*****

AHMET HAŞİM

BİZE GÖRE

GUREBAHANE-İ LAKLAKAN
FRANKFURT SEYAHATNAMESİ

*****

Can Miras

Bize Göre, Gurebahane-i Laklakan, Frankfurt Seyahatnamesi, Ahmet Haşim

© 2020, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Bize Göre, Kâğıtçılık ve Matbaacılık Anonim Şirketi, 1928

Can Yayınları’nda 1. basım: Ocak 2020, İstanbul

Dizi editörü: Mustafa Çevikdoğan

Düzelti: Aylin Samancı Elmasdağ

Mizanpaj: Emin Petek

Sanat yönetmeni: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

Kapak tasarımı: Alper Zeki / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-4225-5

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

AHMET HAŞİM

BİZE GÖRE

GUREBAHANE-İ LAKLAKAN
FRANKFURT SEYAHATNAMESİ

Çevrimyazı ve yayına hazırlayan

Erkan Irmak

DENEME

*****

AHMET HAŞİM, 1887’de Bağdat’ta doğdu. 1896’da İstanbul’a geldi ve Galatasaray Lisesi’nde okudu. Daha sonra memuriyete başladı. Öğretmenlik ve tercümanlık yaptı. Birinci Dünya Savaşı’nda, askerken Anadolu’nun birçok yerini gördü. Avrupa’daki şiir cereyanlarını yakından takip eden Ahmet Haşim’in Göl Saatleri ve Piyale isimli şiir kitapları Türk şiirinin en önemli eserleri arasında yer alır. Hayatı boyunca yaklaşık doksan beş şiir yazmıştır. Şairliğinin yanında denemeleriyle de bilinen Ahmet Haşim, 1924 ve 1928 yıllarında iki defa Paris’e, 1933’te de tedavi için Frankfurt’a gitmiş ve bu gezilerdeki izlenimlerini de kitaplarına alarak gezi yazısı türünün güzel örneklerini vermiştir. Frankfurt’tan döndükten kısa bir süre sonra, 4 Haziran 1933’te, Kadıköy’deki evinde ölmüştür.

*****

İçindekiler

Sunuş

BİZE GÖRE

Başlangıç

Gazi

Bir Teşhis

Bahar

Kürk

Süleyman Nazif’in Mezarı

Hemen Her Sabah

Mecmualar

At

Erkekleşme

Şehir Harici

Münekkit

Sinema

Çingene

Dinlenme ve Eğlenme Günü!

Bulutlar Karşısında Bir Muhavere

Kelimelerin Hayatı

Dostum

Dilenci

Basit Bir Mesele

Kargalar

Yeni İstanbul

Kutup Faciası

Üslup Hakkında Bir Mülahaza

Üstat

Esnemek

Deniz Kıyısında

Leylek

Müthiş Bir Böcek

Gece Gezintisi

Başparmak

Mükeyyifat

Ay

Kış

Gardenbar’da Konuşan İki Adam

Bir Faziletin Kıymeti

Şairleri Okurken

Bir Fikir ve Bir Münakaşa

Kırk Derece

Ahmet Hikmet

Yaz Kokusu

Cazibe

BİR SEYAHATİN NOTLARI

Seyahate Çıkan Adamın Duydukları

İlk İntibadan Sonra

Yapraklar ve Çiçekler İçinde Bir Şehir

Bir Rahibin Nasihati

Paris Sabahı

Hayvanlar Arasında

Paris

Paris Kadını

Neşesiz Paris

Sebze Yiyicilerle

Siegfried

Bir Akşam Sohbeti

Darülfünun Şehri

Cami ve Havra

Müstakbel Mimari

Pislik ve Temizlik

Son Sahife

GUREBAHANE-İ
LAKLAKAN

“Gurebahane-i Laklakan”

Müslüman Saati

Bir Ağaç Karşısında

Yeni Sanatkâr

Yakup Kadri

Cem’in Gözü

Son Şarklı

Osman Pehlivan

Mizah

Renkler Hakkında

Sinema

Aşk ve Kıyafet

Sonbahar Şiirleri

Sayfiyelerden Dönenler

Bir Cevap

Harabe

Krippel’in Eseri

Örtülü Kadın

Erkek

Tokluk ve Açlık

Medeni Lehçe

İki Adamın Konuştukları

Kır

Mürteci Mimari

Yeni Bina

Güvercin

Yakından

Drécoll’de Kadın Modaları

Kediler Mezbahasında

FRANKFURT SEYAHATNAMESİ

Harikulade

Gece

Bulgar Kırları

İç Sıkıntısı

Kımıldamayan Işıklar

Sinek

Alman Gecesi

Varış

Büyük Bir Avrupa Şehri

Caddeler

Faust’un Mürekkep Lekeleri

Ticaret

Hasta

Bir Zihniyet Farkı

Alman Ailesi

Sincaplar, Kuşlar Vesaire

Sonbahar

Bulutlu Hava

Beş Alman’ın Keyfi İçin

Dilenci Estetiği

Profesör Aristokrasisi

*****

Sunuş

Italo Calvino, meşhur “Klasikleri Niçin Okumalı?” başlıklı yazısında, “Bir klasiği her yeniden okuma, ilk okuma gibi bir keşif okumasıdır,” der. Gerçekten de neden yeniden yeniden okuruz klasikleri? Ya da bir başka deyişle, nasıl olur da bu kitapları her yeniden okuyuşumuz bir ilk okuma gibi etkilemeyi sürdürür bizi? Calvino bu soruya, “Bir klasik, söyleyecekleri asla tükenmeyen bir kitaptır,” yanıtını verir. Ahmet Haşim’in denemeleriyle yıllar önce karşılaşmış olanlar, az sonra yeniden buluşacakları bu her daim genç kalabilen ama zamanın aşındırmalarına da olgunlukla direnebilmiş yazıları okudukça Calvino’nun ne demek istediğini daha iyi anlayacaklardır.

Bununla birlikte, elbette bu kıymetli yazarla yeni yeni tanışanlar da olacaktır. Calvino, klasiklerin hazineleriyle henüz karşılaşabilmiş yeni okurlar için de şunu der: “Bir klasiği her ilk okuma, aslında bir yeniden okumadır.” Bu cümlenin anlamını yorumlamak için bir dilin, coğrafyanın, kültürün parçası olmanın ne ifade ettiğini, edebiyatın derin dünyasına bütün katmanlarına sızarak dahil olmanın önemini kavramak gerekir. Çünkü, “Klasikler, bizim okumamızdan önceki okumaların izlerini üzerlerinde taşıyarak ve geçtikleri kültür ya da kültürlerde [...] bıraktıkları izi peşlerinden sürükleyerek bize ulaşan kitaplardır.”1 Bu bakımdan hem yeniden hem de ilk kez Ahmet Haşim’in kendine özgü ama bir o kadar da samimi denemeleriyle hemhal olacak okurlar için, bu yazıların neden bu denli kıymetli olduğu üzerine birkaç söz söylemek faydalı olabilir.

* * *

1887’de Bağdat’ta doğan ve 1933’te İstanbul’da yaşamını yitiren Ahmet Haşim söz konusu olduğunda, erken yaşlarda ansiklopedik bilgilerle biraz yıpratılmış zihinlerimizde öncelikle bir şair imgesi canlanır hemen, ardından da alacakaranlıkta evinden çıkıp hüzünlü şiirler düşünerek sokaklarda dolaşan yalnız bir adam. Evet, elbette Haşim, dönemi için son derece önemli ve kendinden sonra gelenler üzerinde de iz bırakmış bir şairdir. 1921’de Göl Saatleri, 1926’da da Piyale adıyla kitaplaştırdığı şiirleri bugün de bütün edebiyat tarihlerinde altı çizilen, haklı yerini korumayı sürdüren eserlerdir.2 Öte yandan, genellikle ilk anda aklımıza gelmeyen onun düzyazıcılığı, aslında en az şairliği kadar etkili olmakla kalmamış, aynı zamanda hem üslubu hem de içeriğiyle güncelliğini de korumuştur. Üstelik bu yazıları okuduğumuzda, şiirlerinde pek de hissedilmeyen eğlenceli, renkli, mizahi ve akılcı yanları da gün yüzüne çıkar.

Ahmet Haşim, kısa ama son derece verimli geçen yaşamı boyunca, 1902’den itibaren çeşitli konularda denemeler kaleme alır. Pek çok dergi ve gazetede yazıları yayımlanmışsa da, bunların içinde özellikle İkdam, Akşam ve Milliyet gazeteleriyle Dergâh dergisinde yer alanlar, hem hacim hem de içerik olarak öne çıkar. Hayattayken düzyazılarını üç ayrı kitapta bir araya getirmiştir. Tıpkı şiirlerini olduğu gibi, denemelerini de kitaplaştırırken seçici davranmış, kendince en kıymetli saydıklarını, üzerlerinde kimi değişiklikler de yaparak kitaplarına dahil etmiştir.3

1928’de yayımlanan Bize Göre’de, Haşim’in İkdam gazetesine yazdığı köşe yazılarından seçmelerle, Paris seyahati sırasındaki izlenimlerini kaleme aldığı ve yine İkdam’da yayımlanan denemeleri yer alır. İkinci kitabı Gurebahane-i Laklakan, yine 1928’de kitaplaşır; bu ciltte bir araya getirdiği yazıları ise büyük oranda Akşam gazetesi için yazdıklarından oluşmuşsa da, Dergâh ve Yeni Mecmua’daki kimi denemeleri de bu kitapta kendine yer bulur. Son kitabı Frankfurt Seyahatnamesi ise 1933’te, yaşamını yitirmeden kısa süre önce yayımlanır; bu kitaptaki yazıların büyük bir kısmıysa ilk olarak Milliyet gazetesinde okurla buluşmuştur.

* * *

Ahmet Haşim’in yazılarını edebiyatımız içinde ve tarihsel olarak değerlendirirken, öncelikle bu metinlerin deneme türü açısından öneminin altı çizilmelidir. Her ne kadar günümüzde denemecilik gözden düşmüş bir mecra gibi görünse de, herhangi bir fikrin, argümanın, eleştirinin, gözlemin ya da duygunun ifade edilişinde, yani düşüncenin temelinde düzyazı ve bütün düzyazı külliyatının temeli sayabileceğimiz deneme türü bulunur. Bu bakımdan Haşim’in metinlerinin kıymetini ve yarattığı etkiyi birkaç açıdan yorumlayabiliriz.

Ahmet Haşim, Cumhuriyet tarihimizin ilk yıllarından itibaren yazdığı denemeleriyle kendine hatırı sayılı bir okur kitlesi edinmiştir. Yazılarına baktığımızda ilk dikkati çeken, dilinin yalın, anlaşılır, takibi kolay olmasına karşın daima sıra dışı, ilginç, eğlenceli kalabilmesidir. İster bir sayfalık kısa değerlendirmeleri isterse de uzun seyahat yazıları söz konusu olsun, hemen her seferinde bütünlüklü ve akla gelmedik yönleriyle ele aldığı bir bakış açısı geliştirmeyi bilir. Bu açıdan onu Cumhuriyet tarihimizin ilk köşe yazarlarından biri saymak ve deneme türünün gelişiminde en az şiirde olduğu kadar kurucu bir rol üstlendiğini belirtmek gerekir.

Haşim’in denemelerinde öne çıkan bir başka türsel ilginçlik, hiç kuşkusuz gezi yazılarıdır. Edebiyat geleneğimizde çoğu zaman ansiklopedik ya da popülist bilgilerin sıralanmasıyla geçiştirilen, dolayısıyla da seyahat edilen coğrafyanın havasını yansıtmakta yetersiz kalan bu türe Haşim’in katkısı, belki köşe yazarlığından bile daha belirgindir. Her üç kitabında da hatırı sayılır bir yer kaplayan gezi yazıları, özellikle Frankfurt Seyahatnamesi’nde kendi zirvesini bulur. Ağırlaşan hastalığı sonrasında tedavi amacıyla bulunduğu Almanya’yı, kendi sıkıntılarından neredeyse hiç bahsetmeden bu denli başarıyla gözlemleyebilmesi, bu türdeki yetkinliğinin ve özgünlüğünün kanıtıdır. Nitekim gördüklerini ele alışındaki farklılık sayesinde, ister Paris’e ister Bursa’ya isterse de Frankfurt’a gitmiş olsun; ister bir müzeyi ister kocamış leylekleri isterse de geniş caddeleri ziyaret etsin, Ahmet Haşim her defasında fark edilmeyeni, gözden kaçanı, kıymeti bilinmeyeni keşfetmeyi bilir. Üstelik bunu, hüzünden takdire, mizahtan eleştiriye, mimariden eğlenceye uzanan pek çok duyguyu yazısının içine katmayı becererek yapar. Bu açıdan onun edebiyatımızdaki gezi yazısı türünün de kurucularından biri olduğunu söylemek hiç de yanlış olmaz.

Ahmet Haşim’in hemen bütün yazılarında gözlemleyebileceğimiz mizahi tavrı, ele aldığı konuların çeşitliliği ve hepsinden önemlisi bu konuları yepyeni bir bakışla yorumlayışı, hem döneminde hem de sonrasında yazarlar ve okurlar üzerinde etkili olmuş, örnek alınmıştır. Öte yandan, bugünün okuru için bu yazıların bir başka ayırt edici özelliği daha bulunmaktadır. Ahmet Haşim’in yazılarından alınacak estetik haz elbette her devirde son derece yüksektir ancak bu yazılar bize aynı zamanda erken Cumhuriyet döneminin güncel meselelerini öğrenme, o yılların şehir hayatı hakkında fikir sahibi olma, entelektüel tartışmaların içine hızla ve büyük bir kolaylıkla katılma fırsatı da sunar. Dahası, Ahmet Haşim’in ele aldığı ve pek çoğu ufak değişikliklerle bugün de gündemimizi işgal etmeyi sürdüren bu konular, yazarın zamanı aşan, evrensel düşünüşünü bize göstermektedir. Bir başka deyişle, Ahmet Haşim’in yazıları, günümüzün okuruna da hâlâ yeni bir şeyler öğretmeyi fazlasıyla vaat etmektedir.

