*****

ADNAN BİNYAZAR

SÖZÜN
ONURU

*****

© 2018, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz

1. basım: Mart 2018, İstanbul

Editör: Faruk Duman

Düzelti: Aylin Samancı Elmasdağ, Burçak Başpınar

Mizanpaj: Emin Petek

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-3779-4

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 31730

*****

ADNAN BİNYAZAR

SÖZÜN
ONURU

DENEME

*****

Adnan Binyazar’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Masalını Yitiren Dev, 2000

Halk Anlatıları, 2003

Ölümün Gölgesi Yok, 2004

Şairin Kedisi, 2005

Duyguların Anakarası, 2006

Edebiyatın Dar Yolu, 2008

Şah Mahmet, 2009

Toplum ve Edebiyat, 2010

Bozkır Aydınlığında Aşk, 2011

Kızıl Saçlı Kontes, 2014

Ağıt Toplumu, 2015

Ozanlar, Yazarlar, Kitaplar, 2017

*****

ADNAN BİNYAZAR, 1934’te Diyarbakır’da doğdu. Dicle Köy Enstitüsü ve Ankara Gazi Eğitim Enstitüsü Edebiyat Bölümü’nde okudu. Türk Tarih ve Türk Dili kurumlarında görevler üstlendi. Kültür Bakanlığı’nda daire başkanlığında bulundu. Ulusal Kültür ve Çeviri dergilerinin sorumlu yönetmenliğini yaptı. Berlin Eğitim Senatosu’nca hazırlatılan Türkçe kitaplarının yazımında görev aldı. Binyazar, edebiyat üzerine denemeleri, roman ve öyküleriyle çağdaş edebiyatımızın gelişmesine ve evrensel değerlere katkıda bulunan yazarlarımızdandır. Toplum ve Edebiyat, Kültür ve Eğitim Sorunları, Ağıt Tolumu, Ozanlar Yazarlar Kitaplar, Ayna, Edebiyatın Dar Yolu, Duyguların Anakarası, Ardında Leke Bırakmamalı Sevgi, Aklın İç Kalesi adlı deneme kitaplarında, ancak ulusal kültürünü geliştiren toplumların evrensel bir dünyada varlık gösterebileceğini savundu. Romanları Masalını Yitiren Dev, Ölümün Gölgesi Yok; öyküleri Şairin Kedisi, Şah Mahmet, Bozkır Aydınlığında Aşk, Kızıl Saçlı Kontes adlarıyla yayımlandı. Gençlere yönelik romanları, anlatıları, incelemeleri de var: Günışığına Yolculuk: 1. Kaçış / 2. Varış / 3. Okul Yılları; Dede Korkut, Âşık Veysel, Atatürk Anlatıyor, Halk Anlatıları, Elif ile Mahmut, On Beş Türk Masalı, Kerem ile Aslı. “Tohum” adlı öyküsüyle Öğretmenler Bankası Öykü Ödülü’nü (1965), Ölümün Gölgesi Yok ile 2005 Orhan Kemal Roman Armağanı’nı, 2011 Ebubekir Hazım Tepeyran Roman Ödülü’nü, Toplum ve Edebiyat ile 2010 Sedat Simavi Edebiyat Ödülü’nü, Dil Derneği Beşir Göğüş Türk Dili Geliştirme Ödülü’nü aldı; 2012 Uluslararası Ankara Öykü Günleri Onur Ödülü’ne, 2016 Cumhuriyet Halk Partisi Bilim ve Sanat Ödülü’ne değer bulundu.

*****

İçindekiler

Sunu Denemenin Düşünsel Boyutu

DÜŞÜN

Sözün Onuru

Sözün Gücü

Bilinçlenme Çağı

Kültürel Varlık Olarak İnsan

Doğa Yasasıdır Değişim

Sanatsal Çölleşme

Yasağı Delmek

Akıp Giden Zaman...

Eğitimde Ortam-Etkileşim

İnsan-Kent İlişkisi

SANAT/EDEBİYAT

Ayrıntılar

La Mancha’lı Yaratıcı Asilzade Don QuIjote

Şiirsellik

Şiirle Anlık Buluşmalar

Zen ve İncir Ağacı

“76. Sone”

Sanat Özgürleştirir

Dilin Çağdaş Gömüsü

Dilin Yurdu

Dergiler

Cumhuriyet’in İlhan Abisi

Yaşadığını Yazmak

ÖYKÜ ÜZERİNE

Borges’i Emin Özdemir’le Okumak

Öykü Yazmak

Öykücünün İçsesi

Öykü Yazacaklara Anımsatmalar

Yaratıcı Betimleme

Öyküye Eleştirel Bakış

Yarışan Öyküler

Bedenin çığlığı

Bir Öykünün Yaratılış Süreci

Yansılamak

Mo Yan’ın Önsözü

Çağrışımlar Sağanağı

Anlam Biçimlemeleri

Söylemin Artalanı

Öyküde Düşünsel Artalan

İZLENİMLER

Sofra Kültürüm

Hayatımın Trenleri

Kültür Anamın Sütü Bol Memesi

Saray Kapısı’ndan Hançepek’e...

12 Mart Günü

Eş Ağıdı

Özgecan’ın Parmakları

Altın Kolyeli Kız

Romeo ve JulIet

*****

SUNU
DENEMENİN DÜŞÜNSEL BOYUTU

Deneme, sözlüklerde, “herhangi bir konuda, kesin bir sonuca varma çabası gütmeksizin, yazarın kendi kişisel düşüncelerini, görüşlerini, genellikle bir söyleşme havası içinde işlediği bir düzyazı türü” diye tanımlanır. Bu tanım, okuyanda, denemenin başıboş bir yazın türü olduğu izlenimi uyandırıyor. Buna göre herkes deneme yazabilir. Ama her yazılan “deneme” olur mu, okuma ilgisi yaratır mı, sorun burada.

Denemenin, “herhangi bir konuda”, “söyleşme havası” içinde yazıldığı söyleniyor. Düşünsel yönü ölçüt alındığında bunun hiç de böyle olmadığı görülür. Örneğin şiir, öykü, roman gibi türler de herhangi bir konuda yazılmıyor mu, yerine göre bu türlerde de hem de daha geniş ölçüde “söyleşme havası” üslubunda yazılmıyor mu? Kaldı ki, İlkçağ felsefe metinlerinin çoğu söylem yönünden deneme türündedir. Belki yalnızca diyaloglarda söyleşme havasından söz edilebilir. Onlar da düşünsel kavramlarının açıklandığı bir karşılıklı konuşma sayılabilir. Deneme türünün geniş bir düşünsel ortamın ürünü olduğu, yalın bir söylemle yazıldığı, kitabına Denemeler1 adını ilk veren Montaigne’in, öbür Aydınlanma çağı yazarlarının üslubundan belli değil midir?

Montaigne türü düşünsel deneme ölçü alındığında, tanımda yer alan “kesin bir sonuca varma çabası gütmeksizin” cümleciği de denemenin içeriğiyle bağdaşmadığı görülecektir. Hangi roman ya da öykü tam bitmiş, hangi şiirle kesin bir sonuca varılmış, hangi resim tamamlanmış, hangi ses notalarda tam anlamını bulmuş? Bilimsel konularda bile, “Buraya kadar, bundan sonrası yok,” denilmiş midir? Bilim, bir yerde donup kalmaz, varabildiği noktada yeni hedefler yaratır. Bertrand Russell, “Bilimde gerçek yalnızca bir ‘an’dır,” diyerek bunu doğruluyor.

Denemede yalnızca kişisel düşünceler, görüşler de işlenmez. Tam tersine, deneme yazarının, kişisellik bir yana, evrensel düşüncelerin ardında olduğu da bir gerçektir. Şu da var; şiir, öykü, roman türleri, içerdiği mesajın algılamasını okura bırakırken, mesajını okurun yorumuna bırakır. Oysa yüzlerce sayfalık bir romanın kavratamadığı bir düşünsel bir görüş, üç-beş sayfalık bir denemenin tek cümlesinde yoğunlaşmış olabilir.

Düşünsel yoğunluğu olan denemenin, bizim toplumumuzda öbür türlere göre daha az okunmasının çok belirgin başka nedenleri de var. Bilgileri belli kalıplara sokma, insandaki yeniliklere açılım duygusunu, düşünsel oluşumu, duyarlık algılamasını köreltiyor. Oysa bizde kafayı kalıp bilgilerle doldurmak daha eğitim aşamasında başlıyor. Özellikle düşünsel metinlerde test uygulamaları ise, insanı robotlaştırıyor. Öte yandan, bilgi alanları dinsel kültürün güdümüne sokma, hemen her düzeyde, insanın bir konuyu çözümleyip yorumlama, eleştirel aklın en etkili yolu olan sorup sorgulama yetisini geliştirecek yerde donduruyor.

Bu uygulamaların dibinde kuşkusuz devletin siyasal hesapları yatıyor. Çünkü aklını özgür iradesiyle kullanma, olagelenleri kavrayıp yorumlama gücünden yoksun kitleleri güdüm altına alıp eylemsizleştirmek daha kolaydır. O kesimlerin, yaşadıkları aile ortamında güdüme yatkın yetiştirilmiş olmaları da çözümü daha bir sorun.

Yönetim gerici iktidarların eline geçer geçmez, liselerden felsefe ve mantık derslerini kaldırmaları eğitim tarihimizin en kara lekesidir. Onunla da yetinmediler, boşluğa dinsel içerikli konuları yerleştirerek düşünsel gelişimin yolunu tıkadılar. O nedenle ülkemizde okuma oranı böylesine düşük, kültürel ve sanatsal etkinliklere katılış sıfır noktasında!

Ender de rastlansa, kitap okuma alışkanlığı edinenler, tiyatro-opera-resim-yontu-bale gibi güzel sanat alanlarına açılım gösterenler, yetişimlerini eve kitap sokan anaya babaya, sınıfa elinde kitapla giren öğretmene, donanımlı kitaplıklara, basın dünyasının nitelikli gazetelerine, dergilerine borçludur. İşin acı yanı, Atatürk’ün deyimiyle, “fikri hür, vicdanı hür, irfanı hür nesiller” yetiştirerek çağdaş düşünceyi yüceltmesi gereken öğretmenlerin arasından, ne yazık ki, günümüzün karmaşık ortamında inanç ve itikadını öğrenciye dayatan mollalar çıkıyor. Atatürkçü çağdaş gelişimi köstekleyen bu kafadaki öğretmenler, bilgiyi içinden oyan virüs ne ise onlar da odur!

Bu görünüm bile, denemenin özellikle toplumumuzda nasıl bir işlevi olduğunu yansıtmaya yetiyor. Çünkü deneme, içeriğiyle bu çarpıklıkların önünü alan, kişiye kendi iradesiyle düşünmenin yollarını açan; yazarla okur arasında sanal bir etkileşim yaratan, düşünselliği önde tutan yazınsal bir türdür.

Deneme konuları güncelliğinden bir şey yitirmez. Denemede düşünce devingenliği vardır; konular geçmişle gelecek arasında gider gelir. Ahmet Cemal’in bir denemesinde bu sürecin nasıl geliştiğine tanık oluyoruz:

Sabahattin Eyuboğlu, “Köy Enstitüleri’ni Kuran Düşünce” başlıklı bir denemesinde “Halka dayanan, halka güvenen bir yeni devletin yapacağı ilk iş, halkın yaşadığı her yerde ve en çok da köylerde bir tek sözcüsünü olsun bulundurmak, barındırmak, desteklemekti. Köy Enstitüleri bu sözcüyü memleket ölçüsünde yetiştirmek amacıyla kuruldu,” diyor. Tanıyı koyan Eyuboğlu görüşlerine şunu da ekliyor: “Yoksa köyün gerçekleri üstüne bağdaş kurmuş olan imam yeni Türkiye’nin soluğunu bir üfürükle kesebilirdi.”2

Ahmet Cemal olayı o günden bugüne getirerek tanısını koyuyor:

Bugün ülkemizde ortaöğretim üzerinde kurulmasına çalışılan –ve ne yazık ki artık geniş ölçüde kurulmuş olan– imam hatip okulları hegemonyası, aslında 1937’de hazırlıklarına başlanan ve 1940 yılında yasa ile yürürlüğe konan “Köy Enstitüleri” başlıklı kültür ve eğitim devriminin bütün izlerini silme, özünü de tümüyle unutturma amacına yönelik gerçek bir karşıdevrimdir...3

Bu alıntı, en az elli yıl önce, geçmişte köyün gerçekleri üstüne bağdaş kuran imamın, “soluğunu bir üfürükle kesme” bir yana, ülkenin üzerine, karanlık örtüsünü serdiğini kanıtlıyor. Bu örnek, deneme yazarının, olagelecekleri çok önceden sezdiğini gösteriyor. Denemeci elbette kâhin değildir. Onu sezgili kılan, derinliğine okumaları, gözlem gücü, söylem becerisidir.

Konusu genellikle yaratıcı aklın özgür yolunu etkili bir söylemle arayan deneme, içerik yönünden de, düşünceleri, duyguları gölgeleyen her türlü yasağı delip bilgiyle, gözlemsel ayrıntılarla, gerçek kanıtlarla, okuyanı sormaya-sorgulamaya-yorum yapmaya yöneltir.

Denemenin beslenme alanı bilgidir, bilginin insan yaşamındaki yeridir.

Bacon, “Bilgi, insanın en büyük gücüdür,” diyor. Bilginin nasıl bir güç, insanın içinde nasıl bir iç kale oluşturduğunu yine Ahmet Cemal’in yorumuyla, Stefan Zweig’ın Montaigne’e yönelik değerlendirmesinden öğreniyoruz:

Zweig’ın anlatımıyla Montaigne, denemelerinde dış dünyanın gelgitlerinin ortasında kendine hep bir tür “iç kale” inşa etme ve bu kaleyi dış dünya karşısında ne pahasına olursa olsun, ayakta tutabilme çabasıyla belirginleşen bir kişiliktir. Montaigne’e göre böyle bir iç kale inşa edemediğinde birey, dış dünyadaki dalgalanmalar karşısında neredeyse savunmasız kalır; bu savunmasız kalma durumunun en büyük sakıncası, bireyin dış dünyada olup bitenleri aklın süzgecinden geçirmesinin engellenebilmesidir. Bu engel, bireyin bir kaos ortamında kendi yönünü saptayamadan dış olayların akışıyla rastgele sürüklenmesine neden olur. Oysa kendine bir “iç kale” inşa etmeyi başarabilmiş olan birey, en büyük kaosların anaforundayken bile kale kapılarını kapatıp içeri çekilebilir ve olup bitenlere bir de dışarıdan bakarak kendi duruşunu şekillendirebilir.4

Bu, denemede görüldüğü gibi, “bilgi”, yerinde çakılıp kalmıyor, yorumlanıp hayattaki yerine yerleştiriliyor. Düşünce devingendir, insandaki değişime göre, çağdan çağa alanını genişletir. Böylece İlkçağ felsefesinde, Ortaçağ’ın ardından gelen Aydınlanma çağında, Yeniçağlarda, yaşadığımız günlerde olduğu gibi, nice düşünürlerle insan varlığının bir boşluğu daha doldurulmuştur.

Stefan Zweig, Montaigne’in dört yüzyıl önce söylediği bir sözün izini sürüp, yaşadığı çağın insanına5 duyuruyor. Başka bir yazar, Ahmet Cemal çıkıyor, onu mantığının süzgecinden geçirerek yaşanan günlerin karmaşasını çözümleyip yargılıyor.

Bu da, denemenin işlevinin, yalnızca kişisel düşüncelerin, görüşlerin bildirilmesinden çok, bir düşünce toplumu yaratma kaynağı olduğunu gösteriyor.

Seneca yirmi beş yüzyıl önce, sormakla kalmıyor, eytişimsel bir mantıkla sorduğunun yanıtını da veriyor:

“İyi nedir? Bilgidir. Kötülük nedir? Bilgisizlik. Filozofla sanatçı yerine göre, kimi bilgileri fırlatıp atar, kimilerini seçer alır. Attıklarından korkmaz, seçtiklerine hayran olup kalmaz; yeter ki ulu, yenilmez bir ruhu olsun; senin yenilmene, ezilmene karşıyım, desin.”6

İnsan kendini bilgiyle, sanatla donattığı oranda insandır! Denemenin bir işlevi de, insanı düşünsel bir ortamda buluşturmaktır. Denemede tek kişinin, düşündüğünü dile getirdiği sanılır. Oysa gerçek deneme, Seneca’nın değindiği gibi, içeriğiyle, bireyin duyarlıklarını, yaratıcı gücünü, söylem becerisini birbiriyle kaynaştırarak, bilgiyi yüceltir, kötülüğü yerer, bilinçli bireylerden, erdemli bir düşünce toplumu yaratır.

Akıl-beğeni-söylem... Denemeyi besleyen en etkili kaynaklar; o kaynaklar arasında yaratılan etkileşim...

Dıştan bakıldığında deneme, şiir yazmak gibi, herkese açık bir yazınsal alandır. Ne var ki, şair gibi, seçkin denemeci de azdır. Dünya yazınına şöyle bir bakalım, Montaigne, Bacon gibi kaç denemeci sayabiliriz? Gerçekte öyküde, romanda, resimde, müzikte de öyle değil mi?

Deneme yazarı, göze ayrı bir görme, beyne farklı bir algılama duyarlığı kazandırıyor. Montaigne’i, Erasmus’u Balzac’ı bir de Stefan Zweig’ın; Dostoyevski’yi André Gide’in yorumuyla okuyalım; onların dünyasını daha yoğun yaşarız. Bu arada, yoğun söylem yaratımı yönünden şiirle deneme arasında bir yakınlık olduğunu da anımsatmadan geçmeyeyim. Şiirin, duyguları gök katlarında dolaşarak aradığı gibi; deneme de, düşünce arayışına yeraltı katmanlarını iğne uçlu kazmalarla eşeleyerek koyulur.

Deneme, ender bitkilerin en iyi yetiştiği bilgi tarlasıdır; denemeci de, hangi tohumun hangi tarlada boy vereceğini en iyi bilendir. Bu uyuşumu iyi kuramadı mı, ürün mevsiminde onu tarla yerine kıraç topraklar karşılar.

