*****

GEORGE ORWELL

WIGAN İSKELESİ
YOLU

*****

Can Modern

Wigan İskelesi Yolu, George Orwell

İngilizce aslından çeviren: Levent Konca

The Road to Wigan Pier

© The Estate of the late Sonia Brownell Orwell

© 2016, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Bu eserin Türkçe yayın hakları A M Heath & Company Limited ve Anatolialit Telif ve Tercümanlık Hizmetleri Ltd. Şti. aracılığıyla alınmıştır.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2016

Dizi editörü: Emrah Serdan

Editör: Seçkin Selvi

Düzelti: Burçak Başpınar

Mizanpaj: Emin Petek

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-4642-0

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

GEORGE ORWELL

WIGAN İSKELESİ
YOLU

İNCELEME

İngilizce aslından çeviren

Levent Konca

*****

George Orwell’in Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Bin Dokuz Yüz Seksen Dört, 1984

Hayvan Çiftliği, 2001

Burma Günleri, 2004

Aspidistra, 2005

Paris ve Londra’da Beş Parasız, 2015

Boğulmamak İçin, 2015

Papazın Kızı, 2017

*****

GEORGE ORWELL, 1903’te Hindistan’ın Bengal eyaletinin Montihari kentinde doğdu. Ailesiyle birlikte İngiltere’ye döndükten sonra, öğrenimini Eton College’de tamamladı. Gerçek adı Eric Arthur olan Orwell, 1922-1927 yılları arasında Hindistan İmparatorluk Polisi olarak görev yaptı. Ancak imparatorluk yönetiminin içyüzünü görünce istifa etti. 1950’de yayımladığı Shooting an Elephant (Bir Fili Vurmak) adlı kitabı, sömürge memurlarının davranışlarını eleştiren makalelerin derlemesidir. İkinci Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru yazdığı Hayvan Çiftliği, Stalin rejimine karşı sert bir taşlamadır. Orwell’in en çok tanınan yapıtlarından Bin Dokuz Yüz Seksen Dört, bilimkurgu türünün klasik örneklerinden biri olmanın yanı sıra, modern dünyayı protesto eden bir romandır. Burma Günleri ise, Orwell’in Burma’daki (bugünkü Myanmar) İngiliz sömürgeciliğini dile getirdiği ilk kitabıdır. Orwell 1950’de Londra’da öldü.

LEVENT KONCA, 1980’de doğdu. İstanbul Lisesi’ni bitirdikten sonra Erlangen-Nürnberg Friedrich Alexander Üniversitesi’nde siyaset bilimi ve sosyoloji okudu. Çeşitli dergi ve gazetelerde yazıları yayımlandı. Ulrike Meinhof, Elias Canetti, George Orwell, Ulrich Peltzer gibi yazarların yapıtlarını çevirdi. Konca Berlin’de yaşıyor.

*****

BİRİNCİ BÖLÜM

*****

I

Sabahları duyulan ilk ses, fabrika kızlarının giydiği tahta ayakkabıların arnavutkaldırımına vurmasıydı. Sanırım ondan önce, hiç uyanık olup da duyamadığım fabrika düdükleri ötüyordu.

Yatak odasında çoğunlukla dört kişiydik; gerçek amaçlarına uygun olarak kullanılmayan mekânlara özgü o gelip geçicilik havasından mustarip sevimsiz bir yerdi. Yıllar önce ev sıradan bir ikametgâhmış; Brookerlar alıp bir işkembeci ve pansiyon olarak döşediklerinde kimi işe yaramaz mobilyaları da devralmışlar ve onları kaldırıp atacak enerjiyi asla bulamamışlar. O yüzden, misafir odası olduğu hâlâ belli olan bir odada uyuyorduk. Tavandan sarkan ağır kristal avizenin üzerindeki toz tabakası o kadar kalındı ki, bir kürkü andırıyordu. Bundan başka, duvarlardan birini büyük ölçüde kaplayan çirkin, eski püskü bir mobilya, oymaları, küçük çekmeceleri ve şerit şerit aynaları olan büfe ile portmanto karışımı bir şey; bir zamanlar gösterişli olsa da, üzerinde lazımlık kovalarının yıllar boyunca bıraktığı halka izleri olan bir halı; oturulacak yerleri kırılmış iki adet yaldızlı sandalye ve üzerine oturmaya kalktığınızda kayıp gittiğiniz şu eski moda at kılından yapılma koltuklardan bir tane vardı. Mekân, diğer hurdaların arasına dört adet bakımsız yatağın sokuşturulmasıyla bir yatak odasına dönüştürülmüştü.

Yatağım, sağ köşede kapının hemen yanındaydı. Ayakucuna başka bir yatak öyle sıkıca dayanmıştı ki, bacaklarım iki büklüm uyumak zorunda kalıyordum; bacaklarımı uzatsam öteki yatakta yatan adamın beline tekmeyi basardım (kapının açılabilmesi için yataklar bu şekilde yerleştirilmek zorundaydı). Bir tür teknisyen ve kömür madenlerinin birinin “tepesinde” çalışan Mr. Reilly adında yaşlıca bir adamdı. Çok şükür sabahın beşinde işe gitmesi gerekiyordu da, o gittikten sonra bacaklarımı uzatıp birkaç saat doğru düzgün uyuyabiliyordum. Karşı yatakta, maden ocağındaki bir kazada (devasa bir kaya parçası onu yere çivilemiş, kayayı kaldırmaları birkaç saat almıştı) yaralanarak 500 sterlin tazminat almış bir İskoç madenci vardı. Kırlaşmış saçları ve kırpılmış bıyığıyla kırk yaşlarında, iriyarı, yakışıklı bir adamdı. Madenciden çok bir uzman çavuşu andırıyordu; günün geç saatlerine dek kısa bir pipo tüttürerek yatakta yatardı. Öteki yatakta, birbirlerini izleyen ve genellikle birkaç gece kalan gezici satış temsilcileri, abone toplayan gazete temsilcileri ve kapı kapı gezerek taksitle mal satanlar kalırdı. Çift kişilik bir yataktı ve odadakilerin en iyisiydi. Buradaki ilk gecemde ben de o yatakta yatmış fakat başka bir kiracıya yer açmak için bir manevrayla yatağımdan edilmiştim. Sanırım yeni gelen herkes ilk gecesini adeta yem olarak kullanılan çift kişilik yatakta geçiriyordu. Bütün pencereler, altlarına dayanan kırmızı bir kum torbasıyla sıkı sıkıya kapalı tutulduğundan, oda sabahları dağ gelinciği kafesi gibi kokardı. Kalktığınızda bunu fark etmezdiniz ama odadan çıkıp geri döndüğünüzde koku yüzünüze bir tokat gibi çarpardı.

Evde kaç yatak odası olduğunu hiçbir zaman öğrenemedim, ancak işin tuhafı, Brookerlar’ın döneminden de önceden kalma bir banyo vardı. Alt katta, oturma odası işlevi de gören, gece gündüz yanan kocaman kuzineli bir mutfak vardı. Yalnızca bir tavan penceresinden ışık alıyordu, zira bir yanında dükkân, diğer yanındaysa işkembenin depolandığı yeraltındaki karanlık bir yere açılan ambar yer alıyordu. Ambarın kapısının kısmen önünü kapatan biçimsiz kanepede ev sahibemiz Mrs. Brooker, sürekli hasta halde, pis battaniyelere sarınıp yatardı. Ablak, ölgün sarı ve kaygılı bir yüzü vardı. Derdinin ne olduğunu kimse kesin olarak bilmiyordu; tek gerçek derdinin aşırı yemek olduğunu sanıyorum. Ateşin önünde daima bir ipe asılmış nemli çamaşırlar olurdu ve odanın ortasında, ailenin ve tüm kiracıların yemek yediği büyük mutfak masası dururdu. O masayı hiçbir zaman tamamen örtüsüz görmedim, ancak farklı zamanlarda çeşitli örtülerini gördüm. En altta Worcester sosuyla lekelenmiş bir eski gazete katmanı; onun üstünde yapış yapış, beyaz muşambadan oluşan bir tabaka; onun da üstünde yeşil şayak bir örtü; en üstteyse hiç değiştirilmeyen ve nadiren kaldırılan, keten örtü vardı. Akşam yemeği sırasında, kahvaltının kırıntıları çoğunlukla hâlâ masanın üzerinde duruyor olurdu. Tek tek kırıntıları görünce tanır ve günden güne masanın üzerinde bir ileri bir geri hareketlerini izler olmuştum.

Dükkân dar ve soğuk bir yerdi. Camın dışında, uzun zaman öncesine ait bir çikolata reklamından kalma birkaç beyaz harf, yıldızlar gibi dağılmıştı. İçeride, hazır halde satılan haşlanmış büyük, beyaz işkembe kıvrımları, “kara işkembe” olarak bilinen tiftik tiftik gri bir şey1 ve hayaletimsi bir yarı saydamlıktaki haşlanmış domuz paçaları serilmiş bir tabla vardı. Sıradan bir “işkembeli nohut” dükkânıydı; ekmek, sigara ve konserve hariç fazla bir şey de yoktu. Camda “çay çeşitleri” yazıyorduysa da, bir müşteri bir fincan çay istediğinde genelde bahanelerle geçiştirilirdi. Mr. Brooker iki yıldır işsiz olsa da, meslekten madenciydi; ancak karısıyla beraber hayatları boyunca ek iş olarak çeşit çeşit dükkân işletmişlerdi. Bir defasında bir pub işletmiş, fakat müesseselerinde kumar oynattıkları gerekçesiyle ruhsatlarını yitirmişlerdi. Hiç işletmelerinden biri para getirdi mi, şüpheliyim; hakkında homurdanacak bir şeye sahip olmak için ticaretle uğraşan türden insanlardı. Esmer, ince kemikli, somurtkan ve İrlandalı tipli bir adam olan Mr. Brooker şaşılacak derecede pasaklıydı. Ellerini bir kez olsun temiz gördüğümü sanmıyorum. Mrs. Brooker artık yatalak olduğundan yemeğin çoğunu adam hazırlardı ve elleri sürekli kirli olan tüm insanlar gibi, onun da nesnelerle acayip içli dışlı, onları uzun uzun eline alan bir davranış biçimi vardı. Size bir dilim tereyağlı ekmek verirse, üzerinde daima siyah bir başparmak izi olurdu. Sabah erkenden, işkembe almak için Mrs. Brooker’ın kanepesinin arkasındaki gizemli odaya indiğinde dahi elleri çoktan siyah olurdu. Diğer kiracılardan, işkembenin saklandığı yer hakkında korkunç hikâyeler işittim. Oranın hamamböceği kaynadığı söyleniyordu. Hangi sıklıkta taze işkembe ısmarladıklarını bilmiyorum ama uzun aralıklarla yapılıyordu; zira Mrs. Brooker olayların tarihini sevkıyatlara bağlardı. “Bakalım, o zamandan bu yana üç parti dondurulmuş işkembe siparişi verdim,” vb. Biz kiracılara yemekte hiçbir zaman işkembe verilmezdi. O zamanlar bunu işkembenin fazla pahalı olmasına bağlıyordum, sonradan bunun yalnızca işkembe hakkında çok şey bilmemizden kaynaklandığını düşündüm. Brookerlar’ın kendilerinin de hiç işkembe yemediklerini fark ettim.