* * *

Ahmet Haşim’in düzyazıları, yazarın hayatını kaybettiği 1933’ten sonra da yıllar içinde pek çok kez yayımlanmış ve okuyucu tarafından ilgiyle karşılanmıştır. Öte yandan, bu çok sayıdaki farklı baskıların arasında, metinleri olduğu gibi aktaran ya da eleştirel bir gözle sunan başarılılarının yanı sıra, Ahmet Haşim’in dönemi için son derece yalın ve lezzetli olan üslubunu bozacak şekilde sadeleştiren ya da hatalı okumalar veya notlarla bir bakıma yazara haksızlık eden, daha özensiz kitaplar da dolaşıma girmiştir.

Bu yüzden, bu metinleri sadeleştirilmiş ve özgün halleriyle iki farklı edisyonla yayıma hazırlarken hep aklımda tutmaya gayret ettiğim en önemli ilke, Ahmet Haşim’in yazılarını mümkün olan en az müdahaleyle okurun beğenisine sunmak oldu. Bize Göre ve Gurebahane-i Laklakan kitaplarını Harf Devrimi öncesindeki özgün hallerini, Frankfurt Seyahatnamesi’ni ise yazarın sağlığında yayımlanan birinci baskısını esas alarak hazırladım. Özgün metinleri Latin harflerine aktarırken, günümüzün imla ve dilbilgisi kurallarını esas alarak okuma kolaylığı sağlayan bir deneyim ortaya çıkarmayı amaçladım. Daha zorlu ve üzerine uzun uzadıya düşünmeyi gerektiren sadeleştirilmiş versiyonundaysa, Ahmet Haşim’in akıcı ve anlaşılır dili, başta koyduğum ilkeyi sürdürebilmemde en büyük kolaylığı sağladı. Kimi yerlerde bugün için gündelik dilde sıklıkla karşımıza çıkmayan kelimeler yer alıyor olsa da, cümlelerin tamamından anlamlarının çıkarılabileceğine inandığım ölçüde yazarın üslubunu değiştirmekten kaçındım. Bununla beraber, bazı durumlarda artık kullanımdan neredeyse tümüyle düşmüş olan kimi sözcükleri, bugünün okurunun da takip edebilmesi için yeniledim. Böylesi değişiklikleri yaparken de hemen her seferinde halihazırda Haşim’in başka yazılarında geçen ve aynı anlamı taşıyan bir kelime kullanarak, yazarın sözcük dağarcığının içinde kalmaya özen gösterdim. Bu sayede, umuyorum ki, bu denemeleri okuyanlar dönemin havasını ve estetiğini Haşim’in yarattığı biçimiyle tadabilecekler. Bu çabamda yardımlarını ve bilgisini esirgemeyen, Can Yayınları’nın sevgili editörü Mustafa Çevikdoğan’a da ayrıca teşekkür ederim.

Ahmet Haşim’in yazılarında yer alan özel isim, eser ve yer adlarınıysa kendi dillerindeki özgün hallerini esas alarak düzenlemeyi yeğledim. Böylelikle günümüzün okurlarının, dilediklerinde daha fazla araştırma yapmak için ellerinin altında kullanılabilir ve güncel bir başlangıç noktası olmasını amaçladım. Aynı niyetle, metin boyunca yer alan dipnotlarda da mümkün olduğunca açıklayıcı ama gevezelik etmekten ya da yorum belirtmekten uzak bir tutum takip etmeye çalıştım. Bu sayede okuyanların aklına takılabilecek kimi soruları yanıtlarken kişisel değerlendirmelerini etkileyebilecek yönlendirmelerden de kaçınmayı amaçladım. Kuşkusuz, artık hepimizin kolaylıkla erişebildiği dijital kaynakları kullanarak, meraklı okurlar Haşim’in dünyası hakkında çok daha ayrıntılı bilgilere ulaşıp yazılara daha geniş bir manzaradan bakmakta özgürdürler.

* * *

Her ne kadar bu önsöz boyunca en kısa haliyle Ahmet Haşim’in düzyazılarının neden edebiyatımız için son derece özgün ve kıymetli olduğunu ve neden defalarca okunmaya değer bir klasik sayılması gerektiğini anlatmaya çalıştıysam da, yazımı tamamlamadan önce, bir kez daha Calvino’nun başta andığım “Klasikleri Niçin Okumalı?” başlıklı makalesine dönmek istiyorum.

Calvino da sayfalar boyunca kendi klasikleri okuma gerekçelerini pek çok örnekle sunduktan sonra, yazısını bitirirken, belki de hâlâ ikna edemediği okurları olabileceğini düşünerek şöyle der: “İleri sürülebilecek tek gerekçe, klasikleri okumanın, klasikleri okumamaktan daha iyi olduğudur.”

Sanırım aynı gerekçeyi ben de gönül rahatlığıyla öne sürebilirim. Hiç kuşkusuz, Ahmet Haşim’i (ister ilk kez, ister yeniden) okumak, okumamaktan çok daha iyidir.

Erkan Irmak

1. Yazının tamamı için bkz. Italo Calvino, “Klasikleri Niçin Okumalı?”, Klasikleri Niçin Okumalı?, çev. Kemal Atakay, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2017. s. 11-18.

2. Ahmet Haşim’in hayatı ve eserlerinin oluşum süreçleriyle ilgili ayrıntılı açıklamalar bu yazının niyet ve kapsamını aşacağından, burada kısaca ele alınmıştır. Bu konular hakkında daha fazla bilgi almak için bkz. İnci Enginün ve Zeynep Kerman, “Giriş: Ahmet Haşim ve Eserleri”, Ahmet Haşim – Bütün Şiirleri, Dergâh Yayınları, İstanbul, 2005, s. 9-59.

3. Ahmet Haşim’in kitaplarına almadığı yazıları, İnci Enginün ve Zeynep Kerman tarafından daha sonra derlenmiştir.

*****

BİZE GÖRE

*****

Başlangıç

Bir nevi basübadelmevte mazhar olan İkdam’ın4 sanat ve edebiyat sütunlarına bakmak vazifesini üzerime almış olmaktan utanıyorum. Bu hicap, edebiyatı yüz kızartıcı bir meşgale telakki ettiğimden ileri gelmiyor. Zira bilirim ki İngiliz milleti, Hint mülkünden ziyade Shakespeare’le5 mağrurdur; bilirim ki İran, zalim bir güneşin yaktığı kısır topraklar üzerinde mevcut olmaktan ziyade, Hafız-ı Şirazi’nin6 nazımında, Behzat’ın7 resimlerinde ve seccadelerinin renkli bahçelerinde yaşıyor; bilirim ki İspanya ne Alfonso’nun8 ne de Primo de Rivera’nındır9. Fakat kızıl karanfilli Carmen’in10 vatanı, ancak El Greco11 ve Cervantes’indir12. Hayır, edebiyattan değil, karşısında şimdiden aczimi duyduğum kariden utanıyorum.

Gazetecilik ticaret mahiyetini aldıktan sonra kendisine “müşteri” ismi verilmesi daha doğru olan karinin hoşuna gitmek gayretiyle, gazeteler tedricen sütunlarından “fikir”in bütün şekillerini süpürüp attılar. Atalete düşen güzel bir vücudu nasıl her taraftan yağ tabakaları kaplarsa gazeteler de, bir taraftan yiyecek ve içecek ilanları, diğer taraftan metni tardeden resimlerin istilası altında kaldı. Dünya matbuatına göz atılınca hükmedilir ki zamanımızda mide ve bağırsak, dimağdan çok daha şerefli bir uzuv payesini bulmuştur. Hatta iri göbekli insanların etrafımızda çoğaldığına bakılırsa, birçoklarının şimdi dimağlarını kemik mahfazasından çıkarıp karınlarında taşıdıklarına hükmetmek lazım geliyor.

Dimağ haysiyetinden bu kadar kaybettikten sonra, hayati faaliyette insanın filden, karıncadan, leylek veya zürafadan hiçbir farkı kalmıyor.

Rabbim! Her zevki tatmin edecek ve ismi yine “sanat ve edebiyat” olacak olan hacer-i felsefiyi nasıl bulmalı?!

4. Ahmet Cevdet’in kurduğu, 5 Temmuz 1894-31 Aralık 1928 tarihleri arasında yayın yapan, İstanbul merkezli gazete. Ahmet Haşim’in Bize Göre adıyla kitaplaştırdığı yazıları, ilk olarak 1928 yılı boyunca İkdam’da yayımlanmıştır. Gazete, yayın hayatı boyunca pek çok ünlü edebiyatçıya sayfalarında yer vermesiyle de ünlenmiştir. (Y.N.)

5. William Shakespeare (1564 [vaftiz]-1616), İngiliz şair, aktör ve oyun yazarı. Eserleri yüzlerce yıldır bütün dünyada oynanmaya ve okunmaya devam etmektedir. (Y.N.)

6. 14. yüzyılda yaşamış ünlü İranlı şair. Farsçanın en büyük yazarlarından biri olarak kabul edilir, özellikle gazelleriyle bilinir. (Y.N.)

7. 15. yüzyılda yaşamış büyük nakkaş; “Bihzad” olarak da anılır. Eserleri yüzyıllar boyunca minyatür sanatını etkilemeyi sürdürmüştür. (Y.N.)

8. XIII. Alfonso (1886-1931): İspanya kralı. (Y.N.)

9. Primo de Rivera (1870-1930): İspanyol aristokrat. 1923’ten 1930’a kadar Kral XIII. Alfonso’nun da desteğiyle İspanya’da bir Restorasyon hükümeti kurmuş ve bir diktatör olarak başbakanlık yapmıştır. (Y.N.)

10. Prosper Mérimée adlı Fransız yazarın 1845’te yayımladığı kısa bir roman olan Carmen, asıl ününü Georges Bizet’nin 1875’te bestelediği aynı isimli opera sonrasında kazanır. Eser, ismini başkarakterinden almıştır. (Y.N.)

11. El Greco (1541-1614): Ressam, mimar ve heykeltıraş; asıl adı Domenikos Teotokopulos’tur. Girit doğumlu bir Yunan olmasına karşın, 1577’de yerleştiği Toledo’da ürettiği eserlerle İspanyol Rönesans’ının en ünlü sanatçılarından biri haline gelmiştir. El Greco (Yunan) lakabını bu nedenle almıştır. Dışavurumculuğun ve kübizmin en önemli ilham kaynaklarından olduğu kabul edilir. (Y.N.)

12. Miguel de Cervantes (1547-1616): İspanyol yazar. Kitabı Don Quijote, gelmiş geçmiş en büyük edebiyat eserlerinden biridir. (Y.N.)

*****

Gazi

Yeni harflere dair ilk defa fikir teatisi için Dolmabahçe Sarayı’na davet edilenler içinde Gazi’yi reyü’l-ayn görmeye gidenlerden biri de bendim.

Heyecanım çoktu.

Fotoğraf adesesine zerre kadar itimadım yoktur. Binaenaleyh fotoğraf aletinin keşfiyle “portre” ressamının vazifesine nihayet bulmuş nazarıyla bakanlara hak vermek bence müşküldür. Şekil ve madde, ziyanın inikaslarına göre anbean tahavvül eder. Bu itibarla hiçbir çehrenin, evsafı muayyen bir tek tecellisi yoktur. Fırça sanatkârı, tersim edeceği çehre üzerinde, uzun müddet hayatın hazer ve meddini tarassut etmek ve onu birçok tahavvüllerinde zapt eylemek suretiyle, nihayet hakiki hüviyetin gizli hatlarını sezmeye ve görmeye muvaffak olur. Fotoğraf, bu dimaği tahlil ve terkip kudretine malik değildir. Onun için, hassas cam üzerinde tersim eden şekle bir vesika kıymeti izafe edilemez.

Gördüğüm fotoğraflara nazaran biraz şişman, biraz yorgun, biraz hututu kalınlaşmış bir vücutla karşılaşacağımı zannederken, kapıdan bir ziya dalgası halinde giren, mütekâsif bir kuvvet ve hayat tecellisiyle birden gözlerim kamaştı: Hadekaları en garip ve esrarengiz madenlerden masnu bir çift gözün, mavi, sarı, yeşil ışıklarla aydınlandığı asabi bir çehre... Yüzde, alında, ellerde bir sıhhat ve bahar rengi... Muntazam taranmış, noksansız, sarı, genç saçlar... Bütün zemberekleri çelikten, ince, yumuşak, toplu, gerilmiş, terütaze bir uzviyet.

Altı yüz senelik bir devri bir anda ihtiyarlatan adamın çehresi, eski ilahlarınki gibi, iğrenç yaşın hiçbir izini taşımıyor. Alevden, coşkun bir nehir halinde, köhne tarihin bütün enkazını süpüren ve yeni bir âlemin tekevvününe yol açan fikirlerin kaynağı baş, bir yanardağ zirvesi gibi, taşıdığı ateşe lakayt, mavi sema altında, samit ve mütebessim duruyor!

Kendi yarattığı şimşekli bulutlardan, fırtınalardan ve etrafına döktüğü feyizli seylabelerden yegâne müteessir olmayan, meğer onun genç başıymış!

O günün benim için en büyük nimeti, o efsanevi başı yakından görmem olmuştur.

*****

Bir Teşhis

Beş-altı seneden beri edebiyatımızın gösterdiği çıplaklık manzarası bütün fikir adamlarını düşündürse yeri var. Okuyup yazmanın halk arasında tamimi ve binaenaleyh kari adedinin çoğalması nispetinde yazı hünerine ârız olan bu tereddinin anlaşılmaz sebepleri hakkında hayli şeyler söylendi. Felce uğrayan maalesef yalnız edebiyatımız değildir. Bu hüzal rengi, gizli bir hastalığın sarılığı gibi, ruh ve hayalin bütün bahçelerine sirayet etmekte ve bütün yaprakları yer yer soldurup kurutmaktadır. Geçen gün Türk Ocağı’nın13 bayramında, bütün hüsnüniyetlere rağmen, saldide ve yorgun iki sanatkârın ney ve sazından daha genç ve daha zinde bir şey dinlenilemediğine bakılırsa, musikide de artık sanatkâr neslinin tükenmiş olduğuna hükmetmek lazım geliyor.

Gerçi nikbinliği saffet derecesine vardıran bazı kalem sahipleri, hâlâ kısır çalı fidanları üzerinde taze güller görmekte ısrar etmektedir. Safdilliğin bu derecesi hakkında fikir beyan etmek, ancak tıbbın salahiyetine taalluk eder.

