insandır, ne bileyim ama ben inanmıyorum ona. İnanamıyorum işte... Anladığıma göre siz de pek bakmak istemiyorsunuz. Gene de sizden çok rica ediyorum. Siz karımı muayene ederken ben gidip han görevlisine söyleyeyim, bize semaver koysun.”

Fedya, terliklerini şıpırdata şıpırdata dışarı çıktı. Ben de paravanın arkasına girdim. Zinoçka geniş bir divanın üstünde yastıklara dayanarak oturmuş, bir eliyle geceliğinin dantelli yakasını kapatmaya çalışıyordu.

Ben yanına ilişerek yüzümü ciddileştirdim.

“Dilinizi gösterin bakayım!”

Zinoçka dilini gösterirken güldü. Herkesinki gibi normal, kırmızı bir dili vardı. Nabzına bakmak istedim.

“Hımm!” dedim nabzını bulamadığım halde.

Onun gülümseyen küçücük yüzüne bakarak daha ne gibi sorular sorduğumu anımsamıyorum, yalnız muayenenin sonunda öyle sersemleyip aptallaşmıştım ki, tek bir soru soracak durumda değildim.

Sonunda üçümüz semaverin çevresinde oturup çay içmeye başladığımızda bir reçete yazmam gerektiği aklıma geldi. Ben de tuttum, tam tıp biliminin kurallarına uygun bir reçete donattım:

Reçete:

Bayan Siyelova için.

Sic transit..........................................0,05

Gloria mundi6..................................1,05

Aqua destillatae7...........................0,11

İki saatte bir çorba kaşığı

Doktor Zaytsev

Ertesi sabah yol çantası elimde, yeni ahbaplarımdan bir daha görüşmemek üzere ayrılmaya hazırlanırken Fedya, ceketimin düğmesinden tutmuş, 10 rublelik bir banknotu bana vermeye çalışıyordu: “Yoo! Vizite ücretini almak zorundasınız! Dürüstçe yapılan her görevin karşılığını ödemek boynumuzun borcudur. Okullarda dirsek çürüttünüz, onca deneyim edindiniz. Elde ettiğiniz bilgiler kan, ter pahasınadır. Ben bunları anlarım!”

Ne yaparsınız, 10 rubleyi ister istemez aldım.

Duruşmadan önceki gece böylece son bulmuş oluyordu. Duruşma salonunun kapısı açılıp mübaşir bana sanık sandalyesini gösterdiği zaman içimde uyanan duyguları uzun uzun anlatacak değilim. Yalnızca şunu söyleyeyim ki, arkama dönüp de binlerce gözün bana çevrildiğini görünce elimde olmaksızın sararıp, büyük bir sıkıntı duydum; jüri üyelerinin azametli, ciddi yüzlerine bakarken ecel terleri döktüm.

Ancak savcının oturduğu kırmızı çuha kaplı masaya gözüm kaydığında içimdeki dehşeti anlatmaya ne benim gücüm yeter ne de sizler korkumun derecesini tasavvur edebilirsiniz! Orada kimi görsem beğenirsiniz? Fedya’yı! Şu bizim Fedya’yı... O sırada bir şeyler yazıyordu. Ona bakarken aklıma tahtakuruları, Zinoçka, yaptığım muayene geldi ve soğuk terler dökmek şöyle dursun, buzullar aktı sırtımdan aşağı... Fedya yazmayı bırakınca başını kaldırıp bana baktı. Önce tanıyamamıştı ama sonra gözbebekleri irileşti, alt çenesi sarktı, elleri titremeye başladı. Ardından ağır ağır doğruldu, kurşun ağırlığındaki bakışlarını yüzüme dikti. Bilmem neden, ben de yerimden kalktım, onun gözlerinin içine yiyecekmiş gibi bakmaya başladım.

Mahkeme başkanı, “Sanık, adınızı, soyadınızı söyleyin,” dedi.

Savcı yerine oturarak bir bardak su içti. Alnına ter damlacıkları birikmişti.

“Beni adamakıllı haşlayacağa benziyor,” diye geçirdim içimden.

Anlaşıldığı kadarıyla savcı beni esaslı bir cezaya çarptırmak isteyecekti. Çünkü sinirli sinirli tanık ifadelerini karıştırıyor, sağa sola çatıyor, homurdanıyordu.

Eh, yazdıklarıma burada son vermeliyim. Bunları mahkeme salonunda, öğle paydosu sırasında yazdım... Az sonra savcı iddianamesini okuyacak.

Neler olacağını o zaman göreceğiz.

1886

6. Sic transit gloria mundi: Böyle geçer dünyanın ihtişamı. Sahte doktor, sahte reçetesini bu Latince deyimle düzenliyor. (Y.N.)

7. (Lat.) Arıtılmış su. (Ç.N.)