Yegâne daimi kiracılar; İskoç madenci, Mr. Reilly, iki emekli ihtiyar ve işsizlik sigortasından aldığı parayla geçinen –soyadı olmayan türden– Joe adında işsiz biriydi. İskoç madenci, tanıdıkça insanı sıkıyordu. Birçok işsiz gibi, o da gazete okumakla çok fazla zaman geçirirdi ve engel olmazsanız Sarı Tehlike, sandık cinayetleri, astroloji ve din ile bilim arasındaki çatışma gibi şeyler hakkında saatlerce konuşurdu. Emekli ihtiyarlar alışılageldik biçimde, Varlık Testi2 sonucunda evlerinden atılmışlardı. Haftalık 10 şilinlerini Brookerlar’a teslim eder, karşılığındaysa 10 şiline bekleyeceğiniz türden bir konaklama olanağı, yani tavan arasında bir yatak ve çoğunlukla tereyağlı ekmekten oluşan öğünler alırlardı. İhtiyarlardan bir tanesi “seçkin” türdendi ve habis bir hastalık –sanırım kanser– yüzünden ölmekteydi. Yataktan sadece emekli maaşını alacağı günlerde çıkardı. Herkesin İhtiyar Jack adını verdiği diğer adam, elli yıldan fazla ocaklarda çalışmış olan, yetmiş sekiz yaşındaki eski bir madenciydi. Zeki ve atikti, fakat garip bir biçimde yalnızca gençlik tecrübelerini hatırlıyormuş, modern madencilik makinelerini ve ilerlemeleriyse unutmuş gibi gözüküyordu. Bana, yeraltındaki daracık galerilerde vahşi atlarla mücadele hikâyeleri anlatırdı. Çok sayıda kömür madenine inmeye hazırlandığımı duyduğunda, hor görürcesine, benim boyumda bir adamın (1,89 metre) asla “seyahat”in üstesinden gelemeyeceğini belirtti. “Seyahat”in geçmiştekinden daha iyi olduğunu söylememin bir faydası olmadı. Ancak herkese dostça davranırdı ve çatı kirişlerinin altında bir yerlerdeki yatağına doğru merdivenlerden ağır ağır çıkarken hepimize, “İyi geceler çocuklar!” diye nazikçe seslenirdi. İhtiyar Jack’in en hayran olduğum özelliği, asla otlakçılık yapmamasıydı; çoğunlukla hafta sonuna doğru tütünsüz kalır, ama bir başkasınınkinden içmeyi reddederdi. Brookerlar, iki emekli ihtiyara haftada-bir-tanner3 şirketlerinden birinde hayat sigortası yaptırmışlardı. Sigorta temsilcisine endişe içinde, “Kanser olan insanlar ne kadar yaşar?” diye sorduklarına birisinin kulak misafiri olduğu anlatılırdı.

İskoçyalı gibi, Joe da sıkı bir gazete okuruydu ve neredeyse günün tamamını halk kütüphanesinde geçirirdi. Safça haylaz bir ifadeye sahip neredeyse çocuksu, yuvarlak yüzü ve kayıtsız gözüken, üstü başı açıkça dökülmekte olan tipik bir evlenmemiş işsizdi. Yetişkin bir adamdan çok, bakımsız bir oğlanı andırıyordu. Bu adamların pek çoğunu olduklarından genç gösteren, sanırım, herhangi bir sorumluluğa sahip olmamalarıdır. Joe’nun dış görüntüsüne bakarak yaşının yirmi sekiz civarında olduğunu tahmin etmiş ve kırk üç yaşında olduğunu öğrendiğimde oldukça şaşırmıştım. Tumturaklı laflar etmeyi seviyordu ve akıllılık ederek evlenmekten kaçınmış olmaktan büyük bir gurur duyuyordu. Bana sık sık, “Evlilik zincirleri büyük bir derttir,” derken, belli ki bunun son derece ustaca ve gösterişli bir kelam olduğunu hissediyordu. Toplam geliri, haftada 15 şilindi ve bunun 6 ya da 7’sini Brookerlar’a yatak ücreti olarak ödüyordu. Onu zaman zaman mutfaktaki ateşin üzerinde kendine çay yaparken görürdüm, ama onun dışında yemeğini dışarıda bir yerlerde yerdi; yediği de, sanırım, çoğunlukla margarinli ekmek dilimleri ile balık ve patates kızartmasıydı.

Bunların yanında, yoksulundan gezici satış temsilcileri –büyük pub’lar hafta sonları varyete sanatçısı çalıştırdıklarından Kuzey’de daima yaygın olan– gezici sanatçılar ve kapı kapı gezerek abonelik pazarlayan gazete temsilcilerinden meydana gelen, sabit olmayan müşteriler vardı. Gazete temsilcileri daha önce hiç karşılaşmadığım türdendi. İşleri gözüme o kadar ümitsiz, o kadar berbat gözüküyordu ki, hapishane de olanaklı bir seçenekken bir insanın böyle bir şeye nasıl katlandığına anlam veremiyordum. Çoğunlukla haftalık gazeteler ya da pazar gazeteleri için çalışıyor, haritalar ve her gün “çalışacakları” caddelerin listesi verilerek şehirden şehre dolaştırılıyorlardı. Günde en az yirmi abonelik anlaşmasına ulaşamamaları halinde kovuluyorlardı. Günde yirmi abonelik seviyesine ulaştıkları sürece –haftada 2 sterlinlik– ufak bir ücret ödeniyordu; sanırım ellerine yirminciden sonraki abonelikler için çok düşük bir komisyon da geçiyordu. Bu iş, kulağa geldiği kadar olanaksız değildi; zira işçi sınıfı mahallelerinde her aile 2 penilik bir haftalık gazete alır ve aldığı gazeteyi her birkaç haftada bir değiştirir; fakat sanmam ki bir insan bu tür bir işi uzun süre sürdürebilsin. Gazetelerin işe aldığı işsiz kâtipler ve gezici satış temsilcileri gibi yoksul ve umutsuz zavallılar, bir süre canlarını dişlerine takarak satışlarını talep edilen minimum seviyede tutmayı başarır; sonra ölene kadar çalışmaktan yavaş yavaş canları çıkmaya başladığında kovulurlar ve yerlerini yenileri alır. Tanınan haftalık gazetelerden biri için çalışan iki kişiyle tanıştım. Her ikisi de, ailelerine destek olmak zorunda olan orta yaşlı adamlardı ve içlerinden biri dedeydi. Günde on saat ayakta, kendilerine verilen caddelerde “çalışıyorlar” ve ardından gecenin geç saatlerine dek, gazetelerinin yaptığı bir dolandırıcılık –altı haftalığına abone olur, bir de 2 şilinlik bir posta havalesi yaparsanız çanak çömlek “verilen” dalaverelerden biri– için boş formları doldurmakla meşgul oluyorlardı. Şişman olan, yani dede, form yığınının üstünde uyuyakalırdı. İkisi de, Brookerlar’ın tam pansiyon için aldığı ücreti karşılayamazdı. Yatakları için küçük bir meblağ öder ve mutfağın bir köşesinde, bavullarında depoladıkları domuz pastırmasıyla margarinli ekmekten oluşan öğünleri utanç içinde yerlerdi.

Brookerlar’ın, çoğu uzun bir süre önce evi terk etmiş olan çok sayıda oğlu ve kızı vardı. Mrs. Brooker’ın anlattığı kadarıyla birkaçı Kanada’daydı. Sadece oğullarından biri yakınlarda yaşıyordu: bir garajda çalışan ve sık sık eve yemeğe gelen obur bir genç. Karısı, iki çocuklarıyla beraber gün boyu orada olur ve Brookerlar’ın Londra’da olan diğer oğullarının nişanlısı Emmie ile birlikte, yemek pişirme ve çamaşır işlerinin büyük bölümünü hallederdi. Emmie cüzi bir ücretle fabrikanın birinde çalışmasına rağmen, akşamları yine de Brookerlar’ın evinde köle gibi çalışan, sivri burunlu, sarışın bir kızdı. Anladığım kadarıyla, evlilik sürekli erteleniyordu ve muhtemelen hiçbir zaman gerçekleşmeyecekti; ama Mrs. Brooker, Emmie’yi çoktan gelini olarak sahiplenmişti ve yatalak hastalara mahsus o dikkatli, sevgi dolu tarzda söylenip duruyordu. Geri kalan ev işleri, Mr. Brooker tarafından yapılır – ya da yapılmazdı. Dükkâna bakan, kiracılara yemeklerini veren ve yatak odalarını “temizleyen”, Mr. Brooker’dı. Hep inanılmaz bir yavaşlıkla, nefret ettiği bir işten diğerine geçerdi. Sık sık yataklar akşamın altısında hâlâ yapılmamış olurdu ve günün her saati merdivenlerde, başparmağını kenarından içine atarak kavradığı, dolu bir lazımlık kovasını taşıyan Mr. Brooker’la karşılaşma ihtimaliniz vardı. Sabahları içinde pis su olan bir leğenle ateşin başına oturur, ağır çekimde patates soyardı. Kendini bu kadar hınca kaptırarak patates soyan başka hiç kimseyi görmedim. Onun verdiği isimle, bu “kahrolası kadın işi”ne karşı içinde –acı bir içki gibi– mayalanan nefreti görebilirdiniz. Rahatsızlığını geviş getirir gibi çiğneyen türden insanlardandı.

Pansiyonda hayli zaman geçirdiğimden, elbette, nasıl herkesin kendilerini dolandırdığından onlara nankörlük ettiğine, dükkânın hiç para kazandırmadığından pansiyonun hemen hemen hiç kâr etmediğine, Brookerlar’ın tüm sızlanmalarını duyuyordum. Yerel standartlarda durumları fena sayılmazdı; çünkü Mr. Brooker, anlamadığım bir numarayla Varlık Testi’nden yırtarak sosyal yardım kurumundan aylık alıyordu. Ancak en büyük zevkleri, dinleyecek herkese dertlerinden söz etmekti. Mrs. Brooker kanepesinde bir yağ ve kendine acıma yığını halinde yatarken ağlayıp sızlanır, tekrar tekrar aynı şeyleri söylerdi. “Nedendir bilmem, bugünlerde hiç müşteri gelmiyor. İşkembemiz günlerce tezgâhta kalıyor, üstelik öyle de güzel bir işkembe ki! Hayat zor, di mi?” vesaire, vesaire, vesaire. Mrs. Brooker’ın yakınmaları, bir şarkının nakaratıymışçasına, hep, “Hayat zor, di mi?” demesiyle son buluyordu. Dükkânın para kazandırmadığı elbette doğruydu. Mekânın tamamına, batmakta olan işletmelere özgü, başka bir şeyle karıştırılması imkânsız, tozlu, pis kokan bir hava sinmişti. Fakat insanın yüzü tutsa bile onlara dükkâna neden hiç kimsenin gelmediğini anlatmak faydasızdı; geçen yıldan kalma ölü kurt sineklerinin vitrinde sırtüstü yatıyor olmasının iş için iyi olmadığını ne biri anlayabilirdi ne de diğeri.