Bahsi dağıtmadan “edebiyat”a avdet edelim: On-on beş seneden beri aynı nağmeyi geveleyip durduğumuzun bariz alametlerinden biri, karinin yeni mahsulata karşı gösterdiği hayretsizlik ve alışkanlıktır. Bu muvaneset, ancak âdet şekline inkılap etmiş bir hassasiyetin uysallığı değil midir?

Aksülameller, hiddetler, kinler ve gayzların durduğu bir fikir âlemi içinde, artık yeni hiçbir mahsulün vücut bulmadığında zerre kadar şüphemiz olmamalıdır!

13. Türk Ocağı ya da Türk Ocakları, 1912’de İstanbul’da kurulan bir kültür derneğidir. Erken Cumhuriyet yıllarında milliyetçiliği benimseyen bir örgüt içeriği kazanmış ve 1931’de Cumhuriyet Halk Partisi’ne katılmıştır. 1949’dan sonra yeniden canlandırılan dernek, günümüzde de faaliyetlerini aynı milliyetçi çerçevede sürdürmektedir. (Y.N.)

*****

Bahar

Mart başlayalı kırkını geçmiş nice tanıdıklarım hastalandı. Bazılarının bronşiti, bazılarının romatizması azmış. Baharın hastalıkları saymakla tükenmez ki... Mart güneşi, uzviyette çöreklenip yatan bütün yılanları uyandırıyor; toprağın yeniden gençliğe kavuştuğu bu mevsimde hava, kuş cıvıltılarıyla beraber insan iniltileri ve hırıltılarıyla dolu. Dün neşeli bir kır köşesinden baharın bu iki zıt levhasını yan yana gördüm: Bir tarafta genç hayvanlar oynaşıyor, kuşlar uçuşuyor, taze dudaklar ağaç kütüklerinin siperinde, sonu gelmez buselerle öpüşüyor; diğer taraftaysa yaşlı hastalar, yorgun iskeletlerinin soğumuş kemiklerini güneşte ısıtmakla meşgul. Bahar bir muhasip gibi, hayata yeni kavuşturduğu mahlukatın adedini yaşayanların yekûnundan mütemadiyen tarh etmekte...

Ne yazık ki vücudun harabisi zekânın olgunluk zamanına tesadüf eder. Manasız çocukluk, tatsız gençlik, sin-i kemale hazırlanmaktan başka nedir? Zekâ –nar, ayva ve portakal gibi– geç renk ve rayiha bulan bir sonbahar mahsulüdür. En az kırk sene güneşte pişmeden bu asil meyve ballanmıyor. Dünyayı idare eden ilim, fen, iktisat, sanat ve edebiyat cereyanlarının nâzımı, şakakları beyazlanmış kafalardır. Genç allame ve genç dâhi bir mucizedir ki, bazı yerlerde vücut buluyor.

Ne olacağı meçhul nevzadelere yer açmak için ölümün her sene, bilhassa baharda, kır saçlara attığı tırpan, kim bilir tabiata karşı insan zaferini ne kadar geciktirmektedir!

*****

Kürk

Nereden geldiği ve nasıl başladığı meçhul bir kürk modası İstanbul’un hemen bütün kadın tabakalarına sirayet etti.

Bu moda, dedelerimizin ve ninelerimizin mahut kürkünü tersine çevirip sırta geçirmek ve kurt veya goril gibi, iri cüsseli bir hayvana benzemek tuhaflığından ibarettir.

Bu moda o kadar tamim etmiş ki, şimdi kastor14 mantosu olmayan hanımın, hiç olmazsa kedi veya fare derisinden bir kürkü olmak icap ediyor.

Tırnaklarını uzatıp sivrilten ve vücudunu baştan başa tüylü göstermek isteyen kadın, belli ki insandan gayri bir hayvana benzemek için uğraşıyor. Kadınlarda bu insan şeklinde[n] uzaklaşma meylinin sebepleri ne olsa gerek?

14. Kunduz. (Y.N.)

*****

Süleyman Nazif’in Mezarı

Süleyman Nazif’in15 geçen sene öldüğünde[n] tabii hiçbirimizin şüphesi yok. Fakat bu şayan-ı hayret insanın artık yaşamadığı fikrine alışmak da ne müşkül! Hâlâ bize bir oyun yapmak için bir tarafta gizlendiğini ve neredeyse bir kapı arkasından sesinin gürleyeceğini zannediyorum. Ebedî kudretlerin hemcinsi olan bu adamın ölmesi, rüzgârın müebbeden durması gibi insana gayritabii görünüyor.

Mamafih onu tanımış olanların bu dakikada vehmi ve hayali ne olursa olsun, Süleyman Nazif artık yaşayanların dünyasından uzak, yeraltı âleminin sakinleri arasında bulunuyor. Koca bir değirmeni harekete geçirmeye kâfi bir kudreti, bazen bir tek cümlenin zembereklerine sıkıştırmayı bilen o kasırgalar kardeşi, ihtimal şimdi topraklar altında ya bir zelzeleye inkılap etmiştir veyahut yarın yıldırımlarla güreşecek koca bir çınar halinde fışkırmaya hazırlanıyor.

Süleyman Nazif’in mezarı hâlâ yapılmamış. Bunu mezar yapmak için bir heyetin yeni teşekkül ettiği haberinden öğreniyoruz. Elli-altmış kuruşluk ufak para miras bırakmış olan bu büyük Türk edibinin mezarını bundan sonra da yapmasak pekâlâ olur. Bu gibi aç ölenlerin çürümüş kemiklerine mermerden bir köşk yapmaya kalkışmaktan ne çıkar? Sadakayla dikeceğimiz iki taş, o tunç lisanın, kendi sahibine yaptığı tannan mezardan daha güzel ve daha sağlam mı olacak?

15. Süleyman Nazif (1870-1927): Şair, yazar ve devlet insanı. Aralarında Firak-ı Irak ve Malta Geceleri gibi tanınmış eserlerin de bulunduğu çok sayıda kitap kaleme almıştır. (Y.N.)

*****

Hemen Her Sabah

Hemen her sabah gazeteyi açınca okuduğumuz klişe havadisten biri: “Falan mahallede, falanın kızı, şu yaşta falan hanım, sevdiği gençle, şu veya bu sebepten dolayı evlenemediği için eline geçirdiği bir şişe tentürdiyodu içmiş. Veyahut kendini civar bir bostanın kuyusuna atmış. Zamanında yetişilemediğinden vs...”

Aşkın zedelediği bin türlü talihsizler içinde en ziyade bu hiçe giden garibanlara acımalı. Zira bu zavallılar bilmiyorlar ki birbiriyle evlenmemesi lazım gelenler varsa onlar da yalnız sevişenlerdir. Üstadım Gourmont’nun16 dediği gibi aşkla izdivacı karıştırmamalı. Aşk yabani bir hayvandır. Kanunlar haricinde, isyan ve ihtilal dağlarında yaşar. Ancak gece, karanlıklar basınca, gizli yollardan şehre girer ve bahçelerin tarhını, ağaçlı caddelerin kanepelerini altüst eder. İbadethanelerde her gün telin edilen aşktır. Hükümetler, polis ve jandarmayı ona karşı silahlandırır. Halbuki izdivaç, bir şehir müessesesi, bir emniyet tertibatıdır. At cambazhanelerinde musiki çalan ve fokstrot17 oynayan, dişi sökülmüş, tırnakları eğelenmiş zararsız aslan, orman canavarına nazaran neyse, aşka kıyasen de izdivaç odur.

Aşk muvakkit, izdivaçsa daimidir. İzdivacı aşkın devamı zannetmiş nice safdil çiftler, üç ay geçmeden dudaklarda ateşin söndüğünü görmüşler ve bir akşam, kendilerini karşı karşıya esner bulmaktan hayret etmişlerdir. Aşk değişmeyince ölür.

En eski edebiyattan en yenisine kadar, her dilde şiirin mevzusu zevce değil maşukadır. Hayaller ve istiareler hep sevgilinin süzgün gözleri ve karanlık kirpikleri etrafında pervaneler gibi uçuşur. Kahramanı zevce ve mevzusu izdivaç olan hikâyeden daha tatsız ne olabilir?

16. Remy de Gourmont (1858-1915): Fransız yazar ve şair. Şiirleriyle olduğu kadar çeşitli konularda dile getirdiği özlü sözleriyle de şöhret kazanmıştır. (Y.N.)

17. 1900’lerin başında ilk olarak Avrupa’da ortaya çıkan, 1920’lerdeyse en popüler dönemini yaşamış dört tempolu bir salon dansı. (Y.N.)

*****

Mecmualar

Gazete idaresinde biriken edebî mecmuaların yapraklarını karıştırıyorum. Bunlar içinde saldideleri, gençleri ve henüz yeni intişara başlamış olanları var. Fakat kapakları çevrilerek münderecatlarına göz atılınca, derhal aralarındaki yaş farkları siliniyor ve hepsi de insana, yeknesak bir buruşuk çehreyle bakıyor: Aynı şeyleri aynı tarzda söylemek için bu kadar nesillerin birbiri arkasından gelmesine ne lüzum vardı?

Bu mecmuaların sayfalarını açan kari, sanki yanlışlıkla ve bir anda bir bodrumun kapısını aralamış gibidir: Burun, keskin bir taaffün kokusuyla kırışıyor ve kulak, güya yeraltında bir ölüyü gömmek ve ağlamak için toplanmış garip bir cemaatin iniltisi haşyetiyle dikiliyor. Bu keskin koku hangi leşten geliyor? Şiirden! Bu baykuş feryadını duyuranlar kim? Şairler! Her devrin şairleri!

Bilmem bu muammayı nasıl halletmeli? Bizde manzum sözle konuşanlar içinde hiçbir genç ve sıhhatli insan yok mudur? Bunların hepsi de yaşlı, hasta, verem, sıracalı18, kambur, kör ve topaldır mıdır ki sesleri yalnız ah u enin perdesinden yükseliyor? Maşukaları onları kovuyor, nişanlıları bırakıyor ve su, gece ve mehtap kendilerini mütemadiyen ölüme çağırıyor?

Şiir bu tarzda bir inilti olmakta devam ettikçe, “şair” kelimesi müthiş bir hastalığın ismi gibi, sıhhatli insanları elbette haşyet ve istikrahla titretecektir.

18. Deride ve genellikle boyunda görülen, lenf düğümlerinin şişkinliğiyle beliren bir tüberküloz türü. (Y.N.)

*****

At

Baharda şu atlara ne oluyor? Bazı böceklerin ve kertenkelelerin aşk mevsiminde, uzviyetleri[nin] zehirle dolduğunu biliyoruz. Acaba bahar atların da mı kanını zehirliyor? Senenin on bir ayı yumuşak başlı ve uysal olan at, bahar çayırından ağzına bir tutam ot alınca hassas, sinirli, ürkek ve tehlikeli bir hayvana dönüyor. En uzak ufukların arkasından gelen en hafif bir kısrak kokusunu duyar duymaz, bahar güneşinde renkli tüyleri pırıl pırıl yanan güzel başın burun delikleri korkunç bir iştihayla açılıyor, kulaklar huniler gibi dikiliyor ve genç kişnemeler, baharda bir fırtınanın gök gürültüleri gibi, yeşil ovalarda uzun uzun akisler yapıyor. Aşk mevsimi müddetince, hemen bütün dört bacaklılar gibi bu zavallı asil hayvanın bir dakika rahatı yoktur.

Şükretmeli ki insan böyle muayyen bir aşk mevsimine tabi değil! Öyle olmasaydı, baharın kokuları havalara dağılır dağılmaz kuduracak insanın diş ve tırnaklarıyla yıkacağı medeniyete, her sene bahardan sonra yeniden başlaması lazım gelecekti.

*****

Erkekleşme

İntiharlar tekrar çoğaldı. İhtiyarları açlık, gençleri aşk ölüme sevk ediyor. Gençler içinde kendini öldürenlerin büyük ekseriyetini erkekler teşkil ediyor.

Şu halde: Erkeği seve seve ölüme yollayacak derecede cinsî bir tefevvuk ve kudrete malik olan kadının erkeğe, yani kendi esirine müsavi olmak ve benzemek için yaptığı bütün o mezbuhane gayretlerin sebebi delilikten başka ne olabilir?

Altın gözlerin tılsımını ve mercan dudakların ateşini bir kâğıt çantasına, bir mürekkepli kaleme ve bir muşambalı pardösüye değişen asri kadınla beş-on dakika, biraz yakından konuşmak, erkekleşme merakının kendisine ne pahalıya oturduğunu anlamaya kâfidir: İşkadını –erken yazıhanesine gitmeye ve geç evine dönmeye mecbur olduğu için yıkanmaya ve temizlenmeye hiç vakti olmayan kirli işadamı gibi– acı acı, ter, kepek, yağ ve toprak kokuyor. Lavanta ve pudra, deriden ve saçtan dağılan o karışık kokuyu daha iğrenç yapmaktan başka bir şeye yaramıyor.

Binlerce asırlık erkek medeniyetini anlamak ve benimsemek için işe pek geç koyulan kadın, şimdi müthiş bir saya mahkûmdur. Er geç dimağ yorgunluğu, dünya yüzünü, saçı vaktinden evvel dökülmüş, cascavlak mütefekkir kadın başlarıyla da dolduracaktır.

İşte o gün feci intiharın dünya yüzünden tamamen kalkacağı gündür!

*****

Şehir Harici

Üç-dört seneden beri uzak kırlardaki çiftliğinde arılar, inekler, keçiler ve tavuklardan müteşekkil dost bir hayvan çemberi ortasında yaşayan akil bir dostumu ziyarete gittim.

Şehirden tamamen uzaklaşan bu dostu, ilk bakışta tanımak müşkül oldu: Saçları vahşi bir inkişafla başını sarmış, rengi bakır kırmızılığı almış, dişleri uzamış, lehçesinde çetin sesler peyda olmuştu. Alnında ne hüzünden ne neşeden eser kalmamıştı. Tabiat, dostumu temessül etmiş ve onu bir kaya parçasına döndürmüştü.

Tabiatın insana yapacağı en büyük iyilik, şüphe yok ki cismi böyle haşin bir zırh ve içindeki ruhu da böyle bir çelik külçesi haline getirmektir. Şehirlerin sarı derisini kırların kızıl derisine değiştikçe güneşin ve toprağın kardeşi olmak kabil mi?