*****

SIRA DIŞI BİR ADAM

Gecenin saat biri. Yaşlı bir kız olan Ebe Marya Petrovna Koşkina’nın kapısında kukuletalı kaputlu, silindir şapkalı, uzun boylu bir adam duruyor. Mevsimlerden güz, karanlıkta adamın elleri, yüzü seçilmiyor; ama öksürmesinden, çıngırağın ipini çekişinden onun etkileyici, saygı uyandırıcı, oturaklı biri olduğu anlaşılıyor. Çıngırak üç kez çaldıktan sonra kapı açılıyor ve Marya Petrovna beliriyor. Kadın, entarisinin üstüne bir erkek paltosu geçirmiş. Elinde tuttuğu yeşil abajurlu küçük lamba, çilli, uykulu yüzünü, başörtüsünün altından çıkan seyrelmiş kızıl saçlarını yeşile boyuyor.

“Ebe hanımla görüşebilir miyim?” diyor adam.

“Ebe benim. Ne istiyorsunuz?”

Adam içeri girince Marya Petrovna karşısında boylu boslu, yaşı hayli ilerlemiş, sert yüzlü, geniş favorili, yakışıklı bir erkek görüyor.

“Bakanlık yazmanıyım, adım Kiryakov. Karım için sizi almaya gelmiştim. Yalnız acele etmemiz gerekiyor.”

“Peki, hemen giyinir gelirim. Beni salonda bekler misiniz?”

Kiryakov, kaputunu çıkarıp salona giriyor. Lambanın abajurundan, döşemeleri yamalı ucuz mobilyalara, acınacak durumdaki çiçeklere, sarmaşık dallarıyla örülü kapıya, pencerelere yeşil bir ışık vuruyor. Salonun havası sardunya ve fenol asit kokularıyla dolmuş. Yabancı bir erkeğin karşısında utanmışçasına, ürkek ürkek tıkırdıyor duvar saati.

Üzerini giymiş, yüzünü yıkamış, dinçleşmiş bir halde beş dakika sonra salona giren Marya Petrovna, “Ben hazırım! Gidelim!” diyor.

“Evet, hemen gitmemiz gerek. Ha, aklıma gelmişken, hoşgörünüze sığınarak sorayım: Ücretiniz nedir?”

Marya Petrovna utangaç utangaç gülümsüyor.

“Ne diyeyim şimdi size? Siz ne verirseniz...”

Kiryakov soğuk bir bakışla, kıpırtısız bakıyor ebenin yüzüne.

“Ben böyle şeyden hoşlanmam. Baştan anlaşalım. Sonunda herhangi bir anlaşmazlık olmasın diye bunu şimdiden konuşalım.”

“Gerçekten bilmiyorum. Bizim belirli bir ücretimiz yoktur.”

“Ben de çalışan biriyim, dolayısıyla emeğin değerini bilirim. Haksızlığı sevmem. Size gereğinden az ödemek de, benden fazla para istemeniz de aynı derecede üzer beni, onun için bu konuda ısrar ediyorum.”

“Duruma göre değişir alınan ücret.”

“Hımm!.. Anlaşılmaz bir tereddüt içindesiniz, bu durumda ücreti ben saptayacağım. Size iki ruble öderim.”

Yüzü kızaran Marya Petrovna birkaç adım geriledi.

“Daha neler? Biraz insaflı olun! Söylemekten utanıyorum ama iki ruble almaktansa hiç almamak daha iyi. Beş ruble ödeyin hiç olmazsa.”

“İki rubleden bir kapik fazla olmaz! Ne sizden bana, ne benden size!”

“Canınız nasıl isterse ama iki rubleye gelmem!”

“Yasa karşısında gelmemezlik edemezsiniz!”

“Öyleyse ben de para almadan gelirim.”

“Bedava gelmenizi istemiyorum. Her emeğin karşılığı ödenmelidir. Ben de çalışan biriyim, işler böyle yürür.”

Marya Petrovna kestirip attı: “İki rubleye gelemem. Ücret almasam da olur.”

“Bu durumda sizi boşuna rahatsız etmiş oluyorum. Çok üzgünüm. Saygılarımı sunarım, hanımefendi!”

Kiryakov’u kapıya kadar uğurlayan ebe, “Böyle davranmanıza bir anlam veremedim,” dedi. “Madem beş ruble ödemek istemiyorsunuz, üç ruble olsun bari.”

Kiryakov kaşlarını çatıyor, iki dakika gözlerini yerde bir noktaya dikip ciddi ciddi düşünüyor, sonunda, “Olmaz!” diyerek dışarı çıkıyor. Bu duruma şaşıran ve utançtan yüzü kızaran ebe ise kapıyı arkadan sürgüledikten sonra odasına çekiliyor. Yatarken, “Yakışıklı, etkileyici bir adam, gelgelelim davranışları tuhaf. Ne yapalım, kendisi bilir!” diye geçiriyor içinden.