Ancak onlara gerçekten eziyet eden şey, o iki emekli ihtiyarın evlerinde yaşadığı, yer işgal ettiği ve yalnızca haftada 10 şilin ödediği düşüncesiydi. İki ihtiyar yüzünden gerçekten para kaybettiklerinden şüpheliyim, ama haftada 10 şilinden edilecek kâr kuşkusuz çok düşük olmalı. Ama onların gözünde, ihtiyar adamlar kendilerine musallat olmuş, sadakalarından geçinen korkunç birer asalaktı. Günün büyük bölümü dışarıda olduğundan, ihtiyar Jack’e tahammül edebiliyorlardı; ama Hooker adındaki yatalaktan gerçekten nefret ediyorlardı. Mr. Brooker, adamın adını H’yi yutarak ve uzun bir U ile garip bir biçimde telaffuz ediyordu “Uker” diye. İhtiyar Hooker ve geçimsizliği, yatağını yapmanın verdiği rahatsızlık, şunu yememe, bunu yememe biçimindeki yemek seçmesi, sonsuz nankörlüğü ve her şeyden önce de ölmemekteki ısrarı hakkında ne hikâyeler işittim. Bu gerçekleştiğinde en azından ellerine sigortadan para geçecekti. Adam sanki bağırsaklarında yaşayan bir kurtmuşçasına, her gün içlerini kemirdiğini hissediyormuş gibi gözüküyorlardı. Bazen Mr. Brooker’ın, soyduğu patateslerden kafasını kaldırıp tarifsiz bir öfke ifadesiyle tavana, ihtiyar Hooker’ın odasına doğru bakışı gözüme çarpardı. “Bir b– di mi?” derdi. Başka söze gerek yoktu; ihtiyar Hooker’ın davranışları hakkında her şeyi zaten duymuştum. Ama Brookerlar’ın, şüphesiz ben de dahil olmak üzere, bütün kiracılarıyla ilgili şu ya da bu dertleri vardı. Sosyal yardım aldığından, Joe neredeyse emekli ihtiyarlarla aynı kategorideydi. İskoçyalı haftada 1 sterlin ödese de, günün büyük bölümünü pansiyonda geçiriyordu ve –kendi deyimleriyle– “ortalıkta dolanıp durmasından” hoşlanmıyorlardı. Gazete temsilcileri gün boyu dışarıda olsalar da, kendi yiyeceklerini kendileri getirdiklerinden, Brookerlar onlara uyuz olurdu. Ve en iyi kiracıları Mr. Reilly bile, Mrs. Brooker sabahları aşağıya indiğinde kendisini uyandırdığını söylediğinden gözden düşmüştü. Sürekli istedikleri türde kiracılar bulamamaktan yakınıyorlardı: tam pansiyon ücreti ödeyip gün boyu dışarıda olan, nezih “tüccar beyefendiler”. İdeallerindeki kiracı, haftada 30 şilin ödeyip uyku hariç kapıdan içeri adımını hiç atmayan birisiydi. Evlerindeki odaları kiraya veren insanların neredeyse her zaman kiracılarından nefret ettikleri dikkatimi çekti. Paralarını isteseler de, onları evlerinde davetsiz misafir olarak görür ve onları merakla takip ederek öyle kıskanç bir tavır takınırlar ki, bu da aslında kiracının kendisini fazla rahat hissetmesinin önüne geçmeye hizmet eder. Kiracının, aileden biri olmadığı halde, başka birisinin evinde yaşadığı bu kötü sistemin kaçınılmaz bir sonucudur bu.

Brookerlar’ın evinde yemekler daima aynı iğrençlikteydi. Kahvaltıda, iki dilim domuz pastırması, rengi atmış bir yumurta ve çoğunlukla geceden kesilmiş ve üzerinde daima başparmak izleri olan tereyağlı ekmek olurdu. Ne kadar nazikçe rica edersem edeyim, Mr. Brooker’ı asla kendi tereyağlı ekmeğimi kendim kesmeme izin vermeye ikna edemedim; ekmeği bana dilim dilim teslim ediyor ve her dilimi o kaba siyah başparmağıyla sımsıkı kavrıyordu. Öğlen yemeğinde, çoğunlukla –sanırım dükkânın stokunun bir parçası olan– konserve kutusunda hazır yemek olarak satılan şu 3 penilik etli böreklerden, yanında da haşlanmış patates ve sütlaç olurdu. Çay saatinde, yine tereyağlı ekmek ve fırından muhtemelen “bayat mal” olarak alınmış,tatsız görünümlü kek dilimleri olurdu. Akşam yemeğindeyse rengi atmış, yumuşamış Lancashire peyniri ile bisküvi olurdu. Brookerlar bu bisküvilere asla bisküvi demez, onlardan bahsederken saygıyla “krem kraker” sözcüklerini kullanır –“Bir krem kraker daha alın, Mr. Reilly. Peynirle krem kraker iyi gider”–, böylece akşam yemeğinde peynirden başka bir şey olmadığı gerçeğini örtbas etmeye çalışırlardı. Birkaç şişe Worcester sosu ve yarı dolu bir marmelat kavanozu tüm hayatlarını masanın üzerinde geçirirlerdi. Her zaman her şeye, bir peynir parçasına bile Worcester sosu dökülürdü; ama hiç kimsenin, kelimelerle ifade edilemeyecek bir yapış yapışlık ve toz kütlesi olan marmelat kavanozuna el sürmeye cesaret ettiğine tanık olmadım. Mrs. Brooker yemeklerini ayrı yerdi; ama yenen her yemekten de bir şeyler atıştırır ve büyük bir beceriyle “çaydanlığın dibi” adını verdiği en demli çaydan kendisine bir fincan alırdı. Ağzını sürekli battaniyelerinden birine silmek gibi bir huyu vardı. Orada geçirdiğim sürenin sonlarına doğru, bu iş için gazeteden şeritler koparmaya başladı ve o yüzden çoğu sabah yerler, saatler önceden buruşturulup atılmış iğrenç kâğıt toplarıyla dolu oluyordu. Mutfağın korkunç bir kokusu vardı, ama yatak odasında da olduğu gibi, bir süre sonra farkına varmamaya başlıyordunuz.

Burasının sanayi bölgelerindeki pansiyonlar arasında oldukça normal olduğunu fark ettim, çünkü kiracılar genel olarak şikâyetçi değildi. Bildiğim kadarıyla, yakınan yegâne kiracı, bir sigara firması adına seyahat eden ufak tefek, siyah saçlı, sivri burunlu bir Cockney idi. Daha önce Kuzey’e hiç gelmemişti ve sanırım yakın bir zamana kadar daha iyi bir işte çalışmış olduğundan, otellerde kalmaya alışkındı. Satış temsilcileri ve kapı kapı dolaşan gazete aboneliği pazarlamacılarından oluşan yoksul kitlenin, sonsuz yolculukları esnasında barındığı gerçekten alt sınıf pansiyonları ilk görüşüydü bu. Sabah biz giyinirken (elbette çift kişilik yatakta uyumuştu), bakışlarını şaşkın bir tiksintiyle harap odada gezdirdiğini gördüm. Bakışımı yakaladı ve birden benim de Güneyli bir hemşerisi olduğumu sezdi. Dokunaklı bir biçimde, “Şerefsiz herifler!” dedikten sonra bavulunu topladı, aşağıya indi ve büyük bir kararlılıkla, Brookerlar’a buranın alışkın olduğu türde yerlerden olmadığını ve derhal ayrılacağını söyledi. Brookerlar bunun nedenini hiç anlayamadılar. Hayrete düşmüş ve incinmişlerdi. Tek bir gecenin ardından onları sebepsiz yere öylece bırakıp gitmek, ne kadar da nankörceydi! Sonradan tüm ayrıntılarıyla tekrar tekrar tartıştıkları bu olay, şikâyet yığınlarının bir parçası haline geldi.

Kahvaltı masasının altında dolu bir lazımlık kovası olduğu gün ayrılmaya karar verdim. Bu mekân, içimi karartmaya başlıyordu. Bunun nedeni, yalnızca pislik, kokular ve berbat yemekler değil, değişmeyen anlamsız bir çürümenin, insanların hamamböcekleri gibi süründüğü yeraltındaki bir yerde, savsaklanan işlerden ve alçakça yakınmalardan meydana gelen sonsuz bir karmaşanın içinde olma hissiydi. Brookerlar gibi insanların en berbat özelliği, aynı şeyleri tekrar tekrar söyleyiş biçimleriydi. Bu, hiçbir biçimde gerçek insanlar değil, ilelebet aynı anlamsız saçmalığı tekrarlayıp duran bir tür hayalet oldukları hissini uyandırıyordu. Sonunda Mrs. Brooker’ın kendine acıyan konuşmaları –tekrar tekrar, hep o ağlak, “Zor, di mi?” ile son bulan aynı şikâyetler– beni, onun ağzını gazete parçalarıyla silme huyundan bile daha çok isyan ettirdi. Fakat Brookerlar gibilerinin tam anlamıyla iğrenç olduklarını söyleyip onları aklınızdan çıkarmanızın bir faydası yok. Zira onlardan on binlerce, yüz binlercesi var; onlar, modern dünyanın karakteristik yan ürünlerinden biri. Onları üreten uygarlığı kabul ettiğiniz sürece, onları görmezden gelemezsiniz. Çünkü bu, en azından sanayileşmenin bizim için yaptıklarının bir parçasıdır. Colomb Atlantik’i geçti, ilk buhar makineleri sallana sallana harekete geçti, Britanya’nın sıkıştırılmış safları Waterloo’da Fransız silahlarına direndi, 19. yüzyılın tek gözlü alçakları Tanrı’ya şükredip ceplerini doldurdu ve tüm bunların bizi getirdiği yer, labirentimsi varoşlar ve hastalıklı, ihtiyar insanların hamamböcekleri gibi etrafta dolanıp durduğu karanlık arka mutfaklar oldu. Varlıklarını unutmamak için, bu tür yerleri ara sıra görmek ve koklamak, özellikle de koklamak bir tür görevdir; ancak oralarda çok uzun kalmamak belki de daha iyidir.

Tren beni cüruf yığınları, bacalar, üst üste yığılmış hurda demir, kötü kokulu kanallar ve içinden tahta ayakkabı izleri geçen çamurlaşmış kül dolu yollardan oluşan korkunç bir manzaranın içinden geçiriyordu. Aylardan marttı, ama hava korkunç soğuk olmuştu ve her tarafta kararmış kar yığınları vardı. Şehrin kenar mahallelerinde yavaşça ilerlerken tren yoluna dik açıyla uzanan sıra sıra küçük gri varoş evlerinin önünden geçiyorduk. Evlerden birinin arkasında genç bir kadın taşlara diz çökmüş –sanırım tıkanmış olan– kurşundan atık su borusuna bir sopa sokmuş karıştırıyordu. Kadının her şeyini görecek zamanım oldu: çuval bezinden önlüğünü, kaba tahta ayakkabılarını, soğuktan kızarmış kollarını. Tren geçerken kafasını kaldırdığında, neredeyse gözlerinin içine bakacak kadar yakındım ona: Yuvarlak ve solgun bir yüze, yirmi beşinde olan, ama yaptığı düşükler ve ağır çalışma koşulları yüzünden kırkında gösteren bir varoş kızının bitkin yüzüne; ve onu gördüğüm anda, hayatımda gördüğüm en kaygılı ve en umutsuz yüz ifadesine sahipti. “Onlar için, bizim için olacağıyla aynı şey değil,” demekte ve varoşlarda büyümüş insanların varoşlardan başka bir şeyi hayal edemediğini düşünmekte hatalı olduğumuzu fark ettim. Çünkü yüzünde gördüğüm, bir hayvanın bilgisiz ıstırabı değildi. Kendisine ne olduğunu yeterince biliyor; keskin soğukta, varoştaki o arka bahçenin çamurlu taşlarına diz çökmüş, pis bir atık su borusunu sopayla karıştırıyor olmanın ne berbat bir kader olduğunu, benim gibi o da anlıyordu.

Fakat tren kısa bir süre sonra açık araziye doğru uzaklaştı ve bu, neredeyse doğal değilmiş, sanki açık arazi bir tür parkmış gibi tuhaf geldi; çünkü sanayi bölgelerinde insan, duman ve pisliğin sonsuza dek süreceğini ve yeryüzünün hiçbir parçasının onlardan kurtulamayacağını duyumsar. Bizimkisi gibi kalabalık ve kirli, küçük bir ülkede, insan kirliliği kanıksar. Cüruf yığınlarıyla bacalar, otlar ve ağaçlardan daha olağan, daha olası bir manzaraymış gibi görünür ve taşranın derinliklerinde dahi, yabanızı daldırdığınızda yerden kırık bir şişe veya paslı bir konserve kutusu kaldırmayı bekler gibisinizdir. Ancak buralarda, ayak basılmamış kar öyle yüksekti ki, arazilerin sınırını belirleyen taş duvarların yalnızca üstleri gözüküyor, tepelerin üzerinde siyah patikalar gibi kıvrılıyordu. Burası ya da yakınlardaki bir bölge hakkında yazarken D.H. Lawrence’ın, karla kaplı tepelerin birer “kas gibi” kıvrılarak uzandığını söylediğini hatırladım. Bu, benim aklıma gelecek bir teşbih değildi. Benim gözümde, kar ve siyah duvarlar daha çok üstünde siyah şeritler olan beyaz bir elbiseyi andırıyordu.