Aklı güzellikte, güzelliği akılda arayan bir türdür deneme. İlkçağ filozoflarından bu yana deneme türü, akıl yürütenlerin beyin emekleriyle bugünlere geldi. Aydınlanma çağı düşünürleri bilimin temelini akılla attılar. Öyle olmasaydı, o altın çağ, yirmi birinci yüzyılda bile aramızda olan Montaigne gibi bir devi yetiştirebilir miydi?

Romanda Don Quijote ne ise, Montaigne’in Denemeler’i de odur. İnsanın ilk düşünce ürünü “söz”dür. Onlar, çağlarında Aydınlanmacı aklı, derin düşünceyi halklarının diliyle besleyerek sözün onurunu yücelttiler.

Kitapta yer alan denemelerime Sözün Onuru adını vermem, onların yaratıcı düşüncelerine beslediğim sonsuz saygının göstergesidir.

Denemenin eytişimsel bir tür olduğu, İlyada ve Odysseia adlı uzun anlatısında deneme türünü her boyutuyla kullanan Homeros’tan yaptığım şu alıntıdan da anlaşılıyor:

Oduncuyu oduncu yapan aklıdır, gücü değil.

Fırtına şarap rengi denizi birbirine kattığında,

Aklıyla dümenci yön verir gemisine.

Sürücü de aklıyla alt edip geçer öteki sürücüleri.7

Adnan Binyazar

19 Ocak 2017

1. Fransızca essai, İngilizce essay. Kitabına Denemeler (Essais 1580) adını vererek bu terimi ilk kullanan Montaigne’dir.

2. Ahmet Cemal, “Bir Devrim Öyküsü (1)”, Cumhuriyet, 15.09.2014.

3. Age.

4. “Erasmus’un Yalnızlığı...”, Cumhuriyet, 15.02.2013.

5. Eleştiri yazılarımı bir araya getirdiğim kitabıma Aklın İç Kalesi adını verdim.

6. “Körleşmenin Dayanılmaz Aymazlığı”, Cumhuriyet, 04.03.2013.

7. Celâl Üster (der. ve çev.), Sözün Özü, Can Yayınları, İstanbul, 2010, s. 28.

*****

DÜŞÜN

*****

Sözün Onuru

Shakespeare, “Vicdanım binlerce dilden konuşur /Ve her dil bir öykü anlatır,” diyor. Şu kısacak sözde birbirini bütünleyen üç ana kavram var: vicdan, dil, öykü...

Shakespeare’in sözünde geçen “öykü” kavramı, kurgulamayla örtüşüyor. Bunu tümcenin anlam örgüsünden çıkarabiliriz. Vicdan, insan yüreğinin ibresi hiç durmadan titreşen iç alanıdır. Onun dile getiriliş kaynağı da sözcüklerdir. Her olay, gelişkin ya da öyküleşecek devinişler bütünüdür. Shakespeare’in deyimiyle, vicdan denen bu iç öykü binlerce dilde aynı anlamı taşır. Vicdanın, bütün dillerin ortaklaşa algıladığı evrensel bir duygu oluşunun nedeni budur.

Emin Özdemir’in; yaşamın eytişimsel bir açıklaması da olan vicdan-dil-öykü bütünlüğünü aklının süzgecinden geçirerek yazdığı “Sözcüklerin Vicdanı” adlı yazısının başlığını neden nice iç tartışmalardan sonra, kitabına da ad yaptığı, yöneldiği dilsel ve yazınsal içerikten de anlaşılıyor.

Hemen her yazısının ilk okuru olduğum için, yazmaya başlamadan, günlerce koyacağı başlığı düşündüğünün yakın tanığıyım. Bu kitabında da görüleceği gibi, başlık, Özdemir’in düşünce kılavuzudur. Yazısının oluşumunu kuran düşünce kümelenmelerinde, örneklemelerde, pekiştirmek istediği ana düşüncede, yazısına uygun bulduğu başlıktan yansıyan kavramsal çağrışımların izi vardır. Bu bağlamda, anlatıma dönüşen duygular, düşünceler kendi yarattığı bir dilin ürünüdür. Anadilinin bilincine ermiş her insanı dudaklarının ucundadır. Özdemir, kitabında buna değiniyor:

Sözcük, kendi içinde bir dünya taşır; bu dünyaya ulaşma, onları seçme, yan yana getirip anlatımsal bir doku oluşturma süreci içinde gerçekleşir. Bu süreçte sözcüklerden kimileri başkaldırıp direnir, kimileri yadsır, beğenmez; kimileri de sessizce boyun eğer. Sözcüklerin vicdanı dediğim de bir bakıma budur işte, onların içerdiği anlam yüküdür. [...] Sözcüklerin vicdanı, aynı zamanda onların bilincidir de.8

Mario Vargas Llosa’nın Nobel Edebiyat Ödülü’nü alırken yaptığı konuşma, Özdemir’in bu geniş alanlı tanımından sonra sanırım daha iyi anlaşılacaktır: “Asıl ödüllendirilen gerçekte ben değilim, ödüllendirilen anadilim İspanyolcadır.”

Anadilini vicdana dönüşen bu bilinçle kullandığı için, Emin Özdemir’in anlatımı yalın, düşüncesi berrak, çizdiği kurgusal dünya böylesine aydınlık. Yazısına başlık seçişinden başlar bu özen. Yazı, tepeden taban olduğu kadar, tabandan tepeye doğru da mantık sağlamlığıyla gelişir. Düşünceler, yan düşünceler çağrıştırır. Yan düşünceler bir temel düşüncede yoğunlaşırken, okur, geriye söylenecek bir şey kalmayacağını bilir. Özdemir’in kişilik yapısıyla yazı emeği birbiriyle öylesine sağlam temellenir ki, o noktada, “Üslup, insanın kendisidir,” sözü bütün yönleriyle doğrulanmış olur.

Kitabına neden Sözcüklerin Vicdanı adını verdiğinin biçimsel açıklanmasıyla ilgilidir vardığım yargılar. Biçim, beğeni meyvesinin kabuğudur. Nektar, kabuğun içinde bir sır gibi saklıdır. Yazının sanatsallığı, beğeni katmanları içerikte aranmalıdır. Özdemir’in kitabının “Gerçeklik Cenderesi” ana bölümünde yer alan “Sözcüklerin Vicdanı” yazısında içeriği oluşturan vicdan-dil-öykü (kurgu) bütünleşmesini sağladığını somut verilerle görüyoruz. Başlıktan alıp, nice aşamalardan geçirdiği gizilgüçle söylemek istediğini yoğun bir tanımla açımlıyor:

“Anlatımsal güzellik, sözcüklerin vicdanıyla yazarlık vicdanının örtüşmesinden doğan gizemsel bir soluktur.”

Yazar, bir bakıma “gizemsel” diye nitelediği kendi soluğunu bulduğu ölçüde “yazar” oluyor. Ancak böyle bir yazar, düşüncelerini okura kavratıp onda yeni düşünceler oluşumuna yol açabiliyor. Yaşamı boyunca kendini dil ve edebiyat bilgileriyle donatan Özdemir, bu bilgilerin aktarımında önemli kitaplar yazmıştır. Mayakovski, bir şiirinde, şairi, kütükten kafaları yontan bir işçi sayar. Yazarın yaptığı da budur. O da soluğu kıldığı duygularını, düşüncelerini okurun ruhuna üfler. Öyle değilse, neden insan, Shakespeare’in Hamlet’ini izledikten, Cervantes’in Don Quijote’siyle serüvene, ruhsal serüvenlere atıldıktan, Dostoyevski’nin Suç ve Ceza’sını okuduktan sonra sanatsal yaratıcılığın ruh soluğunu içinde duysun!

Özdemir bundan önce yayımlanan Kurmaca Kişiler Kenti adlı denemeleriyle, “ölümün, kapısından girmediği, gerçekler üzerine temellenmiş düşlemsel bir kent”te, önemli romanların kahramanlarıyla bir araya geldi. Kentin sessizliğe bürünmüş kimsesiz ortamında onların iç dünyalarına girerek, hayatın gerçek havasını onlarla birlikte soludu. Sözcüklerin Vicdanı’yla da yazınımıza “kurgusal deneme” diye bir kavram kazandırmış oluyor. Görülüyor ki, altmış yılı aşkın bir süredir yazan Özdemir, denemelerine sürekli yenilikler katarak sürdürüyor yazın yaşamını.

Adından da belli, yazınsal bir tür olan deneme, her yazıda yeni ufuklar açar. Sözcüklerin Vicdanı’nda yer alan denemelerde görüleceği gibi, Özdemir, dille yazını ayrılmaz parçalar sayıp, hatta yer yer dili öne çıkararak, geniş ufuklu bakış açısını bütün ülkelerin edebiyat coğrafyalarına yayıyor. Bunda, konusal bütünlük taşıyan Kurmaca Kişiler Kenti’nde edindiği deneyimlerin etkisi düşünülebilir. Nitekim Sözcüklerin Vicdanı adlı deneme kitabına “Kurgusal Denemeler” açıklamasını ekleme gereğini duyuyor. Böylece alışılmış tanımının dışına taşırarak denemeye kurgusal bir nitelik kazandırıyor.

O nedenle, gerçek anlamda kurgusal bir deneme olan “Sözcüklerin Vicdanı” başlıklı yazısında, kurgusallığın ne boyutlara vardığı anlaşılıyor. Özdemir, denemesinde kurgusallığı öne çıkararak, Perulu romancı Mario Vargas Llosa’yla bir düşünce ortaklığına varıyor. Bunu yaparken yolu Orhan Pamuk’a, Ayfer Tunç’a da uzuyor.

Vicdan-dil-öykü dörtlemi bağlamında gerçekleştirdiği denemelerinde öyle bir evrensel iç içelik yaratıyor ki, orada insanın, ülkenin sınırlarının yerini evrenselliğin sınırları alıyor. Orada, Shakespeare’in, “binlerce dilden konuşan dil”i, vicdan denen o sonsuz evrensellikle bütünleşiyor. Vicdan; yazar, sanatçı, bilimci... o bütünleşme insanlar arasında öyle bir iç içelik yaratıyor ki, Vargas Llosa da, Emin Özdemir de aynı dilden konuşuyor.

Hayal etme gibi, kurgusallık da mesafe tanımaz. O nedenle kurgusallığın yazarı nereye götüreceği bilinmez. Yeter ki, onu gideceği yere ulaştıracak düşünceler, duygular, dil becerisi, tümünü özüne barındıracak bir dil vicdanı olsun. Özdemir bir anda yarattığı kurgusal bir dünyada Vargas Llosa’nın konuşma yapacağı bir toplantıda buluyor kendini. Vargas’ın, “Açlık, yokluk, yoksulluk kol geziyor dünyamızda, sömürücü güçlerin insanı da, doğayı da tükettiği günlerde yaşıyoruz. Bağnazlığın kör karanlığı giderek yoğunlaşıyor. Beyinler, yürekler körleşmeye, çölleşmeye uğruyor,” sözü, Özdemir’i ülkemizin sorunlarına yönelterek şöyle söyletiyor: “Benim de ülkemde insanlar, çağdışı bir düzenin dişleri arasında öğütülüyor. Anneler babalar bu düzenin değiştirilmez bir yazgı olduğu inancı içinde büyütüyorlar çocuklarını.”

Özdemir’in denemelerinde kurgusallık, özgünlük olsun diye değil, düşünceyi canlı kılıcı bir yöntem olarak algılanmalı. Yazınımızda sıkça rastlanan bir yöntem değil, belki de ilk. Kuşkusuz özgün bir yanı da var. Özgünlüğü, romancının, kahramanına; kahramanın yaratıcısına bakışından geliyor. Onların ne yapıp ettiklerini izleyen yazar da araya girerse, anlatıda kahraman-romancı-yazar üçlemi arasında gerçekleşen etkileşimle, denemenin sınırı, eleştirel bir bakış açısının egemen olduğu tartışmaya kadar varıyor.

Özdemir’in denemelerinde başka bir yenilik de, dili kullanmasında, anlatımının kavrayış alanını genişleten bir dil yaratımında aranmalıdır. Montaigne, Bacon, daha nice Batılı denemeciler; bizde özellikle Nurullah Ataç, Nermi Uygur; bir ölçüde Orhan Burian, Sabahattin Eyüboğlu, Vedat Günyol, yeni bir dil yaratarak oluşturmuşlardır üsluplarını. Şu kavramlara baktığımızda Emin Özdemir’de de böyle bir çaba belirginleşiyor: Yalnızca bir denemesinden seçilen şu sözler bile onun, işlediği konuya göre dil yaratımını nerelere vardırdığını kanıtlıyor: sözlerin vicdanını sezme, düş taşlarıyla döşeme, düşlemselliğin uç noktaları, düşlemselliğin özsuyu, öyküsel örüntü, duyarlık kabuklaşması...

Bütün bu ayrıntılar gösteriyor ki, deneme, akla gelen düşünce kümelerinin bir araya getirilerek düşünce yaratımının biçimsel aracı değil, tam tersine, Shakespeare’in deyimiyle, dilin vicdanı olacak duygunun, düşüncenin anlatısal yaratımıdır.

Sözcüklerin Vicdanı, bugüne değin örneğine az rastlanan bu tür denemelerden oluşuyor.

8. Emin Özdemir, Sözcüklerin Vicdanı, Bilgi Yayınevi, Ankara, 2013, s. 12.

*****

Sözün Gücü

Düşünceler, yaşanan ortamın ürünüdür. Söze, zamanın koşullarına göre düşünsellik kazandıran, yaşanan olaylardır. Tek bir cümle, felsefenin bir temel ilkesini, koca koca romanların ana düşüncesini oluşturabilir. Söylendiği çağda özüne inilemeyen bir söz, anlamını çağdan çağa derinleştirerek akla kılavuzluk bile edebilir. Yunus’un deyimiyle, “sözünü bilen kişi”nin yaptığı budur. Bizdekiler ise sözün düşünsel gücünü insanın aydınlanması için değil, aldatıcı vurgularla çarpıtarak kendi çıkarları doğrultusunda kullanıyorlar.

Yerinde söylenmiş bir sözü bellek unutsa da zaman unutmuyor. Öyle sözler var ki, olayların gelişimine göre, civciv, yumurtadan çıkar çıkmaz nasıl yürüyorsa, bir anda Aydınlanmacı aklın ışığı oluverir. Giordano Bruno’nun, on altıncı yüzyılda söylediği şu söz, yaşadığımız günlerin göz gözü görmez karanlığına ayna tutmuyor mu?

“Tanrı; iradesini egemen kılmak için yeryüzündeki iyi insanları kullanır, yeryüzündeki kötü insanlar ise kendi iradelerini egemen kılmak için Tanrı’yı kullanır.”

Bruno kim? Neden kendi iradelerini egemen kılmak için Tanrı’yı kullanan kötü adamlarca, düşüncelerinden dolayı sapkınlıkla suçlanıp engizisyon mahkemesince Roma’da yakılmıştır? Sözlerinin bugünün Türkiye’sinde yaygınlık kazanması nasıl açıklanabilir?

Bruno 1548-1600 yılları arasında yaşamış bir rahip, gökbilimci. Rönesans felsefesinin filozofları arasında adı geçiyor. Onu “doğacı coşkunun düşünürü, şairi” sayanlar da var. Bruno, evrenin sonsuzluğuna, o sonsuzluğu nelerin doldurduğuna, evrende dünya gibi daha nice gezegenler olduğuna inanıyordu.

Kilise babaları Tanrı’yı evrenin imparatoru sayıp gökte peygamber uçururken, “Her şey tanrısal kuvvetin görünüşüdür,” dediği için tanrıtanımazlıkla suçlandı Bruno. Onuncu yüzyılda da, “En-el Hak” sözüyle, bütün varlıkları Allah’ın tecellisi (görünüşü) sayan Hallac-ı Mansur’un Bağdat’ta derisi yüzülmedi mi?

Gerçeği safsatanın önüne çıkarmasıyla Aydınlanma’ nın ilk şehidi olan Bruno’nun, sonsuz evren savından vazgeçerse bağışlanarak idamdan kurtulacağını söyleyenlere verdiği yanıt, yaratıcı aklın kılavuzluğunda yeni bir dünya yaratmanın dev adımıdır:

Ne gördüğüm gerçeği gizlemekten hoşlanırım ne de bunu açıkça söylemekten korkarım. Her yerde, aydınlıkla karanlık, bilimle cehalet arasındaki savaşlara katıldım. Bundan dolayı her yerde zorluklarla karşılaştım. O nedenle cehaletin babaları olan resmî akademisyenlerin yanı sıra kalın kafalı çoğunluğun öfkesinin de hedefi oldum.

Yürek bu; bizde olduğu gibi, birtakım kukla yazarların, kıvırmalı sözcüklerle kötüyü iyi gösterme oyunbazlığı değil! Öyle sözler vardır ki, çağa damgasını vurur. Ahlak ilkesine uyan basına yakışan da budur. Oysa kendi iradelerini Tanrı buyruğuymuş gibi yutturmaya kalkan yalancı peygamberler, tarihin cinci hocasını aratmayacak sapkınlar, gazetelerde, ekranlarda hem de kaç kez, saatlerce söz bülbülü kesiliyor.

Olaylar gelişip kavramlar zaman aşınıma uğradıkça Allah adını ağızlarından düşürmeyen içtenliksiz adamların foyası bir bir ortaya çıkıyor. Yolsuzluk yapanlar, sahtekârlar, kul hakkını kemirenler, görkemli villalara konanlar, kamu mallarını ucuza kapatanlar, büyük işyerlerin hissedarları, orman arazilerine el koyanlar... Allah’ın kutsal adını kirletmiyorlar mı?

Toplumsal denge, kişi haklarının korunmasıyla kurulur. Adalet terazisinin kefesi bir tarafa milim kaydı mı, insanın devlete güveni sarsılır. Güven yitimine uğrayan toplumlarda dayanışma duygusundan söz edilemez.

*****

Bilinçlenme Çağı

İnsanlık savaşa verdiği emeği barışa yöneltmiş olsaydı daha güzel bir dünyada yaşanırdı. Uluslar egemen olma duygusuyla dünyayı zindan etmişlerdir hem kendilerine hem başkalarına. Teknikle, parayla, üstün güçlerle donanan korku imparatorlukları hemen her çağda insanlığın başına bela kesilmiştir.

Hep şunu düşünürüm; egemenler bütün güçleri ellerinde tutsalar da, hiçbir zaman çoğunluktan güçlü olamazlar. Öyleyse, bu çoğunluk çileler içinde yaşarken, nasıl oluyor da belli bir kesim ona yaşama hakkı bile tanımıyor?