Daha yarım saat geçmeden kapı çıngırağı yeniden çalıyor. Kapıyı açınca karşısında gene Kiryakov’u görüyor Marya Petrovna.

“Aklımın ermediği bir durum var,” diyor adam. “Ne eczanedekiler ne gece bekçileri ne de apartman kapıcıları başka ebelerin adresini biliyor. Koşulunuzu ister istemez kabul edeceğim. Üç rubleye razı oluyorum. Ancak önceden uyarayım: Eve alınan hizmetçilerin, kısacası bana çalışan birinin iş bitiminde bahşiş filan istemesine karşıyım. Baştan anlaşalım! Herkes hak ettiğini almalı! Tamam mı?”

Adamın tekdüze, konuşmalarının canına tak ettiğini hisseden Marya Petrovna işi uzatmadan yeniden giyinip onunla birlikte sokağa çıkıyor. Dışarıda durgun, soğuk bir hava var. Sisten, fenerlerin ışıkları pek seçilemiyor. Ayaklar altında vıcık vıcık bir çamur. Ebe sağına soluna bakıyor, arabaya benzer bir şey göremiyor.

“Gideceğimiz yer uzak mı?”

“Hayır, yakın...”

Bir sokaktan geçiyorlar, ikincisinden, üçüncüsünden... Kiryakov’un adım atışlarında bile bir ağırbaşlılık, oturaklılık var.

Ebe, “Hava ne kadar kötü!” diyerek sohbet için laf atıyor.

Ama berikinden çıt yok. Hep suskun yürürken, kuru yerlere basıp lastik ayakkabılarını ıslatmamaya çalıştığı gözden kaçmıyor. Uzun bir yürüyüş sonunda bir evin kapısından içeri giriyorlar, buradan güzel döşenmiş, büyük bir salon gözüküyor. Doğum yapacak kadının odasına geçiyorlar; kadın tek başına, ortalıkta kimsecikler yok. Oysa doğum yapılacak bir evde yaşlı kadınlardan, akrabalardan geçilmez. Aşçı kadın durmadan iç geçiriyor.

Üç saat geçiyor aradan. Marya Petrovna kadının başucunda otururken ona bir şeyler fısıldıyor. İki kadın yakınlaşıp birbirlerine ısınıyorlar; havadan sudan konuşmalar, dedikodular, ah çekmeler başlıyor.

Ebe, doğum yapacak kadına, “Fazla konuşmaman gerekir!” derken bir yandan da ona soru yağdırmaktan geri durmuyor.

İşte oda kapısı açılıyor; Kiryakov, kurumlu bir havayla içeri giriyor. Bir iskemleye çökerek favorilerini sıvazlıyor. Bir sessizlik çöküyor ortalığa. Ebe kadın onun vurdumduymaz, yakışıklı yüzüne bakarken bir şeyler söyleyecek diye bekliyor. Ancak berikinden çıt çıkmıyor gene, oturduğu yerde hep düşünüyor. Daha fazla dayanamayan ebe, konuşmaya kendisi başlıyor, aslında doğum sonrasında söylenen şu sözleri söylemekle yetiniyor: “Çok şükür, bir çocuk daha geldi dünyaya!”

“Evet, çocuk sahibi olmak hoş bir şey. Ancak işe başka bir açıdan bakacak olursak, yeni bir çocuğun dünyaya gelmesi, yeni bir masraf kapısı demektir. Öyle ya, yeni doğan çocuklar karnı tok ve giyinmiş olarak gelmiyor dünyaya...”

Doğum yapan kadının yüzünde başkalarından izin almadan, kendi keyfi için istemeden canlı bir varlık dünyaya getirmişcesine bir suçluluk duygusu beliriyor... Kiryakov içini çekerek ayağa kalkıyor, ağır ağır odadan uzaklaşıyor.

Ebe, adamın hanımına, “Ne biçim bir adam bu?” diye soruyor. “Ne yüzü gülüyor ne bir şey... Çok da sert.”

Beriki kocasının hep böyle olduğunu söylüyor. Çok dürüstmüş, herkesin hakkını gözetirmiş, sağduyuluymuş, ölçülü ve tutumluymuş. Bunlara sıradan, ölümlü insanların katlanması epeyce zormuş ama. Hısım akrabası ondan ellerini ayaklarını çekmişler, hizmetçiler bir aydan fazla dayanamıyormuş, tek dostları yokmuş; karısı olarak kendisi ve çocukları korkudan çıt çıkaramazlarmış... Aslında kimseye bağırdığı, kavga çıkardığı filan yokmuş, erdemleri kusurlarından fazlaymış, gene de evden gidince herkes rahat bir soluk alırmış. Niçin böyle olduğunu kendisi de anlamıyormuş.