Kar hemen hiç erimemiş olsa da, güneş pırıl pırıl ışıldıyordu ve vagonun kapalı pencerelerinin ardından hava sıcakmış gibi duruyordu. Takvime bakılacak olursa, ilkbahardı ve birkaç kuş buna inanır gözüküyordu. Tren yolunun ardındaki çıplak arazide, hayatımda ilk defa ekin kargalarının çiftleştiğini gördüm. Bekleyeceğimin aksine, bunu bir ağaçta değil, yerde yapıyorlardı. Kur yapma tarzları tuhaftı. Dişi, gagası açık duruyor; erkek ise çevresinde dönüp onu besler gibi gözüküyordu. Daha ancak yarım saattir trende olsam da, Brookerlar’ın arka mutfağından karlı, boş yamaçlara, pırıl pırıl güneş ışığına ve parıldayan büyük kuşlara çok uzun bir yol gitmişim gibi geliyordu.

Sanayi bölgelerinin tamamı, aslında Büyük Londra ile yaklaşık aynı nüfusa sahip bir koca kent olsa da, çok şükür, tam göbeğinde bile temiz ve düzgün adacıklar bulunan çok daha büyük bir alana yayılıyor. Bu, insanı cesaretlendiren bir düşünce. Elinden geleni ardına koymamasına rağmen, insanoğlu hâlâ pisliğini her yere ulaştırmayı başaramadı. Yeryüzü o kadar engin ve hâlâ o kadar boş ki, uygarlığın pis kalbinde bile otların gri yerine yeşil olduğu çayırlar bulabilirsiniz; ararsanız belki içinde somon konserveleri yerine canlı balıklar olan akarsular bile bulabilirsiniz. Önce villa uygarlığı, sonra kenar mahalleler, ardından da başka bir sanayi şehrinin cüruf yığınları, duman tüten bacaları, maden eritme ocakları, kanalları ve gazometreleri çevremizi sarmadan önce, tren uzunca bir süre, belki yirmi dakika boyunca açık arazide ilerledi.

1. Kırkbayır. (Ç.N.)

2. Sosyal yardım almak amacıyla devlete başvuranların mali durumlarının yardım gerektirip gerektirmediğinin tespit edilmesi. (Ç.N.)

3. (İng.) 6 peni. (Ç.N.)

*****

II

Uygarlığımız, Chesterton’ın iddiasının aksine, kömür üzerine kuruludur, hem de insanın üzerinde düşünmeyi bırakmadan önce, idrak edebildiğinden daha fazla. Bizi hayatta tutan makineler ve makine üreten makinelerin hepsi, doğrudan ya da dolaylı olarak kömüre bağımlıdır. Batı medeniyetinin metabolizmasında, kömür madencisi önem açısından yalnızca toprağı süren adamın ardından ikinci sıradadır. Kirli olmayan neredeyse her şeyi omuzlarında taşıyan bir tür karyatiddir.4 Bu nedenle, eğer elinize şans geçerse ve bu zahmete katlanmaya hazırsanız, kömür çıkarma işlemi kesinlikle izlenmeye değerdir.

Bir kömür madenine indiğinizde, “doldurucular” işbaşındayken kazı cephesine gitmeniz önemlidir. Bu kolay değildir; çünkü maden işlerken rahatsızlık verdiklerinden ziyaretçiler pek hoş karşılanmaz; fakat başka bir zaman gittiğinizde madenden tamamen yanlış bir izlenimle ayrılmanız olasıdır. Örneğin pazar günleri bir maden neredeyse huzurlu gözükür. Oraya gidilecek zaman, makinelerin homurdandığı, havanın kömür tozundan karardığı ve madencilerin ne yaptıklarını gerçekten görebileceğiniz zamandır. O zaman mekân, cehennem gibi ya da en azından benim kafamdaki cehennem imgesi gibidir. İnsanın cehennemde olacağını hayal ettiği şeylerin çoğu orada mevcuttur: aşırı sıcak, gürültü, kargaşa, karanlık, kirli hava ve her şeyden önemlisi, dayanılmaz derecede dar bir mekân. Ateş hariç her şey; zira madenci fenerlerinin güçsüz ışıkları ve kömür tozu bulutlarının içinden geçmeyi güçbela başaran el fenerleri hariç, orada aşağıda ateş yoktur.

Nihayet oraya vardığınızda –oraya varmak da başlı başına bir iştir, az sonra açıklayacağım– son tahkimat direği sırasından emekleyerek geçersiniz ve karşınıza yüz-yüz yirmi santim yüksekliğinde parlak siyah bir duvar çıkar. İşte bu, kazı cephesidir. Üstünüzde, kömürün kesilip alındığı kayadan oluşan pürüzsüz tavan bulunur. Altınızda yine kaya vardır. Öyle ki, içinde bulunduğunuz galerinin yüksekliği, ancak kömür tabakasınınki kadar, muhtemelen bir metreden pek fazla değildir. Bir süreliğine diğer her şeyi bastıran ilk izleniminiz, kömürü taşıyıp götüren konveyör bandının kulakları sağır eden korkunç gürültüsüdür. Kömür tozundan oluşan sis, fenerinizin ışığını perdelediğinden uzağı pek göremezsiniz; fakat her iki yanınızda dört-beş metrede bir diz çökmüş yarı çıplak adamlardan oluşan sırayı görürsünüz, küreklerini daldırarak dökülen kömürü sol omuzlarının üzerinden hızla arkalarına atmaktadırlar. Kömürü, otuz-kırk santim arkalarından geçen yaklaşık bir metre genişliğindeki hareketli bir lastik kayış olan konveyör bandına yüklerler. Bu bandın altında, parıldayan bir kömür ırmağı hiç durmadan hızla akıp gider. Büyük bir maden ocağında, konveyör bandı, dakikada tonlarca kömür taşır. Kömür, yarım tonluk teknelere konmak üzere anayollardaki bir yere götürüldükten sonra asansörlere yüklenerek açık havaya çıkarılır.

Dayanıklılıklarını kıskanmadan “doldurucuları” işbaşında izlemek imkânsızdır. Yaptıkları korkunç, sıradan bir insanın standartlarında neredeyse insanüstü bir iştir. Zira yalnızca korkunç miktarlarda kömür yüklemekle kalmaz; aynı zamanda bunu, işi iki ya da üç katına çıkaran bir pozisyonda yaparlar. Tüm bu süre boyunca dizlerinin üstünde kalırlar –tavana çarpmadan dizlerinin üzerinden kalkmaları oldukça zordur– ve bunun ne kadar muazzam bir efor anlamına geldiğini deneyerek kolayca görebilirsiniz. Ayakta durduğunuzda küremek görece kolaydır, çünkü küreği hareket ettirmek için dizlerinizi ve uyluklarınızı kullanabilirsiniz; diz çöktüğünüzdeyse, hareketin tüm yükü kol ve bel kaslarınıza biner. Ve öteki koşullar da işlerini pek kolaylaştırmaz. Ortam aşırı sıcaktır –sıcaklık değişir ama kimi maden ocaklarında bunaltıcıdır– kömür tozu boğazınızı ve burun deliklerinizi tıkayıp gözkapaklarınızın çevresinde birikir ve bir de, konveyör bandının sonsuz takırtısı vardır, ki o kapalı alanda daha çok bir makineli tüfeğin takırtısını andırır. Ancak doldurucular, demirden yapılmış gibi gözükür ve çalışırlar. Baştan aşağıya üstlerine yapışan kömür tabakasının altında, gerçekten de dövme demirden birer heykel gibi görünürler. Madencileri ancak madenin aşağısında çıplak gördüğünüzde, ne kadar azametli adamlar olduklarını anlarsınız. Çoğu ufak tefek olsa da (bu meslekte iriyarı adamlar dezavantajlıdır) neredeyse hepsi de son derece heybetli vücutlara sahiptir: ince, esnek bellerine doğru incelen geniş omuzlar; küçük, sert kalçalar ve kaslı uyluklar. Hiçbir yerlerinde bir gram gereksiz et yoktur. Sıcaklığın yüksek olduğu madenlerde yalnızca ince donlar, tahta ayakkabılar giyer ve dizlik takarlar; en sıcak madenlerdeyse üzerlerinde yalnızca tahta ayakkabılar ve dizlikler vardır. Görünüşlerine bakarak genç mi, yoksa yaşlı mı olduklarını söylemek güçtür. Altmış, hatta altmış beşe kadar her yaşta olabilirler, ama kara ve çıplak olduklarında hepsi birbirine benzer. Genç bir adamın vücuduna ve bir askerin yapısına sahip olmayan kimse onların yaptığı işi yapamaz; bellerinde birkaç kilo fazladan et olsa, sürekli eğilmeleri imkânsız olurdu. Bir kez gördünüz mü, o manzarayı bir daha unutamazsınız: koca küreklerini müthiş bir hız ve kuvvetle kömüre daldıran, her yerleri kurum siyahı, eğilmiş, diz çökmüş figürlerden oluşan o insan sırası. Yedi buçuk saat boyunca teorik olarak molasız işlerinin başındadırlar, çünkü “boş” zamanları yoktur. Fiilî olarak ise, vardiya esnasında bir ara, yanlarında getirdikleri –genellikle iri bir ekmek parçası, sığır yağı ve bir şişe soğuk çaydan oluşan– yemeği yemek için yaklaşık on beş dakika çalarlar. “Doldurucuları” ilk defa işbaşında izlediğim zaman, elime kömür tozunun içindeki sümüğümsü bir şey geldi. Dokunduğum, çiğnenmiş tütündü. Madencilerin hemen hepsi tütün çiğner, tütün çiğnemenin susuzluğa iyi geldiği söylenirdi.

Çevrenizde süregiden işlemleri iyice kavramanız için muhtemelen birden çok kömür madenine inmeniz gerekir. Bunun başlıca nedeni, sırf bir yerden başka bir yere gitmek için gösterdiğiniz çabanın başka bir şeyin farkına varmanızı güçleştirmesidir. Hatta bazı açılardan moral bozucu ya da en azından beklediğinizden farklıdır. Bir telefon kulübesi genişliği ve iki-üç katı uzunluğunda bir çelik kafes asansöre binersiniz. On adam taşır, ama bir sardalya konservesindeki gibi balık istifi doldurulurlar ve uzun boylu bir adamın içeride dik durması mümkün değildir. Çelik kapı üzerinize kapanır ve yukarıda sarma çarkını çeviren kişi sizi boşluğa indirir. Bir an için mideniz bulanır ve kulaklarınız patlayacakmış gibi hissedersiniz, ama aşağıya yaklaşıp da asansör yeniden yukarıya çıktığınıza yemin edebileceğiniz kadar ani bir biçimde yavaşlayana dek hareket ettiğinizi pek hissetmezsiniz. İnişin ortalarında, asansörün hızı muhtemelen altmış mile yaklaşır, daha derin kimi madenlerde daha yüksek hızlara da ulaşır. Aşağıda asansörden dışarı çıktığınızda, yerin belki de dört yüz metre altındasınızdır. Yani üzerinizde orta boy bir dağ, yüzlerce metre masif kaya, soyu tükenmiş yaratıkların kemikleri, alt toprak, çakmaktaşları, bitkilerin kökleri, yeşil otlar ve otlanan inekler vardır. Tüm bunlar başınızın üzerinde asılıdır ve yalnızca baldırınız kalınlığında tahta kirişlerle zaptedilmektedir. Fakat asansörün sizi aşağıya indirme hızı ve içinden geçmiş olduğunuz mutlak siyahlık nedeniyle, kendinizi Piccadilly Metrosu’nun zeminindekinden daha derinde hissetmezsiniz.