Derler ki: Aynı ağaçların, aynı tepelerin ve aynı semaların namütenahi bir tekrarından başka bir şey olmayan kır âleminin saadetleri, sırf şairane bir ibda eseridir. Filhakika, yaşamak hünerindeki aczi yüzünden, şehirde mesut olamayan şair, oktruva19 hududu haricinde bir cennet mevcut olabileceğini zannetmiş ve başkalarını da buna inandırmak için, asırlardan beri manzum sözün telkin kudretinden istiane etmiştir. Bu itibarla şairin kırı, olsa olsa kolay süt, ekmek, peynir ve bal temin eden bir çiftlik olabilir.

Fakat kır, hakiki kır, sert toprakla sert insanın boğuştuğu âlemdir.

19. (Fr.) Octroi: Eskiden şehir sınırlarında, özellikle yiyecek maddeleri üzerinden alınan bir ticaret ya da gümrük vergisi. (Y.N.)

*****

Münekkit

Bir mühendisi, bir şairi, bir doktoru, hatta ismini bile ömrünüzde işitmediğiniz herhangi bir mesleğe mensup birini, hiç anlamadığınız bir işinden dolayı beğenir gibi olunuz. Derhal bütün faziletler sizindir: Hayırhahsınız, zekisiniz, sevimlisiniz, terbiyelisiniz; ilminize, irfanınıza hiç diyecek yok! Ağzınızdan düşürüverdiğiniz küçük ve mürai bir methe mukabil sırtınıza geçirilen mutantan altın hilati bir an içinde kaybetmemek ve yağmur altında bir çıplak gülünçlüğüne düşmemek istiyorsanız sakın sözünüze en ufak bir kayıt ihtiyatının gölgesini düşürmeyiniz.

İşte rahat yaşamanın düsturu!

Halbuki her fikir otlağından, topal ve yaralı bir hayvan gibi, sopayla, taşla, tekmeyle uzaklaştırılan münekkit, hakikatte, insan zekâsının en müessir hademelerinden biridir. Müstakbel şafaklara doğru yürüyen mevkibin ta önünde, ümidin bayraklarını dalgalandıran onun koludur.

Büyük üstadım Gourmont şunu der: Bütün canlı mahlukata nazaran insanın faikıyetini yapan, istidatlarının tenevvüüdür. En zeki hayvan bir tek şeyi yapar. Fakat onu mükemmel yapar: At, arka ayaklarıyla, Dempsey20 ve Carpentier’nin21 yumruklarından daha mükemmel çifteler atar; arı, kimyahane fırınlarına ve dolaşık imbiklere hiç muhtaç olmaksızın bir Berthelot22 dehasıyla balını süzer; örümcek, en usta bir dokumacı gibi havai tuzağının nameri tellerini örer. Fakat o kadar!

Halbuki bin bir sahaya dağılmış çalışan insan faaliyetinin mahsulleri, biz-zarure nakıs ve muvakkattir. Hayvan, gayesine varmış duruyor, insan gayesini hâlâ aramakla meşguldür.

Herhangi bir sahada insanı artık daha ileriye gitmekten müstağni görenler, bilmeyerek, onu hayvan seviyesine indirmek isteyenlerdir.

Münekkit ise, her beşerî marifetin hâlâ tekemmüle muhtaç olduğunu bağırmakla, her sabah, insana hayvan olmadığını hatırlatıyor.

20. William Harrison “Jack” Dempsey (1895-1983): Amerikalı boksör. 1919 ile 1926 arasında ağır sıklette dünya şampiyonu unvanını taşımıştır. (Y.N.)

21. Georges Carpentier (1894-1975): Fransız boksör. Dört ayrı sıklette dünya şampiyonu olmuş ve 1920-1922 arasında hafif sıklet dünya şampiyonu unvanını korumuştur. 1921 yılında Dempsey’yle de bir maç yapmış ancak rakibine yenilmiştir. (Y.N.)

22. Pierre Eugène Marcellin Berthelot (1827-1907): Fransız kimyager. Özellikle termokimya alanındaki çalışmalarıyla ünlenmiştir. (Y.N.)

*****

Sinema

Boş vaktim oldukça sinemaya giderim. Yumuşak bir karanlığa gömülmüş, makinenin hışırtısını dinleyerek, cismimin değil, ruhumun bir çetin yol üzerinde mola verdiğini hissederim. Karanlık ölümün bir cüzüdür, onun için dinlendiricidir. Büyük dinlenme, bir zulmet denizine dalıp bir daha ışığa kavuşmamaktan başka nedir?

Sinemanın diğer bir fazileti de olgun yaşın, kafatası içinde, bir deste devedikeni gibi sert duran acıtıcı mantığı yerine, çocuk safdilliğini ve kolayca aldanış kabiliyetini ikame etmesidir. Rüya âlemi üzerine açılmış sihirli bir pencereyi andıran beyazperdede koşuşan, dövüşen, düşen, kalkan şu ahmak eşhasın tatsız tuhaflıklarından veyahut kovboy cündiliklerinden veya harikulade hırsızlık vakalarından, başka türlü tat almak kabil olur muydu? İnsan saffetiyle tagaddi eden sinema edebiyatı, henüz kıymetsiz muharririn işidir. Resmi beyazperde üzerinde kımıldayan şu rimelle kirpiğinin her teli bir ok gibi dikilmiş güzel kadının gözünden damla damla akan sahte gözyaşları, zevkini ve aklıselimini, şapka ve bastonuyla birlikte vestiyere bırakmayan adamı, teessürden değil ancak can sıkıntısından ağlatabilir.

Sinema böyle yormayan masum bir göz eğlencesi kaldıkça, yorgun başın munis bir ilticagâhıdır. Her zevkini kaybetmiş ruhu, çocukluk tazeliğine kavuşturan bu karanlıkta, basit musiki, tatlı bir ninni vazifesini görür. Ben en güzel ve en dinlendirici uykularımı sinemanın, ipek yastıklar gibi başın arkasına yığılan yumuşak karanlıklarına medyunum...

*****

Çingene

Dün bahar bayramıydı. Yani bayramların en tabiisi! Papatya, gelincik ve bülbül âlemi içinde, hayattan bir günün acılarını unutmak için, bütün şehir halkının, şen bir kafile halinde döküldükleri yeşil istikametleri takip ederek Kâğıthane Deresi’ne indim. Bu mahzun ve karanlık vadide baharı görmek hayaliyle, tozlu ve dolaşık yollar üzerinde saatlerce taban tepmiş ve ter dökmüş olanların –her sene olduğu gibi– bu sene de kendi saffetlerine acı acı gülümsediklerinden şüphe etmiyorum.

Benim Kâğıthane’de aramaya gittiğim ne kuş ne de çiçekti; sırf Çingene görmek ve zurna dinlemek iştiyakıyla, şu sonu gelmez bir akşam alacalığının kederine müstağrak olan iki dağ arasına gittim. Çingene, insanın tabiata en yakın kalan güzel bir cinsidir. Zannedilir ki bu tunç yüzlü ve fağfur23 dişli kır sakinleri, beşerî şekle istihale etmiş birtakım neşeli yeşil ağaçlardır. Çingene bizzat bahardır. Çocukluğumda gördüğüm baharlardan bugün hatırımda kalan hayal, yeşil, kırmızı, sarı şalvarlar giymiş, şarkı söyleyen ve el çırpan bir alay genç kız içinde tahta zurnasını çalıp bu musikinin vahşi kahkahaları andıran müşabih akisleriyle yeşil vadileri uzun uzun inleten genç bir Çingene’dir.

Heyhat! Dün Kâğıthane Deresi’nde aksisedaya hâkim, yalnız bozuk fonograf24 sesleriydi.

23. Çin’de üretilen porselen eşyalara verilen genel ad. (Y.N.)

24. Gramofon. (Y.N.)

*****

Dinlenme ve Eğlenme Günü!

Cuma gününe eğlence ve rahat günü denilmesine gülmeli! Bütün yiyeceği ve içeceği dolaplarda kilitlenmiş; odalardaki kanepe ve koltukları kaldırılmış bir evde yiyip içmek, gülüp oynamak mümkünse, şu cuma gününün bir taun rüzgârıyla süpürülmüş gibi boşalan sokaklarında eğlenmek de ihtimal kabil olur.

Bu cuma günü, sabahleyin evimde düşündüm: Güneşin batacağı ve beni cumadan kurtaracağı saate kadar geçireceğim zaman, gözüme, ayaklarımla çıkacağım sarp bir dağ tepesi gibi göründü. Moda sahillerini düşündüm: Sarı saçlı İngiliz sütninelerinin el arabalarında dolaştırdığı pembe çocukları seyretmekle geçirilecek bir günün zevki, bana hiç de kâfi derece cazip görünmedi. Bir dost evinde dedikodu, kahvelerin birinde bir fincanla karşı karşıya tefekkür veya Kızıltoprak kırlarında otlayan başıboş öküzlere refakat şıkları arasında bir karar veremeyerek nihayet İstanbul’a inmek için iskeleye koştum.

Yeni yanaşan vapurdan neşeli bir halk boşalıyordu. Köylüyü kaçıran zevklere karışmak üzere acele eden bu safdillere içimden acıdım.

Vapur köyden ayrıldı. Köprü’ye25 çıktık. Demir parmaklıklara dayanmış, sulara dalgın bakan mahzun bir halk, cumasını İstanbul’da geçirmeye gelen bu diğer zavallılara sanki gizli gizli bakıp merhametle baş sallıyordu.

Cuma günü! Ölüm günü! Zevkin nerede?

25. Galata Köprüsü. (Y.N.)

*****

Bulutlar Karşısında Bir Muhavere

Kuraklık Münasebetiyle

Fen, yağmuru lazım olduğu zaman yağdırmak imkânı bulmadıkça veyahut suyun yerini tutacak bir madde keşfetmedikçe dünyanın mutlak hâkimleri, şu kızıl ufuklar üzerinde sıra sıra yürüyen ve gürleyen siyah bulutlar kalacak! Hint’in kadim din kitabı olan Vedalar’da26 bulutların istiarevi ismi ineklerdir. Kimyanın namütenahi terakkisine rağmen dünya hâlâ gıdasını şu semavi memelerden akan sütte arıyor. Fen, bulutların keyif ve hevesine tahakküm edebilmekten şimdilik hayli uzaktır. İnsan sefaletine karşı bulutları merhamete getirmek için elimizde yağmur duasından başka hiçbir çare yok!

Bulutlar bize küsünce nehirler kurur, tarlalar ölür. Bahçeler solar, toprak mahsulatını keser; eşhasın kesesi ve bin-netice devletlerin hazinesi boşalır; ticaret durur, sanat durur. Bu vasi haile çerçevesi ortasında, insanın korkunç kaderini bir an tasvir etmek bile muhayyileyi yakmaya kâfidir. Denilebilir ki mutattan biraz daha fazla sürecek bir kuraklık, milyonlarca insan batınının, asırlardan beri zahmetle biriktirdiği zekâ sermayesini tüketmeye ve bizi bu derece şımartan bir medeniyeti iflas ettirmeye kâfidir. Hasılı, hayatın namütenahi çarklarını döndüren bulutlardır!

Desek a! Şu çarkları suyla dönen dünya, kâr-ı kadim bir değirmenden hâlâ farklı değil!

26. Hindular tarafından kutsal kabul edilen ve yine bu dinin mensupları için var olduğuna inanılan bilgileri içeren kitapların genel adıdır. Nitekim veda sözcüğü de bilgi anlamına gelir, en eski metinlerin MÖ 1500’lü yıllara ait olduğu düşünülmektedir. (Y.N.)

*****

Kelimelerin Hayatı

Hiçbir şey lisan kadar bir ağaca müşabih değildir. Lisanlar –tabii ki ağaçlar gibi– mevsim mevsim rengini kaybeden ölü yapraklarını dökerler ve tazelerini açarlar. Lisanın yaprakları kelimelerdir.

Edebî bir metni okuyorken, daha düne kadar zinde bir manası olan “melek” kelimesinin, bugün tamamen hayatiyeti tükenmiş, renksiz ve şekilsiz bir lafız haline geldiğini hissettim. Bu kelime şimdi Türkçede soğuk bir naaştan başka bir şey değildir.

Melek nedir?

Edebiyattaki manasına göre, melek bir kadındır ki gözleri mavi, saçları sarı ve beyaz entarisinin etekleri uzundur. Hıristiyan sanatında melek, lepiska saçları topuklarına kadar uzanan, büyük güvercin kanatlı, mahcup bir genç kız suretinde temsil edilir ve daima elinde sur nevinden uzun bir musiki aleti olduğu halde, gökte beyaz bulut yığınlarının kenarından tebessüm ettirilir.

Bu verem çehreli maverai güzelin enmuzeci, kadın kıyafetinin son inkılabına kadar devam edebilmişti. Fakat kadın saçları berber makasıyla kısalıp eteklerin yarısı da terzi nefesiyle uçarak dizleri çıplak bıraktığı günden sonra melek, birden mazinin silik şekilleri arasına düşmüştür.

Şeytani bir alevin temasıyla, taraf taraf ateş kırmızılığına boyanan muasır kadın çehresi yanında, uzun sarı saçlı ve mavi gözlü “melek”, şimdi aptal bir halayık çehresinden daha fazla cazip değil.

*****

Dostum

Dostum, alelade bir insandır, onun için tarifi gayet müşküldür. Vücudunun kusurlarını elbiseyle gizlemek hünerinden bihaberdir, yani şık değildir, ahlak kaideleriyle de ruhunun çirkinliklerini saklamayı bilmez, yani mürai değildir.

Dün onunla caddede karşılaştık. İşinden yeni çıkıyordu. Yorgundu. Hissediyordum ki dimağında fikirler, sonbaharın hasta sinekleri gibi zahmetle kımıldanıyordu. Kendisine bir yerde oturup dinlenmeyi teklif ettim. Alıştığımız bir köşede, iki siyah bira kadehi karşısında, sakin sakin konuşmaya koyulduk. Köpüklü serin mayi, boğazından geçtikçe bir dakika evvel, dimağında sürüklenmekten bile âciz sineklerin tedricen kanat oynatmaya başladıklarını gözümle görüyor gibiydim. Alkol miktarı yorgun uzviyetinde çoğaldıkça, zekâsı adeta muntazam bir faaliyetin merkezi olmaya başlıyordu.