Herhangi bir ülkede bilinçlenme kıpırtısı yaşandığında, egemen ülkelerin kara yüzlü savaş gemileri, “top” dedikleri vantuzlarını gizledikleri hücrelerden çıkarıp onların içdenizlerinde korku salıyorlar. Birtakım iç düşman ruhlu insanların, adını tarihten silmeye kalktıkları Mustafa Kemal’in, İstanbul’un işgalinde, “Geldikleri gibi giderler!” dediği, bu kara vantuzlu ölüm makineleridir. İşgalden sonra, yurdumuzun parça pürçük edilmeye kalkıldığı günlerde, “yeni bir güneş gibi” doğup, düşmanları yurttan kovduktan sonra, yalın olduğunca da derin anlamlı “yurtta barış, dünyada barış” düşüncesini insanlığa armağan eden de Mustafa Kemal’dir.

Ne yazık ki şu günlerde, savaş kışkırtıcılığı yaparak dünya egemenlerinin arasına katılma hayalleri kuranların, Türkiye’yi ateşin ortasına atma tehlikesiyle karşı karşıyayız. Oysa savaş, ilkel ruhlu insanların, içlerindeki kana doymama duygusunun yarattığı canavarlıktır. O nedenle Max Lerner, “İnsanlar ya kardeş gibi yaşamayı öğrenecekler ya da hayvanlar gibi ölecekler,” diyor.

İnsan kardeş gibi yaşamayı nasıl öğrenir?

Bu, insanın, “pisi pisine ölmek” anlamına gelen savaşı önlemesi, barışı kendi içinde yaratmasına bağlıdır. İç barış, bedenin donanımıyla olmuyor. Onda insan olma ruhunun donatılması önemli. Yüzyıllar şunu göstermiştir ki aklın, duygunun, ruhun değer düşümüne uğradığı toplumlarda savaş kaçınılmazdır. TV ekranlarını gün boyu kaplayan programlara bakın, tümü bedeni geliştirmeye, ortalarda süs bebekleri üretmeye yönelik. Bu durum, toplumda her gün bedeninden başka bir şey düşünmeyen kalabalıkların doğmasına yol açıyor. Çıkarcı politikacılar, para babaları, bir beyne egemen olmanın milyonlarca kalabalığa egemen olmaktan zor olduğunu bildikleri için, düşünceyi öldürmek için ellerinden geleni yapıyorlar. O nedenle de ellerindeki her türlü aracı gereci kalabalık yaratma yolunda kullanıyorlar. Ruhu, beyni satın alınmış bir insan topluluğu barışın ne olduğunu bile anlamaz. Boşluktan doğan savaş ortamı, kalabalıkları birbirine düşürüp öldürülmelerine yol açıyor.

Aydınlanma çağı, insanlığı, içine düştüğü bu tehlikeli yaşam konusunda uyarmakla başlamıştır. Bu çağ ise, Aydınlanma’yı unutturup insanı robottan da kolay yönetilir insan kalabalığı haline getirmenin ardında. İnsan maddileştirildikçe daha kolay sömürülür. Şarlo’nun Modern Zamanlar filmini getirin gözünüzün önüne. Orada insanın nasıl mekanikleştiğinin somut örneği görülüyor. Uluslararası ya da ulusal bağlamda bir dayanışma duygusundan yoksun oluşumuzun nedeni bu. Oysa dayanışma duygusu, insanı bütünleştirip “güç”e dönüştürür. Gücünün bilincinde olan gerçek anlamda özgürdür. Ancak düşünce özgürlüğüne ermiş insan, yaşadığı dünyanın farkında olur, dünyayı barış cennetine çevirir.

Aydınlanma’nın süreği sayılan bir bilinçlenme çağı yaşamadıkça insanlar, birbirlerini hayvanlar gibi öldürerek ülkelerini kana bulayacaklardır. Bu ortamda, bugün olduğu gibi barış, ütopya olma değerini bile yitirecektir.

*****

Kültürel Varlık
Olarak İnsan

Kültür, doğanın yarattıklarına karşılık, insanoğlunun ortaya koyduğu her şeydir. “Her şey” kavramı öncelikli gereksinimleriyle birlikte sanat, bilim, teknik gibi alanları da kapsıyor. Sanat yaratıcılığın, bilim düşüncenin, teknik becerinin ürünüdür. Vincent van Gogh, bu nedenle, “Sanat, Tanrı’nın eksik bıraktığını tamamlar,” demiş olmalı. İnsan, üretme bilincine erince dünyayı değiştirerek kendi eseri kıldı. İnsan emeğinin anıtı sayılması gereken uygarlık, kültürlerarası etkileşimin evrensel anlamda bütünleşmesinden doğmuştur.

İnsan, kültürünü nasıl yaratarak dünyayı değiştirip kendine göre biçimleme gücünü gösterdi?

Önce, bir araya gelip emek paylaşımıyla değişimi sağlayan araçlar yaptı. İnsanının soyutlama evresinin ürünü olan düşünceden toplumsal etkileşim doğdu. Bilmekle kalmıyor, araçlar onu yeni yaşamlara düzenlemelere götürüyor. Bu da aklını kullanmaya bağlı. Aklı en iyi olanı yaratmaya yönelik kullanmak da önemli. Akıl, insanın soyutlama evresinden sonra kullanılır oldu. Bir düşünüre göre, insan, ancak soyutlama aşamasında insan oldu. Soyutlama, yaratılışın ötesini düşünmek, var olanın bilincine ermektir.

Düşünen insanın duyarlığı da gelişti. Ancak düşünen, duyan insan, kendinin ne olduğunun bilincine varır. Kimi etnologlar (budunbilimciler) insanın gerçek anlamda gelişip insanlaşmasını soyutlama evresine bağlar. İnsan, “kendini bilen” bir varlık olarak algılama bilincine de akılla erdi. İnsanın “eşref-i mahlukat” (yaratıkların en şereflisi) sayılmasının özünde de aklını kullanması yatmaktadır. Eski bir Acem şairi, “eşref-i mahlukat”lığın, aklını kullanarak “bilmek”le eşdeğer olduğunu şu dizelerinde dile getiriyor:

O ki, bilmiyor ama biliyor bilmediğini

Çocuktur, onu eğitin, yetiştirin.

O ki, bilmiyor ama bilmiyor bilmediğini

Cahildir, ondan uzakça durun.

O ki, biliyor ama bilmiyor bildiğini

Belki uykudadır onu uyandırın.

O ki, biliyor ama biliyor bildiğini de

Bilge kişidir onu izleyin

Hukuk sorunların her boyutta tartışıldığı bir siyasal ortamda şu Japon atasözü mantığın aydınlık yoluna düşüncenin ışığını tutuyor. Düşünmesini bilenin erdemi işte bu sözde: “Yasalar akla aykırı olabilir; akıl, yasalara aykırı olamaz.” Bir söz de Batı’dan, Pascal’dan: “Akıl veren çoktur, akıl yoktur.” Çok söz edip “öz”ü kavrama gücünden yoksun olanların foyasını hem de nasıl bir incelikle ortaya çıkarıyor Pascal!

İnsan okuyarak, sanatsal etkinliklerde bulunarak düşüncesini, duygusunu, beğeni yeteneğini geliştirmiştir. Düşünürlerin yorumlarla açıklamaya çalıştıkları “duygu” kavramı üzerinde durmayacağım. Yalnızca, “duygu”yu “kanı”, “inanç” kavramlarıyla karşılayan düşünürlerin yaklaşımlarının da anlamlı olduğunu düşünüyorum. Kant, duyguyu “hiçbir biçimde bir nesnenin tasarımını oluşturmayan şey” diye tanımlayarak, duyguyu “alımlama”, “duyumsama” kavramlarıyla örtüştürüyor.

Kavramın, ancak bir felsefecinin üstesinden gelebileceği soyut boyutunu bir yana bırakarak, sanırım duyguyu, yaşananların ışığında, hayatın içinden görmeyi yeğlemek bir çıkış yolu olabilir.

Eğitimin amacı, kişiyi gerçekler, olgular ve durumlar karşısında duyarlıklı kılmaktır. Bunu gerçekleştirmek, kişide kötü alışkanlıkların yerine olumlu olanları yerleştirmekle olanaklıdır. Duyarlıklı kişi olguları, durumları gerçek yönüyle kavrar. Onun bunun sözüne göre davranmaz, kendi iradesiyle karar verip yargılar, sorgular. Somutlaştırarak söylersek, bir şeyin gerçek yüzünü görebilme, doğru yönünü kavrayabilme, güzellik yaratan verileri ayırt etme, neye acıyıp neye gülünmesi gerektiğinin bilincine varabilme; onun duyarlık derinliğinin somut göstergesidir.

İnsanın varlığının her boyuttaki gelişmesinde temel ölçü akıldır. İlkçağ tragedya yazarlarından Euripides’e göre duyarlık, aklın kılavuzluğunda etkisini gösterir. Blaise Pascal, “Yüreğin kendi aklı vardır, aklın hiç bilmediği,” diyor. Goethe de, “Benim edindiğim tüm bilgiyi herkes edinebilir, ama yüreğim yalnızca benim,” diyerek duyarlığa daha geniş alanlı bir ayrıcalık tanıyor. Bir başka düşünür de duyarlığı, “Zihinden geçmeden, gözden yüreğe giden bir yol var,” diye tanımlıyor.

Görülüyor ki, dış dünyayı algılamamızı gerçekleştiren duyumsamalar; zihinle, akılla, yürekle bütünleşiyor. O nedenle hiçbir insan yalnızca düşünsel ya da duygusal davranamaz. Okuma, resim, müzik gibi sanatsal yeteneği geliştiren etkinliklerin yolunu akıl açıyor. Duyarlı olmayı düşündüren de akıldır. Duyarlık algılamalarında tekdüzelik yoktur. Neşe içinde hüzün, hüzün içinde sevinç olabilir. İnsanda bu duyarlık algılamalarını sanatsal ürünler sağlıyor. Şiir, roman, öykü, deneme gibi anlatısal türler duyarlıklar bileşkesiyle algılanır. Resim gibi görsel, müzik gibi işitsel sanatlarda duyarlık yönelmeleri daha değişkendir. Sanatsal yaratılar, insanı bedensellikten çıkarıyor, ona düşünsel/duygusal kimlik kazandırıyor. Sanatsallıkta türleşmelerin nedeni budur. Yaşamımızda şiirin, romanın, öykünün, denemenin yeri ayrıdır. Resimde, müzikte de öyle, klasiği var, halk kaynaklı olan var, popu, daha niceleri var. Düşünsel ya da sanatsal; gelişim hangi kaynaktan beslenirse beslensin, hangi türde olursa olsun, yeter ki aklın, yaratıcılığın, beğeninin ürünü olsun.

Portekizli yazar Fernando Pessoa, Huzursuzluğun Kitabı adlı yapıtında sanatsal yaratının ne tür iç bocamalarından sonra oluştuğuna değiniyor:

Nefret ettiğim iki şey arasında seçim yapmak zorundayım ya aklımın tiksindiği düşleri seçeceğim ya da duyularımı dehşete düşüren eylemi; başka bir deyişle, hamurumda hissedemediğim eylem ya da şimdiye kadar hiç kimsenin mayasından olmayan düş. Sonuç olarak her ikisinden de nefret ettiğime göre tek çare seçim yapmamak ama bazen ya düş kurmaya ya eyleme geçmeye mecbur kalıyorum ki, o zaman da ikisini birbirine karıştırıyorum. [...] Ah, düşlerim kaç kez, elle tutulur şeyler gibi dikilmiştir karşıma; gerçekliğin yerini almak değil, kendilerinin de gerçekliğe ne kadar benzediğini bana anlatmaktır dertleri [...]9

Düşünsel/duygusal gelişimin temel kaynağı kitaptır. Gerçeği de, düşsel bir dünyayı da yansıtsa, kitap, insanı sınırı belirsiz dünyalara götürür, orada nice insanlarla tanıştırır, olaylarla karşılaştırır. İyi bir kitapta düşünce/duygu bütünlüğü; olay-betimleme-imge-söylem-anlatıyı oluşturan bütün öğeler birbiriyle kaynaştırarak yaratılır. Güzellik gibi, duygular/düşünceler de kitapta bir boyutuyla yer almaz, öğelerin birbirini bütünlemesiyle beğenisel değer kazanır. Kitabın dış görünüm öğelerini oluşturan düzeninin, kapak tasarımının, resminin, cildinin, kâğıt kalitesinin ona ayrı bir güzellik kattığı gözden uzak tutulmamalıdır.

Okuma çok yönlü bir eylem; okuruna göre kitap, kitabına göre okur vardır. Kimi, yaşamı boyunca hep aynı tür kitaplar okurken kimi kitaptan kitaba atlar. Yalnızca dış görünüşüne kapılıp kitaplığını sırtı süslü kitaplarla dolduran da az değildir. Çoğunluk ise, beş para etmez dediği en seçkin kitapların kapağını açmadan göçüp gider. Öylesi de vardır ki, okuduklarına yenilerini katarak, aynı kitabı defalarca okur. Görülüyor ki insan, hiçbir alanda kitapla ilişkisi kadar özgür değildir. Yeter ki özgürlüğünü geniş sınırlarını kavrasın, onu varlığının bir parçası kılacak bilince ersin...

Okuma, sanatsal bir yaratı olarak algılanıyorsa, mimarlık değeri yüksek yapılarda olduğu gibi, büyük yapıların ihtişamı dışından fark edilemez. Nitelikli bir şiirin, romanın, öykünün, denemenin düşünsel dolambaçlarına girmeden, kendimizi yazarın dünyasına sokamayız. Oysa yazar, yazdıklarıyla bize farklı bir dünyanın kapılarını aralar. Kitabı hayatlarının varoluş nedeni saymayanların, onun derin katmanlarına inmesi olanaksızdır. Kör tembelliklere saplanıp kalanlar, anlamlı, kişiliği bütünleyen klasik yapıtlar bir yana, sıradan bir kitabı bile okumazlar. Onlar, hayat gibi her şeyin bir katmanı olduğunu fark etmeden, alışılmış bir hayatın mahkûmu gibi tüketirler ömürlerini.

Bir metni okuyup anlamada teknik yöntemler yok değildir. Yalnız, teknik kurallar, okumanın biçimsel özelliklerini anlamaya yarar. Bir kitabın içeriksel katmanları söz konusu ise, ömür boyu okunup da kavranamayan kitapların olduğu bir gerçektir. Sürekli, aynı kitabı defalarca okumayla vurgulanmak istenen budur.

Giorgio Manganelli, “Kitaplar gerçekten iyi iseler, olay örgüsünden arındırıldıklarında, gizli bir imge, içinde gerçekten bir kitabın büyüklüğünün yattığı bir yeraltı katmanı sunarlar,” diyor. Baudelaire, insanda yeni bir ürperti yaratmayan şiiri şiirden saymaz. Bu, yalnız şiire özgü değildir, bütün sanatları, romanı, öyküyü, denemeyi de kapsar.

Binbir Gece Masalları: “Güzellik onu arayana görünür.”

Mevlânâ: “Hakk, ipekböceğine verdiğini file vermemiştir.”

Cervantes (Don Quijote): “Gücümü güçsüzlüğümden alıyorum.”

Shakespeare: “Yaşayıp durduğun şu ortamda öyle şatafatlı elbise giyip böbürlenme. Gurur ve kibir bütün saltanatları devirir. Alçakgönüllü ol, köhne cüppeni üstüne çek.”

Teslim Abdal: “Gel ha gönül havalanma / engin ol gönül engin ol.”

William Faulkner, “Ses ve Öfke’yi üç kez okudum, bir şey anlayamadım,” diyen öğrenciye yazarın verdiği yanıt şöyledir: “Dördüncü kez okuyun!”

O dönemin önemli yazarlarından biri olan Ernest Hemingway’i soran başka bir öğrenciye de, “Hemingway iyi bir yazardır ama başardığına tez inandı,” der.

George Orwell: “İnsanın en büyük düşmanı kendi sinir sistemidir.”

Haruki Murakami, 1Q84 adlı dev romanında, “Yürekten sevdiğin bir insan varsa, bir kişi olsun yeter; hayatın kurtulmuş demektir,” diyor.

Hayat; zamanla yaşamı, ilişkileri, tutkuları, duyarlık alanlarını yoğunlaştırıp sınırlandırır. Ancak bunu başaran kişi, yaşlılığın gençliğini yaşar. Yoksa ömrünü, alışılmışın dışında da bir hayatın var olduğunu bilincine varmadan boşa harcar. Hayat, bahşedilmiş zamanı iyi kullanma iradesini göstererek, kendi yaptıklarımızla donatacak yeteneklerimizi beceriye dönüştürerek anlam kazanır.

Bedensel yaratı irademizin dışındadır ama bedeni verimli kılmak elimizdedir. Yunus Emre, “Yaradılanı hoş gör Yaradan’dan ötürü,” diyor. Beden bir yaratılışsa, hayat, bedeninin yaşam süreci içinde iyi değerlendirilmesini gerektirir. Yunus Emre’nin, “Yaradılanı hoş gör Yaradan’dan ötürü” dizesinde geçen “hoş görmek” eylemi, yalnız “bağışla, koru” anlamında değil, “onun gerektirdiğini yerine getir” anlamında da yorumlanmalıdır.

Sanat ve kitabın işlevi, yaradılanı kendi irademizle yeniden yaratmayı, onu kendimiz kılmayı öngörür. Bunu dışarıdan kimse öğretemez, ancak kişide öğrenme isteği yaratır. İnsan; sanatı üretilsin diye, kitabı okunsun diye var etti. Okuma kültürü okumakla elde edilir, sanat, sanatsal eylemle kavranır: Üretemeyebiliriz ama üretileni kavrayabiliriz. Şu bir gerçek ki, bir konuda bizi teknik bilgilerle donatanlar çıkabilir ama bir kitapla baş başa kalmadan gerçek anlamda okumayı, okumanın özendirdiği şiir, roman, öykü gibi yaratıcılık gerektiren yazmayı kimse kimseye öğretemez. Resim yapamayız, beste yapamayız ama resme bakarak, müziği dinleyerek beğeni kazanıp güzelliklerin hazzına varabiliriz.