Öte yandan, şaşırtıcı olan, yeraltında alınması gereken uçsuz bucaksız yatay mesafelerdir. Kendim bir ocağa inmeden önce, madencilerin asansörden dışarıya adımlarını atar atmaz birkaç metre ilerideki bir kömür filizi üzerinde çalışmaya koyulacağını tahayyül ederdim. Çalışma yerine varmadan önce, Londra Köprüsü ile Oxford Meydanı arasındaki kadar bir mesafeyi dehlizlerde sürünerek kat etmeleri gerektiğinin farkında değildim. Başlangıçta maden kuyusu, bir kömür damarının yakınında bir yerlerde kazılır; fakat o damar tüketilip de başka damarların peşine düşüldüğünde çalışmalar giderek kuyunun dibinden uzaklaşır. Kuyunun dibiyle kazı cephesi arasında bir mil olması, ortalama mesafedir; üç mil de oldukça normaldir; hatta bu mesafenin birkaç maden ocağında beş mile kadar çıktığı söyleniyor. Ama bu mesafeler, yeryüzündekilerle kıyaslanamaz. Zira o bir ya da üç mil boyunca, anayol dışında bir adamın dik durabileceği neredeyse hiçbir yer olmadığı gibi, anayolda da bu tür yerlere sık rastlanmaz.

Birkaç yüz metre ilerlemeden önce bunun etkisini hissetmezsiniz. Derbyshire’daki taş duvarlara benzeyen, şist levhalarıyla güçlendirilmiş duvarlara sahip, iki buçuk-üç metre genişliğindeki ve yaklaşık bir buçuk metre yüksekliğindeki loş galeriden hafifçe eğilerek yola koyulursunuz. Her bir-iki metrede bir, kirişleri ve payandaları destekleyen tahkimat direkleri vardır; bazı payandalar, altından eğilerek geçmeniz gereken fantastik kıvrımlar meydana getirecek şekilde bel vermiştir. Yeraltında yürümek genelde zordur – kalın bir toz tabakası ya da sivri, büyük şist parçaları ve su bulunan kimi madenler, bir çiftlik avlusu kadar çamurludur. Ayrıca, kömür yüklü teknelerin gidip geldiği, traverslerinin arası kırk-elli santim olan minyatür bir demiryolunu andıran hattan yürümek de zordur. Her şey, şist tozundan grileşmiştir; bütün madenlere aynıymış gibi duran, yakıcı, tozlu bir koku hâkimdir. Ne işe yaradıklarını asla öğrenemediğiniz gizemli makineler, tellere asılı alet demetleri ve hızla fırlayarak lambaların ışığından kaçan fareler görürsünüz. Özellikle de atların kullanıldığı veya geçmişte kullanılmış olduğu madenlerde, farelere şaşırtıcı derecede sık rastlanır. Oralara ilk olarak nasıl inmiş olduklarını bilmek ilginç olurdu; herhalde maden kuyusundan aşağıya düşmüşlerdir; çünkü farelerin, ağırlıklarına oranla oldukça büyük olan yüzeyleri sayesinde, her tür yükseklikten yaralanmadan düşebilecekleri söylenir. Yüzeyden kontrol edilen sonsuz uzunluktaki bir çelik kablo tarafından çekilerek sarsıla sarsıla yavaşça kuyuya doğru ilerleyen tekne dizilerine yol açmak için duvara yapışırsınız. Çuval bezinden perdelerden ve açıldıklarında şiddetli rüzgârlara yol açan kalın ahşap kapılardan ağır ağır geçersiniz. Bu kapılar, havalandırma sisteminin önemli bir parçasıdır. Kullanılmış hava fanlar aracılığıyla emilerek bir kuyudan çıkarılırken taze hava kendiliğinden bir diğerine dolar. Ancak kendi haline bırakılırsa, hava mevcut olan en kısa yolu seçecek ve daha aşağılardaki çalışma alanları havalandırılmamış olacaktır, bu yüzden tüm kestirme yolların havalandırma sisteminden ayrılarak izole edilmesi gerekir.

Eğilerek yürümek başlangıçta şaka gibidir, ama kısa sürede insanın canına okur. Boyumun olağanüstü uzun olması benim için bir engel oluştursa da, tavan yüksekliği yüz yirmi santime ya da altına düştüğünde, ilerlemek cüceler ve çocuklar hariç herkes için zorlu bir hal alır. Yalnızca iki büklüm olmanız yeterli değildir, aynı zamanda kiriş ve payandaları görmek ve onlardan kaçınmanız için tüm bu süre boyunca başınızı dik tutmanız gerekir. Bu yüzden, enseniz sürekli tutulmuş haldedir; fakat dizleriniz ve uyluklarınızdaki ağrıyla kıyaslandığında bu hiçbir şeydir. Yarım milin ardından (abartmıyorum) katlanılmaz bir can çekişmeye dönüşür. Sonuna hiç ulaşıp ulaşamayacağınızı, daha çok da nasıl geri döneceğinizi merak etmeye başlarsınız. Hızınız gittikçe düşer. Birkaç yüz metre uzunluğunda olağanüstü alçak bir bölüme gelirsiniz ve çömelerek ilerlemek zorunda kalırsınız. Sonra tavan birden gizemli bir yüksekliğe erişir –geçmişte muhtemelen bir kaya düşmesine sahne olmuştur– ve tam yirmi metre boyunca dik durabilirsiniz. Büyük bir rahatlama hissedersiniz. Fakat onu yüz metrelik başka bir alçak bölüm ve altından emekleyerek geçmeniz gereken bir dizi payanda izler. Ellerinizin ve dizlerinizin üzerinde emeklersiniz, ancak bu bile çömelmenin ardından bir rahatlamadır. Payandaların sonuna ulaşıp da yeniden ayağa kalkmayı denediğinizde, dizlerinizin geçici olarak greve gittiğini, sizi kaldırmayı reddettiğini keşfedersiniz. Durur ve yüzünüz kızararak bir-iki dakika dinlenmek istediğinizi söylersiniz. (Kendisi de bir madenci olan) rehberiniz anlayış gösterir. Kaslarınızın kendisininkilerle aynı olmadığını bilir. Sizi yüreklendirmek için, “Sadece dört yüz metre daha,” der; sizin için, dört yüz mil kaldı demesinden pek bir farkı olmadığını hissedersiniz. Ancak sonunda bir şekilde kazı cephesine ulaşmayı başarırsınız. Bir mil gitmeniz yarım saatten uzun sürmüştür; bir madenci bunun için yirmi dakikadan pek fazlasına ihtiyaç duymayacaktır. Oraya vardığınızda, süregiden işi aklınızı herhangi bir şekilde kullanarak izlemeyi başarabilmek için, kömür tozuna uzanıp birkaç dakika boyunca gücünüzü toplamak zorunda kalırsınız.

Geri dönüş, gidişten de beterdir. Yalnızca pestiliniz çıkmış olduğundan değil, aynı zamanda kuyuya dönüş hafif yokuş yukarı olduğundan da. Alçak yerlerden kaplumbağa hızıyla geçer ve artık dizleriniz tutmadığında durmaktan utanmazsınız. Taşıdığınız fener bile bir sıkıntıya dönüşür, tökezlediğinizde büyük olasılıkla elinizden düşer ve bunun üzerine, bir madenci feneriyse, söner. Payandaların altından eğilerek geçmek gittikçe zahmetli bir hal alır ve arada bir eğilmeyi unutursunuz. Madencilerin yaptığı gibi başınızı eğerek yürümeye çalışır ve o zaman da sırtınızı çarparsınız. Madenciler bile sık sık sırtlarını çarparlar. Bu yüzden, yarı çıplak dolaşmak gereken aşırı sıcak madenlerde, madencilerin sırtında “yukarıdan aşağıya düğmeler” adını verdikleri şeyler, yani her omurlarında kalıcı yara kabukları olur. Rayların yokuş aşağı ilerlediği yerlerde, madenciler bazen altları kovuklu olan tahta ayakkabıları raylara takarak aşağıya kayarlar. “Seyahat”in çok fena olduğu madenlerde, bütün madenciler yaklaşık yetmiş beş santim uzunluğunda, sapının altında kalan kısmı oyulmuş sopalar taşır. Normal yerlerde elinizi sopanın üstünde tutar, alçak yerlerdeyse oyuğa kaydırırsınız. Bu sopaların çok yardımı dokunur ve –görece yeni bir icat olan– tahta kasklar da büyük bir nimettir. Fransız ya da İtalyanların çelik miğferlerine benzerler, ama ağaçlardan çıkarılan bir tür yumuşak dokudan imal edildiklerinden son derece hafif ve kafanıza aldığınız şiddetli bir darbeyi hissetmeyeceğiniz kadar sağlamdırlar. Nihayet tekrar yüzeye ulaştığınızda yeraltında belki üç saat geçirmiş ve iki mil yol almışsınızdır. Ama yeryüzünde yirmi beş millik bir yürüyüşten sonra olacağınızdan daha bitapsınızdır. Uyluklarınız bir hafta boyunca o kadar sert olur ki, merdivenlerden inmek oldukça zor bir iş halini alır; dizlerinizi kırmadan, tuhaf bir biçimde yan yan inmek zorunda kalırsınız. Madenci arkadaşlarınız kaskatı olduğunuzu fark ederek size takılırlar. (“Ocakta çalışmaya ne dersin, ha?” vb.) Hatta –örneğin hastalık nedeniyle– uzun süre sahada çalışmasından uzak kalan bir madenci bile, ocağa döndüğünde ilk birkaç gün oldukça acı çeker.

Bunlar kulağa abartılı gelebilir, ama muhtemelen eski tip bir maden ocağına inip kazı cephesine kadar gitmiş hiç kimse (ki İngiltere’deki maden ocaklarının çoğu eski tiptir) öyle söylemeyecektir. Fakat şunu vurgulamak istiyorum ki, burada normal bir insan için zorlu bir işgünü anlamına gelecek bu korkunç bir o yöne bir bu yöne sürünme işlemi, madencinin işinin bir parçası değil, –tıpkı şehirli birinin her gün metroya binmesi gibi– sadece bir ekstradır. Madenci bu yolu gidip döner ve ikisinin arasına yedi buçuk saatlik ağır bir çalışmayı sıkıştırır. Ben kazı cephesine hiç bir milden çok daha fazlasını yürümedim; ama bu mesafe sık sık üç mili bulur, ki o zaman da benim ve madenciler dışındaki çoğu insanın kazı cephesine ulaşması mümkün olmayacaktır. Bu, insanların gözden kaçırmaya eğilimli oldukları bir noktadır. Kömür madenini düşündüğünüzde aklınıza derinlik, aşırı sıcak, karanlık, kömür duvarlarını çekiçle kerten kararmış figürler gelir; gidilip dönülmesi gereken o milleri ise hiç düşünmezsiniz. Ayrıca bir de zaman meselesi vardır. Yedi buçuk saatlik madenci vardiyası kulağa çok uzun gelmez, ama buna günde en azından bir, sıklıkla iki ve kimi zaman da üç saatlik “seyahat” süresinin eklenmesi gerekir. Elbette “seyahat” teknik açıdan iş değildir ve madenci bunun için ücret almaz; ama çalışmaktan farksızdır. Madencilerin buna aldırmadığını söylemek kolaydır. Bu, onlar için, kesinlikle sizin ya da benim için olduğuyla aynı şey değildir. Bunu çocukluklarından bu yana yapmaktadırlar, doğru kasları gelişmiştir ve aşağıda şaşırtıcı ve insanı dehşete düşüren bir çeviklikle hareket ederler. Benim ancak yalpalayarak ilerleyebileceğim yerlerde, bir madenci başını önüne eğip büyük, ritmik adımlarla koşar. Çalışma alanlarında onları, neredeyse bir köpek gibi dizlerinin ve ellerinin üzerinde sıçrarcasına tahkimat direklerinin etrafından dolaşırken görürsünüz. Ancak bundan zevk aldıklarını düşünmek son derece hatalı olur. Bunun hakkında çok sayıda madenciyle konuştum ve hepsi de “seyahat”in ağır bir iş olduğunu itiraf etti; her halükârda, kendi aralarında bir maden ocağı hakkında tartıştıklarını duyduğunuzda, daima “seyahat” de tartıştıkları konular arasındadır. Bir vardiyanın her zaman gittiğinden daha hızlı döndüğü söylenir; bununla beraber, tüm madenciler zorlu bir işgününün ardından ayrılmanın özellikle yorucu olduğunu söylerler. Bu, işlerinin bir parçasıdır ve altından kalkacak güçtedirler; fakat bu kesinlikle kolay olduğu anlamına gelmez. Bu, belki işgününüzden önce ve sonra ufakça bir dağa tırmanmakla karşılaştırılabilir.