Kiryakov yeniden yatak odasına girerek, “Aşçı kadın leğenleri iyice yıkayıp kilere koysun,” diyor. “Şişeleri de kaldırmalı; bakarsın bir gün gene gerekebilir.”

Adamın söyledikleri çok sıradan, basit şeyler, gelgelelim ebe kadın bu sözlerden ürperti duyuyor. Ondan korkmaya başlıyor, ayak seslerini duyunca içi titriyor. Sabahleyin evine gitmeye hazırlanırken Kiryakov’un küçük oğlunu yemek odasında çay içerken görüyor. Adam, saçı yeni kesilmiş, soluk yüzlü çocuğa düzgün konuşmasıyla şunları söylüyor: “Yemek yemesini becerdiğine göre çalışmasını da becermelisin. Bak, şimdi bir lokma yuttun. Bu lokma parayla alınır, para ise çalışarak kazanılır. Yemek yerken bunları düşün.”

Ebe kadın, çocuğun aptallaşan yüzüne bakıyor, odadaki havanın bile bu konuşmaya dayanamadığını düşünüyor. Bu sıra dışı adamın varlığına katlanamayan duvarlar, neredeyse üstüne yıkılıverecekmiş gibi geliyor. Korkudan çıldıracakmış gibi oluyor, adama karşı duyduğu nefretle çıkınını kaptığı gibi apar topar dışarı atıyor kendini.

Yarı yolda ebelik ücretini almadığını anımsıyor, durup bir süre düşünüyor, “boş ver” dercesine elini sallayarak yürüyüp gidiyor.

1886

*****

ECZACININ KARISI

Eğri büğrü birkaç sokaktan oluşan B. kasabası derin bir uykuya dalmış. Hava kıpırtısız, ortalıkta yoğun bir sessizlik var. Yalnızca uzaklarda, herhalde kasabanın dışında, bir köpek ince, kısık sesiyle havlayıp duruyor. Hava neredeyse aydınlanmak üzere.

Kasabada herkes uykuda. Bir tek kasaba eczanesinin sahibi Çernomordik’in genç karısı uyumamış. Üç kere uyumak için yatağa girmiş, üçünde de güzünü uyku tutmamış. Pencereyi açmış, sırtında yalnızca bir gömlek, dışarıyı seyrediyor. Nedense canı sıkkın, sıcaktan bunalmış, içinde bir hüzün var. İnsana ağlamak arzusu veren, nedeni belirsiz bir hüzün bu. Kadın gerçekten ağlamak istiyor ama bir yumru gelip gelip boğazına düğümleniyor. Onun birkaç adım gerisinde kocası Çernomor, sırtı duvara yaslanmış tatlı tatlı horluyor. Açgözlü bir pire, adamın burnunun kemerine yapışmış, habire kanını emiyor. Adam bunu hissetmiyor bile, hatta keyifle gülümsüyor. Çünkü düşünde bütün kasaba halkının öksürüğe tutulduğunu, öksürük şurubu almak için eczaneye akın ettiklerini görüyor. Top atsanız, iğne batırsanız, derin uykusundan uyandıramazsınız.

Eczane8 kasaba sınırında, dolayısıyla eczacının karısı uzaklara kadar her yeri görebiliyor. Gökyüzü önce doğudan başlayarak yavaş yavaş ağarıyor, sonra yangın kızıllığı vurmuşçasına kızıla boyanıyor. Uzaktaki fundalıktan ansızın kocaman, değirmi yüzlü ay yükseliyor. Ayın yüzü kıpkırmızı. (Fundalıktan çıkarken nedense utanmış gibi.)

Gecenin sessizliğinde ansızın birtakım ayak sesleri, mahmuz şıkırtıları duyuluyor. Eczacının karısı, “Subaylar emniyet amirinin evinden karargâha dönüyor herhalde,” diye düşünüyor. Biraz sonra sırtlarında beyaz subay ceketleriyle iki karaltı beliriyor. Birisi uzun boylu, şişman; öteki daha kısa boylu, zayıfça. Çit boyunca tembel tembel yürüyor, yüksek sesle konuşuyorlar. Eczanenin önüne gelince adımlarını yavaşlatıp pencereye bakmaya başlıyorlar.

Zayıfça olanı, “Burnuma ilaç kokusu geliyor,” diyor. “Öyle ya, burası eczane. Nasıl unuturum, geçen hafta buradan hintyağı almıştım. Eczacı da ekşi suratlı bir herif, eşek çenesi gibi de kocaman bir çenesi var. Samson, Filistinlileri böyle bir çene kemiğiyle öldürmüştür herhalde.”