Sözümü, Perulu yazar Mario Vargas Llosa’nın Genç Bir Romancıya Mektuplar10 adlı deneme kitabının arka kapağına yazılan şu tanıtım cümlesiyle bitireyim:

Edebiyat aklı ve sağduyuyu çalıştırır; edebi yaratıcılıktaysa bu unsurların yanında sezgiye, duyarlılığa ve tahmine, hatta eleştirel bakışın ağından kurtulmayı her seferinde başaran şansa bile yer vardır. İşte bu yüzden, yaratıcılık başkasından öğrenilemez; yaratıcı olmanın tek yolu okumak ve yazmaktır. Gerisini insan kendi başına, pes etmeden öğrenir.

André Gide de Oscar Wilde’ın De Profundis adlı kitabına yazdığı “Oscar Wilde’ın Anısına” başlıklı önsözde dünya ile sanat arasında şöyle bir karşılaştırma yapıyor. Sözümü Wilde’ın dünyayı ile sanatı yorumlayışıyla bitiriyorum:

[...] İki dünya vardır: Sözü edilmeden var olan dünyaya gerçek dünya denir; çünkü bu dünyayı görmek için sözünü etmeye hiç gerek yoktur. Öteki ise sanat dünyasıdır, bu dünyadan söz etmek gerekir; çünkü ancak sözü edildiğinde var olur.

[...]

Sanat yapıtını sanat yapıtı, doğa yapıtını da doğa yapıtı yapan nedir? Aralarındaki fark nereden gelir? Nergis çiçeği bir sanat yapıtı kadar güzeldir; aralarındaki fark güzellik olamaz. Nedir ikisini ayıran? Sanat yapıtı her zaman tek’tir. Kalıcı hiçbir şey yaratmayan doğa, yaptıklarının hiçbiri kaybolup gitmesin diye hep kendini yineler. [...] Tanrı insanı, insan da sanat yapıtını yaratır.11

Atatürk’ün kültür devrimiyle bu bilince eren insanımız az değildir. Şunu da belirtmeliyim, kitleleri belirli düzeye çıkarıp başarıya erdirenlerin sayısı her çağda az olmuştur. Dünya tümüyle ilkel beyinlerinin ağır zulmüne “az”ların varlığıyla uğramamıştır. Onlar olmasaydı, ne meydanlarda heykel kalırdı, ne kitaplıklarda kitap, ne salonlarda resim sergilenir, ne de konser salonları dolup taşardı...

Yakın tarihten verelim örneği; başta Hitler olmak üzere, 12 Mart, 12 Eylül faşizminin astığı astık kestiği kestik günlerini anımsayalım...

Demokrat Parti’nin iktidara geldiği 1950’li yıllarda Halkevi kitaplarının Diyarbakır sokaklarında nasıl ayaklar altında çiğnendiğini yaşadım ben!

12 Mart sonrasında, arsalara kitaplar gömüldüğünü, çatı katlarında saklandığını, halı altlarında gizlendiğini...

12 Eylül’ün kültür düşmanlığı bugün somut ürünlerini veriyor:

Bir sanatçının yaptığı devasa heykel nasıl olur 21. yüzyılın yaşandığı bir çağda yalnızca bir kişi istiyor diye taş yığını haline getirilir!

Shakespeare’in, “Çağımızın özeti, kısacık tarihi,” dediği tiyatroculara, şarkıcı gruplarına sokaklar bile çok görülüyor; nice ünlü tiyatronun kapısına kilit vuruldu. Taksim’deki Kültür Merkezi, gömülmemiş bir ölü gibi sergilenmiyor...

Çağdaş eğitim, din ağırlıklı programlarla çağın dışına itiliyor. Öyle olduğu için, bilimde de, teknikte de uluslararası hiçbir ortamda adımız geçmiyor. Montajcılığı gelişme sayıp kendini avutan bir toplum gözüyle bakılıyor bize.

Bunlar hiçbir zaman bizi umutsuzluğa düşürmemelidir. Atatürk devrimi gibi onurlu bir aydınlanmayı yaşayan bir ulusun korkusu olmamalıdır. Onu önleyecek hiçbir güç yoktur. Uzağa gitmeyin; geçtiğimiz 29 Ekim’i, 10 Kasım Atatürk’ü Anma Günü’nü anımsayın. Önce kadınlar dizildi sokaklara. Saat dokuzu beş geçe arabalar durdu, kendilerini dışarıya atan kadınlı erkekli sürücüler, yol kıyılarına çiçek ekenler, nöbet yerinde güvenlikçiler, polisler, el kadar bebeler selama durdu. Hepsinin yüreğinden, Türkçenin büyük şairinin şu dizelerinin geçtiğinden kimsenin kuşkusu olmasın. Bağımsızlık Savaşı da bu ruhla kazanıldı çünkü!..

Fakat bir kerre bir derd anlayan düşmeyegörsün önlerine ve bir kerre vakterişip:

“—Gayrık yeter!..”

demesinler.

Ve bir kerre dediler mi :

“İsrafil surunu urur

mahlûkat yerinden durur”,

toprağın nabzı başlar

onun nabızlarında atmağa.

Ne kendi nefsini korur,

ne düşmanı kayırır,

“Dağları yırtıp ayırır,

kayaları kesip yol eyler âbıhayat akıtmağa...”

9. Fernando Pessoa, Huzursuzluğun Kitabı, çev. Saadet Özen, Can Yayınları, İstanbul, 2006, s. 30-31.

10. Mario Vargas Llosa, Genç Bir Romancıya Mektuplar, çev. Emrah İmre, Can Yayınları, İstanbul, 2012.

11. Oscar Wilde, De Profundis, çev. Roza Hakmen, Can Yayınları, İstanbul, 1997, s. 12-13.

*****

Doğa Yasasıdır Değişim

Shakespeare tragedyalarının ölümsüz başkişisi Prens Hamlet, “Kör talih, dünyayı düzeltmek için mi yaratılmışım!” diyerek, saray entrikalarına başkaldırır. Başkaldırı, insanın değişimi duyumsamasıdır. İnsan, bu aşamada ya içini boşaltarak vardığı kör noktada çakılıp kalır ya da eyleme dönüştürerek, değişimsel açılımlarla çözüm arayışına girer. Hamlet, canı pahasına da olsa bu yolu seçmiştir.

Her kuşak, kendi değerleriyle kimliğini bulur. Hamlet, sanatın, düşüncenin yaratıcı gücünden beslenip ihaneti gizleyen perdeyi paçavraya çevirme yerine, prensliğin dar kalıpları arasında sıkışıp kalsaydı, dünya yazını, bugün, gençliğin esinleneceği yüce bir kişilikten yoksun kalacaktı.

İnsan, evrensel kurtuluşa birey olma bilinciyle ermiştir.

Türkiye, iki haftadır, dünya halklarına parmak ısırtacak bir gençlik eylemine tanık oluyor. “90 kuşağı” diye adlandırılan gençler, sonunda kişilikleri örseleyici, özgürlükleri kısıtlayıcı, bağımsızlık duygusunu zedeleyici, insanın özel değerlerini kuşatan yaşam biçimini sınırlayıcı, dayatmacı “düşünme, biat et, içki içme, üç çocuktan az doğurma” gibi diktatörce söylemlere fazla dayanamayıp başkaldırdılar.

Eylemciler, bireylik bilincine ermiş gençlerden oluşuyor. “Özgürlük verilmez, alınır” türünden nerdeyse basmakalıplaşmış bir söz dolaşır ortalarda. Bu topluluğun amacı, özgürlüğü sözde bırakmamak, onu uygulamaya sokmak, eyleme geçirmektir. Bu da ancak toplumsal ortam yaratılarak, kültürel altyapı oluşturularak gerçekleştirilir.

Neden yağmur yaş demeden bunun savaşımını veriyor gençler? İç özgürlük duygusu olmayan insanda bireylik bilinci gelişmiyor. Öyle olunca da değerler, birey odağında değil, kitle bağlamında algılanıyor. Oysa bu kuşağın amacı, kitleselleşmek değil, toplumsallaşmaktır. Kitleler dayatmalarla, yönlendirmelerle oluşur. Bu oluşumda çıkar ilişkilerinin etkisi yadsınamaz. Toplumsallaşma ise, temelinde bilimsel, sanatsal, yaratıcı her türlü birikim yattığı bilinçlenme kültürünün ürünüdür. Beynini yalnızca dogmalarla dolduran kitleler toplumsallaşma bilincinden yoksun kalabalıklardır. İzlendiği gibi, toplumsallaşma bilinci gelişen eylemci gençler, en kısa sürede örgütlenerek aralarında işbölümü yaptılar.

Beyinleri sanatla, bilimle beslenen gençleri doğayı koruma bilincinin bir araya getirdiği sanılır. Onların bu işe yalnızca doğa sevgisiyle giriştiklerini ileri sürmek yanıltıcı olur. Bunun içinde demokratik, özgürce yaşama hakları gibi insancıl değerler de göz önünde bulundurulmalıdır. Bu duygunun temelinde, çağdaşlığın temeli sayılan birey olma bilinciyle doğan özgüven yatıyor. Özgüven, direnç kaynağıdır. Sağlığın direnç, kitabın bilgi kaynağı, beynin besini, olduğuna inanmasalardı sağlık evine, kitaplığa öncelik tanırlar mıydı?

Her kuşağın birikimi, ondan sonraki kuşağın kültürel varoluşunu etkiler. Ama bu kültür hiçbir zaman olduğu gibi aktarılmıyor. Aydınlanma çağının temeli, değişimle yeni bir yoruma uğratılan İlkçağ felsefesiyle karılmıştır. Aydınlanma düşüncesi çağa, kültür aktarımıyla değil, kültür değişimiyle uyarlanmıştır. Başbakan, “Bunların karşısında biz konuşunca, ‘Başbakan sert konuşuyor.’ Buna sertlik diyorsanız kusura bakmayın, bu Tayyip Erdoğan değişmez!” diyor. Oysa değişim doğanın yasasıdır. “Değişmem,” diyen de değişir; yeter ki, kişi, tutkularının tutsağı olmasın, kendini bilgiyle, sanatın yaratıcı gücüyle donatmayı erdem bellesin.

Bu donanımdaki kişi, hoşgörülüdür, olaylara hiçbir zaman kinle, öfkeyle yaklaşmaz.

Gençlerin, kitleleri sorumlulukla, emek üleşimiyle, geleceği biçimleme coşkusuyla bir araya getirdikleri, her gün yeni bir gülmece yarattıklarından anlaşılıyor. Bu birikimdeki bir oluşumla görüşme ortamı yaratmak iktidarın en büyük şansıdır. Umarım iktidar, uydurma “akil adamlar” yerine, onlarla bir araya gelip bu erdemli genç beyinlerin uyarılarına kulak verir...

*****

Sanatsal Çölleşme

1956 yılının sonbaharında Diyarbakır’dan çıkıp Ankara’ya yaklaşırken başkent düşlerimi Duyguların Anakarası adlı deneme kitabımdan aktarayım:

Dicle Köy Enstitüsü’nü bitirmiştim. 1956’nın sonbaharı. Sınava girmeye gidiyordum Ankara’ya. Doğu Ekspresi başkente yaklaşırken, gözüme lokomotifin bacasından püsküren kurumların dolacağını bile bile başımı kompartımanın penceresinden çıkarmış, uzaklarda ışık topu gibi parlayan başkente bakıyordum. Çocukluk belleğimde yalnızca gar’ının görüntüsü kalan Ankara yıllarca benim düş ülkem olmuştu. Sınavı kazanırsam düşlerim gerçekleşecek, Atatürk’ü, onun devrimlerini, yattığı Anıtkabir’i, tiyatroları, operaları, konserleri, geniş salonlu kitaplıkları, sergileri, temiz caddeleri, iyi giyimli insanları, hoş kokulu kadınları bağrına basan “ışık topu”nun içinde ben de yerimi alacaktım.12

Aradan bir hafta geçmeden düşlediğim her şeyi gördüm. Ankara’daki ikinci günümde operaya gittim. Programda Verdi’nin La Traviata’sı vardı. Ertesi gün de Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nin salonunda her cumartesi öğleden sonra verilen Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası’nın klasik müzik konserindeydim. Yıllarca gazetelerde, dergilerde okuyarak bilgi edindiğim sanatsal etkinliklerin içindeydim artık.

Opera ve bale, konservatuvar 33 yıl önce kurulmuş Atatürk cumhuriyetinin ilk verileriydi.

Okulu bitirince, arada gelip gitsem de on yıl boyunca Ankara’dan uzak kaldım. 1968 yılının sonbaharında Ankara’ya dönünce sanat ve kültür yaşamında bir gerilemeyle karşılaşmadım. Başkentin her köşesinde sanatsal bir etkinlik soluk alıp veriyordu. Ankara 1970’lere kadar yalnızca başkent değildi, kültür ve sanatın büyük okyanusuydu. 12 Mart nice cana kıymanın yanında kitaba, sanata, kültürel etkinliklere derin mezarlar kazdı. 12 Eylül, Atatürk cumhuriyetini kurtarma adına yapılmış kültür katliamıdır. Onların ardından gelen iktidarlar, yakıp yıkılanlara yenilerini kattılar.

1980’den sonra Ankara denen o okyanus, 88 yıl sonra güneşini bile yitirmiş bir çöl!

Deve adımıyla günlerce yol alındıktan sonra vahalara rastlanmıyor değil. Vaha dediğin de, konup göçülen cılız bir gölgelikten başka ne?..

Otuz yıl içinde nelerini yitirmedi bu “bahtı kara” kent...

Özerk bir kuruluş olan Türk Dil Kurumu 1983’lere değin dil zenginliğinin ırmağıydı, şimdi bir kuru çeşme, iş üretmez bir daire... Nerde kaldı nice yetkin biliminsanının dünyaya açılan yapıtları; biliminsanları, yazarlar, sanatçılarca her cumartesi öğle sonraları kurumun aydınlığını dışa taşıran konferansları, sohbetleri, salonları hıncahınç dolduran aydınlar...

Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nin hafta sonu konserlerinde salon dolmakla kalmıyor, yüzlerce öğrenci ayakta izliyordu konserleri. Halk, zamanın cumhurbaşkanıyla opera binasında verilen konserlere ise zamanın cumhurbaşkanı, başbakanı ve bakanlarıyla operalarda, tiyatrolarda, konserlerde karşılaşıyordu. Şimdi ara ki bulasın onları böyle yerlerde...

Türk Dil ve Tarih kurumlarında olduğu gibi, alınan hiçbir hakkı gerçek sahibine geri vermediler. Halkevleri de, özellikle gençlerin yetişmesi açısından önemli bir kültür kurumu idi. Onun da adı sanı silindi cumhuriyetin kültür tarihinden. Oysa Halkevleri kitaplıklarında ne çok kitap vardı. Demokrat Parti’nin Halkevlerini kapatmaya gücü yetmedi ama kitaplarını sokaklara döküp ayaklar altına sermeyi başardılar...

Atatürk Bulvarı’ndaki Sanat Sevenler Derneği de sanatsal etkinliklerin en sıcak yuvasıydı. Sanatçılar yalnızca orada bir araya gelmiyorlardı, konferanslarla, sergilerle, değerlendirmelerle, özellikle de tartışma ortamı yaratarak bir düşünce formu yaratıyorlardı. Rahmetli Metin And’ın Dionisos ve Anadolu Köylüsü adlı eşsiz eserinin tartışması bugünkü gibi gözümün önünde. And, oturacak yer bulamamıştı da ayakta konuşmuştu. İlber Ortaylı’nın sağlam görüşlü katılımcılığına ilk Sanat Sevenler Derneği’nde tanık olmuştum.

Nerde kaldı; Avrupa’da, Amerika’da oynanmadan Devlet Tiyatrosu’nda sahneye konulan oyunlar? Yeni Sahne, Üçüncü Tiyatro, Oda Tiyatrosu, Altındağ Tiyatrosu’nun tıklım tıklım salonları? Halkın önüne yığılıp bilet bulamadan döndüğü AST, Halk Tiyatrosu?..

Demokrat Parti’nin 1950’de iktidar olmasıyla, kültür ve sanat yok edilirse, her fırsatta bağrına hançer saplanan temeli kültür olan cumhuriyetten geriye ne kalır! Kalan da tehlikede; cumhuriyetin kuruluşundan 88 yıl sonra Türkiye’de her an bir yitirişin acısı yaşanıyor...

12. Adnan Binyazar, Duyguların Anakarası, Can Yayınları, İstanbul, 2006, s. 175.

*****

Yasağı Delmek

Yasak, yapılması istenmeyen eylemlerin, hoş karşılanmayan davranışların önünü kesmek için konulan kurallar bütünüdür. Devlet erki, iktidarlar, işyeri patronları, ana babalar, kurumlar, kişiler; yasak koyarak, yeni bir düzen kurup, buyruğunda olanları kendi değerlerine göre biçimleyeceklerini sanırlar. Oysa insan, düzene yasaklarla değil, dayatmacı olmayan eğitim anlayışıyla sokulabilir. Yasaklar, başlangıçta kurallarla sınırlanır. Her çağda, kural koyma, gücü elinde bulunduranların en etkili silahı olmuştur.

Hukuksal düzeni hayata geçirememiş toplumlarda kuralların, kısa sürede yasağa dönüştüğü görülüyor. Kapitalist ya da sosyalist, hangi düzende olursa olsun, yasaklar gibi kurallar da yerinde çakılıp kalmıyor. İşleyişteki çalkantılara göre, yasaklar hafifletilebilir. Tepkilere göre tümüyle kaldırıldığı da olur. Baskıcı yönetimlerde ise, yasaklar birbirini izler.

Tarih, dinsel topluluklarda, yasakların zamanla insan haklarını koruyan yasaların doğmasına yol açtığını belgeliyor. On Emir’in son altı ilkesi bunun somut örneğidir. Ceza yasalarında öldürmeyi çalmayı, zinayı, yalancı tanıklığı, namusa kötü gözle bakmayı yasaklayan maddelerde, On Emir’deki altı ilkenin izi vardır. Toplumsal yozlaşmanın önü bu ilkelerle alınmış, insana belli bir düzen içinde yaşamanın yolu açılmıştır. Roma hukuku, İslam hukuku, evrensel hukuk; yasaklar koyarak, yasaklar kaldırarak, insanda toplumsallaşma bilincinin uyanmasına yol açmış, uyandırmıştır.