Fakat biranın zayıf tesirini nakâfi bulan dostum birden, şeytani bir ilhama tabi olarak kendisine karışık bir Amerikan içkisi getirtti. Fazla bekletmeden bira ve kokteyl dimağında müthiş bir infilakla karşılaştılar ve ölgün sinekleri kudurmuş arılara döndürdüler. Şimdi dostum karşımda, tepeden tırnağa kadar vızıltılı, coşkun bir kovan olmuştu. Evvela bize hizmet eden adama şiddetle hakaret etti, beni sebepsiz tersledi ve biraz evvel masamıza misafir gelen bir arkadaşla hiçten münakaşaya girişerek fikrini, hiddet ve şiddetin en son perdelerinden çıkan korkunç bir sesle müdafaa etti.

Hesabımızı gördük. Onu açık havaya çıkardım. Bir bahar akşamının tatlı serinliği kıpkızıl çehreye vurdukça sesin huşuneti düştü. Hiddeti, yavaş yavaş derin bir sükûna munkalip oldu.

Bana söyleyiniz: Boğazından geçen içkilerin nevine, ziyaya ve havaya göre, her an ruhu muhtelif teamüllerin sahnesi olan dostumun, bir kimyahane çanağından farkı var mıydı? Dostumun insan olarak irade kudretine ne kıymet verirsiniz?

*****

Dilenci

Yolumun üzerinde her sabah tesadüf ettiğim bir dilenci var. Bu zeki çehreli adam, yoklama defteri imzalamaya mahkûm bir kalem efendisi intizamıyla, her gün, tam saat altıyı kırk geçe köşesine gelir ve tam saat ona kadar da bir tek söz söylemeksizin, sırf gözlerinin derin elemi ve edasının sakit belagatiyle gelip geçenlerin merhametini avlar. Merhametlerin, birer şaşkın güvercin telaşıyla bu mahir avcının kurduğu tuzağa düşmek için nasıl kanat çırptıklarını görmek benim her sabahki eğlencemdir.

Sabır, tahammül, intizam gibi seciye faziletlerinin en müşkülleriyle mücehhez ve aynı zamanda ustalıklı bir sükûtun vahi bir talakate tercih olduğunu bilecek kadar zevk ve idrak sahibi olan bu adamın, daha çetin sahalarda, daha kârlı şikârlar arkasında koşması mümkünken, bir dilenci kisvesi altında gelip geçenlere el uzatmaya razı oluşunu büsbütün budalaca bir hareket addetmedim.

Bu adam haklıydı:

Hayatın, zevk membası olarak kuvveti ve insanın yaşamak hususundaki kudreti nispetinde, fakirin hali yamandır. İşte bunun içindir ki New York veya Londra gecelerinde, kuru bir kemik parçasını, açlıktan gözü dönmüş köpeklerin ağzından kapmaya muhtaç kalan korkunç hayat düşkünlerine verilen “fakir” ismi, Hindistan’da, Ganj Nehri kenarında, nim mukaddes bir payenin unvanıdır. Fakire merhamet, saadet ve felaketleri namürai kuvvetlerin keyfine tabi ve binaenaleyh her an refahtan sefalete düşmek tehlikesine maruz olanların meçhulattan bir nevi istimdadıdır. Bu gibilerin dilenci avucuna sıkıştırdıkları her sadaka, yarın istemekten korktukları bir sadakanın resülmali gibidir.

Her sabah, samit bir haile çehresiyle karşıma çıkan dilenci, şüphesiz, hesabın henüz tesadüfe galebe etmediği bir âlemde yaşadığını biliyordu ve hudutsuz bir saffet ve gaflet denizi içinde, merhameti, giranbaha inciler şeklinde, kolayca avlamaktan zerre kadar mahcup görünmüyordu.

*****

Basit Bir Mesele

Nişantaş[ı] taraflarında oturanlar –veyahut benim gibi o semte ara sıra misafir gidenler– bazı öğleüstleri ve bazı akşamlar, caddeden yükselen yakıcı bir kaval sesiyle elbet titremişlerdir. Asri, büyük apartmanlar mahallesini sanatın sihriyle bir lahzada kır, bağ, dağ âlemine çeviren bu rustai, yeşil musikinin membası, bir âmânın üflediği bakır borudur. Beğenmediniz mi? Kadim efsane dünyasında Marsias27, Apollon’un28 mağrur rebabını29, hakir kamış düdüğüyle mağlup etmişti.

Kıyafeti, şekli, vaziyeti hep kendi aleyhine olan bu zavallı sokak musikicisinin perişan bedeni, ilahî bir sırrın mahfazasıdır. İşte sanatkâr budur. Dikenli, karmakarışık bir fidanda “gül” mucizesinin inkişafını tabii bulanlar, sanatkârın maddiyat ve maneviyatı arasındaki farka hayret etmemelidirler. Adım atmak için bile bir başkasının yardımına muhtaç olan ve ancak kuru ekmekle taayyüş edebilen bu gözsüz ve âciz insan, maneviyat sahasında, bilakis, kudreti payansız bir hükümdardır. İstediği dakikada bize bir raşe gömleği giydirmek, kalbimizin darabanına, kanımızın deveranına tahakküm etmek için bu adamın bizzat bize görünmeye, bizi ikna etmeye, söz söylemeye, nefes tüketmeye hiç ihtiyacı yoktur. Musikisinin her hamlesi, hünerinin hem nazariyesini hem de lezzetini, dinleyene bir anda telkin ediyor. İşte sanat, işte hakiki sanat budur! Ötesi laftır.

27. Yunan mitolojisinde yer alan, flüt çalmasıyla ünlü, Frigyalı satir. Efsaneye göre, Marsias’ın flüt çalışını kıskanan ve kendisi de lir çalan tanrı Apollon onu bir yarışmaya davet eder. Kazanan diğerine istediği cezayı uygulayabilecektir. Marsias da en az Apollon kadar güzel çalmasına karşın Apollon onu kurnazlıkla alt eder ve diri diri derisini yüzer. (Y.N.)

28. Yunan mitolojisinde müziğin, sanatların, güneşin, ateşin ve şiirin tanrısı. Aynı zamanda kehanetlerde bulunur ve hekimlik de yapar. Zeus ve Leto’nun oğlu, Artemis’in ikiz kardeşidir. Kuvveti ve yakışıklılığıyla da bilinir. (Y.N.)

29. Çoğunlukla Orta Asya halkları tarafından kullanılan telli bir çalgı. Tanrı Apollon yine telli bir çalgı olan lir çalmasına karşın, Ahmet Haşim –muhtemelen bilinirliğinden dolayı– rebap sözcüğünü kullanmayı tercih etmiştir. (Y.N.)

*****

Kargalar

Hani bu sene kargalara harp ilan edilmişti? Ya bu tepemizde sürü sürü uçuşan kara kuşlar ne? Her sabah gözlerimi, semalardan gelen paslı sesler gıcırtısıyla açıyorum. Sanki binlerce çelik makas, semaların lacivertini doğramak için mütemadiyen açılıp kapanarak, havada cehennemî bir gürültüyle şakırdıyor. Bahar geleli, kargalar hudutsuz bir neşe içinde! Sanki insan silahına karşı yeni galebelerini tesit ediyorlar. Vapura gitmek için geçtiğim tarlaya konan kargalar şimdi gelip geçenden zerre kadar korkmuyor. Bilakis, bu tank gibi madenî bir zırhla her tarafı kaplı kuşların yuvarlak kanlı gözü ve çelikten gagası, garip bir tehditle insana doğru çevriliyor. Öyle ya! Galip mağluba başka türlü mü bakacaktı?

Kargalara karşı her sene açılan muazzam cidalin böyle boş neticeler vermesi, hasmımızın zekâsı hakkındaki nakıs vukufumuzdan ileri geliyor. Serçe gibi zayıf bir hasımla dövüşmediğimizi bilmeliyiz. İzdivacı insanlardan daha iyi tatbik eden ve şammesi köpeklerden bin kere daha kuvvetli olan bu et yiyici kuş, bir sopayı bir tüfekten ayırmak hususunda en seri bir anlayış kabiliyeti gösteren sayılı kanatlı hayvanlardan biridir. Yapılan bazı tetkiklere nazaran karga üç adedine kadar saymayı da biliyor: İki avcı bir adaya karga avına gitmişler. İlk tüfek patladıktan sonra tabii kargalar adadan uzaklaşmışlar. Avcılardan biri adayı terk etmiş, kargalar avdet etmemişler ve ancak ikinci avcının da adadan çıktığını gözleriyle gördükten sonra ağaçlarına dönmüşler. Üç avcıyla aynı tecrübe, aynı neticeyi vermiş. Fakat avcı adedi üçü geçince, rakamı seçmek hususunda karga zekâsının dumanlanmaya başladığı görülmüştür.

Çoğumuzdan akıllı olan bu çelikten dökülmüş zeki kuşla uğraşmak için avcı tüfeği değil, mitralyöz lazım!

*****

Yeni İstanbul

Gerçi yangın bir felakettir fakat şehremanetinin bazı mühim vazifelerini ekseriyetle yangınlar gördüğü için, İstanbul halkı hanüman-suz alevlere karşı kendini minnettar addetse yeri vardır. Fatih taraflarının, Hırka-i Şerif’in, Karagümrük’ün eski karanlık sokaklarını, köhne evlerini bilenler, yangınlardan sonra oralarda açılan geniş ve havadar sahalar karşısında, Fransızların dediği gibi, felaketin bir şeye yaradığını görmüşlerdir.

Mamafih itiraf etmeli ki nice hüsranlar ve gözyaşları pahasına mal olan bu hazin nimetten lazım olduğu gibi istifade etmesini bilemedik. Yangın mıntıkasında açılan bulvarların her iki tarafında peyderpey yapılmakta olan küçük, üslupsuz, nizamsız binalar, bir yeni çirkin İstanbul’un rüşeymini teşkil ediyor.

Mimari eserler, fazla çirkinliğe, fazla garabete mütehammil değildir. Gülünç bir resim levhasına bakmamak, fena bir şiiri veya ahenksiz bir musikiyi dinlememek suretiyle bunların muzır tesirlerinden ruhumuzu vikaye edebiliriz; fakat fena mimarın eserinden sakınmak kolay bir iş değildir. Âciz bir muhayyile, fakir bir ruh, yol ortasına dikilmiş taştan koca bir şekle inkılap edince, bütün bir şehrin manevi sıhhatini, nesillerce bozmak kudretinde bir tehlike olur. Son senelerin ağlanacak, sahte mimarisi yüzünden değil midir ki, ruhumuzun bedii kabiliyetine delil aramak için eslafın âsârına başvurmaktan başka çare bulamıyoruz.

*****

Kutup Faciası

Haftalardan beri kutup buzullarında kaybolan General Nobile30 ile arkadaşlarının nihayet kurtarılışı, bütün kürenin medeni sakinlerine derin bir nefes aldırdı. Şimdi de Amundsen’in31 feci akıbeti endişesi yürekleri sıkıyor. Maddi menfaatlerini müdafaada gösterdiği vahşet ve gılzet kabiliyetiyle, fıtratı hakkında, akili bazen nevmit bırakan insan, ara sıra gösterdiği bu ulvi tesanüt manzaralarıyla, kurt ve sırtlanın müstekreh cinsinden olmadığını gösteriyor. İptidai hırsların çamurdan tabakası fevkinde, cihanşümul bir manevi ve medeni insanlık var. Bunun dimağı, asabı, kalbi ve damarları birdir. Türk âlemi, kutup faciasının haberlerini takip ederken gösterdiği derin alakayla bu vâsi kalbin çarpıntısını kendi göğsünün altında da hissettiğini göstermiştir. Büyük kahramanın eli, Türk topraklarını çelikten bir hatla çevirirken, manevi Türk âlemini diğer âlemlerden ayıran seddi de yıkmıştır. Bu ulvi yapıcı ve yıkıcının büyük medeni eserlerinden biri de bugün kutup faciası karşısında yekpare duyduğumuz teheyyüç ve teessürdür.

General Nobile ve arkadaşları! İnsan saadetinin henüz acı olan balını, biraz daha tatlılaştırmak için yeni usareler toplamak ümidiyle, esrarengiz kuzeye doğru uçan ve kanatları kırılarak buz kayaları üzerinde uyuşup kalan asil arılar! Çengel parmakları üzerinde mütemadiyen kârını sayıp duran küçük ve muhteris bir insanlığa mensup olmak arını bize unutturan sizin o hesapsız ve delice cesaretinizdir.

30. Umberto Nobile (1885-1978): İtalyan havacılık mühendisi ve kutup kâşifi. (Y.N.)

31. Roald Engelbregt Gravning Amundsen (1872-1928): Güney Kutbu’nda Kuzeybatı Geçidi’ni ilk aşan Norveçli kâşif ve denizci. 16 Haziran 1928’de Umberto Nobile’yi kurtarmak için gittiği Kuzey Kutbu’nda kaybolmuştur. (Y.N.)

*****

Üslup Hakkında Bir Mülahaza

Çocukluğumda, hayalime gösterdiği yeni bir cihan manzarasıyla kâh beni gaşiy ve tahayyül içinde bırakan kâh asabıma sevk ettiği raşelerin kuvvetiyle gözlerimi zevkten yaşartan bir şiir mecmuasını, geçen gün, senelerden sonra tekrar elime alınca acı bir hayret içinde kaldım:

Kitabın muhteviyatı, solan kaptan ve sararan kâğıttan fazla, daha çok fazla eskimiş, yıpranmıştı. Sanki gözle görülmez birtakım manevi güveler, eserin ruhani maddesini kemirip toza döndürmüştü.

Şiirin çıkıntılarında göz alan eski aynalar sönmüş, aydınlıkların yandığı noktalarda, küçük karanlık çukurlar peyda olmuştu.