Kalın sesli, şişman subay, “Evet, eczacı uyuyor,” diyor. “Karısı da uykudadır şimdi. Ah Obtiosov, öyle güzel bir kadın ki bilsen!”

“Evet, görmüştüm, çok hoşuma gitti. Doktor, ne dersiniz, o kadın böyle bir eşek çeneliyi sevebilir mi? Olur mu öyle şey?”

Doktor, eczacıya acıyormuş gibi içini çekerek, “Yok, sevemez,” dedi. “Şimdi güzelimiz şu pencerenin arkasında uyuyordur. Obtiosov, ha, bir düşünsene! Sıcaktan kolunun birini yorganın üstüne atmıştır... Dudakları aralık... Bir bacağı yataktan sarkmış... Eczacı sahip olduğu hazinenin farkında mı ki? Onun gözünde ha kezzap şişesi, ha güzel bir kadın, hepsi bir...”

Subay duraklıyor.

“Doktor, ister misiniz, şuraya girip bir şeyler alalım?” diyor. “Eczacının karısını da görürüz.”

“Tam zamanını buldun sen de! Olur mu yahu öyle şey?”

“Neden olmasın? Geceleyin de ilaç vermek zorunda bunlar. Hadi, girelim!”

“Peki, dediğin gibi olsun bakalım!”

Eczacının karısı perdenin arkasına sinmiş, gene de çıngırağın sesini duyuyor. Duvara yaslanarak tatlı tatlı horlayan kocasına bir göz attıktan sonra sırtına hırkasını alıyor, çıplak ayaklarına terliklerini geçirdikten sonra aşağıya eczaneye koşuyor.

Camlı kapının arkasında iki karaltı görünüyor. Kadın lambanın kısılı fitilini açıyor, kapıya doğru yürüyor. Artık ne can sıkıntısı kalmış ne hüzün ne de ağlama isteği... Yüreği hızlı hızlı çarpıyor şimdi. Şişman doktor ile zayıf Obtiosov giriyorlar içeriye. Kadın onları dikkatle süzüyor. Koca göbekli doktor esmer, sakallı, hantal bir adam. En ufak harekette ceketi patlayacakmış gibi geriliyor, yüzüne ter basıyor. Bıyıksız subay ise pembe yanaklarıyla tıpkı bir kadına benziyor, İngiliz kamçısı gibi bükülgen bir görünüşü var.

Eczacının karısı, eliyle hırkasının önünü kapatarak, “Bir şey mi istiyorsunuz, baylar?” diyor.

“Şey... Bize on beş kapiklik nane hapı.”

Kadın hiç acele etmeden rafların birinden bir kavanoz indiriyor, eczacı terazisinde istenen kadar nane hapı tartıyor. O sırada iki müşteri bakışlarını yiyecekmiş gibi kadının sırtına dikiyor: Doktor doymuş bir kedi gibi gözlerini kısarak, teğmen ise obur bir kedi gibi kocaman kocaman açarak...

Doktor, “Doğrusu, eczanede bir kadının çalıştığını ilk kez görüyorum,” diyor.

Eczacının karısı, Obtiosov’un al yanaklarına kaçamak bir bakış atarak, “Bunda şaşacak ne var? Kocamın kalfası olmadığı için ona ben yardım ediyorum,” karşılığını veriyor.

“Demek öyle... Eczaneniz de pek hoş bir yer, doğrusu. Ne çok şişe var! Bu zehir şişeleri arasında dolaşmaktan korkmuyor musunuz? Vay canına!”

Eczacının karısı, nane haplarını bir kâğıda sarıp doktora veriyor. Obtiosov da beş rublelik kâğıt parayı uzatıyor. Kısa bir sessizlik oluyor. Erkekler birbirlerine bakıp kapıya doğru bir adım atıyor, sonra durup bir daha bakışıyorlar.

Doktor, “Bize on kapiklik karbonat verir misiniz?” diyor.

Kadın gene tembel tembel rafa uzatıyor elini. O sırada Obtiosov parmaklarını kıpırdatarak, “Sizde şöyle... anlarsınız ya, insana canlılık veren bir şey var mı?” diye soruyor. “Soda filan olabilir.”

“Vaar...”

“Hay bin yaşayın! Siz kadın değil, bir meleksiniz! Üç şişe verin bize!”

Kadın karbonatı çabucak bir kâğıda sardıktan sonra kapının arkasında, karanlıkta gözden yitiyor. Doktor göz kırparak, “Nefis bir parça!” diyor. “Böyle bir ananası Madeira Adası’nda arasan bulamazsın! Ama bir de şu horultuyu dinle! Eczacı beyefendi uyuma lütfunda bulunuyorlar.”

Az sonra eczacının karısı geri dönüyor, tezgâha beş şişe soda bırakıyor. Bodruma inip çıktığından yanakları al al, biraz da heyecanlı...