Öteden beri, “Başlangıçta söz vardı,” denir. Hukuk düzeni kurmayı öngören yasak da söz kadar eskidir. On Emir’de olduğu gibi, haklı yasaklamalar, toplumun ilkel davranışlarını törpüleyip ona uygarlaşma yolunu açmıştır. Yasalarla yasaklar arasındaki uyuşum ya da çelişkiler bağlamında şu soruya yanıt aranmalıdır: Belki yüzlerce yıl önce On Emir’le yasaklanan eylemlerin önü alınabilmiş midir? Toplum olarak uygarlaşmanın neresindeyiz?

İnsanlık tarihinin üzerinde düşündüğüm şu iki önemli olayı Musevilik, Hıristiyanlık, Müslümanlık gibi göksel dinlerin kitaplarınca da benimsenen Âdem ile Havva söylencesi ile On Emir buna tanıklık ediyor.

Sina’da Musa’ya bildirilen Tanrı buyruğu On Emir13 yalın söylemiyle şu maddelerden oluşuyor: 1. Tanrı yalnızca benim! 2. Putlara tapınmayacaksın. 3. Rabb’in adını boş yere ağzına almayacaksın. 4. Sebt14 gününü kutsayacaksın. 5. Babana anana saygı göstereceksin. 6. Öldürmeyeceksin. 7. Zina yapmayacaksın. 8. Çalmayacaksın. 9. Kimseye yalancı tanıklık etmeyeceksin. 10. Komşunun namusuna göz dikmeyeceksin.15

İnsanların birbirini öldürdüğünü görüp Tanrı buyruğunun halka iletilmesinde elçiliği gönüllü üstlenen Musa, Tanrı gibi konuşarak, kavmine, Rab’den başka Tanrı olmadığını, onun buyruklarına uyulmasını duyuruyor. On Emir’le, aynı zamanda dolaylı olarak, çok tanrılı putlara, yontulara tapınma döneminin kapandığı, onun yerini tek Tanrı düşüncesinin aldığı sezdiriliyor. Bu buyrukla, aynı zamanda geleneksel ibadet etme usulleri de yasaklanıyor.

On Emir buyrukları, ayrıca, insanı güdüsel yaratıklıktan kurtarıp ona düşünsel kimlik kazandırıyor. Aklını kullanan insan, iyi ile kötünün ayrımına bu aşamada varıyor. Bu, insanı uygarlığa biraz daha yaklaştırıyor. Dayanışma duygusu böylece ortak üleşime yol açtı. Bu evrede insan, vahşi bir hayvanı artık tek başına alt edemeyeceğini, ama onu topluca dört bir yandan sarıp ortadan kaldırabileceğini düşünebiliyordu.

Özetle, On Emir’le konulan yasaklar insanın yaşamında kuşkusuz değişiklikler yarattı. Ama insanın gelişiminde büyük değişimi yasaklar değil, yasakları delmek gerçekleştirmiştir. Âdem-Havva ikilisinin başından geçenler bunun kanıtı.

Gerek Doğu gerek Batı mitolojilerinde yasaktan geçilmez. Söylenceye göre elma, cennette yasak meyve. Yalnızca bu söylencede değil, Binbir Gece Masalları’nda da yasak delmenin onlarca öyküsü var. Masallarda bile, yasak delinmedik olay yok gibidir. Bu da, her dönemde yasak konulduğunu, yasakları delen birinin de çıktığını gösteriyor. Bu yolda can verenlerin başına gelenler tarih sayfalarının dışına taşarak şiirlere, romanlara, öykülere bile konu olmuştur.

Bunların arasında, inanın yazgısına yakın Sisyphos’la Prometheus’un dışında, Yunan mitolojisinde Zeus’undan Poseidon’una nice görkemli tanrı, koydukları yasakları delen alaycı yazarların dilinde maskaraya dönmüştür. Bu da gösteriyor ki, yasaklar arttıkça, insanoğlu, yasağı delmeyi düşünmenin bir yolunu buluyor.

İnsan, yasak koyanlarla yasağı delenler arasındaki ağır savaşımlar sonunda uygarlaştı. Âdem ile Havva’nın söylencelerden süzülerek yorumlanan öyküsünde, cinsel özgürlüklerini cennet saltanatına yeğleyerek kutsal bedenlerinden koca bir insanlık yaratan biri dişil biri eril, iki insanın yasakları hiçe sayan öyküsü anlatılır.

Araya sevda girdi mi bilin ki orada özgürlük adına göze alınan her şey vardır.

Cinselliğinin ayrımında olmayan aşkı bilmez. Aşkın bilinmediği yerde, karşı cinslerin kışkırtıcı bakışlarından, bedensel iştahından, annelik babalık duygusundan, üretici işlevinden de söz edilemez. Bu eylemlerden yoksun bırakılanlar, bedenin doğal isteklerini yerine getiremez.

Âdem ile Havva bedensel özgürlüğe, ruhsal erince cennetten kovulduktan sonra vardı.

Güdüsel kışkırtmaların yansıması olan aşk, Âdem-Havva yakınlaşmasıyla oluştuğuna göre, cennet, öncesinde insansız bir ülkeydi. Ortada dolaştığı varsayılanlar, dişilliği erilliği olmayan iyilik ya da kötülük melekleriydi. Kanımca, cennetin ağacı, ırmağı, saltanatı, hurisi, gılmanı, düşsel betimleme yeteneği yüksek kişilerin başarılı kurgulamalarından başka bir şey değildir.

Söylenceye göre, alanlarında başı göğe eren ağaçlar, ağaçların arasından akan dupduru ırmaklara karşın cennette yeme içme de yoktu. Yenip içilmenin olmadığı yerde dışkılama da yoktur. Örtünmenin olmadığı söylencenin içeriğinden de, ressamların Âdem-Havva çizimlerinden de anlaşılıyor. Kimi kitaplar, onların cinsel bölgesinde dumansı bir gizleyiciden söz ediyor. Önlerini örten kimi geniş, kimi iplik inceliğinde yapraklar, cennetten kovulduktan sonraki yaşamlarının ürünü olmalı. Yasak meyve elmanın neden yasaklandığı kovulma olayından sonra ortaya çıkıyor.

Elmada olağanüstü bir etkileyici güç olmalı ki, Havva, Âdem’e elmayı ısırtmasaydı, insan sonsuza değin cinselliğinin ayrımında olmayacak; aşktan, hazlardan, bedeninin isteklerini yerine getirmekten yoksun kalacaktı. İnsan denen o muhteşem varlık, sonsuza değin üreyip üretmeden, cennet denen o söylenceler ülkesinin mahkûmu olacaktı.

Daha kötüsü de, yaşamı boyunca doğanın buyruğunda eylemsiz kalarak oradan oraya savrulan insan, kendini, kendi varlığından yaratamayınca; hazların itkisiyle nice şiirler, romanlar, öyküler yazılamayacak, besteler yapılamayacak, koca kaya parçalarından yontulan heykeller meydanları dolduramayacak, duvarları toprak-kil-bitki karışımı boyalarla güzelleştiren resimler donatmayacaktı...

İnsansız, aşksız, hazlardan yoksun, üstünde bedensel isteklerin yerine getirilmediğini anlayan dünya, bir işe yaramadan dönüp durmanın boşuna olduğunu anlayınca, insanı genci yaşlısıyla, kadını erkeğiyle üstünden atıp evrenin boşluklarında başka bir hayat arayışına çıkacaktı...

Aşağıda, önadı Aziz16 olan karikatüristin çizdiği elmanın içinden fırlayan kurt, elmanın ısırılmasıyla saltanatı sona eren bir iç tüketicinin tepkisini yansıtıyor. Elma kurdu, kuşkusuz, hiçbir şeyin ayrımında değil. Onu yalnızca, barınağındaki rahatlığı ilgilendiriyor. Oysa insanlık, bir dişlik ısırıkla, onu hazlardan yoksun bırakan söylencelerin belirsiz hayatından kurtarıyor. İnsan, bir ısırıkla, bir anda bütün dünya nimetlerine ererek, ruhunda yeni bir yaşam dünyasına geçmenin devrimini yaşamıştır.

Başka bir deyişle, Âdem ile Havva söylencesi, başı sonu belirsiz bir yaşama kilitlenmiş edham’ın17 başkaldırısıdır. İnsanlığa ışık tuttuğuna inanılan her din, bu söylenceye, yaşadığı toprakların geleneklerine göre ayrı bir anlam vermiştir. O nedenle Âdem ile Havva söylencesinde, yaşamın ışıltılı yanları da, işe şeytan karıştırılarak karmaşıklaştırılan iç karartıcı safsataları da vardır.

Söylencenin insan soyunun gelişim süreci açısından gerçekçi yönü ağır basar. Edham (Âdem, insan), tek başına topraktan; Havva, onun gövdesinden yaratılmıştır.18 Bu, dişillikle erilliğin kaçınılmaz bütünlüğünün o çağların mantığıyla gerçekçi yorumu olarak da algılanabilir. Dinsel söylencelere göre, Tanrı, Âdem’i topraktan yarattı. Âşık Veysel, “sadık yâr” diye nitelediği toprağa seslenirken, “Âdem’den bu deme19 neslim getirdi,” der. Ona ekmeği, sütü, eti veren, meyvesini yetiştiren topraktır. Var ettiğini yok eden de topraktır. Dede Korkut anlatılarında, “Ölüm aldı, yer gizledi,” deniyor; Veysel de, günü geldiğinde, toprağın onu bir ana gibi bağrına basacağı inancındadır.

İnsanın ayağı yaşamı boyunca topraktadır. Var olan hiçbir şey yok olmayacağına göre, öldü sanılan varlık, toprakta da ayrı bir diriliğe erecektir. Topraktan yaratılan Âdem, soyunu sürdürmek için cenneti cennetliklere bırakmıştır.

Bitkilerden başlayarak, erillik-dişillik özelliği taşıyan her canlı birbirinin bütünleyicisidir; eril dişili, dişil erili kendine çeker. Bu çekim, canlının, türünü çoğaltıp sürdürme güdüsünün dışavurumudur. Söylentiye göre Havva’yı cinselliğinin varlığına bir yılan kışkırtmıştır. Âdem’i kışkırtan ise öz benliğinden yarattığı Havva’dır. Her şey elmanın ısırılmasıyla yüze vuruyor. Kant’ın deyimiyle insan, iradesini egemen kılmak için, yeryüzü cennetinde yaşamayı yeğlemiştir. Bu cennet, insanlığın kendi emek üleşimiyle yarattığı uygar dünyadır.

Söylenceler döneminin üzerinden yüzlerce yıl geçti. Ama IŞİD vahşeti hâlâ On Emir’li günleri yaşatıyor insanlığa. Vahşet canavarı dirilmiş, kapitalist ülkelerin pazarladığı silahlarla, “Allahuekber!” diye bağırarak, karşı mezhepten insanların canına kıyıyor, işgal ettiği yerlerde malını mülkünü çalıp çırpıyor, askerlerinin kadın gereksinimini karşılamak için nice ailenin yurdunu yuvasını basıp ocağını söndürüyor. Bütün bunların mezhep uğruna yapılması, çağdaş bir dünyada ilkelliğin hâlâ sürdüğünü gösterir. Kıyımları, “kâfir” diye niteledikleri insanların ürettiği silahlarla yapmaları, nasıl düşük bir ahlaka sahip olduklarının somut göstergesidir.

Yazının girişinde yasak kavramının kayganlığından söz etmiştim. On Emir’de olduğu gibi, yasakların iki yüzü vardır. Yüzün biri aydınlığa bakar, biri karanlığa. O günlerde On Emir’in ilkelerine kim karşı çıkabilirdi? Bugün çıkan olur mu? Çıkan olmuyor ama kökünün kurutulduğu sanılan kötülük başka kisvelere bürünüp yine canlar yakıyor.

Günümüzde bile, biri çıkıp yerleştiği devlet iradesinden güç alarak; kadının giyimine kuşamına karışıyor, polisi gençlerin üstüne düşman ordusu gibi salıyor... Kendine bağlı Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumları’na (BTK)20 çağımızın en hızlı iletişim aracı olan YouTube-Google-Twitter gibi, uygarlığın en son buluşlarını yasaklatarak ülkenin özgür ortamında düşünce hapishaneleri kurduruyor...

Bir ülkede yolsuzlukların üstü küllenirse, hırsızlar yargıya teslim edilmezse, suçsuzlar hapislerde çürütülüp suçlular korunursa, eğitimde dinsellik temel alınıp bu alanda çağdışı uygulamalara yer verilirse, kadın cinayetlerinin önü alınmazsa, yasalar bağlamında zina sayılan çocuk gelinler sorununa çözüm getirilmezse, etnik ve dinsel ayrımcılık insanımızı ikiye bölerse, yalancı tanıkların ihbarıyla suçlu yaratılırsa... Bunlara yol açanlara diktatör, faşist demek her düşünenin hakkıdır.

Özetle, bu tabloya bakınca, insanlaşma aşamasında her şeyin On Emir dönemini arattığı sonucuna varılır.

Umut, damarlarda dolaşan kandır; bir yandan kirlenirken bir yandan da temizlenir. Umut yitirildi mi kötü! Sorumlu kaç kişi, insanımızın umutsuzluğun girdabında çırpınmaya başladığının ayrımında?

Sessizlik, sindirilmişlik yanıltmasın; halk uyumaz; damarlarındaki kan özgürlük ateşiyle tutuşmayagörsün, bütün yasakları deler, antidemokratik düzeni kevgire çevirir...

Yeter ki vakt erişsin!..

13. Eski Ahit’de yer alan 613 buyruğun bir özeti olan On Emir, Rab tarafından, Mısır’dan çıkmalarından kısa bir süre sonra İsrailoğullarına indirilmiştir.

14. Cumartesi.

15. On Emir buyrultusunun ilk dört maddesinde olduğu gibi, yasak koyucunun, kendini güven altına almasından doğal bir şey düşünülemez. Çağımızda da geçerli bu.

16. Elmanın kırmızısı arasında silikleşen soyadını okuyamadığımdan, karikatüristin yalnızca önadını anıyorum.

17. Arapçada toprak anlamına gelen edm ve İbranice Âdem’le edham arasında bağlantı kurulabilir.

18. Kuran’da Âdem adı çeşitli nedenlerle yirmi beş kez geçer. Topraktan yaratıldığı bildirilen Âdem adının da, Arapçada “çamur, cıvık çamur, çamurdan süzülmüş öz, kuru çamur, biçim verilmiş balçık” anlamındaki nutfe’den geldiği öne sürülüyor.

19. Bu zamana.

20. Twitter, Google ve YouTube’a yapılan 56 başvurunun 36’sını Türkiye yaparak, yasaklamada “yüz kızartan birinciliği” kimseye bırakmamış. Türkiye’den sonra gelen Pakistan’ın ise yalnızca 5 talebi olmuş! Cumhuriyet, 14 Temmuz 2014.

*****

Akıp Giden Zaman...

Alışkanlıklara saplanmak, belirti vermeyen bir hastalıktır. Yaşamı boyunca aynı yere kapanıp kalan kişilerdeki söylem tekdüzeliği, benzer davranışlar, alışılmış duygu yansımaları, kemikleşmiş alışkanlıklardan doğuyor. Alışkanlıklara saplanıp kalanların doktoru olsa da en iyi sağaltıcı kişinin kendisidir.

Bu hastalığa daha çok, dinî tarihsel gelişim boyutundan saptırıp yalnızca kurallara bağlayanlar tutuluyor. Hastalığın yaygınlaşması, toplumda hoşgörüden yoksun kör düşünceli bağnazların çoğalmasına yol açıyor.

Yaşadığı çağın bağnazlığını aşıp dinî düşünce tarihi açısından algılayan Mevlânâ bunun ayrımına sekiz yüzyıl önce vararak insana kitlesel aydınlanmanın ışığını tutmuştur. Aydınlanma, toplumu varlık bilincine erdirmek, kemikleşmiş kör alışkanlıklarından sıyırıp, aklının kılavuzluğunda kendi özgür iradesiyle düşündürmekse, Mevlânâ, çağına yeni bir yorum getiren dev yapıtlarıyla Doğu’nun ilk hümanisti sayılmalıdır. Onun, insanı eylemsizlikten devingenliğe yönelten şu sözleri, ancak düşünsel varlığını önde tutan bir hümanistin görüşleriyle bağdaşabilir:

Her gün bir yerden göçmek ne iyi!

Her gün bir yere konmak ne güzel!

Bulanmadan, donmadan akmak ne hoş!

Dünle beraber gitti, cancağızım,

Ne kadar söz varsa düne ait,

Şimdi yeni şeyler söylemek lazım...

Mevlânâ’nın, karanlığın içine düşüncenin ışığını sızdıran sözlerinin çağrıştırdığı anlam, kırlangıç uçuşmalarını, dallara konmalarıyla kalkmaları bir olan bahar serçelerini, gagaları suya kılıç gibi dalan balıkçılları getiriyor gözümün önüne. Elbette doğada, baykuş gibi, konduğu dalda sonsuza değin yerinden kımıldamayacağı izlenimi yaratarak gündüzü geceye, geceyi gündüze ulayan gizemli kuşlar, tünediği dalda saatlerce başka bir yere uçsam mı uçmasam mı tedirginliği yaşayan renk yumağı papağanlar da var. Devingenliği içlerinde yaşayan düşünürlere benzeterek, bu kibirli kuşlara ayrı bir değer biçtiğim olmuştur. Cemal Süreya’nın “Bayankuş” dediği baykuşun, yüzü bürümcekli soylu bir bayandan ne eksiği var?

Yazınsal yaratılar arasında hele de şiir, kuş uçuşlu ürpertilerle yazılır. Şairlerin, yüreklerine kuşların renkli kanatlarını takmadan, onların seslerine kulak vermeden ellerine kalem almaz gibi gelir bana. Bestelerde araya sıkıştırılan kuş sesleri, ezgiye ayrı bir seda katar. Doğa ressamlarının, kışkırtıcı renkleri kuşların kanat çırpışlarından, boyun tüyü ışılamalarından, gaga parlaklığından aldıklarına; ama ne yapsalar o rengin büyülü havasını yaratamayacaklarına inanırım ben.

Kuşların birden konup kalkmaları enerjilerinden midir, kondukları uç dalların salıncak gibi esnemesinden aldıkları çocukça sevinçten midir, yerinde duramayışları onların yaratılış gereği midir; kuşbilimciler elbette bunu inandırıcı kılacak nedenler bulmuşlardır...