Ölüm, bilhassa kitabın eskiden en çok yeniliğini yapan kısımlarını vurmuştu: Sıfatlar, teşbihler, istiareler –böcek koleksiyonlarında, topluiğneyle tutturulan ölü kelebekler gibi– sahifelerin sathı üzerinde, renkli birer naaş halinde duruyordu. Meğer bunlar, edebî eserin bozulmaya ve çürümeye en müsait ziynetleriymiş! Daha dünkü şair, üslubuna sürdüğü alacalı renklerle bir hafta içinde, soluk bir eski elbise zavallılığına düşerken, sıfatsız, teşbihsiz, istiaresiz Homeros32, saf bir billur ehramı gibi, hâlâ güneşin ışıklarını güneşe aksettirip duruyor.

32. Homeros (MÖ 9. yüzyıl): Antikçağ’da yaşadığı ve bu dönemin en büyük eserlerinden İlyada ve Odysseia’yı derlediği düşünülen ozan. (Y.N.)

*****

Üstat

Bir cemaatte ahlak ve âdetlerin ne suretle değiştiğini kelimelerin istihalesinde görmeli. “Üstat” kelimesinin son senelerde aldığı mana, bu itibarla, küçük bir tetkike değer.

Eskiden “üstat”, herkesçe musaddak ehliyetlere verilen büyük bir payenin ismiydi. Üstat, dâhiden bir rütbe aşağıdaydı: Üstat Ekrem33, edebî meratipte Dâhi-i Âzam’ ın34 arkasından gelirdi.

Üstat, ehliyetin son olgunluk merhalesini ifade ettiğinden yaş, baş, saç ve sakal mefhumlarını da ihtiva ederdi. İhtiyarın hürmet gördüğü, sakalın çok da çirkin görünmediği devirlerde “üstat” kelimesinin de utanılacak bir manası olamazdı.

Son senelerde, maddi hayat zevkinin istilai bir şekil almasıyla üstat kelimesinin de tedricen itibardan düştüğü görülür:

Ak saçlı Anatole France35, bu kelimeyle kendisine hitap edilmesine hiç tahammül edemezdi. Anatole France’ın kâtipliğini uzun seneler yapmış olan bir muharririn geçenlerde neşrettiği hatırat kitabında, “üstat” hitabı karşısında salhurde ve büyük edibin zarif hiddetini nakleden satırları okunmaya değer.

Bizde bu kelime şimdi, yarı yarıya tezyif ve istihzayı tazammun eden bir garip şaka lafzıdır. Üstat, okuyup yazmakla vaktini beyhude geçirmiş bir aptal ve bir bunağın sıfatı şeklinde manidar bir tebessümle söylenir.

Bu kelimenin macerası, birçok içtimai kıymetlerin etrafımızda nasıl değiştiğini gösterir.

33. Recaizade Mahmut Ekrem (1847-1914): Son dönem Osmanlı edebiyatının öne çıkan yazarlarından, Araba Sevdası’nın yazarı. (1896). (Y.N.)

34. Abdülhak Hamit Tarhan (1852-1937): Son dönem Osmanlı edebiyatının ve erken Cumhuriyet döneminin öne çıkan şair ve oyun yazarlarından. Makber (1885) ve Finten (1898) en bilinen eserlerindendir. (Y.N.)

35. Anatole France (1844-1924): Edebiyatın hemen her türünde ürün vermiş, 1921’de Nobel Edebiyat Ödülü’nü de kazanan Fransız yazar. (Y.N.)

*****

Esnemek

Dün sabah erken evimden çıktım. Derme çatma bir kır bahçesinde, genç bir dut ağacının gölgesinde oturdum. Bir hafta evvel uzaklardan gelen bir dostun hediye ettiği hakiki bir Havana sigarasını yaktım. Kahvemi içtim, buğulu bir soğuk su bardağı karşısında, başım her türlü tefekkür ameliyesinden azade, uzakta, tepelerin arasından çizilen denizin koyu lacivert hattına daldım. Birden çenelerim kırıldı, uzun uzun esnedim. Bu rahat esneyiş, bana, şu tatlı yaz sabahında, bir saadet dakikasının namütenahiliği içinde yüzdüğümün haberini verdi.

Esnemek mustarip bir ruh düğümü olan bütün mütekallis vaziyetlerin çözülüp açılmasıdır. Ruh tahlillerinde eşsiz olan bir feylesofun dediği gibi, dikkat, intizar, teyakkuz vaziyetinde, yay gibi gerilmiş duran adam esneyemez. Esnemek, harp ve müdafaa vaziyetini terk etmiş, tam bir emniyet içinde olduğunu hisseden vücudun mesut teslimiyetidir.

Yeşil yaprakların gölgesinde, esnemelerin bütün şekillerini birer birer hatırımdan geçirdim: Uyku seyyalesinin istilası altında kalan, yemeğini bitirmiş, mahmur gözlü çocuğun esneyişi... Bir yaz bahçesinin yaprak gürültüleri ortasında, hamağında uzanan ve etrafındaki nebati hayata karışmak üzere olan taze kadının esneyişi... Kış gecelerinde, lambanın ışığını yuvarlak gözlerinde, iki altın damlası halinde aksettiren mütehayyil kedinin esneyişi...

Bütün mesut esneyişlerin hayalimde geçişini seyrederek tekrar tekrar esnedim ve bu tevakkuf ve teslimiyet dakikamın saadetini, olgun bir yaz meyvesi gibi tattım.

*****

Deniz Kıyısında

Güneşin hararetinden kaçanlar, deniz sularının serinliğine sığınıyor. Deniz, tehlikeli deniz, uslu bir fil gibi hortumunu toplamış, toprağın çıplak çocuklarını sırtında eğlendiriyor. Kumsallardan birine gittim ve koskoca denizle insan zerrelerinin dostça oynaşmalarını, neşe bulmadan seyrettim. Denizin çıplak insana bu zelilane inkıyadı ne gülünçtü! Morfinle asabı uyuşturulmuş, uyuklayan ve çoluk ve çocuğa gösterilen bir kafes aslanı kadar gülünç! Büyük kuvvetlerin itaat halinde görünüşü ruha ne ağır bir eza veriyor! Ölgün yaz denizini seyrederken bu azabı, ruhu pençeleyen bir kuvvetle hissettim.

Denizin bu halsizliği karşısında şehrin beyaz etli, zebunküş insanı ne cesur ve ne küstahtı! Sarkık etli, iri karınlı kadınlar, saçı dökülmüş erkeklerle, bu dişsiz tırnaksız sular içinde boğuşuyor, takla atıyor, batıyor, çıkıyor ve bir aslan leşiyle oynayan sineklerin neşesiyle zıplıyordu.

Muazzam tekneleri hafif oyuncaklar gibi sallayan deniz, hakiki çocuklarına tunçtan daha sert, kırmızı bir ruh yoğuran deniz, geniş kollarıyla kıtaları birbirinden ayıran deniz, bin türlü ejderlerin vatanı deniz, kalabalık bir şehrin nevrastenik36 halkına tehlikesiz bir havuz vazifesini görmeye razı oluşu ne hazindi?

Denizi sevenler, rüzgâr ve fırtına mevsiminin hululüne kadar sahillere hiç uğramamalıdırlar.

36. Nevrasteni (neurasthenia): İlk olarak 1829’da ortaya atılmış, 1868’deyse George Miller Beard tarafından kavramsallaştırılmış, sinir sistemindeki aşırı yoğunluk sonucunda ortaya çıkan zayıflık ya da bitkinlik durumunu tarif eden bir terimdir. Günümüzde, psikiyatrik tanılar içindeki yaygınlığını ve açıklayıcılığını kaybetmiştir. (Y.N.)

*****

Leylek

Senelerden beri leylek görmüyordum. Hatta bu kanatlı yaz seyyahlarının son senelerde İstanbul’a az rağbetleri herkesin nazar-ı dikkatini celp etmişti. Sonradan öğrendik ki Mısırlılar, bilmem ne sebepten dolayı bu muhterem kuşları arsenikli yemlerle öldürüyorlarmış.

Geçen gün sokakta, gölgeleri mor ve keskin yapan bir Afrika güneşi aydınlığında yürürken, birden damlar tarafından gelen bir leylek gagası takırtısıyla durdum. Senelerden beri hasret kaldığı dost sese kavuşan kulağım, adeta mesut ağızların geniş tebessümüyle gerilmişti.

Leylek, yaz mevsiminin kuşu değil, bizzat yazdır. Kırmızı gagasının takırtısı, sese inkılap etmiş bir sıcak temmuzdur. Bir baca üstünden ufka irtisam eden bir leylek şekli, muhayyileye neler hatırlatmaz: Maviliği içi bayıltan sonsuz, derin bir sema... Yeşil bir vadide gizlenmiş minareli, küçük, beyaz bir şehir... Yarasaların uçuştuğu, kavak ağaçlarının hafif hafif sallandığı yeşil bir akşam... Sıcak bir Asya gecesi: Damların yan duvarlarına dayanarak, gizli gizli konuşan ve doğacak bakır bir ayı bekleyen siyah zülüflü, kırmızı dudaklı altın ve mercan gerdanlıklı kadınlar... Alçak bir gece semasına serpilmiş büyük yıldızlar... Bütün bu yıldızlar içinde bir leyleğin düşünen gagası...

Muhakkak leylek, ressam ve şairi birtakım girift ve mevzun tahayyülata davet etmek üzere yaratılmış bir kuştur. İşte onun içindir ki maddiyatperest Mısır köylüsü, kendisine yaramayacak kadar güzel olan bu hayvanı öldürmek cesaretini kendinde buluyor.

*****

Müthiş Bir Böcek

Gece uykumun en derin yerinde keskin bir ısırılışla fırladım. Elektrik düğmesini çevirdim. Karnı, patlayacak kadar taze kanla dolu bir tahtakurusu, odayı bir anda dolduran göz kamaştırıcı ziya içinde, ne yapacağını, nereye gideceğini, nasıl saklanacağını bilmeyerek sırtında koca yükle yakalanmış bir hırsız telaşıyla, beyaz örtülerin kıvrımları arasında aptal aptal kaçıyordu.

Küçük böceğe dokunmadım ve çetin talihi, müthiş cesareti hakkında hayretle düşünceye daldım:

Hiç şüphe yok ki aslan bile, bu bir kahve damlası kadar küçük hayvandan daha fazla cesur değildir. Tırnakları hançerlerden daha kesici, dişleri en müthiş kılıçlardan daha delici, sesi gök gürlemeleri gibi hava tabakalarını dalgalandıran, kuyruğunun her darbesi yerleri sarsan koca aslan için, boş çöllerde ince ayaklı ceylanlar ve âciz öküzler boğazlamak bir iş mi?

Her hayvanın şikârı, kendisinden daha küçük ve daha müdafaasız bir mahlukken, tahtakurusunun gıdası, kendisinden bir milyon defa büyük kuvvetli olan insanın derisi altındadır. Ne ağlanacak talih!

Uzanmış yatan bir adam, bir tahtakurusu için nedir? Muhakkak Himalaya silsilesi gibi korkunç bir girinti ve çıkıntı âlemi! Her kımıldanışında bin tahtakurusunu ezip patlatmaya muktedir olan bu müthiş şikârın burnu ucundaki tatlı kan damlasını emmek için küçük haşerenin silahı nedir? Ezilirken parmağa bulaştırdığı yalnız bir müstekreh koku zerresi! Ne müthiş cesaret!

*****

Gece Gezintisi

Karanlık bir gece, saat ona doğru Haydarpaşa’dan Beykoz’a kadar otomobille bir gezinti yaptınız mı? Yapmadınızsa, otomobil zevklerinin en kuvvetlilerinden birini hiç tatmadınız demek!

İhtiyar yalıların arkasında, denizi takiben bütün Boğaz’ı kat eden uzun caddenin karanlıkları kadar zengin bir gece zulmeti bilmiyorum. Mercanlar, süngerler, yosunlar ve bin türlü sedefler ve balıklarla meskûn bir denizaltını andıran zengin bir karanlık! Otomobillerin nadiren geçtiği bu yollarda fenerlerin kuvvetli huzmesi geceyi süpürdükçe, yorgun merkebi yeşil dallarla yüklü rençperlere, kollarında yiyecek taşıyan gecikmiş amelelere, bir evden diğer bir eve misafir giden, başka bir asırdan kalma küme küme hanımlara, buseleri yarıda kalmış ve yüzlerini dökülen saçları içinde saklamaya çalışan genç muaşıklara çarpmamak için adım başına freni sıkmak mecburiyetindesiniz, fakat bu bakir karanlığın en garip yolcuları kedilerdir. Fenerlerin ışık mahrutları harekete geldikçe, gecenin her noktasında, çifte çifte fosforlu noktaların kuvvetle yanıp söndüğünü görürsünüz. Sanki karınlarını lebalep dolduran erimiş bir ateşi gözlerinden, yeşil bir şule halinde akıtan bu garip mahlukatın arasından geçtikçe, insan mukaddes bir zulmetin mahremiyetini dağıtıyorum vehmiyle adeta günah işlemiş gibi korkuyor. Sanki yere yıkılmış bir sema parçası üzerinde yürüyorsunuz ve sanki bütün bu yanan esrarengiz kedi gözleri, bu semanın yere dökülmüş hiddetli, korkunç yıldızlarıdır.

*****

Başparmak

“İnsanın en asil uzvu hangisidir?” diye sorsalar hepimizin vereceği cevap budur: Dimağ! Halbuki dimağdan daha yüksek ve hatta insanı diğer mahluklardan ayıran ve onu bütün hayvanlara nazaran faik bir mevkiye çıkaran dimağ değil, sadece elinin başparmağıymış. Başparmağın diğer parmaklarla birleşip iş görebilecek bir vaziyette olmasıdır ki insana unsurlar üzerinde galebe imkânını veriyor. Bunu söyleyen tarih-i tabiidir.

Filhakika birçok hayvanların parmakları yoktur. Parmakları teşekkül etmiş olanlardaysa başparmak, insanda olduğu gibi elin diğer parmaklarıyla intibak edemediğinden, faydalı bir iş görecek vaziyette değildir.

İlk insan, zekâsıyla değil, sırf elinin taazzuvu sayesinde taştan bir balta imal etmeye muvaffak olarak ağaç dallarını kesmiş ve mağara haricinde, güneş ve sema altında, ilk mimari eseri vücuda getirebilmiştir. İnsan medeniyetine başlayan, çekici ve testereyi tutan ilk eldir. Dağda, çölde ve ormanda hayvan olarak kalan mahlukatın cümlesi başparmaklarını kullanamadıkları için şehirler kuramamış, evler inşa edememiş ve neticede bir medeniyet kurmaya muvaffak olamamıştır.