İki-üç maden ocağına indikten sonra, yeraltında süregiden işlemleri biraz olsun kavramaya başlarsınız. (Bu arada, madenciliğin teknik yönü hakkında hiçbir şey bilmediğimi söylemeliyim; ben yalnızca gördüğüm şeyleri betimliyorum.) Kömür, devasa kaya tabakalarının arasında ince filizler halinde bulunur; öyle ki, onun çıkarma işlemi özünde Napoli dondurmasının orta tabakasını kepçeyle almaya benzer. Eskiden madenciler kazma ve küskü ile doğrudan doğruya kömürden parçalar koparırlarmış; bu son derece yavaş bir çalışma biçimi; zira kömür, bakir haldeyken, neredeyse kaya gibi serttir. Günümüzdeyse ön çalışma, elektrikli bir kömür kesiciyle yapılmaktadır. Bu alet, prensipte dikey değil yatay olarak kullanılan, sekiz, on santim uzunluğunda ve yarım ya da bir-iki santim kalınlıkta dişlere sahip, inanılmaz dayanıklı ve güçlü bir şerit testeredir. Kendi gücüyle ileri ve geri hareket edebilir, kullananlar tarafından şu ya da bu yöne döndürülebilir. Bu arada, hayatımda duyduğum en berbat seslerden birini çıkartır ve yaklaşık bir metrenin ötesini görmeyi imkânsız, nefes almayıysa neredeyse imkânsız hale getiren kömür tozu bulutları saçar. Makine, bir buçuk metre derinlikte altını oyarak kazı cephesi boyunca ilerler; ondan sonra, altının oyulduğu derinliğe kadar olan kömürü çıkarmak görece kolaydır. Ancak “zor erişim” olan yerlerde, kömürü gevşetmek için patlayıcı da kullanılması gerekir. Sokak onarımında kullanılan konkasörlerin ufak bir versiyonuna benzeyen elektrikli delgi kullanan bir adam, kömüre aralıklarla delikler açarak içeriye barut doldurur ve delikleri balçıkla tıkar. Yakınlarda bir köşe varsa köşeyi döner (yirmi beş metre uzaklaşması gerekmektedir) ve bir elektrik akımıyla dolguyu patlatır. Bunun kömürü çıkarması değil, yalnızca gevşetmesi hedeflenmektedir. Fakat elbette zaman zaman dolgu aşırı güçlü kaçar ve kömürü çıkarmakla kalmaz, tavanın da çökmesine yol açar.

Patlamanın ardından, “doldurucular” kömürü yere devirir, kırar ve kürekleriyle konveyör bandına atarlar. Başlangıçta kömür, ağırlıkları yirmi tona kadar çıkabilen devasa parçalar halinde gelir. Konveyör bandı, kömürü teknelere atar ve tekneler anayola doğru itilerek kendilerini asansöre çekecek, durmadan devir yapan çelik kabloya bağlanır. Ardından yük asansörüyle yukarıya çıkarılır. Ve kömür yeryüzünde eleklerden geçirilerek ayrıştırılır ve gerekirse yıkanır. “Toz”, yani şist mümkün olduğunca aşağıdaki yolların yapımında kullanılır. Kullanılamayan kısmının tamamıysa yeryüzüne gönderilerek atılır; bu yüzden, iğrenç gri dağlara benzeyen devasa “toz yığınları”, kömür madenlerinin yakınlarında karakteristik bir manzara oluşturur. Kömür makinenin kestiği derinliğe kadar çıkarıldığında, kazı cephesi beş fit ilerlemiş olur. Yeni açığa çıkarılan tavanı desteklemeleri için yeni tahkimat direkleri yerleştirilir ve bir sonraki vardiyada konveyör bandı, parçalarına ayrılarak bir buçuk metre ileriye taşınıp yeniden birleştirilir. Kesme, patlatma ve çıkarma işlemleri, mümkün olduğunca üç ayrı vardiyada yapılır: kesme öğleden sonra, patlatma gece (her zaman uyulmasa da, yakınlarda çalışan başka adamlar varken yapılmasını yasaklayan bir kanun vardır) ve “doldurma”, sabah altıyla bir buçuk arasındaki sabah vardiyasında.

Kömür çıkarma işlemini izleseniz dahi, büyük olasılıkla bunu kısa bir süre boyunca yaparsınız ve birkaç hesaplama yapmaya başlayana dek, “doldurucuların” ne kadar büyük bir uğraşın üstesinden geldiklerini fark etmezsiniz. Normalde adamlardan her birinin dört-beş metre genişliğinde bir alanı boşaltması gerekmektedir. Kesici, kömürün bir buçuk metre derinliğe dek altını oymuştur. Öyle ki, eğer kömür filizi doksan ya da yüz yirmi santim yüksekliğe sahipse, her adamın yedi ila on iki metreküp kömürü kesip çıkarması, kırması ve banda yüklemesi gerekir. Bu, bir metreküp kömürün yirmi yedi hundredweight5 ağırlığında olduğunu kabul edersek, her adamın saatte iki tona yaklaşan bir hızla kömür yüklediği anlamına gelir. Kazma kürekle çalışma deneyimim, bunun ne anlama geldiğini anlamama ancak yetiyor. Bahçemde çukur kazdığımda, bir öğleden sonra iki ton toprak çıkarırsam, bir çayı hak ettiğimi düşünürüm. Fakat toprağı işlemesi, kömüre oranla kolaydır ve ben ne yerin üç yüz metre altında, bunaltıcı bir sıcaklıkta ve her aldığım nefeste kömür tozu yutarak dizlerimin üstünde çalışmak zorundayım, ne de işe başlamadan önce iki büklüm halde bir mil yürümek. Aynı uçan trapezde şov yapmak ya da Grand National’ı6 kazanmak gibi, madencilik de beni aşar. Kol işçisi değilim ve Tanrı’ya şükür hiçbir zaman da olmayacağım; ama yapmak zorunda kalırsam yapabileceğim kol işçiliği türleri var. Dara düşersem, orta halli bir çöpçü ya da verimsiz bir bahçıvan, hatta onuncu sınıf bir tarım işçisi olabilirim. Fakat akla gelebilecek herhangi bir çaba ya da eğitim, kömür madencisi olmama yetmez; bu iş beni birkaç haftada öldürür.

Kömür madencilerini iş başında izlediğinizde, bir anlığına insanların ne kadar farklı evrenlerde yaşadıklarını fark edersiniz. Burada aşağıda, kömürün kazıldığı yerde, insanın hayatı boyunca hakkında hiçbir şey duymayabileceği ayrı bir dünyadasınızdır. Hatta çoğu kişi muhtemelen hakkında bir şey duymamayı tercih edecektir de. Fakat yine de, yukarıdaki dünyamız madalyonun bir yüzüyse, kömür madeni de diğer yüzüdür. Dondurma yemekten Atlantik’i geçmeye, ekmek pişirmekten roman yazmaya, yaptığımız neredeyse her şey doğrudan ya da dolaylı olarak kömür kullanımını gerektirir. Her tür barış için kömüre ihtiyaç vardır; savaş çıkarsa daha da çok kömüre ihtiyaç duyulur. Devrim döneminde madenci çalışmaya devam etmek zorundadır, yoksa devrim durmak zorunda kalır; çünkü gericilik kadar devrimin de kömüre ihtiyacı vardır. Yüzeyde ne olursa olsun, kazma kürekle yapılan çalışma aralıksız ya da hiç olmazsa birkaç haftadan uzun ara verilmeden sürmek zorundadır. Hitler’in kaz adımı yürüyebilmesi, Papa’nın Bolşevizmi kınayabilmesi, kriket izleyen kitlelerin Lord’s’da7 toplanabilmesi, şairlerin birbirinin sırtını sıvazlayabilmesi için, kömürün arkasının kesilmemesi gerekmektedir. Fakat genelde bunun bilincinde değilizdir; hepimiz kömürümüz olması gerektiğini bilsek de, kömüre erişmenin neleri gerektirdiğini ya nadiren hatırlarız ya da hiç hatırlamayız. Burada, konforlu kömür ateşimin önünde oturmuş yazıyorum. Nisan ayındayız, ama benim hâlâ ateşe ihtiyacım var. İki haftada bir kömür arabası kapıya gelir ve deri yelekli adamlar katran kokan tombul çuvallardaki kömürü içeriye taşıyarak merdivenlerin altındaki kömürlüğe gürültüyle boşaltırlar. O kömürü nadiren de olsa uzak madenlerdeki çalışmayla ilişkilendirmek için, ciddi bir zihinsel çaba göstermem gerekir. Sadece “kömür”dür – sahip olmak zorunda olduğum bir şey; karşılığında para ödeme gerekliliği hariç, aynı manna8 gibi belirsiz bir yerden gelen gizemli kara bir maddedir. Arabayla Kuzey İngiltere’yi baştan başa geçip üstünde olduğunuz yolun yüzlerce metre altında madencilerin kazmalarını kömüre indirdiklerini bir kez olsun aklınızdan geçirmemeniz gayet olasıdır. Yine de, arabanızın ilerlemesini sağlayan bir anlamda madencilerdir. Aşağıda fenerler tarafından aydınlatılan dünyaları, yukarıdaki gün ışığı dünyası için, kökün çiçek için olduğu gibi elzemdir.

Madenlerdeki koşulların şimdikinden kötü olduğu günlerin üstünden uzun zaman geçmedi. Gençliklerinde, bellerinde koşumlar ve bacaklarının arasından geçen bir zincirle, ellerinin ve dizlerinin üzerinde emekleyerek kömür teknelerini çekerek yeraltında çalışmış az sayıda çok yaşlı kadın hâlâ hayatta. Hamileyken bile bunu yapmayı sürdürürlermiş. Ve hamile kadınlar tarafından bir o yana bir bu yana çekilmeden kömür üretilemiyor olsa, kömürden mahrum kalmaktansa sanırım bugün bile onlara bunu yaptırır; ama elbette çoğu zaman onların bunu yaptığını unutmayı tercih ederdik. Bu, her tür bedensel emekte böyledir; bedensel emek, hayatta kalmamızı sağlar ve biz onun varlığına karşı kayıtsızızdır. Madenci, yaptığı iş yalnızca abartılı derecede korkunç değil aynı zamanda yaşamsal önemde de olduğundan, kol işçisini belki diğer herkesten daha fazla simgeler. Buna rağmen, çalışması deneyimimizden o kadar uzak, öylesine görünmezdir ki, damarlarımızdaki kanı unuttuğumuz gibi, onu da unutabiliriz. Hatta madencilerin çalışmasını izlemek, bir bakıma, gurur kırıcıdır. Bir “entelektüel” ve genel olarak seçkin bir şahıs olarak kendi toplumsal statünüzden bir anlık şüpheye düşmenize neden olur. Zira en azından izlerken seçkin şahısların seçkin olmayı sürdürebilmesinin, ancak madencilerin canlarını dişlerine takarak çalışmasıyla mümkün olduğunu anlamanızı sağlar. Siz, ben ve Times Literary Supplement’in9 editörü, nonoş şairler, Canterbury başpiskoposu ve Marxism for Infants [Çocuklar İçin Marksizm] kitabının yazarı olan X Yoldaş – hepimiz de nezih hayatlarımızı, gözleri hariç her tarafı kapkara olmuş, boğazları kömür tozu dolu halde, kolları ve çelik gibi karın kaslarıyla kürek savurarak yeraltında köle gibi çalışan zavallılara borçluyuz.