Kadın soda şişelerini açarken tirbuşonu yere düşürünce Obtiosov, “Şişşt! Yavaş!” diyor. “Kocanızı uyandıracaksınız.”

“Ne yapalım, uyanırsa uyansın!”

“Öyle tatlı uyuyor ki, yazık olur. Düşünde sizi görüyordur... Hadi, sağlığınıza!”

Sodasından içen doktor geğirerek, “Şu kocalar öyle can sıkıcı yaratıklar ki, durmadan uyusalar iyi ederlerdi. Ah, sodanın yanında bir de kırmızı şarap olsaydı!” diyor.

Kadın gülümsüyor.

“Onu da nereden çıkardınız?”

“Şimdi ne iyi giderdi! Yazık ki, eczanelerde içki satılmıyor. Ama durun, siz ilaç olarak şarap satıyorsunuz, değil mi? Vinum gallicum rubrum9 yok mu eczanenizde?”

“Vaar.”

“Tamam! Ondan verin bize. Çabuk getirin şu kahrolasıyı!”

“Quantum satis.10 Önce sodayla karıştırıp birer bardak verin. Ne diyorsunuz Obtiosov? Önce sodayla, sonra perse.11”

Doktor ile Obtiosov tezgâha yerleşiyor, şapkalarını çıkarıp içmeye başlıyorlar.

“Doğruyu söylemek gerekirse berbat bir şarapmış! ‘Şarabium berbatium!’ Ancak şey... hanımefendinin huzurunda içilince iksire dönüşüyor. Biliyor musunuz, baştan çıkarıcısınız hanımefendi! Hayallerimde sizi öpücüklere boğuyorum!”

Obtiosov da, “Elinizi öpmek için neler vermezdim,” diye katılıyor. “Şerefim üzerine söylüyorum. Yaşamımı bile verirdim.”

Eczacının karısı kıpkırmızı kesilip ciddi bir tavır takınıyor.

“Siz neler saçmalıyorsunuz?”

Doktor onu kaşlarının altından kurnaz kurnaz süzüyor.

“Siz de az cilveli değilsiniz, hani! Gözleriniz sürekli ateş ediyor. Bum bum! Kutlarım, siz kazandınız, biz de yenik düştük!”

Kadın, iki erkeğin gittikçe kızaran yüzlerine bakıyor, gevezeliklerini dinliyor, çok geçmeden kendisi de canlanıyor. Ah, ne güzel şeymiş neşelenmek! Onlarla konuşmak, gülmek, cilvelenmek hoşuna gidiyor. Hatta müşterilerin ısrarlarına dayanamayıp iki bardak şarap da kendisi içiyor.

“Siz subaylar,” diyor, “sık sık kasabaya gelseniz! Burada can sıkıntısından başka bir şey yok. Bazı günler patlayacak duruma geliyorum.”

Doktor sanki dehşete kapılmış gibi, “Beni şimdi canevimden vurdunuz!” diyor. “Böyle bir ananas... doğanın mucizesi... taşranın bu ıssızlığında... İnsanın inanası gelmiyor! Hani Gribodejov ne demiş: ‘Kuş uçmaz, kervan geçmez bir yerde, Saratov’da!’ Neyse, vakit epeyce geçti. Sizinle tanıştığıma çok memnun oldum! Çok! Borcumuz nedir güzel hanımefendi?”

Kadın gözlerini tavana dikiyor; uzun uzun düşünüp dudaklarıyla birtakım hesaplar yaptıktan sonra, “On iki ruble, kırk sekiz kapik,” diyor.

Obtiosov cebinden kabarık bir cüzdan çıkarıyor, kadının istediği parayı sayıp veriyor. Ayrılmak üzere elini sıkarken de, “Kocanız uyuyor. Kendisine tatlı rüyalar dileyelim,” diye mırıldıyor.

“Bırakın gene bu saçmalıkları!”

“Saçmalık neresinde bunun? Tam tersine, hiç de saçma değil! Ne demiş Shakespeare: ‘İnsan, gençken gönlü de gençse mutludur!’”

“Elimi bırakır mısınız!”

Uzun ayrılış sözlerinden sonra eczacının karısının elini öpmeyi başaran iki müşteri kararsızlık içinde, sanki bir şey unutup unutmadıklarını düşünüyormuş gibi, duralayarak eczaneden çıkıyorlar. Kadın hızlı adımlarla yatak odasına koşuyor, pencerenin önüne oturuyor.

Doktor ile teğmenin, eczaneden çıktıktan sonra isteksiz isteksiz yirmi adım kadar ilerlediklerini, sonra durup bir şeyler fısıldaştıklarını görüyor. Neler fısıldaşıyorlar acaba? Yüreği, şakakları küt küt atıyor. Ama nedenini kendisi de bilmiyor. Dışarıdaki iki kişinin fısıldaşırken onun yazgısına karar verdikleri düşüncesiyle yürek atışları hızlanıyor.