Başparmak, insan medeniyetinin yarısını vücuda getirdikten sonradır ki, dimağ, kemik muhafazasında fıtri uykusundan silkinerek konuşmaya başlamış ve belki insan işlerine müdahalesi, faydadan ziyade mazarrat ika etmiştir.

Aklın başparmağa nazaran esaret veya galibiyetine göre medeniyet ilerlemiş veya gerilemiştir. Bütün taş ve demir sanayisi başparmağın, felsefe ve edebiyat gibi vahi hünerler de zekânın eseridir. Kurun-ı vustayı akıl, bugünkü Amerika’yı ise başparmak yapmıştır.

Bizde de başparmağın akla ve ukalalığa galebe çalmasını temenni etmek hepimizin kutsi bir vazifesi olmalı.

*****

Mükeyyifat

Mükeyyifatın hiçbir türlüsünü sevmem. Asabım onlarla ülfete müsait değildir. Mamafih kullanabilenlere gıpta ederim. Sıhhatin sade su içmekle muhafaza edilebileceğini söyleyenlerin, müddealarını ispat için serdettikleri az çok makul delillere mukabil, içki taraftarlarının da kuvvetli müdafaa vasıtaları var. Bunlardan birini dinledim. Söylediklerine hak vermemek bana güç göründü. Diyordu ki:

“Mükeyyifatın icadı, insan zekâsının büyük zaferlerinden biridir. Geminin keşfine kadar deniz, düşman bir unsurdu. Fakat su üzerinde, insan iradesine tabi, rüzgâr veya buhar kuvvetiyle hareket eden teknenin keşfi tarihinden beri deniz, artık bir terakki ve medeniyet unsurudur. Böylece her keşif insanlığa muzır bir unsurun nafi bir hale getirilişi olmuştur. Alelade gecelerimizi şimdi göz kamaştırıcı bir şehrayin haline getiren elektrik ışığı, ehlileştirilmiş yıldırımlardan başka nedir?

Bu esası bahsimize tatbik edelim:

Neşe ve elem, mükeyyifatın icadına kadar bize hâkim birer büyük ve ezici kuvvetti. Ruhun bu iki zıt haleti, esrarengiz bir kamerin cazibesine göre cezir ve med yapan bir denizin suları gibi, hiç beklemediğimiz dakikalarda bizi kâh beyaz ve kâh siyah köpükleri içinde bırakırdı. Neşeye hâkim değildik, kederi kendimizden uzaklaştıracak hiçbir kuvvetimiz yoktu. Fakat mükeyyifatın icadıyla bu iki unsur birden irademize esir olmuştur. Güneş görmeyen bir meyhanenin kirli bir masası kenarında içilen iki-üç kadeh, karanlığı aydınlatmaya ve en harap bir uzviyeti gençlik neşesiyle doldurmaya kâfi değil mi?

Meyhane mukassi görünür taşradan amma

Bir başka ferah, başka letafet var içinde37

Dünyada iktisadi şartlar değişeli, ufuk gittikçe kararan ve dalgaları gittikçe kabaran hayat ummanı üzerinde, böyle muti bir küçük saadet teknesine malikiyetin zararı bilmem ne suretle kabil-i izahtır?

Sıhhatin fahiş derecede pahalı olduğu bir asırda, ucuz bir neşeyi tesellisizlere neden fazla görmeli?”

Muhatabımı haklı buldum.

37. 18. yüzyıl Divan şairlerinden Nedim’in bir gazelinden alınan bu beytin anlamı, düzyazıya şöyle aktarılabilir: “Meyhane dışarıdan kasvetli görünür ama içi bir başka ferah ve hoştur.” (Y.N.)

*****

Ay

Bütün gün kırlarda, deniz kenarlarında dolaştık. Güneş, hayale müsaade etmeyecek tarzda her şeyi vazıh ve berrak gösterdiği için yalnız gözlerimizle yaşadık ve hiç eğlenmedik.

Ağaçların tozlu yapraklarını, kayalar üzerinde durup soluyan kertenkeleleri, denizin kirli suları altında cam kırıklarını, paslı tenekeleri, eski pabuç naaşlarını seyretmenin ne kadar çabuk ruha kesel verdiğini tecrübe etmeyen var mı? Güneşli kırlarda geçen bir gezinti gününden sonra, akşamüstü eve mahzun ve nevmit dönmemenin mümkün olmadığını tecrübelerimle bilirim. Güneş, bütün gün, insana doğru fakat acı şeyler söyleyen bir arkadaştır. Onun ışığında eğlenmenin ve mesut olmanın hiç imkânı var mı?

Nihayet akşam oldu. Karanlık bastı. Karşı karşıya oturmuşken insan, artık yüzlerimizi görmüyor, yalnız seslerimizi duyuyorduk. Birden, arkamızda garip bir fısıltıyı andıran bir hışırtı duyar gibi olduk. Başımızı çevirdik: İki büyük fıstık ağacı arkasından kırmızı bir ay, sanki yapraklara sürünerek yükseliyordu. Birden etrafımızda dünyanın bütün manzaraları değişti: Sanki Japonyalı bir ressamın siyah mürekkeple çizdiği müphem ve natamam bir âlem içindeydik. Artık her şeyi sarahatle görmek ıstırabından kurtulmuştuk. Yanlış görmek tahayyül etmek imkânının sarhoşluğu vücudumuzu yavaş yavaş bir afyon dumanı gibi uyuşturuyordu. Etrafımızda, gündüzün bütün uyuz ağaçları yerine zengin bir orman vücut bulmuştu. Karşıda yemek yiyen fakir ailenin kirli kızları, yüzlerine vuran ay ışığı içinde birer murassa hayal olmuşlardı. Denizin bulanık suları boşalmış ve onun yerine şimdi sahilin kumları üzerinde ziyadan bir mayi sallanıp şarkı söylüyordu. Dünyanın güzelliğinden korkmaya başlamıştık. Zira aydan akan büyünün saadetiyle ruhlarımız çatlayacak kadar dolmuştu.

Ay! Ay! Yalancı ay! Zekâdan harap olanları dinlendiren hayal gibi, güneşten bunalanları da teselli eden sensin!

*****

Kış

İki-üç günden beri sert bir kış rüzgârı esiyor. Gün yüzü karardı. Yağmurlar dinlenmeden yağıyor. Akşam karanlığında sokak ışıkları, kışa mahsus o sıcak ve kırmızı parıltılarını aldılar. Hasılı, insanı düşünmeye, toplanmaya ve kendinden zevk almaya sevk eden ıslak mevsim, şimdi hava ve ziyamıza hâkim bulunuyor.

Bu sene sonbahar, İstanbul’da biraz fazla sürdü. Avrupa kıtasına mensup bir şehir için kış mevsiminin bu kadar gecikmesi hiç de hoş görülecek bir şey değildir. Öyle ya, üşümek ve titremekte Paris, Berlin ve Londra’dan geri kalmak ayıp değil mi? Zira medeni bir şehrin kışı bekleyen nice zevkleri var. Kadın kürkleri ve kış tuvaletleri, güzel kokan taze tenlere kavuşmak için sabırsızlanıyorlardı; büyük otellerin dans salonlarında cazbant38 takımları, nikelden dolaşık musiki aletlerini ağızlarına almışlar, semadaki görünmez orkestra şefinin işaretini bir an evvel görmek için asabi ve beyaz gözlerle havaya bakıp duruyorlardı.

Gerçi iki-üç gün evveline kadar güneşimiz vardı. Fakat ışığı bir gaz tenekesi parıltısını andıran bir güneş! Gerçi havalarımız, pardösüyü bile gülünç gösterecek kadar ılıktı fakat bu ılıklık içinde nezleler, gripler ve bronşitler, maske takmış düşmanlar halinde, göze görünmeden, alay alay, müdafaasız burun deliklerinden âciz ciğerlere rahatça yerleşebiliyordu: Gerçi hâlâ yaz meyveleri yiyorduk. Fakat bu meyveler artık zehirlenmişti: Üzümlerin çekirdeği büyümüş, derisi kalınlaşmıştı; kavunlar liflenmiş ve tatları ölü et lezzetini almıştı. Manav dükkânları sergilerinde, bir kış semasının sarı güneşleri, ayları ve yıldızları gibi peyda oluveren ayvalar, elmalar ve narların yanında, bu mevsimi geçmiş meyvelerin ne acınacak bir hali vardı.

Fakat acınacak, en çok acınacak şimdi ağaçlardır. Ahmak ağaçlar, güneşe aldanarak yapraklarını zamanında dökmeyi ihmal ettiler. Şimdi yağmurlar içinde yeşil yapraklarıyla kalan bu zavallılar, yaz kıyafetiyle çamurlarda sürüklenen, vaktinde ölmeyi bilmemiş, düşkün bedbahtları ne kadar andırıyor!

38. Yalnızca caz müzikleri çalan orkestralara verilen ad. (Y.N.)

*****

Gardenbar’da39 Konuşan İki Adam

“Şu ışıklar içinde görünüp kaybolan kadınlara bak! Ne derilerindeki beyazlık insan derisi beyazlığı, ne gözlerindeki siyahlık insan gözü siyahlığı, ne dudaklarındaki kızıllık insan dudağı kızıllığıdır. Tabiatın eserleri hiç de bu sahne mahlukatı kadar güzel değil! Kırmızı, sarı, yeşil, siyah boyalar, renksiz etleri, çipil gözleri, soluk dudakları istihaleye uğratarak, harap uzviyetlerden birer gençlik ve güzellik mucizesi vücuda getirmiş. Kim diyor ki kadın şimdi, eskisi gibi, yüzünü sıkı örtüler altında saklamıyor? Ya boya örtüleri? Bunların altında hakiki çehreyi hiç görmek kabil mi? Boyalar olmasa bilmem kadın ne yapardı?”

“Kadın ne yapardı bilmem... Fakat boyalar olmasa bilmem ki göz nasıl boyanırdı?”

39. 1880’de açılan Tepebaşı Gazinosu içinde 1911’de hizmete giren Osmanlı’nın ilk barlarından. Genellikle Levantenler, azınlıklar ve yabancıların ilgi gösterdiği Gardenbar, özellikle Beyaz Rusların şehrin gece hayatında ağırlık kazanmasıyla birlikte sıklıkla revülerin sahnelendiği bir sahneye dönüşür ve 1939’da kapanır. (Y.N.)

*****

Bir Faziletin Kıymeti

Köpekleri hiç sevmediğimi bilen dostlarımdan bir avcı, geçen gün bana yolda rast geldi ve vaktiyle, bazı yazılarımda köpekten bahsederken kullandığım lisan dolayısıyla duyduğu eski iğbirarı tazeleyerek beni hayli hırpaladı.

Bu kuduz nâkili, aç gözlü ve pis hayvanın faziletlerine beni inandırmak için neler söylemedi!

Ona kısaca şu cevabı verdim:

“Sadakat ve faziletinden müstefit olanlar bile köpeğin benden fazla dostu değildirler. Bu hayvanın ismi her lisanda bir küfür olarak kullanılırken, insanların ona karşı minnet ve muhabbet taşıdığına kimi inandırabilirsiniz? Size tavşan desem, deve desem darılmazsınız fakat köpek!”

Ve ona şu hikâyeyi naklettim:

Kırklareli taraflarında bir çiftlikte misafirdim. Beni Karakaçanlar’da bir öğle yemeğine davet ettiler. Karakaçanlar, sürüleriyle dağ dağ dolaşan göçebe çobanlardır. Keçi kılından örülmüş siyah çadırlar altında, bir yamyam yemeğini andıran kuzu çevirmesini yedikten sonra etrafı gezmeye çıktım. Dağlı çobanlar, “Size prenslerimizi gösterelim,” dediler ve henüz süt emen köpek yavrularını annelerinden ayırıp önümüze getirdiler; bu yumuk ve zinde hayvanlar karşısında dağlı çobanlar anlattılar:

“Bizim topumuz tüfeğimiz hep köpeklerimizdir. Gece kurda ve hırsıza karşı koyunlarımızı onlar muhafaza ederler. Her doğan köpek, bizim için yeni kazanılan bir kuvvettir. Artık onlara nasıl baktığımızı anlayabilirsiniz!”

“Köpeklerinize ne yedirirsiniz?”

“Köpeklerimiz, sütten kesildikten sonra, ölünceye kadar kuru ekmekten başka hiçbir gıdanın tadını bilmezler. Yalnız bazen bir köpek, kuzularla oynaşırken, körpe bir kulak dişleri arasında kalır. Bu dakikadan itibaren artık köpek, etin ve kanın tadını almış, masum ruhu bir canavar ruhuna istihale etmiştir. Tabii evvela bizim bundan haberimiz olmaz. Fakat her gün sürüden bir koyunun eksildiğini görerek köpeklerimiz içinden birinin azdığını ve kurt olduğunu anlarız. Gözetlemeye başlarız ve nihayet bulunca onu hemen öldürürüz. Zira eti tadan artık kuru ekmeğe dönemez.”

Bu hikâyeden sonra, ancak mahrumiyet pahasına fazilet sahibi olan böyle bir hayvanın ismini, en büyük bir küfür gibi kullanan avam hikmetinin aldanmış olamayacağını anlattım.

*****

Şairleri Okurken

Cenap Şahabettin40 çocukluğumdan beri sevdiğim bir şairdir. Edebiyata tamamen yabancı bazı münakaşaların gölgesi altında kalan alıştığım çehresi, bana, son senelerde, birden sevimsiz ve yabancı görünmeye başlamıştı. Herkesle beraber ben de bu süslü ve zarif ruhu sahtelikle malul ve lisanını fazla yüklü bulmaya başlamıştım. Geçenlerde, tenha bir gece gezintisinde, unutulmuş zannettiğim bazı mısralarının, mehtaptan cesaret alan titrek kış kuşları gibi, birden hafızamın uzak dalları üzerinde ötüştüklerini duydum. Ruhum raşe içinde kaldı:

Düşmüştü siyeh berg-i şebe şebnem-i simin

Şebnem gibi titrerdi kamer leyl üzerinde...41 ilh...