4. İnsan biçiminde sütun. (Ç.N.)

5. 1 hundredweight = 50,80 kg. (Ç.N.)

6. İngiltere’de 1839 yılından bu yana düzenlenen, Avrupa çapındaki en önemli engelli at yarışı. (Ç.N.)

7. Lord’s Cricket Ground: Londra’da bir kriket stadyumu. (Ç.N.)

8. Beyaz altın tozu. (Ed.N.)

9. 1902’de The Times gazetesinin edebiyat eki olarak yayın hayatına başlayan ve 1914 yılında bağımsız hale gelen haftalık edebiyat dergisi. (Ç.N.)

*****

III

Madenci ocaktan çıktığında yüzü o kadar solgundur ki, kömür tozundan maskenin altından bile fark edilebilir. Bu, soluduğu kirli havadandır ve kısa zaman içinde geçecektir. Madencilik bölgelerinde yeni olan bir Güneyliye, yüzlerce madenciden oluşan bir vardiyanın ocaktan dışarı akın edişi tuhaf ve hafif tekinsiz gelir. Çünkü tüm girintilerine kir dolmuş bitkin yüzlerin vahşi ve yırtıcı bir görüntüsü vardır. Diğer zamanlarda yüzleri temizdir, onları nüfusun geri kalanından ayırt etmeye yarayan fazla bir şey yoktur. Yeraltında sürekli bükülmelerine bir tepki olarak, geniş omuzlarıyla dimdik yürürler, ama çoğu kısa boylu adamlardır ve üstlerine tam oturmayan kalın giysileri vücutlarının heybetini gizler. En ayırt edici özellikleri, burun ve alınlarındaki mavi yara izleridir. Her madencinin burnunda ve alnında mavi yara izleri vardır ve bunları ölene dek taşıyacaktır. Aşağıdaki hava kömür tozu doludur, her kesiğin içine kömür tozu girer ve sonra deri, tozun üstünü örterek dövmemsi mavi bir leke oluşturur, bu gerçekten de bir tür dövmedir. Kimi ihtiyar madencilerin alınları, bu yüzden, Rokfor peyniri gibi ebrulidir.

Bir madenci yeryüzüne çıkar çıkmaz, kömür tozunun en beter kısmını gırtlağından ve burun deliklerinden çıkarmak için biraz suyla gargara yapar. Ardından eve gider ve mizacına göre ya yıkanır ya yıkanmaz. Gördüğüm kadarıyla, söylemeliyim ki, madencilerin çoğu, yerlerinde olsam benim de yapacağım gibi, yıkanmadan önce yemek yemeyi tercih eder. Bir madenciyi, yemek yerken temizlenen kıpkırmızı dudakları hariç kapkara bir Christy Minstrel10 suratıyla oturmuş çay içerken görmek olağandır. Yemekten sonra büyükçe bir leğen su alıp son derece sistemli bir biçimde yıkanır: İlk önce ellerini, sonra göğsünü, boynunu ve koltukaltlarını, ardından da yüzünü ve kafa derisini yıkar (en kalın kir tabakası, kafa derisine yapışmış olandır) ve sonra karısı sabunlu bezi alarak adamın sırtını yıkar. Vücudunun yalnızca üst yarısını yıkamıştır ve göbeği büyük olasılıkla hâlâ bir kömür tozu yuvasıdır, ama bu şekilde bile tek bir leğen suyla iyi kötü temizlenmek beceri ister. Bana gelecek olursak, bir kömür madenine indikten sonra iki kere baştan aşağı yıkanmam gerektiğini düşündüm. İnsanın tek başına gözkapaklarındaki kiri çıkarması bile zaman alır.

Bazı büyük ve donanımlı kömür ocaklarında, kuyunun ağzında banyolar bulunur. Bu, çok büyük bir avantajdır; çünkü madenci her gün konfor, hatta lüks içinde tüm vücudunu yıkamakla kalmaz, ayrıca banyolarda, kuyuda giydiği kıyafetleri gündelik kıyafetlerinden ayrı tutabileceği iki dolabı da vardır. Bu sayede, yüzeye zenci gibi kapkara çıktıktan sonra, yirmi dakika içinde, iki dirhem bir çekirdek bir futbol maçına doğru yola düşebilir. Fakat bu imkâna oldukça nadir rastlanır, çünkü bir kömür filizi sonsuza dek dayanmadığından, her açılan kuyuya bir banyo inşa etmeye değmez. Elimde kesin veriler olmasa da, kuyu ağzındaki bir banyoya erişimi olan madencilerin oranının üçte birden az olması muhtemel gözüküyor. Büyük olasılıkla, madencilerin büyük çoğunluğunun göğüslerinden aşağısı en azından haftanın altı günü kapkaradır. Kendi evlerinde baştan aşağıya yıkanmaları neredeyse olanaksızdır. Suyun her damlasının ısıtılması gerekir ve içinde kuzine ve bir miktar mobilyanın yanında adamın karısının, çocuklarının ve muhtemelen köpeğinin olduğu ufacık oturma odasında doğru düzgün yıkanmaya yetecek kadar yer yoktur. Bir leğenle bile, insanın mobilyalara su sıçratacağı kesin gibidir. Orta sınıfa mensup insanlar, madencilerin imkânları olsa bile bile doğru düzgün yıkanmayacaklarını söylemeye bayılır; ama mevcut oldukları yerlerde neredeyse herkesin kuyunun ağzındaki banyoları kullanmasının da gösterdiği üzere, bu bir saçmalıktan ibarettir. Bacakları yıkamanın “bel tutulmasına neden olduğu” inancı, yalnızca çok yaşlı madenciler arasında hâlâ varlığını sürdürmektedir. Üstelik kuyu ağzındaki banyoların maliyeti, mevcut oldukları yerlerde tamamen ya da kısmen bizzat madenciler tarafından Madenci Refah Fonu’ndan ödenmektedir. Kimi zaman madencilik işletmesi katkıda bulunur, kimi zamansa fon tüm maliyeti karşılar. Ama kuşkusuz bugün bile Brighton pansiyonlarındaki yaşlı kadınlar hâlâ, “Şu madencilere banyo verseniz, içine kömür koymak için kullanırlar,” der.

Aslına bakarsanız, iş ile uyku arasında ne kadar az zamanları olduğu düşünülecek olursa, madencilerin bu kadar sık yıkanması şaşırtıcıdır. Bir madencinin işgününün sadece yedi buçuk saat sürdüğünü düşünmek büyük bir hata olur. Yedi buçuk saat, fiilen iş başında geçirilen zamandır, ama –daha önce de açıkladığım gibi– “seyahat” ile geçen zamanı da hesaba katmanız gerekir, ki bu da nadiren bir saatten kısadır ve sık sık üç saati bulduğu olur. Ayrıca çoğu madencinin ocağa gitmek ve ocaktan dönmek için de kayda değer bir zamana ihtiyacı vardır. Sanayi bölgelerinin tamamında şiddetli bir ev sıkıntısı mevcut ve yalnızca köyün maden ocağının çevresinde toplandığı ufak maden köylerinde, madenciler işlerinin yakınında oturabileceklerinden emin olabilirler. Benim kaldığım daha büyük maden şehirlerinde hemen herkes otobüsle işe gidiyordu; haftada yarım kron11 bilet ücreti ödemek olağandı. Birlikte kaldığım bir madenci, altı ile bir buçuk arasındaki sabah vardiyasında çalışıyordu. Dörde çeyrek kala yataktan kalkması gerekiyordu ve öğleden sonraları üçten sonra geri dönüyordu. Kaldığım bir başka evde, on beş yaşındaki bir delikanlı gece vardiyasında çalışıyordu. Akşam dokuzda işe gitmek için evden çıkıyor, sabahın sekizinde geri dönüp kahvaltı yapıyor ve akşam altıya kadar uyumak üzere derhal yatıyordu. Yani toplam dört saat –aslında, yıkanmak, yemek ve giyinmek için gereken zamanı çıkardığınızda epey daha az– boş zamanı vardı.

Bir madenci bir vardiyadan diğerine geçirildiğinde, ailesi inanılmaz can sıkıcı ayarlamalar yapmak zorunda kalır. Eğer gece vardiyasındaysa kahvaltı vakti eve döner, sabah vardiyasından eve dönmesi öğleden sonrayı, öğleden sonra vardiyasından eve dönmesiyse gece yarısını bulur. Ve hangi saatte olursa olsun, eve döner dönmez günün ana öğününü yemek ister. Rahip W.R. Inge, England adlı kitabında madencileri oburlukla itham eder. Bense, gözlemlerime dayanarak, şaşırtıcı derecede az yediklerini söylemeliyim. Birlikte kaldığım madencilerin çoğu, benden biraz daha az yiyordu. Birçoğu, öncesinde ağır bir yemek yemeleri halinde işgününün altından kalkamayacaklarını söyler ve yanlarına aldıkları yalnızca atıştırmalık bir şeylerdir – genellikle sığır yağı sürülmüş ekmek ve soğuk çay. Yemeklerini, kemerlerine astıkları, “sefertası” adı verilen yassı bir sac kutuda taşırlar. Bir madenci gecenin geç saatlerinde eve dönüyorsa karısı yatmayıp onu bekler; ama sabah vardiyasındaysa, kahvaltısını kendisinin hazırlaması âdettendir. Göründüğü kadarıyla, sabah vardiyasında çalışmaya gitmeden önce kadın görmenin kötü şans getirdiği şeklindeki batıl inanç bütünüyle ortadan kaybolmamış. Eskiden, sabahın erken saatlerinde bir kadınla karşılaşan madencinin çoğunlukla eve geri döndüğü ve o gün çalışmadığı söylenir.

Kömür havzalarına gitmeden önce, madencilerin aldıkları ücretlerin görece yüksek olduğu yönündeki yaygın yanılsamayı ben de paylaşıyordum. Madencilerin on ya da on bir şilin vardiya ücreti aldıklarının ayrıntıya girmeden zikredildiğini duyarsınız ve ufak bir çarpma işlemi yaparak, haftada 2 sterlin veya yılda 150 sterlin kazandıkları sonucuna ulaşırsınız. Ama madencilerin on ya da on bir şilin vardiya ücreti aldıkları ifadesi çok yanıltıcıdır. Öncelikle, bu meblağ yalnızca esas kömür “çıkarıcı”ya ödenir; örneğin çatı yapımına katılan bir “gündelikçi” daha düşük bir ücret alır: genellikle vardiya başına sekiz-dokuz şilin. Öte yandan, birçok madende olduğu gibi, kömür “çıkarıcı” parça başına, yani örneğin çıkardığı ton başına şu kadar ücret aldığında kömürün kalitesine tabidir; makinelerdeki bir arıza ya da bir “fay” –yani kömürün içinden bir taş damarı geçmesi– onu bir anda bir ya da iki günlük kazancından edebilir. Ama ne olursa olsun, bir madencinin haftada altı gün, yılda da elli iki hafta çalıştığı düşünülmemelidir. Geçici olarak “boşta” olacağı çok sayıda gün olacağı kesin gibidir. Büyük Britanya’da 1934 yılında her yaştan ve cinsiyetten maden işçilerinin vardiya başına ortalama kazancı 9 şilin 1 ¾ peniydi.12 Hepsinin sürekli iş başında olması halinde, maden işçisi yılda 142 sterlinden biraz fazla ya da haftada yaklaşık 2 sterlin 15 şilin kazanmış olur. Ancak maden işçisinin gerçek geliri, bundan oldukça düşüktür; çünkü 9 şilin 1 ¾ peni yalnızca fiilen çalışılan vardiyaların ortalamasıdır ve boş geçen günler hesaba katılmamıştır.