Beş dakika sonra doktor ötekinden ayrılıp yoluna devam ediyor, teğmense geri dönüyor. Geri dönüyor ama ne yapacağına bir türlü karar veremiyor. Bir kapının önüne gelip dikiliyor, bir uzaklaşıp dolaşmaya başlıyor. Sonunda çekine çekine çıngırağı çalıyor.

Kadın bir anda kocasının söylendiğini işitiyor: “Kim o? Birisi mi geldi ne? Kapı çalınıyor, duymuyor musun? Ne biçim iştir bu?”

Eczacı, sabahlığını giyiyor; uyku sersemi, salına salına, terliklerini şıpırdatarak eczane bölmesine geçiyor. Kapıyı açarak, “Bir şey mi istediniz?” diye soruyor Obtiosov’a.

“Eee, bana on beş kapiklik nane hapı verir misiniz?”

Eczacı hırıltılı sesler çıkararak esniyor, uyukluya uyukluya, dizini tezgâha vura vura uzanıyor, kavanozu alıyor.

İki dakika sonra eczacının karısı Obtiosov’un eczaneden uzaklaştığını, birkaç adım attıktan sonra nane haplarını tozlu yola fırlattığını görüyor. O sırada doktor çıkıyor bir yerlerden, ikisi bir araya gelip birtakım el hareketleri yapıyor, sonra sabah saatlerinin pusu içinde gözden yitiyorlar. Eczacının karısı, yeniden yatmak için sabahlığını öfkeyle çabucak çıkaran kocasına bakıp, “Ah, ne kadar mutsuzum! Ne kadar mutsuzum! Üstelik bunu kimseler bilmiyor!” diyor.

Acı gözyaşlarını tutamıyor artık.

O böyle ağlayadursun, kocası yorganını başına çekerek, “On beş kapiği tezgâhın üstünde unuttum. Lütfen al da kasaya koyuver,” diyor.

Sonra derin bir uykuya dalıyor.

1886

8. Eczaneyle eczacının evi aynı yerdedir. (Ç.N.)

9. (Lat.) Kırmızı Fransız şarabı. (Ç.N.)

10. (Lat.) Uygun miktarda. (Ç.N.)

11. (Lat.) Saf, katıksız. (Ç.N.)

*****

DÜŞMANLAR

Karanlık bir eylül akşamı, saat onda Çiftçiler Birliği doktoru Kirillov’un tek oğlu, altı yaşındaki Andrey kuşpalazından ölmüştü. Doktorun karısı, ölen çocuğunun karyolası önünde yere diz çöküp kahrından bunalımlar geçirmeye başladığı sırada, kapının çıngırağı acı acı çaldı.

Kuşpalazı salgınından korktukları için hizmetçilerin hepsine sabahtan izin vermişlerdi. Kirillov ceketsiz, yeleğinin düğmeleri çözük bir durumda, terden sırsıklam yüzünü, asit fenikten yanmış ellerini silmeden kapıyı açmaya gitti. Evin girişi yarı karanlıktı; içeri giren adamın orta boylu olduğu, beyaz atkısı ile çok solgun yüzü gene de seçilebiliyordu. Adamın yüzü öylesine solgundu ki, hole girmesiyle içerisi aydınlanır gibi olmuştu.

Gelen adam aceleci bir sesle, “Doktor evde mi?” diye sordu.

Doktor, “Doktor benim,” dedi. “Ne istiyorsunuz?”

Beriki sevinçle bağırdı: “Yaa, sizsiniz demek!..”

Bunun ardından karanlıkta doktorun elini aramaya başladı, bulunca iki eliyle birden sımsıkı sarıldı.

“Çok, çok sevindim!.. Sizinle tanışıyoruz... Ben Abogin... Sizi Gnuçev’lerde görmek onuruna ermiştim... Evde olmanıza öyle sevindim ki!.. Tanrı aşkına hemen bize gidelim. Bu iyiliği esirgemeyin benden... Karım ağır hasta... Arabam dışarıda hazır bekliyor.”

Adamın sesinden, hareketlerinden büyük bir heyecan içinde olduğu belliydi. Yangından ya da kuduz köpek saldırısından zor kurtulmuş gibi soluk soluğa, hızlı hızlı konuşuyordu. Bir şeyden korkup ne yapacağını bilemeyen insanların yapmacıksız, içten, çocuksu ürkek tavrıyla söylediği kısa kısa, kesik kesik sözlerin çoğu gereksizdi, konuyla hiçbir ilgisi yoktu.