Kullanılan kelimelerin bugünkü düşkün kıymeti haricinde, şiirin anlattığı gece âlemi, gözlerimizin alıştığı o köhne âlem değildir: “Gece büyük ve siyah bir yapraktır. Kamer, bu yaprağın üzerinde iri bir şebnem tanesi gibi duruyor.” Bu garip ve güzel şiir manzarası, eski olmak şöyle dursun, hatta bu sahada henüz varmadığımız bir yenilik ve tazelik merhalesindedir.

Zülfünü bi-nizam ü bi-perva

Dağıtır şane-i tabiiyyet

Cem eder ba-kemal-i istiğna

Lemse-i şuh-bad-ı neseviyyet42 ilh...

Bu dört mısrayla çizilen çehre, Fransız ressamı Helleu’nün43 en zarif kadın başlarını bile geçiyor. Altın saçlar, Paris veya Viyana’nın en usta bir berberi makasıyla kesilmiş gibidir. Dağılan saçları toplayan el, asri bir zarafetin terbiye ettiği en dişi hareketlerle kımıldanıyor.

Ya kelimeler? Ya bu Farsça ve Arapçanın gülünç bir israfla istimali? Bu, istenilerek yapılmış bir hünerdir. Zira onun yazdığı senelerde, birçok şairler, sade denilecek bir lisanla yazarlardı. Esasen bir Türk için Türkçe yazmak kadar kolay ve tabii ne olabilir? Fakat Cenap Şahabettin, genç olduğu senelerde, Fransa’da gayet itibarda olan Roman44 mektebinin Türkiye’de bir muakkibiydi. Roman mektebi şairleri, İngilizlerin pre-Raphaelite’leri45 gibi yeni mazmunları kurun-ı vustaya mahsus kisveler içinde göstermeyi isterler; kamusun en unutulmuş kelimelerini zümrüt, yakut, inci ve elmas nevinden giranbaha mücevherler gibi, yeni bir hayale göre örülmüş altın kafesler üzerine bindirirlerdi. Bunlar eski değil, eskiliği bedii bir endişeyle yenileştiren sanatkârlardır.

Cenap Şahabettin de aynı “bedii”ye göre, nesci halis Türkçe olan bir lisan içinde, tannaniyeti garip, köhne kelimelere kasten mevki verirdi. Çin ve Japon’dan getirilmiş eski mermerler, billurlar, ipekler ve seccadelerle süslü yeni bir salon ne kadar eskiyse Cenap’ın şiiri de o kadar eskidir.

Eda ve tahayyüldeki tasannuya gelince, bu da yeni şiirin en güzel hususiyetlerinden biridir. Yeni kadın çehreleri gibi! Geçenlerde bir muharririn dediği üzere, şimdi boyanmamış bir kadın yüzü, insana bir türlü medeni bir çehre hissini vermiyor.

40. Cenap Şahabettin (1870-1934): Şair ve yazar. Özellikle Servet-i Fünun dergisi çevresinde şekillenen edebiyat anlayışının şiir alanındaki temsilcilerindendir. Genellikle “Elhan-ı Şita” şiiriyle edebiyat tarihlerinde yer alır. (Y.N.)

41. Cenap Şahabettin’in “Makdem-i Yar” şiirinden alınan bu iki mısra düzyazıya şöyle aktarılabilir: “Gecenin siyah yaprağı üzerine gümüşten bir çiğ damlası düşmüştü, ay gecenin üstünde bir çiğ damlası gibi titrerdi.” (Y.N.)

42. Cenap Şahabettin’in “Giysu-i Yar” şiirinden alınan bu dörtlük, düzyazıya şöyle aktarılabilir: “Tabiatın tarağı, saçlarını düzensiz ve çekincesizce dağıtır; kadınlık rüzgârının şuh dokunuşuysa onları tok gözlülükle bir araya getirir.” (Y.N.)

43. Paul César Helleu (1859-1927): Fransız ressam. Özellikle cemiyet hayatına mensup kadınlar için yaptığı portreleriyle tanınmıştır. (Y.N.)

44. Roman ekolü (école romane), Jean Moréas (1856-1910) ve Charles Maurras (1868-1952) tarafından 1891’de başlatılan bir şiir hareketi. Kendisine klasik şiiri örnek almış ve edebiyatımızda daha çok Servet-i Fünun dergisi etrafındaki şairlerce izlenmiştir. (Y.N)

45. Ön-Raffaelloculuk Kardeşliği/Akımı (Pre-Raphaelite Brotherhood): İngiltere’de 1848’de başlayan sanat akımı. Bu topluluk etrafında birleşen şair, yazar, ressam ve heykeltıraşlar, John Ruskin’in (1819-1900) fikirlerinden etkilenmiş ve sanata Raffaello öncesinde bulunduğuna inandıkları “saflığı” geri getirmek, eserlerinde daha yüksek bir manevi anlatım ve ideal ortaya koymak istemişlerdir. (Y.N.)

*****

Bir Fikir ve Bir Münakaşa

Bizde, feylesofun kariyi kaçıran sevimsiz ve anlaşılmaz lehçesinden bir münasebetle şikâyet etmiştik. Darülfünun müderrislerinden ve büyük Türk mütefekkirlerinden Mehmet Emin Beyefendi46, Hayat mecmuasında bu bahse dair ve bize cevap olarak yazdığı makalede, felsefe lisanının huşunetini üsluptan ziyade mevzunun hususiyetinde aramak lazım geldiğini söylüyordu.

Mehmet Emin Beyefendi’nin mütalaaları, İbrahim Alaettin’in47 Resimli Gazete’de48 intişar eden vâkıfane bir makalesine mevzu teşkil etti. Dostumuz, muhterem müderrisin noktainazarını cerh ederek felsefe lisanımızın ekseriyetle zekâlardan nebean eden bir zulmete müstağrak bulunduğunu ve bunun için böyle sarahatten mahrum olduğunu izah etti.

Filhakika fikir meseleleri, mutavassıt vazifesi gören zekâlardan geçince sarahatlerinin büyük bir kısmını kaybediyorlar. Şu veya bu feylesofun şarihlerinde bir muamma mahiyetini alan nice fikirler, memba-i zekânın çerçevesinde seyredilince etrafındaki ağaçları, otları, semayı ve bulutları aksettiren lekesiz bir su berraklığında görünürler. Büyük fikir yaratıcıları, tamamen anlaşılabilmek için ne teşbihi ne istiareyi ne de şiirin diğer hünerlerini istihkar etmemişlerdir. Esasen şair elinde bütün söz hünerleri, fikre vuzuh ve sarahat vermekten başka ne gaye istihdaf eder? Ciddi görünmek için soluk bir lisanla konuşmanın elzem olduğunu zannetmek, tasallüfün başlıca ârazından biri ve belki de birincisidir.

Şayet feylesofun düşüncesi insan saadetini istihdaf ediyorsa bunun karanlık bulutlar içinde böyle kapalı ve mahpus kalması, gözetilen gayeyle taban tabana zıt, garip bir netice teşkil etmiyor mu?

46. Mehmet Emin Erişirgil (1891-1965): Felsefeci, eğitimci, yazar ve siyasetçi. 1949-1950 arasında kısa bir süre içişleri bakanlığı görevinde bulunmuş, ayrıca üç dönem Zonguldak milletvekili olarak mecliste yer almıştır. Felsefe ve siyaset alanında çok sayıda öncü çalışma kaleme almıştır. (Y.N.)

47. İbrahim Alaettin Gövsa (1889-1949): Yazar, şair, eğitimci ve siyasetçi. Çocuk edebiyatının kurulmasında önemli katkıları bulunmaktadır. Psikoloji ve pedagoji alanında da eserler vermiştir; en bilinen çalışmalarıysa ansiklopedi ve biyografi üzerinedir. Ayrıca dört dönem mecliste yer almıştır. (Y.N.)

48. Sedat Semavi tarafından 1923’te kurulan Resimli Gazete, cumartesi günleri yayımlanmış ve kimi değişikliklerle 1931’e dek hayatını sürdürmüştür. Gündelik yaşam, siyaset, spor, bilim gibi pek çok konuya değinen ve dönemin önemli isimlerini bir araya getiren gazete, başlangıçta Osmanlıca, Harf Devrimi’nin ardındansa yeni harflerle basılmıştır. (Y.N.)

*****

Kırk Derece

Tanıdıklarımdan bir zat meyveleri hiç sevmez; zira işitmiş ki, ekseri yaz hastalıkları münhasıran meyveden gelir. Meyvelere karşı nefreti o kadar büyüktür ki onlardan bahsedilmesine bile tahammül edemez. Hatta en hürmet ettiği bir adamı meyve yerken görse ona karşı hürmetinin büyük bir mikyasta tenakus edeceğini itiraf eder.

Ben, onun aksine olarak meyveleri, sırf hastalık verdikleri için severim. Bu satırları hafif bir meyve rahatsızlığının tatlı nekaheti sonunda yazıyorum. İki-üç fazla armut ve şeftali yemek yüzünden kanımı tutuşturan kırk derecelik bir hararet sayesinde görülmemiş bir âlemde efsanevi bir seyahat yapmış gibi, asabım şimdi şayan-ı hayret birtakım hatıraların intibaatıyla doludur.

Kırk derecelik hararet! Bu Çin, Japon, Amerika ve Afrika’dan ziyade bir insan için görülmesi elzem, meraklı bir cihandır. Yalnız nabzınızı saymak için bileğinizi tutan elin büyümüş kıllarını seyretmek, göğsünüzü dinlemek üzere üzerinize eğilen başın tayfun gürültülerini andıran nefesini işitmek, kırk derece hararetin korkunç zevklerini tattırmaya kâfidir. Dalga49 geçiren esrarkeşin gözü ne görürse, kırk derece hararetle yanan adamın muhaddep gözü de onu görür: Doktorun başı yüzüme yaklaştıkça, kıpkızıl bir çehreye takılmış hortum şeklinde iri, müthiş bir burnun süngüler gibi dimdik duran kıllarla dolu delikleri, başıma birer siyah külah gibi geçmek tehlikesini gösteriyordu. Bir vehim eseri olduğu bilinen fakat hakikiymiş gibi insana raşe ve haşyet veren sıtmanın müheyyiç tehlikeleri!

Fakat kırk derecelik hararetin en büyük fazileti hastanın gözüne, etrafındaki insanları asıl ruhlarının çehreleriyle göstermesidir. Sanki derisi soyulmuş ve kıpkızıl etleri kanayan fakat buna rağmen yine kıs kıs gülen dost ve akraba çehreleri!

49. Esrar, eroin vb. uyuşturucu maddelerin verdiği keyif durumu. (Y.N.)

*****

Ahmet Hikmet

Türk Ocağı’nda aziz hatırası yâd edilen Ahmet Hikmet50, büyük bir edip olduğu kadar emsalsiz bir muallimdi. Galatasaray Lisesi’nde, yirmi iki-yirmi üç sene evvel onu dinlemiş olanlardan biri olmakla mübahiyim. Asil çehresi, mahrem ve mülhem belagati ona, üzerimizde nadir bir nüfuz kudreti vermişti. Nice yüksek ehliyetleri yeise düşürmüş olan şu mevzusuz edebiyat dersine kıymet ve mana veren ilk ve son insan, benim için Ahmet Hikmet olmuştur.

Ahmet Hikmet’in edebiyat dersleri iddiasızdı. Henüz bıyıkları terlememiş muhataplarına Türkçeyi doğru yazmayı öğretmekten daha yüksek bir gayesi yok gibiydi. Fakat üstadın asıl dersleri, basit üslup kaidelerini anlatırken, sadet harici olarak söylediği sözlerin içinde gizliydi. O zaman kelimelerin arasından garip bir şafak sökerdi ve ruhlarımızı tatlı bir aydınlığa boğardı.

Bu kıymetsiz satırlara, onun şulesinden uzak bir akis verebilmek ümidiyle, hatıramda kalan fikirlerinden birini buraya hürmetle naklediyorum:

Bir gün bize bilmem neden bahsederken demişti ki:

“Fikrin şekilden evvel hazırlandığı hissini veren eserlerde şiir mucizesinin tekevvününe imkân yoktur. Ahenk ve kafiyenin tesadüflerinden doğmayan fikirler sanata mal edilemez.”

Senelerden sonra Sorbonne müderrislerinden ve asrın en büyük hakîmlerinden Chartier’nin51 bir kitabında teyidini bulduğum bu zahiren basit fikir, bizde Tevfik Fikret52, Fransa’da Sully Prudhomme53 nevinden ahlaki, içtimai ve felsefi şairlerin taşıdıkları koca kanatlara rağmen bir türlü semaya doğru havalanamayışlarının sır ve hikmetini bana daha o zamandan izah etmiş oldu. Bu fikir aynı zamanda bana, sanat vadisinde tasallüften iğrenmeyi de öğretti. Belahatın sirayetine karşı ruhu sıyanet için, hayat beni, şimdiye kadar daha müessir ve daha sıhhi bir düsturun vücudundan haberdar edememiştir.

50. Ahmet Hikmet Müftüoğlu (1870-1927): Yazar ve diplomat. Kariyerinin erken yıllarında Servet-i Fünun çevresinde yer almış, daha sonra Türkçülük akımını benimsemiştir. Çağlayanlar ve Gönül Hanım en bilinen eserleridir. (Y.N.)

51. Émile-Auguste Chartier (1868-1951): Fransız felsefeci, gazeteci ve pasifist. Yazılarını daha çok “Alain” takma adıyla kaleme almıştır. Sanat, edebiyat, siyaset, felsefe gibi pek çok alanda dönemini etkileyen eserler yazmıştır. (Y.N.)

52. Tevfik Fikret (1867-1915): Şair, eğitimci, yayıncı. Servet-i Fünun dergisi etrafında gelişen akımın şiir türündeki öncülerindendir. Rübab-ı Şikeste, Haluk’un Defteri ve Şermin en bilinen eserleridir. (Y.N.)

53. René François Armand (Sully) Prudhomme (1839-1907): Fransız şair ve denemeci. Mühendislik eğitimi almış, sonrasında felsefe ve şiire yönelmiştir. 1901’de edebiyat alanında verilen ilk Nobel ödülünü kazanmıştır. (Y.N.)

*****

Yaz Kokusu

Bir ecnebi edibe göre devirlerin ve senelerin ayrı ayrı kokuları varmış, bu müşahedenin sıhhat ve isabetini anlayacak kadar şammem, maalesef mütekemmil değil... Mamafih