Denizin dibinde devingensizlikten kaya parçasına dönen en durağan yaratıkların bile, içgüdüsel bir atılımla, kalıtımsal yapılarında görünür ya da görünmez bir devingenlikle avlarını kollarının arasında parçaladıkları görülüyor. Bu, doğa-canlı etkileşiminin bir yansımasıdır. Yarattığı araçlara göre insan bedenini oluşturan uzuvların zamanla değişime uğradığını evrim kuramları doğruluyor. Varlık, devinerek değişime uğruyor. Kazıbilimciler, milyarlarca yıl öncesinin insanıyla bugünkü insanın kemik boyutlarının aynı olmadığını bilimsel verilerle kanıtlıyorlar. İnsanlık, başparmağın, tuşların egemenliğine girdiği bir çağa girdi. Dirimbilimciler, görevini tuşlara dokunarak yerine getiren insanda, işaretparmağının zamanla uzayacağını savunuyorlar.

Ruh devingenliği, bedeninkinin katbekat üstündedir. Yunus Emre’nin, “Hakk bir gönül verdi bana / Ha demeden hayran olur / Bir dem gelir şâdi olur21 / Bir dem gelir giryân olur22” dediği budur. Ben sanatsal üretimin yoğun ruh devingenliğinin ürünü olduğu kanısındayım. Sanatçının ürettiklerini kavrayıp, onu beğeniyle algılayanlar da ruhunu devingen kılanlar arasından çıkıyor. Akıp giden zamanın önü algılarla alınıyor. Zaman süreçtir; süreç, “bir olayın ya da olayların, işlemlerin belli bir sonuca doğru gidişi, düzenli olarak birbirini izleyen değişimlerle gelişip oluşması” felsefi anlamda ise, “belli bir sonuca ulaşan düşünce akışı”... Kimi düşünürler, evreni “akan bir süreç” sayıyor. Ancak yaşanan süreci üretici kılanlar zamana egemen olur.

Evren, süreç, zaman kavramları algısal soyutlamalarla kavranır. Bu kavramları soyutlama bağlamında tanımlamaya kalkanlar, içinden çıkılmaz tanımsızlıklarla karşılaşmışlardır. “Zaman”ın varlığı duyumsandıkça süreç verimli kılınabiliyor. Bu da, akışına kapılmayanların zamana egemen olabileceğini gösteriyor. Ahmet Hamdi Tanpınar, “Ne içindeyim zamanın / Ne büsbütün dışında,” diyerek, hem insanın zamansal akışkanlığının hem durağanlığının belirsizliğini vurguluyor.

Jorge Luis Borges, “Ben, zaman denen cevherden oluşturulmuşum. Zaman beni sürükleyip götüren bir ırmaktır, ama ırmak benim. Zaman beni yutan bir kaplandır, ama kaplan benim. Zaman beni yakıp kül eden bir ateştir, ama ateş benim,” diyerek, kendini zamanüstü sayarak, “Ben varken ölüm yok, ölüm varken de ben yokum!” diyen Epikuros gibi, zamana egemenlik ilan ediyor. Bu, Epikuros’un, ölümün kaçınılmaz bir süreç olduğu Borges’in, akıp giden zaman gerçeğine inancından doğuyor.

İnsan, zamanı hayatına katmada gösterdiği gücü, yaratısıyla onun akışını durdurmada da gösteriyor. Neruda’ nın, zamanın akışı konusunu geliştirirken elime geçen şiirindeki öngörülerin, yaşam sürecinin nasıl anlamlı kılınacağına yönelik düşüncelerimle örtüştüğüne tanık oldum. İnandım ki, kendini zamanın akışına bırakıp eylemsiz kalanlar, yaşadıkları sürece birer “ölü can”dır.

Pablo Neruda, eytişimsel bir mantıkla, yaşamla ölümü yüzleştiriyor, zamanın akışı içinde kemikleşmiş kör alışkanlıklarla eylemsizleşen bir hayattan kurtulmanın yollarını gösteriyor:

Yavaş yavaş ölürler

Seyahat etmeyenler.

Yavaş yavaş ölürler

Okumayanlar, müzik dinlemeyenler,

Vicdanlarında hoşgörüyü barındıramayanlar.

Yavaş yavaş ölürler

Alışkanlıklarına esir olanlar,

Her gün aynı yolları yürüyenler,

Ufuklarını genişletmeyen ve değiştirmeyenler,

Elbiselerinin rengini değiştirme riskine bile

girmeyenler,

Bir yabancı ile konuşmayanlar.

Yavaş yavaş ölürler

Heyecanlardan kaçınanlar,

Tamir edilen kırık kalplerin gözlerindeki pırıltıyı

görmek istemekten kaçınanlar.

Yavaş yavaş ölürler

Aşkta veya işte bedbaht olup yön değiştirmeyenler,

Rüyalarını gerçekleştirmek için risk almayanlar,

Hayatlarında bir kez dahi mantıklı tavsiyelerin dışına

çıkmamış olanlar.

Neruda, bu öngörüleriyle, zamanın akışını anlamlı kılacak, insanı yaşamsal sürecin dışına atmadan, hayatı anlamlı kılacak uyarılarda bulunarak, insanı bedensel varlıktan yaratıcı varlığa dönüştürmenin ipuçlarını sıralıyor. Bilgi, sanat, onlardan edinilen hoşgörü, tekdüze alışkanlıklardan kurtulmak, güzellikler karşısında coşkulanmak, tutarlı eylemlerde bulunmak, başkalarının sevincini de duyumsamak, dar durumlardan sıyrılmayı bilmek, atılımcı olmak; insanı erdemli kılar.

Neruda’nın bu uyarılarının artalanında nice çağrışımlar gizlidir. Çağrışımları algılama, dolambaçlı iç evreninin derinliklerine inenlere vergidir. Yücelikler, çöküşler, yetersizlikler, boşluklar, çelişkiler, karmaşalar, kırgınlıklar, tutarsızlıklar, kahramanlıklar, cücelikler; bunların doğurduğu yaratıcı atılımlar, söylem arayışları o derinliklerde. “Ora” diye yerini belirlediğimizi varsaydığımız soyut sonsuzluğu okumakla, doğada duyulan sesleri anlatıma dönüştüren müzikle, algıları görsel kılan resim-yontu-mimarlık ürünlerinden edinilen duygu birikimleriyle varılıyor.

İnsan işiterek, görerek algılayan düşünsel bir yaratıktır. Bir de Nâzım Hikmet’in, “Topraktan öğrenip kitapsız bilen,” dediği algılaması yaratılıştan gelenler var. “Beni bende demen23 bende değilim / Bir ben vardır bende benden içeri”, “Süleyman kuş dilin bilir demişler / Süleyman var Süleyman’dan içeri” diyen Yunus Emre; “Selam eylen bizden evvel gelene / Kim var idi biz burada yoğken” deme erdemine ermiş Karacaoğlan; “Her gören benzim(i)24 sorar, bilmez içimde ne var” dizelerine türkü yakılan nice ozanlar var.

Onlar insanı, hayvanı, ağacı, otu, börtü böceğiyle, doğayı, yaratıcı duyarlıklarıyla kitap gibi okuyanlardır. Sulukuleli üç kadının, Mevlânâ’nın, Pablo Neruda’nın yaratıcı söylemleriyle örtüşen “Hıdrellez Duası” da o türden:

Sevdiğim kim varsa, kendim de dahil, sevebileceğim herkes de dahil, sağlığı iyi olsun. Kalp ritmi çalışsın, yanakları kiraz pembesi, dudakları bal olsun.

Teni sıcak kalsın, enerjisi dışarı aksın. Ciğerlerinde nefes, kollarında, bacaklarında hep enerji olsun. Kanı bol olsun, damarlarında dönüp dolaşsın.

Sevdikleriyle bir arada olsun, kolu kollarına değsin, gözlerinin içine baksın. Lafları bir arada başlasın.

Nesi var, nesi yoksa bölüşecek, bulup getirecek birileri olsun. Bu birileri az ama öz olsun. Sevgisinin tamamını harcasın, harcasın ki ona büyük bir miras kalsın.

Sevmekten bıkıp usanmayacağı biri olsun, onun yeri ayrı olsun, onu soysun başucuna koysun. Onun her şeyine, her haline tanık olsun. O biri, onu bir hareketiyle güldüren, bir hareketiyle ağlatan olsun.

Duyguların hepsi onda olsun, kalbi buna teslim olsun. Bütün şarkılar onu anlatsın. Âşık olsun, sırılsıklam olsun. Kurumasın.

Yapmaktan bıkıp usanmayacağı bir işi olsun. İbadet eder gibi, her gün bu işini kutlayarak yerine getirsin; yaptıkça daha iyi başardığını görsün.

Neşesi bol olsun. Kendini mutlu etsin, durduk yere neşelenmek nedir bilsin. İçindeki bir şey durup durup zıplasın. Gördükleri, duydukları onu gıdıklasın, kahkahalara boğsun.

Çocukken en sevdiği anlara sık sık gidip gelsin, ama nereye gidip geldiği bilinmesin. Değiştirmek istedikleri değişsin. İçte ve dışta, iyi günde ve kötü günde değişiklikler yapsın. Eskileri atsın, ruhunu havalandırsın.

Kapıda hep kamyonu dursun, dilediği yere taşınsın. Kendinden taşınmak isterse içindeki güç, dışındaki sevgi ona yardımcı olsun.

Bileği bütün bağımlılıklarıyla, alışkanlıklarıyla birbiriyle güreşsin.

Bir şey ona sürpriz olsun. Günlerinden bir günü bir pakete sarılı dursun. Açınca içinden hiç beklemediği güzel bir haber çıksın. 

Bugün üç yüz altmış beşten herhangi biri olsun. Öylesine bir pazartesi yahut arkaya kavuşturduğu ellerinde unutulmaz bir salı saklasın.

Öyle tahmini mümkün olmayan bir şey olsun ki bu, hayatın sihrini anlasın. Bir hayali gerçek olsun, bir hayale gözünü yumsun. 

Bir çizgi filmde olduğunu unutmasın.25

21. Sevinmek.

22. Ağlamak.

23. Demeyin.

24. Yüz, yüz rengi.

25. İnci Acundaş imzasını taşıyan bu metni Yılmaz Dağdeviren’in internet sitesinden aktardım.

*****

Eğitimde Ortam-Etkileşim

Çocuğun yetişimi; aile-çevre-okul bütünlüğü içinde düşünülmelidir. Ona ailenin verdiğini okul, okulun verdiğini aile veremez. Her iki ortam, çocuğun kişiliğini bir dayanışma içinde etkiler. Örnek alınacak kadar, kaçınılacak görüntüleri de yapısında barındıran çevre, bu bütünlüğün en önemli parçasıdır. O nedenle, aile-okul işbirliğinin temel işlevi, çocuğa çevreyi duyarlıkla algılama alışkanlığı kazandırmak olmalıdır.

Ailede de okulda da, belli sınırlamalar kaçınılmazdır. Çevre, olduğu gibidir, doğanın yansısıdır. Bitkiyi düşünelim; her mevsim, onda yeni oluşumlara, değişimlere yol açar. Bir ağacın fışkın verip yaprak açmasında gün ışığı ne denli gerekliyse, esen yelin, yağmurun da aynı ölçüde payı vardır. Vazo çiçeğiyle saksı çiçeği, saksı çiçeğiyle kökü doğada olan çiçek hiç bir olur mu? Yaratılışı bitkiden daha karmaşık, üstelik aklıyla kendini biçimleme yeteneğine sahip olan insanın yetişim sürecinin daha zor olacağı doğaldır.

Bu konuda böyle bir açımlamaya girerken, doğa koşullarıyla, yaratılar arasındaki denge gözden uzak tutulmamalıdır. Çağımız, yeryüzünde depremsel sarsıntıların nelere mal olduğunun acı sonuçlarını yaşadı, yaşıyor. Mevsim dışı aşırı soğuklar ağaç çiçeklerini dalında kurutuyor. Ortamını bulamamış çocuklardan katiller, mafya babaları, saldırganlar, sapıklar, kör tutkularını gemleyemeyen diktatörler çıkıyor.

Bilimsel mantıkla yorumlarıyla olaylara gerçeğin aynasını tutan Celâl Şengör; bir TV konuşmasında, öğrencilerin, okulda birbirlerinden etkilenerek, aralarında bir öğrenme ortamı yarattıklarını, 4. sınıftan sonra birbirlerinden kopacaklarından, onların bu etkileşimden yoksun kalacağını öne sürerek 4+4+4’e karşı çıktı.

İnsanlar arası etkileşim, Aydınlanma düşüncesinin ürünüdür. Okullaşma gereksinimi belki bu doğal etkileşimden doğdu. Yalnız başına yetişen çocukların gerek bedensel, gerekse ruhsal yapılarında vazo çiçeğine benzer belirtiler görülmüş olmalıydı ki, okul yoluyla onları bir araya getirerek hayatın içine sokma zorunluluğu doğdu. Beğenelim, beğenmeyelim, bugün özel okulların çoğunda bu etkileşimle çocuklara ortaklaşa iş yapma bilinci aşılayacak yöntemlere başvuruluyor. Yetmiş iki yıl önce kurulup, eylemli etkinliği ancak altı yıl süren Köy Enstitüleri, öğrenciyi her alanda ortak üretime yöneltme yönünden iyi bir örnekti. O zamanın iktidarlarını korkutan, bu dayanışma, bu üretim ruhu olmuştur. Bugün 4+4+4’le kökünden yıkılmaya çalışılan da bu ruhtur.

Jean-Jacques Rousseau, Pestalozzi gibi düşünürlerin bir ölçüde uygulamaya soktukları eğitim anlayışının özünde yatan da ortaklaşa iş üretimiydi. O eğitimcilerden yüzyıllarca önce, Montaigne’in babası, hümanist dostlarını bir araya getirerek oğlunun nasıl eğitim alması gerektiği konusunda onlarla tartışır. Sonunda, Montaigne daha beşikteyken ve ana sütünden kesilmezden önce, başka aristokrat evlerinde olduğu gibi şatoya bir sütanne getirilecek yerde, en alt kesimden insanların yaşadığı bir köyde yoksul bir oduncu ailesinin yanına verilir.

Babası böylece oğlunun sadelik ve azla yetinirlik yolunda eğitilmesini sağlamış olacaktır. Çocuğun beden sağlığı da böyle bir ortama bağlıydı. Çocuk Montaigne, daha en başından halka ve yardımlarına gereksinen insanların yaşam koşullarını yakından görecek, onlara sırt çevirenlere değil, ellerini uzatanlara yakınlaşmayı öğrenecekti.

Bu da gösteriyor ki, çocuğun geleceğini kuran eğitimde değişim, önyargılı tutumlarla değil, ancak konunun uzmanları, toplum önderleri bir araya getirilip tartışma ortamı yaratılarak gerçekleştirilebilir.

*****

İnsan-Kent İlişkisi

Doğum yurdum Diyarbakır, adı Amida’dan Amid’e, Diyarı Bekr’den Diyarbekir’e sonunda bugünkü adına dönüşen çok eski bir yerleşim yeridir. Kapkara kayalar üstüne oturmuş, her burcu sanat şaheseri sayılabilecek kalın surlarla çevrili kadim bir kent. Hiçbir kavmin, geniş kapılarının önünden geçmeye cesaret edemediği bir kale...

Eski dengbej anlatılarının soluk alıp verdiği sırlar ülkesi; benim “yazıp da okuyamadığım şiir”, “kültür anamın sütü bol memesi”, ruhumda erimi uzun bir hatıra...

Gözümü dünyaya orada açtım. Tam olanı biteni ayırt ediyordum ki, kendimi Diyarbakır’ın, 1937’lerde bugünün köylerinden de küçük kasabaları olan Kulp’ta, Silvan’da, Çermik’te buldum.

Kasaba, çayırlarda koyun, keçi otarmaktı, bağlarda bahçelerde doğayı sese boğmaktı...

Benden büyük olanlar ağaçlarda sincap taşlardı.

Çocukluğun duyarlık körlüğü yaşlarındaydık; az sonra ölüp gideceklerini hiç akla getirmeden, tespih tanesi kadar böceklerin arkalarına çalı iğnesi batırıp onların düzeni bozulmuş vızıltılarla uçuşlarına gülmekten bayılıyorduk. Arkadaşlarımız arasında biri vardı ki, kedi yavrularını bir köşede kıstırıp kesermiş. Bu olayı duyduğumda mideme ağrılar saplanmış, onu uzaktan görünce yolumu değiştirmiştim.

Bakarken gözleri yana kayan bir arkadaşımız vardı. Sapanını yönelttiği kuşu ânında dalından indirirdi. Granit sertliğindeki taşları gövdesine yiyen kuş, daha havadayken çığırtılı seslerle can verirdi. Sincapların ölüm fermanını hazırlayan da oydu. Onca dalın yaprağın arasında sincabı görüp, göz açıp kapayıncaya kadar taşı fırlatması beni şaşkına çevirirdi. Şırıltılı suların aktığı derelerde dolaşırken rastladığım kuşlara, sincaplara mermi gibi taşlar fırlatmayı beceremiyor değildim, ama hiçbir zaman yere bir kuş düşürememiştim. Sincapların yere düşerkenki acı ciyaklamaları gece rüyalarıma girerdi. Yine de, içimden, “Niye ben onun gibi sincap vuramıyorum,” diye üzülürdüm. Çok istesem de hayatımda ne tek kuş ne ağaçlarda oradan oraya atlayan bir sincap vurdum. Oysa sapanla kuş vurup dallardan yere sincap düşürmede kerametin, arkadaşımın yana kayan gözlerinde olduğunu düşünür, ben de bakışlarımı sağa sola kaydırarak kuşlara nişan alırdım.

Olaylar gözümün önüne geliyor da, bu başarısızlığı, rastlantıların bahşettiği bir mutluluk sayıyorum.

O arkadaşımızın öncülüğünde kuşlara, sincaplara dünyayı dar etmeye çıktığımız bir gün, üç-beş erik yemek için dalları çekip yere indirdiğimizi gören bir yaşlı, “Nedir bu vahşet, onca yer gördüm, sizin gibisini görmedim. Ananız babanız size hiç mi medeniyet öğretmedi!” diye çıkışmıştı. Akşama doğru eve dönüp, o güne değin hiç duymadığım “medeniyet” sözcüğünün ne demek olduğunu babama sormuştum. Babam, “Medeni, şehir demektir, yakında biz de şehre göçüyoruz. Medeniyet ise, şehirli olmak, yani görgülü, terbiyeli olmak, kimseye zarar vermemek, onun bunun malında gözü olmamak demektir,” diye yanıtlamıştı sorumu.