“Ya evde bulamazsam, diye korkuyordum. Buraya gelinceye kadar acılar içinde kıvrandım. Tanrı aşkına giyinin de gidelim. Bakın, olay nasıl oldu... Aleksandr İvanoviç Popçinski diye bir arkadaşım var... Siz tanımazsınız... Bize gelmişti... Oturmuş, konuşuyorduk. Sonra çay içmek için masaya geçtik... Karım birdenbire haykırdı, göğsünü tutarak sandalyeye yığıldı. Onu karyolaya taşıdık... Şakaklarını amonyak ruhuyla ovdum, yüzüne su serptim, hiçbir yararı olmadı... Şimdi ölü gibi yatıyor... Damar çatlamasından korkuyorum... Gidelim... Babası damar çatlamasından ölmüştü.”

Kirillov dinliyor, Rusça bilmezmiş gibi susuyordu.

Abogin, gene Popçinski’den, karısının babasından söz etmeye, doktorun elini aramaya başlayınca doktor başını salladı, her sözü uzata uzata, “Bağışlayın, gidemem... Beş dakika önce... oğlum öldü,” dedi.

Abogin, “Sahi mi?” diye fısıldayarak bir adım geriledi. “Aman Tanrım, ne uğursuz bir zamanda gelmişim! Şaşılacak kadar uğursuz bir gün... şaşılacak kadar! Bakın şu rastlantıya! Sanki mahsus!”

Abogin elini kapının tokmağına götürdü, başını düşünceli düşünceli önüne eğdi. Anlaşılan kararsızlık içindeydi, ne yapacağını bilmiyordu. Gitmeli mi, yoksa doktora yalvarmaya devam mı etmeliydi?

Adam doktorun elini yakalayarak ateşli ateşli, “Beni dinleyin!” dedi. “Durumunuzu çok iyi anlıyorum! Tanrı tanığımdır, böyle bir zamanda ısrarla gelmenizi istediğim için utanıyorum. Ama başka ne yapabilirim? Kendiniz takdir edersiniz, kime başvurayım? Buralarda sizden başka doktor yok... Tanrı aşkına gidelim! Kendim için ısrar etmiyorum... Hasta olan ben değilim!”

Ortalığa bir sessizlik çöktü. Kirillov sırtını Abogin’e çevirdi, biraz durdu, sonra ağır adımlarla holden salona geçti. Kararsızlık içinde, kurulmuş bir makine gibi yürüdüğüne, salondan geçerken yanmayan bir lambanın abajurunu özenle düzelttiğine, masanın üzerinde duran kalın kitabı karıştırdığına bakılırsa o dakika herhangi bir amacı, bir isteği, belli bir düşüncesi yoktu; belki holde onu bir yabancının beklediğini bile unutmuştu. Yarı karanlık salonun sessizliği şaşkınlığını daha bir artırmış olmalıydı. Çünkü salondan çalışma odasına geçerken sağ ayağını gereğinden fazla kaldırıyor, el yordamıyla kapıyı arıyordu. Sanki yabancı bir eve girmiş ya da yaşamında ilk kez sarhoş olmuş gibi büyük bir şaşkınlık içindeydi; kendini bu yeni duyguya teslim etmişti. Çalışma odasının bir duvarı boyunca, kitap dolu rafların üzerinde geniş bir ışık demeti vardı. Bu ışık, asit fenik ile eterin ağır, boğucu kokusuyla birlikte çalışma odasından yatak odasına geçilen kapının aralığından sızıyordu... Doktor kendini masanın önündeki koltuğa bıraktı, üzerine ışık düşen kitapların sırtlarına uykulu gözlerle bir süre baktı, sonra kalkıp yatak odasına gitti.

Yatak odasına ölüm sessizliği çökmüştü. Odada göze çarpan her şey az önce kasırgayı, kasırganın yıkıntılarını anımsatıyordu; ama şimdi hepsi dinmişti. Taburenin üzerinde bir yığın şişenin, kutunun, kavanozun arasında duran mum ile konsolun üstündeki büyük lamba, bütün odayı parlak bir aydınlığa boğuyordu. Pencerenin önündeki karyolaya bir oğlan çocuğu yatırılmıştı, gözleri açıktı, yüzünde şaşkın bir ifade vardı. Çocuk hiç kımıldamıyordu; açık gözleri her an daha çok koyulaşarak sanki kafasının içine, derinlere doğru gömülüyor gibiydi. Elleri çocuğun cansız gövdesi üzerinde, yüzü yatağın kıvrımlarında gizlenmiş zavallı anne, karyolanın önüne diz çökmüştü. O da çocuğu gibi hiç kımıldamıyordu ama bedenin bükülüşlerinden, kolların duruşundan öyle bir canlılık okunuyordu ki! Bütün varlığı, gücü, hırsıyla karyolanın üzerine abanmıştı