Babamdan bunu duyuşumdan iki hafta sonra şehir dedikleri yere gelmiştik. Alabildiğine uzayan tarlaların, yeşilliklerin yerini, o günün ölçülerine göre, Diyarbakır’da sokaklar, sokakların kenarına dizilen evler, evlere sık sık girip çıkanlar, camekânları süslü dükkânlar almıştı. Kapının önüne çıkar çıkmaz orada da arkadaşlar bulmuştum. Onlar ne kuş avlıyorlardı ne dalların arasından sincap düşürüyorlardı. Değneklerle çember çeviriyorlar, çevresine ip sarıp yere fırlattıkları konik bir tahta parçasını (topaç) hızla çeviriyorlardı. Onları yapmıyorlarsa, birini ebe seçiyorlar, öbürleri görünmeyecek yerlere saklanıyor, ebenin onları bulmasını bekliyorlardı. Arayış-buluş ânında da coşkudan ne yapacaklarını bilemiyorlardı.

Çocuk, kendi yaptıklarını beceremeyenler karşısında kahraman kesilir. Şaşkın bakışlarım yeni arkadaşlarımı şımartıyor, kimileri, becerilerini hiç yapılamazmış gibi gösterme havasına giriyordu. İlk günlerde sözcükleri farklı söyleyişimle alay ettiler. Kısa sürede onlar gibi söylemeye başlayınca beni aralarından biri saydılar, oyunlarına katmaya başladılar. Kısa sürede kırlık yerlerin avlama vahşetinden kurtulmuş, yaşlı adamın deyimiyle, kırıp dökmekten uzak bir ortama girmiştim.

Kimi günler kapımızın önündeki eşiğe oturup şaşkınlıkla onları izliyordum. Kentte ne yere çakılırken havada can veren kuşların sesini duyuyordum ne sincap yavrularının ölüm çığırtılarını. İçten içe, “Ne güzel yermiş şehir, burada hayvanlar öldürülmüyor, yemyeşil yapraklar dallarından koparılıp atılmıyor,” diyordum.

Kent, çocuğun gözünde şamatalar şenliğidir. Satıcılar, sokakların dil kelebekleridir; ruhu okşayıcı seslerle incelterek söylerler sözcükleri. Yeni arkadaşlarım beni değişik bir hava içine sokmuş olsalar da, kentte en çok ilgimi çeken, mallarını şarkıya benzer seslerle satan satıcılardı. Uzun süre ayrancının ayran, sütçünün süt, pandispanyacının pandispanya, gazyağı satanın gazyağı dediğini anlayamamıştım. Un, yumurta, şeker karışımı keke benzer pandispanya satıcısının sokaktan geçişini sesinden değil, kışkırtıcı kokusundan anlardım. O kokuyu alan çocuklar dışarıya fırlar, koşuşarak pandispanyacının çevresini sararlardı. Meyan şerbetçilerinin sırtlarına yerleştirdiği pirinç güğümlerin parlak görünümü bugün de gözümün önündedir. Metalden taslarının birbirine değmesinden çıkan şıkırtılı sesleri de unutulacak gibi değildi.

Dünyanın irili ufaklı nice kentini gördükten sonra kent yaşamının, insanın uygarlaşma sürecinin mekânı olduğunu düşünüyorum. Toplumsallaşma kentte, ekonomik verimin değerlendirmesi kentte, düşünsel, sanatsal üretim ve teknik kentte. İnsanı durağanlıktan kurtarıp eylemli kılan mekanizma da kentte işlevselleşiyor. Bu bağlamda kent, insanın kültürel dünyaya açılım mekânı, insanın kendini kanıtlama güdüsünün varoluş nedenidir.

Medine kent demektir. Medeni sıfatı da, ancak “düşünce, sanat ve teknikte gelişme göstermiş, ideal uygarlık düzeyine uygun yaşam koşullarına kavuşmuş; nezaket kurallarına uymasını bilen, eğitimli, görgülü, kültürlü, kibar” insanlara yakıştırılabilir. Medeniyet ise, “bir toplumun maddi, sosyal, ahlaki ve kültürel yaşamına ilişkin niteliklerin bütünü; uygarlık” anlamına geliyor.26

Burada kentlerin kuruluşuna ilişkin tarihsel sürece de, kente ilişkin kavramsal irdelemelere de girmeyeceğim. Çevrelerini saran surlara, kanallara, kulelere bakarak, kentlerin, insanın kendini koruma güdüsünden doğduğu üzerinde de durmayacağım. Durmaya kalksam da nesnel değerlendirmelerde bulunmaya benim bilgim de gücüm de yetmez. Belli ki, kentle insanı bağdaştırmak ne denli zor ise, insanı kentle bağdaştırmak da o ölçüde zor görünüyor. Düşüncemi bu doğrultuda geliştirebilirsem, iç içe olması gereken insanla kent ya da kentle insan arasındaki zıt kutupluluğu bir ölçüde açıklığa kavuşturabilirim.

Eskiye özlem, insanın doğasında var. Her kuşak kendi zamanına sahip çıkar. Özellikle büyük kentlerde ekonomik, toplumsal sorunlar, suça yönelik olaylar arttıkça bunu kentleşmeye bağlayan görüşler yaygınlaşmaktadır. Bu yargıya varırken, Cumhuriyet gazetesinde Işık Kansu’nun “Geçmişi Silinen Kentler”27 başlığı altında dizi yazıları yayımlandı. Dizide izlenimlerini yazan yazarların tümü özlemlerini dile getiriyorlar. Hemen her kentte kalabalık duyarsızlığının gittikçe yaygınlaşıp ilkel davranışların doğal bir üslup kazandığını, her an ilkelleşen insanları gözlemleyen bir yazar (Ayla Kutlu), yaşadığı kentin önceki düzenine nasıl özlem duymaz:

1947 yılında geldiğimiz İskenderun küçük ve tertemiz bir şehirdi. Cumhuriyet Meydanı’nda küçük ama eşsiz bitkilerle süslenmiş bir parkı, çok büyük çoğunluğu Fransızlar döneminde yapılmış güzel, görkemli ve yeterli yapıları vardı. [...] O tarihte günlük ve bazıları haftada üç kez çıkan toplam yedi gazete, et ve balık hali, geceleri 23.00’e kadar şıkır şıkır aydınlatılan cadde ve sokaklar, şortlu, bisikletli genç kızlar ve delikanlılar, kapıları ardına kadar açık evler, birbirleriyle hemen kaynaşıveren komşular, deniz kıyısı ahbaplıkları, komşu hakkı diye bedelsiz ikram edilen ürünler, üretimler: Portakal, limon, koruk, üzüm, pekmez, tahin, nar ekşisi, hatta tadımlık denilerek sunulan bakraç dolusu zeytinyağı, bahçesiz evlerin çamaşırlarını istedikleri komşuda kurutma hakkı... Hiçbir kapı kilitli değildi. [...] Öylesine anahtarsız ve kilitsiz yaşanırdı ki, bir başka şehre gidilecekse, anahtar ancak aranınca bulunan bir nesne olarak görülürdü.

Cemil Kavukçu ise, yaşamını geniş ölçüde etkileyen kente duyduğu özlemi şöyle dile getiriyor:

Çocukluğumun, hatta ilkgençliğimin geçtiği İnegöl’le bugünkü İnegöl arasında en küçük bir benzerlik yok. Son yıllarda oraya her gittiğimde kendimi yabancı bir kentte hissettim. Birbirine benzeyen, geçmişini kendi elleriyle silen özelliksiz, kopya bir kent. [...] Kentlerle kasabalar arasında da benzer bir alışveriş var. Kentler hızla büyük kasabalara dönüşürken kasabalar da çarpık bir yapılaşmayla özenti büyük kentlerin küçük, kötü birer kopyaları oldular. İşsizlikle atbaşı giden büyük kentlere iç göç bu süreci hızlandıran etkenlerden biridir. [...] Bugün on kat büyümüş İnegöl. Nüfusu iki yüz bin. Belediye kültür merkezinde gişe yapan güncel filmlerin gösterildiği küçük bir sinema salonu var ama kitapçı dükkânı yok. Kentin içinde içki içilebilecek doğru dürüst bir yer de yok. Seksenli yıllara kadar herkesin istediği yerde oturabildiği parklarda, çay bahçelerinde “Aileye mahsustur” sınırları çizildi yıllar önce.

Şükrü Erbaş da yokluğa karışan değerler üzerinde duruyor:

Geleneksel meyhaneler, çalgıcı kahvehaneleri yok. Abdalları düğünlerden, “orkestra”larla sürdüler. Simitçi Hasan çoktan öldü. 1974’te bir avuç “devrimci genç”in kurduğu Halkevi yok. “Her şey daha çok zaman olsun diye hızlandı. Zaman ise gittikçe azalmakta,” diyen Canetti’nin acısı, Yozgat’ın da yazgısı. Kentler de insanlar gibi mizah duygusuyla birlikte kederini de yitiriyor. Geriye, belleksiz sokaklarda yeni zaman politikacısı ile plastik şarkılar kalıyor. Yozgat bundan ne kadar uzak durabildi ki...

Lütfiye Aydın da geriye doğru değişimin bir başka yönüne değiniyor:

Betonlaşma olgusu yalnızca kentlerin değil, insanının da dokusunu değiştirdi. Yirmi yaşımda ayrıldığım Gaziantep o zamanlar büyükşehir değildi. Hele “marka şehir” hiç değil. Nüfusu azdı. Sessiz fakat görgülü, zarif, hem kendine hem de çevresine saygılı, “sözü senet” olan insanların kentiydi. [...] Kenti çevreleyen zeytin, fıstık, dut ağaçları, bağlar, kentin içine dek sokulmuştu. [...] Kentin kanavasında en çarpıcı renk olan, otuzdan fazla üzüm çeşidi yetiştirilen bağlar da yok artık, üzümlerinden üretilen şaraplar da. Şaraphane diye bir yer adı vardı eskiden, o da sizlere ömür.

Yazı dizisinde özleme yönelik izlenimlerimi yazanlardan biri de bendim. Daha çok da, gelişmenin göstergesi sayılan değişimlerin kötüye yöneldiğini vurguladım. Kentleşme olgusunda, kentin ve orada yaşayanların sağlam bir kültür tabanına oturması kanımca çok önemlidir. Uzak kaldığım dönemler de olsa, 1934 yılında doğduğum Diyarbakır’la 1956’ya kadar ilgimi hiç koparmadım. Kültürel kimliğimi bulmaya başladığım dönemde beni Diyarbakır kültürü beslemiştir. 1950’lerden bu yana değişen Diyarbakır’a ilişkin izlenimlerim şöyle:

Kültür, zincirleme bir gelişim yolu izler. Filmini izlediğimin ertesi günü, Halkevi, Ulu Camii, Ziya Gökalp Lisesi kütüphanelerinde Shakespeare’in Romeo ve Juliet adlı eserini aramış, ne yazık ki oralarda bulamamıştım. Sonunda, o yıl başladığım Dicle Köy Enstitüsü’nde ele geçirdiğim kitabı yaşamım boyunca yanımdan ayırmadım. [...] Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları’nın da satıldığı bir kitabevine sahip olan o yılların Diyarbakır’ı müziğiyle, tiyatrosuyla, kitabıyla tam bir kültür merkeziydi. Bu etkinlikler ise Halkevi çatısı altında toplanmıştı. [...] Öyle bir gençliğin yerini şimdi sokaklarda taş atan çocukların alması, yıllardır ciddiyetle üzerinde durulmayan eğitim uygulamalarının yarattığı kültürel boşluktan doğmuştur. 1950 yılında iktidara gelen Demokrat Parti’nin ilk işi Köy Enstitüleriyle Halkevlerini kapatmak olmuştur.

Her şey yitip gidiyor. Yerine konulan ne? Duyarsızlık, ilkellik, kabalık, barbarlık, terör...

“Cansız” sanılır, oysa şehir soluk alıp veren bir canlıdır. İnsanda bir uzvun sancısı nasıl bedenin bütününü etkiliyorsa, kentin herhangi bir eksikliğinden de toplumun tümü zarar görüyor. Trabzon’u anlatan Ahmet Özer, “Bırakın kentin insanını, martılar da yabancılaşmıştı bildikleri denize. Onlar artık çatı katlarında sığınacak bir yer arıyor, bir yerlere boca edilen çöplerle yiyecek gereksinimlerini gideriyorlardı. [...] Deniz doldurulmuş, deniz çok uzaklara kovulmuştu. Bir zamanlar balıkların yaşadığı alanı artık egzoz gazı kirletiyordu,” diyor.

İnsan arttıkça, şehir de büyüyor; daha doğrusu, insan sürekli büyütüyor şehri. Ne denli büyüse, her yerleşimin bir alabilirliği (kapasitesi) vardır. Bu bağlamda insanın o alabilirliğe katlanma sabrı da göz önünde bulundurulmalıdır. Kent, insanı; insan, kenti tüketecek darlığa düştüğünde doğal olarak, kentte de, insanda da değişimler olacaktır. Darlıkların yozlaştırdığı insan, çağımızda, ne yazık ki terörde, vahşette buluyor çözümü.

Önemli bir sorun da şudur. Gecekondulaşmada bile insanlar arasında bir dayanışma vardı. Genellikle gökdelen yapılaşmaları, insanın, kendi içinde kendini tüketmesine yol açmıştır. Toplumda en tehlikeli sosyal olay, insanın insana yabancılaşması, giderek birbirinden kopmasıdır. Tahsin Yücel Gökdelen adlı romanında, yerleşimsel bozukluğu, insanlar arası duygu-düşünce kopuşunu vurguluyor. Böylece, bir sanatçı, bilimsel verilerle gerçekliği kanıtlanan bu olgunun tehlike çanlarını çalıyor. En son gecekonduya bile dayanamayan gökdelenci mantıkla, kendilerini gökdelen dünyasından uzağa düşmüş sayan kesimlerin iç savaşımı nerdeyse kitle çatışmalarına yol açacak noktaya geliyor Gökdelen’de. Yücel, bu kitlesel devinime geçen insanlara “yılkı adamları” diyor ki, “yılkı”, hayvanların işe yaramazına verilen ad olduğuna göre, bu, dolaylı olarak “insanın hayvanlaşması” sürecinin nerdeyse başlamakta olduğunun bir belirtkesi sayılamaz mı?..

26. Axis 2000 Ansiklopedik Sözlük, Milliyet / Hachette, İstanbul, 1997, s. 2232.

27. Işık Kansu, Geçmişi Silinen Kentler, (Ayla Kutlu: “İskenderun’u Zehirleyin Zehirlenerek Büyüyor”) Cumhuriyet Kitapları, İstanbul, 2011, s. 65-70.

*****

SANAT/EDEBİYAT

*****

Ayrıntılar

Aynı karında aynı damardan beslenen ikizler gibi, hiçbir varlık birbirinin aynı değildir. İlk algılanışta her şey kütlesel bir bütünlüktür. Bütünlük, yanıltıcıdır. Değişiklik, bütünlüğü oluşturan ayrıntılarda belirginleşiyor. Bütünlüğü oluşturan öğelerin tözü kavranarak varılıyor ayrıntıya. Sorun, nesnenin ayırtlarını bulup ortaya çıkarmakta. O zaman bir nesneye özgü niteliklerin ayrımına varılıyor.

“Maddeyi atomik ve moleküler düzeyde denetim altında tutma bilimi” diye tanımlanan nanoteknolojisi, maddenin en ince ayrıntılarına inip ondaki öz gücü eylemsel kılmanın ardındadır. Bu teknolojiyle en küçük olan ayrıştırılıyor, böylece varlığın görünmezlik boyutu kavranıyor. Töz hücrededir; bütün, hücre sarmalının görüntüsüdür. Koca bir bütün olan evreni oluşturan ayrıntılara varıldıkça, bilinmezliğin sınırları genişliyor. Evrensel bütünlüğün yanında insan beyni nano tasarımlarıyla ölçülemeyecek denli küçük olmasına; yine de görünmezlik, o küçüklükle görünür kılınıyor.

Yorumsal bir yazının girişinde nanoteknolojinin sınırlarında dolaşmak okuyanda şaşkınlık yaratabilir. Oysa gerçeğe varmaya yönelik kanıt arayışında şaşırtıcılık aranmamalıdır. İlk anda hayret uyandıran buluşlar, gelişim sürecine girip hayatın parçası olunca her şey doğal anlamıyla algılanıyor. Bir an, çocukluk düşlerimizi olağanüstü renklerle bezeyen masalların uçsuz bucaksız anlatı alanlarında, Orhan Veli’nin “Çocuk gönlüm kaygılardan âzade; / Yüzlerde nur, ekinlerde bereket; / At üstünde mor kâküllü şehzade; / Unutmaya başladığım memleket” diye betimlediği o dünyada varsayalım kendimizi...

Ölmek üzere olan masal kahramanının, saçından kopardığı iki kılı birbirine sürtünce, karşısına elinde kılıcı parlayan kurtarıcılar çıkıp ona, “Dile benden ne dilersen...” dediğini göreceksiniz. Ya da, başka biri, aylarca dağlar aşıp ırmaklardan geçtikten sonra açlıktan yere yığıldı yığılacak durumdayken, kuşağının arasında sakladığı saçının iki teli aklına gelecek, onları birbirine değdirir değdirmez, ortaya çıkan birbirinden güzel kızlar onu ak mermerli hamamlarda yıkayıp paklayacaklar, ancak saraylarda rastlanan yiyeceklerle doyuracaklar. Bir saray odasında uyuyan kahraman, rüyasında duvarda resmini gördüğü sevgilisini görecek, iki teli birbirine sürtünce, karşısında bir derviş belirecek, ona sevgilisine kavuşacağı yolu gösterecek...

Geçmiş düşleri içinde şimdi soralım: Nasıl oluyor da iki kıl birbirine sürtülerek, önümüze dileğimizi yerine getirecek devler diziliyor, o güne değin adını bilmediğimiz, tadını tatmadığımız yemekler konuluyor, yoksul bir kadının yüzüne yaşmak, ayağına paşmak (ayakkabı) bulamaz kızının güzellik yansısı saray odalarının kristal aynalarına vuruyor?..

Bir etkileşim donanımı olan internet bağlantıları, canlı cansız her varlığın evren boşluğunun sınırsızlığında ses verip ses alarak görüntülenmesi, gerçekte kıldan da ince iki ucun birbirine değdirilmesiyle, ya da ona benzer bir düzenekle sağlanmıyor mu? Buluşlar da, tıpkı masallardaki olaylar gibi, başlangıçta düşsel tasarımlardır. Bilim, bir yerde düşleri bir yana bırakıp gerçeğin ardına düşer. Arayışlar, ancak maddenin tözü, yani iç dinamiği devingen kılınarak gerçeğe varılacaktır. Burada olduğu gibi, genellemeler bile, bilimde ya da sanatta ayrıntılara inmenin ne denli önemli olduğunu gösteriyor.

Genellemeler ancak biliminsanlarının laboratuvar çalışmalarıyla çözümlenir. Bu genellemeleri, sanatsal bir yaratının değerini irdelemek için yapmıyorum. Amacım, bir resimde ayrıntıların yarattığı bütünselliğe değinerek olayla anlam arasındaki bağlantıları kurmak.

Sanatta ayrıntı denince belleğimde hep Picasso’nun Guernica adlı tablosu canlanır.

Guernica İspanya’da bir kentin adıdır. İspanya İçsavaşı sırasında (1937) Nazi Almanya’sının 28 bombardıman uçağının bomba yağdırmasından sonra yıkıntıya uğramış, saldırıda bini aşkın insan ölmüş, birçokları da yaralanmıştır. Resimde yıkıntıya uğrayan kenti değil, kentteki canlıların ne hale geldikleri yansıtılıyor.

İspanyol hükümeti, 1937 yılında Paris’te, Dünya Fuarı kapsamında açılacak Modern Hayatta Sanat ve Teknik konulu serginin İspanya’ya ayrılan bölümünde sergilenmek üzere Picasso’dan büyük bir duvar resmi yapmasını ister. Picasso, o sırada gerçekleşen hava saldırısından ne denli etkilenmiş olmalı ki, resmini on beş gün gibi kısa bir sürede bitirir.

Guernica 7,76x3,49 boyutunda, tamamı siyah-beyaz ve gri tonlardan oluşan bir duvar resmidir. Picasso, Guernica üzerinde çalışırken düşüncesini de açıklar:

İspanya, insanlara, özgürlüğe yapılan saldırıya karşı büyük mücadele verdi. Ressam olarak, hayatım boyunca sürekli sanatın ölümüne karşı durdum. Guernica adını vereceğim resimde, hatta tüm eserlerimde, İspanya’yı acı ve ölüm okyanusuna batıran asker sınıfına duyduğum nefreti açıkça göstermekteyim.

Picasso’nun, yine Dünya Fuarı için hazırladığı Franco’nun Rüyası ve Yalanı isimli eskiz serisinde Franco, önce kendi atını yiyen, ardından da kızgın bir boğayla dövüşen bir canavar olarak çizilmişti. Picasso bu illüstrasyonlar üzerinde çalışmaya, Guernica’nın bombalanmasından önce başlamıştı. Olayın ardından onlara üçü doğrudan Guernica’yla ilgili olmak üzere dört resim daha eklendi.

Picasso genişçe bir duvarı kaplayan Guernica’da savaş denen büyük insanlık suçunu ayrıntıları vurgulayarak görüntülüyor. Resimde, olayların yarattığı yıkımı yansıtan bütün görüntüler bir odanın içine sığıştırılmıştır. Picasso, birbirinin içine geçen erkek-kadın-çocuk-boğa-at arasındaki iç içeliği vurgulayarak etkili kılmıştır resmini. Guernica’da, yıkımın acı çektirdiği insanlarla hayvanların yanında o kaos içinde harabeye dönmüş binalar betimlenmiştir.

Sol tarafta yer alan büyük gözlü boğa, kucağındaki ölü çocuğa ağlayan bir kadının üzerinde durur. Picasso, İspanya’nın simgesi sayılan boğayı karanlık bir gölgenin ucunda ağzı açık başıyla çizmiş. Ağzını sonuna kadar ayıran çocuklu kadını alt planda doğayla buluşturuyor. Yukarıda aydınlık saçan bir lamba var. Bir gaz lambasını parmaklarıyla sıkıca kavrayan bir el uzanıyor ona. Bu görüntü, direncin simgesi sayılabilir. Hemen onun altında açık ağzıyla şahlanan bir at var. Yerlerde sürünen insan başları, savaşın, bütün varlıkları parçalayan lanetini vurguluyor. Sağda, –yine ağzı açık– bir adam, ışık giren küçücük bir pencereye kollarını kaldırmış. Ölümle yüz yüze gelen bir insanın bile özgürlük arayışı olarak yorumlanabilir bu görüntü. Resimde ayrıntının ayrıntısı sayılabilecek vurguların, gerilimli ellerle ayaklara yansıdığı görülüyor.

Resmin merkezinde acı içinde yıkılmak üzere, mızrakla vurulmuş bir at bulunur. Atın burnu ve üst dişleri, insan kafatası biçimindedir. Atın altında bir askerin parçalanmış cesedi vardır. Asker, üzerinde çiçeklerin büyüdüğü kırılmış bir kılıç tutmaktadır. Acı çeken atın üzerinde, göz ışığını çağrıştıran çıplak bir ampul parlamaktadır. Atın sağ üst tarafında, bu vahşi sahnelere tanıklık ederek camdan içeri girmekte olan, korku dolu bir kadın figürü vardır. Kadın, elinde yanan bir gaz lambası taşır. Korku içindeki bir başka kadın sağdan yalpalayarak merkeze doğru ilerlerken görülüyor. Kadın, parlayan ampule boş gözlerle bakmaktadır. Boğanın, atın ve çocuk için ağlayan kadının dilleri olarak çizilmiş olan hançerler çığlıkları simgeler. Sağ uçta, dehşet içinde kollarını kaldırmış bir adam, yukarıdan ve aşağıdan ateşlerle sarılmıştır. Resmin sağ ucunda, açık bir kapıyla sonlanan siyah bir duvar vardır.

“Guernica hakkında, birbirinden oldukça farklı ve zaman zaman çelişkili yorumlara rastlanmıştır. Örneğin resmin iki etkili öğesi olan boğa ve atın neyi simgelediği konusunda farklı görüşler bulunur. Sanat tarihçisi Patricia Failing’e göre, at ve boğa, İspanyol kültüründe önemli bir yere sahiptir. Picasso resimlerinde bu iki figürü, birçok farklı anlamda kullanmıştır. Bu yüzden Guernica’daki at ve boğayı anlamlandırmak pek kolay olmasa gerek. Bu iki figürün ilişkisi, Picasso’nun kariyeri boyunca farklı şekillerde ortaya çıkan bir tür bale gibidir.”

Bu iki figürün Guernica’daki anlamını açıklaması istediğinde Picasso soruyu şöyle yanıtlamıştır:

[...] Boğa, boğadır, at da attır [...] Resimlerimdeki belli şeylere birer anlam verdiğinizde bu doğru olabilir, ama bu yorum, benim düşüncemle örtüşmez. Sizin vardığınız düşüncelere ben de içgüdüsel ve bilinçsiz olarak varmış olabilirim. Ben resim yapmak için resim yapıyorum. Nesneleri oldukları gibi çiziyorum.

Picasso’nun, kesinlik taşımayan bu yaklaşımında, vardığı ayrıntıyı ondan başka kimsenin göremediği sonucu çıkıyor. Nitekim bir sergisinde, altında “Balık” yazan bir resminde balığı göremeyen bir kadına da, “Bu balık değil, resim!” demiştir. Sanırım şu sözü, onun resim anlayışının özdeyişi sayılmalıdır: “Resim senin benden istediğin değil, benim sana verdiğimdir.”

Savaşın kaosunu, dehşetini, hüznünü en mükemmel yansıtan Guernica, İspanya’daki Reina Sofia Müzesi’nde bulunuyor. Carl Gustav Jung, Picasso’nun, resimlerinin içine gizlediği imgelerin birer yeraltı karakteri taşıdığını vurguluyor. Şöyle ki, Guernica tablosu, bütünü ve içine gizlenmiş imgeleriyle ölümün acımasızlığıyla başa çıkmak için gizemli bir güç kaynağı niteliği taşımaktadır. Jung’un “yeraltı karakteri” diye nitelediği imgeler, sanırım bugün de kimsenin gizine eremediği ayrıntılar olarak kalacaktır. Ayrıntı, ancak sanatçının görüp gizine erdiği yaratılar dünyasıdır.

Guernica yapıldığı yıllarda çıktığı dünya turunda birçok ülkede sergilenip beğeniyle karşılandı. Savaş trajedilerinin ve savaşın bireyler üzerindeki acı verici etkilerinin bir özeti olan bu tablo, böylece İspanya’daki içsavaşa dünya kamuoyunun ilgisini çekti. Üstün bir yaratı ürünü olan Guernica, o günden bugüne, sonsuza dek yeryüzünü toplumları açısından savaşın yarattığı trajedilerin duyumsatıcısı, savaş karşıtı ve barış yanlısı düşüncelerin simgesi olarak anılacaktır.

Bu turlardan birinde resme hayranlıkla bakan bir Alman askeri Picasso’ya sorar:

“Bunu siz mi yaptınız?”

Picasso, “Hayır, siz yaptınız!” der.

Picasso, iki kılı birbirine sürterek yaratıyordu resimlerini. Guernica’nın ruhunu yansıtan gizemli güç kaynağı sanırım bu yanıtta...

*****

La Mancha’lı Yaratıcı
Asilzade Don QuIjote

Don Quijote’yle28 tanışmamın üzerinden elli yılı aşkın bir zaman geçti. Köy Enstitüsü’nde okuyor, yaz dinlencelerini anamın yanında geçiriyordum. Bir-iki tarla, küçük bir bahçe, bir inek, birkaç koyun, yaşlı bir eşek, daha anasının memesi ağzındayken çayırlarda hoplayan üç-beş kuzu; bizi mutlu etmeye yetiyordu. Öyle bir mutluluk ki, avlumuz komşularla, onların büyüklü küçüklü çocuklarıyla dolup taşıyordu. Avlunun onur konuğu, ayrıntılı adıyla La Mancha’lı Yaratıcı Asilzade Don Quijote idi.

Okumaya sınırsız hevesimi bildiklerinden bana evde pek iş yaptırmıyorlardı. Yaptırsalar da beceriksiz olduğumu görüyorlardı. Benim işim okumaktı. 1952 yazının en sıcak günleriydi. Sinek girmesin diye yukarıdaki odalardan birinin bütün pencerelerini kapıyor; sıcaktı, terlemeydi demeden, saatlerce Don Quijote okuyordum. Romanda öyle çarpıcı, öyle güldürücü olaylarla karşılaşıyordum ki, coşkulara kapılıp duvarların arasına sığıştıramadığım gülmelerimi avluya taşırıyordum.

Kendimi okumaya böylesine kaptırdığımı görenler sanırım bana âşık, karasevdalı, belki de deli gözüyle bakıyorlardı. Sezgi bağlamındaki bu gizli tepkiler, okumanın sonsuz yolunda ilerlememi engellemiyordu. Yine odama çekilip saatlerce okuyor, merdivenleri kahkahalarla iniyordum. Gülmelerimin merak konusu olduğunu anamın kararsız bakışlarından anlıyordum. Bir gün dayanamadım, neye güldüğümü onlara da anlattım. Anlatmakla da kalmayıp kitabın güldürücü bölümlerini onlara da okudum. Don Quijote’nin deli saçması serüvenlerini dinledikçe, özellikle yaşlılar gülmekten kırılıyorlardı. Böylece Don Quijote “asilzade”liğinden soyunmuş, aramıza katılmıştı. Okudukça gelişmeleri merak ediyorlar, kitabın bir yerinde de dendiği gibi, Don Quijote’yi “çocuklar karıştırıyor, gençler okuyor, yetişkinler anlıyor, yaşlılar alkışlıyor”du.

Avlu nerdeyse bir tiyatro sahnesine dönmüştü. Don Quijote’nin düşünsel evreninde ilerledikçe, çevremdekilere, düşlemimde canlandırdığım kişilerin adlarını vermeye başlamıştım. Kemikleri Rocinante’ninki gibi dışarıya fırlamış olmasa da, Rocinante29 adına tek aday eşeğimizdi. Öylesine kendimizden geçmiştik ki, kardeşler bir araya gelip gülüşerek, eşeğin karnına yağlıboya ile “Rosinant” bile yazmıştık. Nedense, Don Quijote yerine koyduğumuz birini, onun soyadı olduğu sanılan “Quesada” diye çağırıyorduk. Evin tek ineğini ve koyunları sağan anama birkaç gün Dulcinea dedikse de bu ad pek tutmamıştı. Bizim mahallede Sancho Panza’ya benzeyen kimse yoktu. Onu karşı mahalleden transfer ettik. Her gün, sabahları eşeğiyle tarlaya gidip akşamları evine dönen okumasız yazmasız yoksul bir çiftçi; kısa boyu, şiş göbeğiyle, çağımızda yeniden yaratılmış tam bir Sancho’ydu. Cervantes, Dulcinea30 örneğinde olduğu gibi, kişilerine ad seçerken anlamı ve ahengi nasıl göz önünde bulunduruyorsa, biz de, seçtiğimiz kişilere gelişigüzel ad vermiyorduk. Arada şiir çiziktirmelerim olduğuna göre Miguel de Cervantes Saavedra’lık da bana düşüyordu. Anamın gözünde ise ben, kendini okumaya kaptırmış “divane” bir Don Quijote’ydim... Eğlentili günler çok gerilerde kaldı. O günden bu güne Don Quijote’yi yanımdan hiç ayırmadım. İspanya’ya bir gittim, bir daha başka bir ülkede tatil geçirmedim. Ellerine o güne değin tek roman almamış kişilerin nasıl olup da Don Quijote’den hoşlandıkları düşüncesi, bellek dağarcığımın bir köşesinde hep kaldı. Belli yaşlara gelip toplumları ortak “gülüşler”de, coşkularda, acılarda buluşturan kitaplar okudukça, “sorun”un ışıklı yüzünü az çok görüyordum. Yazımda, bu yoldaki görüşlerimi kanıtlayıcı verilerle besleme yollarını edebiyat araştırmacılarına bırakarak, “deneme”nin yoruma elverişli özgür koşulları içinde bir sonuca varmaya çalışacağım.

Don Quijote’nin bizim insanımıza ilginç gelmesi, acaba bu romanın, Doğu anlatıları; ya da geniş bir anlatı kültürüyle beslenip Mısır’da bugünkü biçimini aldıktan sonra oradan Mağrip ülkelerine kadar uzayan; Endülüs Emevileri yoluyla İspanya’ya geçen Binbir Gece Masalları’yla akrabalığına bağlanabilir miydi? Araştırılıp yanıtı bulunması gereken bu “soru”nun, toplumlar arası kültürel iletişim ağına çok şeyler kazandıracağı kanısındayım. Gücümün, belki bir ipucu olur diye, ancak Borges’in bir yorumunu anımsatmaya yeteceğini biliyorum. Doğu anlamına gelen Orient sözcüğünü or (altın) köküne bağlayarak açıklayan Borges, bence “Doğu’nun [kültürel] zenginlikleri” konusuna, ucunu kendi sivrilttiği altın bir çivi çakmıştır. Binbir Gece Masalları’nı bu bağlamda önemli bulduğu “on önemli eser” arasında sayınca, bu “altın çivi”nin ne değeri anlaşılıyor.

Hıristiyan Batı toplumlarının Doğu’ya düzenledikleri Haçlı Seferleri’nin (1095-1291) Avrupa’ya kazandırdığı kültürel zenginlik göz önünde bulundurulursa 196 yıl süren bu dinsel seferlere koyulmak yalnızca Kudüs’ün alınmasına, Bizans’ın Müslümanların elinden kurtarılmasına bağlanamazdı. Rönesans’ın başlangıcının bu sefer yıllarına denk düşmesi rastlantı değildir. Haçlı Seferleri öylesine bir süreçtir ki, “papa”lar zaman zaman bunun ateşini yakmışlardır. Ülkesinde bir kavgadan dolayı hüküm giyen Miguel de Cervantes Saavedra da Papa V. Pius’un Osmanlılara karşı düzenlediği art Haçlı Seferleri’nden birine katılmak üzere İtalya’ya kaçmış, 1571’de katıldığı İnebahtı Deniz Savaşı’nda sol eli sakatlanmıştır. Tutsak olarak Osmanlıların eline düşen, uzun süre Fas’ta, Cezayir’de Mağriplilerle birlikte yaşayan Cervantes, orada edindiği Doğu deneyimleriyle dünya yazınına Don Quijote gibi eşsiz bir roman kazandırmıştır. İlk cildi 1719’da Life and Strange Surprising Adventures of Robinson Crusoe (Robinson Crusoe’nun Yaşamı ve Şaşırtıcı Serüvenleri) adıyla yayımlanan Daniel Defoe’nun Robinson Crusoe’su, Jonathan Swift’in Gulliver’in Gezileri (1726), amaçları ayrı olsa da, anlatımsal yaklaşımı ve taşıdıkları ironi yönünden Don Quijote’ye yakınlık gösterir. Avrupa’da çağdaş romanın gelişiminde yerleri olan bu üç eserin uzantılarının, anlatış yöntemleri ve serüvenci kurgularıyla, geniş ölçüde Doğu öykülerinden, Binbir Gece Masalları’ndan beslendiği ileri sürülebilir. Robinsonad diye adlandırılan serüven romanlarının buradan doğduğu bilinmektedir. Binbir Gece Masalları Fransızcaya 1704’te, İngilizceye 1830-1841 yıllarında çevrildi, ama kuşkusuz Avrupa bu masalları çok önceden tanıyordu.

Don Quijote’de özellikle Doğu anlatılarının etkisi somut verilerle ortadadır. Romanda sık sık adı geçen İbn-is-Serrac, “Mağrip dilinde yazılmış ilk öykü olan ve 16. yüzyılda çeşitli versiyonları yayımlanan İbn-is-Serrac ve Güzel Şerife adlı bu Doğu öyküsünün kahramanıdır”. Don Quijote, “[...] güzel Şerife, şimdi güzel Dulcinea del Tobosso’dur,”31 diyerek Don Quijote’yle bu anlatılar arasındaki bağlantıyı belirtmiş oluyor. Kitapta adı “Don Quijote’nin anlatıcısı” olarak sıkça geçen Seyyid Hâmid Badincani ise, Don Quijote’nin kaynaklarını