Önümde Yorkshire’lı bir madencinin 1936 başlarındaki (art arda olmayan) beş haftaya ait ücret çekleri duruyor. Ortalamalarını aldığımızda ortaya 2 sterlin 15 şilin 2 peni çıkıyor, ki bu da vardiya başına yaklaşık 9 şilin 2 ½ peni eder. Ama bu ücret çekleri, neredeyse tüm madenlerin tam zamanlı olarak işlediği kış dönemine ait. İlkbaharda kömür ticareti durulur ve giderek daha çok adam “geçici olarak durdurulurken”, kâğıt üzerinde çalışıyor görünen diğerleri haftada bir ya da iki gün boştadırlar. Bu yüzden, bir madencinin yıllık gelirinin 150, hatta 142 sterlin olarak hesaplanmasının korkunç abartılı olduğu açıktır. Nitekim Büyük Britanya’daki tüm madencilerin 1934 yılındaki ortalama brüt geliri yalnızca 115 sterlin 11 şilin 6 peniydi. Bu, bölgeden bölgeye ciddi farklar gösterir: İskoçya’da 133 sterlin 2 şilin 8 peniye kadar çıkarken, Durham’ da 105 sterlinin biraz altında ya da haftada 2 sterlinin çok az üzerindedir. Bu verileri, Barnsley Belediye Başkanı Joseph Jones’un The Coal Scuttle [Kömür Kovası] adlı eserinden aldım. Mr. Jones şöyle devam eder:

Bu veriler, gençlerin olduğu kadar yetiştiklerin de, yüksek ücret gruplarının olduğu kadar düşük ücret gruplarının da gelirlerini kapsar... Belirli yetkililer ve diğer yüksek ücretli çalışanlarınki gibi sıra dışı yükseklikteki tüm gelirler ve fazla mesai için ödenen görece yüksek meblağlar bu verilere dahil edilmiştir.

Bir ortalama olan bu rakamlar, gelirleri ortalamanın oldukça altında olan, haftada 30 ila 40 şilin ya da daha az alan binlerce yetişkin işçinin durumunu ortaya koymaktan uzaktır.

İtalikler, Mr. Jones’a ait. Ancak bu sefil ücretlerin bile brüt olduğunu lütfen gözden kaçırmayın. Bu da yetmezmiş gibi, madencilerin haftalık ücretlerinden her hafta yapılan çeşit çeşit kesinti vardır. Lancashire’daki bir bölgede tipik olduğu söylenerek bana verilen bir haftalık kesintiler listesi aşağıda:

..............................................................şilin ......peni.

Sigorta (işsizlik ve sağlık)............................1..........5

Fener kirası.............................................................6

Aletlerin bilenmesi.................................................6

Tartı denetçisi13.......................................................9

Revir.......................................................................2

Hastane...................................................................1

Yardım fonu............................................................6

Sendika aidatları.....................................................6

.................................................................

...................................Toplam....................4..........5

.................................................................

Yardım fonu ve sendika aidatları gibi kimi kesintiler, deyim yerindeyse, bizzat madencinin sorumluluğundayken, diğerleri maden işletmesi tarafından dayatılmaktadır. Bölgeden bölgeye farklılık gösterirler. Örneğin, madenciye insafsızca fener kirası ödetme dümeni (haftada 6 peniden tek bir yılda çok sayıda fener satın almış olur) her yerde söz konusu değildir. Ancak kesintiler toplamda daima üç aşağı beş yukarı aynı meblağa ulaşır. Yorkshire’lı madencinin beş ücret çekinde haftalık brüt gelir ortalaması 2 sterlin 15 şilin 2 peni, kesintiler düşüldükten sonra ortaya çıkan net gelir ortalamasıysa yalnızca 2 sterlin 11 şilin 4 peni – haftada 3 şilin 10 penilik bir azalma. Fakat ücret çeki, doğal olarak, yalnızca maden işletmesi tarafından dayatılan ya da ödenen kesintilere yer vermektedir; buna bir de sendika aidatlarını eklemeniz gerekir, böylece ücretten kesilen meblağ toplam 4 şilini biraz geçer. Muhtemelen, şu ya da bu türden kesintilerin her bir yetişkin maden işçisinin haftalık ücretinden 4 şilin civarı bir parayı götürdüğünü söylemek doğru olacaktır. Böylece, Büyük Britanya’daki tüm madencilerin 1934 yılındaki ortalama brüt geliri olan 115 sterlin 11 şilin 6 peni, aslında yaklaşık 105 sterlin olmalıdır. Buna karşın, çoğu madenci, kendi kullanımları için indirimli olarak –genellikle tonu 8 ya da 9 şiline– kömür satın alabildiklerinden, aynî ücret almış olur. Fakat, yukarıda alıntı yaptığım Mr. Jones’un söylediğine göre, “ülke çapındaki tüm aynî ücretlerin ortalama değeri, sadece günde 4 penidir.” Ve birçok durumda, bu günlük 4 peni de madencinin ocağa gidip dönmek için bilete harcamak zorunda olduğu meblağa denk düşer. Yani, kömür sanayisini bir bütün olarak aldığımızda, madencinin fiilen eve götürüp benimdir diyebildiği meblağ, haftada ortalama 2 sterlini geçmez, belki de biraz altındadır.

Bu arada bir madenci ne kadar kömür üretir?

Madencilikte çalışan kişi başına yılda çıkarılan kömür miktarı, yavaş ancak istikrarlı bir şekilde artmaktadır. 1914’te bir maden işçisi ortalama 253 ton kömür üretiyordu, 1934’te bu rakam 280 tona çıktı.14 Bu elbette her tür maden işçisi için ortalama bir veridir, kazı cephesinde fiilen çalışanlar çok daha büyük bir miktar –çoğu örnekte, muhtemelen, kişi başına 1.000 tonun epeyce üzerinde– çıkarırlar. Ama 280 tonu sağlıklı bir veri kabul etsek bile, bunun muazzam bir başarı olduğunu belirtmeye değer. İnsan bu konu hakkında en iyi, bir madencinin yaşamını başka birisininkiyle karşılaştırarak fikir edinebilir. Altmışıma kadar yaşarsam büyük olasılıkla otuz –ya da iki orta boy kütüphane rafını doldurmaya yetecek kadar– roman üretmiş olacağım. Ortalama madenci aynı sürede 8.400 ton, yani Trafalgar Meydanı’nı yaklaşık altmış santim yükseklikte bir tabakayla kaplamaya ya da yedi büyük aileye yüz yıl boyunca yakıt sağlamaya yetecek kadar kömür üretir.

Yukarıda bahsettiğim beş ücret çekinin en az üçüne lastik mühürle “ölüm kesintisi” sözcükleri vurulmuş. Bir madenci işbaşında öldüğünde, diğer madencilerin, dul karısına verilmek üzere –genellikle kişi başı 1 şilinlik– bir bağış yapmaları olağandır ve bu para, maden işletmesi tarafından işçilerin ücretlerinden otomatik olarak kesilmek suretiyle toplanır. Burada anlamlı olan ayrıntı, lastik mühürdür. Madenciler arasındaki kazaların oranı, diğer mesleklere oranla o kadar yüksektir ki, can kayıpları, küçük bir savaş söz konusuymuşçasına, olağan kabul edilir. Her yıl, dokuz yüz madenciden biri ölür ve altı madenciden biri yaralanır; elbette bunların çoğu hafif yaralanmalardır, ama kayda değer sayıdaki kaza tam maluliyet ile sonuçlanır. Bu, kırk yıllık çalışma hayatında bir madencinin yaralanmama olasılığının yaklaşık yedide birken, birden ölme ihtimalinin de neredeyse yirmide bir olduğu anlamına gelir. Tehlike açısından hiçbir işkolu bu oranlara yaklaşmaz; madencilikten sonraki en tehlikeli işkolu gemiciliktir, bir yılda ölen denizcilerin oranı 1.300’de 1’den biraz fazladır. Verdiğim bu rakamlar, elbette maden işçilerinin tamamı açısından geçerlidir; yeraltında fiilen çalışanların yaralanma oranı çok daha yüksektir. Konuştuğum uzun süredir çalışan her madencinin, ya başından ciddi bir kaza geçmiş ya da iş arkadaşlarından birisi ölmüştü ve her madenci ailesinde, işbaşında ölen babaların, ağabeylerin ya da amcaların hikâyeleri anlatılır. (“Ve yirmi metre aşağıya düştü, eğer yeni muşamba giysilerden giymemiş olsaydı asla parçalarını toplayamazlardı,” vb. vb. vb.) Bu hikâyelerin bazıları insanı büyük bir dehşete düşürür. Örneğin, bir madenci bana, “gündelikçi” olan bir arkadaşının nasıl göçük altında kaldığını anlattı. Hemen yanına koşmuş ve kafası ile omuzlarını nefes alabileceği şekilde açığa çıkarmayı başarmışlar, adam hayattaymış ve onlarla konuşmuş. Sonra çatının yeniden çöktüğünü görmüşler ve kendilerini kurtarmak için kaçmak zorunda kalmışlar; “gündelikçi” ikinci bir kez daha kayaların altına gömülmüş. Tekrar hemen yanına koşmuş ve kafası ile omuzlarını açığa çıkarmışlar, adam yine hayattaymış ve onlarla konuşmuş. Ardından çatı üçüncü kez çökmüş ve bu defa adamın üstündeki kayaları saatlerce kaldıramamışlar ve adam elbette ölmüş. Ama bana bu hikâyeyi anlatan madenci (kendisi de bir seferinde göçük altında kalmış, ama kafası, nefes alabileceği küçük bir boşluk olacak şekilde, bacaklarının arasına sıkışacak kadar şanslıymış), bunun çok da dehşet verici bir öykü olduğunu düşünmüyordu. Onun gözünde anlamı, “gündelikçi”nin çalıştığı mekânın güvenli olmadığını son derece iyi biliyor ve her gün kaza olacağı beklentisiyle gidiyor olmasında yatıyordu. “Bu, zihnini o kadar meşgul ediyordu ki, işe gitmeden önce karısını öpmüştü. Ve karısı sonradan bana, o zamana kadar kendisini öpmeyeli yirmi yıldan fazla olduğunu anlattı.”

Kazaların en anlaşılabilir nedenlerinin başında grizu patlamaları gelir. Grizu, kuyudaki havada daima az ya da çok mevcuttur. Havada gaz oranını tespit etmekte kullanılan özel bir lamba vardır ve büyük miktarlarda gaz olması halinde, sıradan bir madenci fenerinin alevinin mavi yanması sayesinde tespit edilebilir. Fenerin fitili sonuna kadar çevrilebilir ve alev yine de mavi olursa, grizu oranı tehlikeli derecede yüksek demektir. Bununla birlikte, tespit edilmesi zordur, çünkü havaya eşit oranlarda dağılmaktansa çatlak ve yarıklarda durur. Madenciler sık sık, işe başlamadan önce, fenerlerini her bir köşeye uzatarak gaz olup olmadığını kontrol ederler. Grizu, patlatma işlemleri esnasındaki ya da bir kayaya kazma vurulmasıyla çakan bir kıvılcım yüzünden ya da bozuk bir fener nedeniyle patlatılabilir. “Toz yangınları”, yani kendiliğinden başlayarak kömür tozunda için için yanan ve söndürülmesi çok zor olan ateşler de grizu patlamasına yol açabilir. Zaman zaman gerçekleşen, yüzlerce insanın öldüğü büyük maden felaketlerine genellikle grizu patlamaları neden olur; bundan dolayı, insanlar grizu patlamalarının madencilikteki başlıca tehlike olduğunu düşünme eğilimindedir. Aslında kazaların çoğu, ocaktaki gündelik tehlikeler, özellikle de tavan çökmeleri nedeniyle yaşanır. Örneğin, “obruk” adı verilen daire biçiminde deliklerden bir insanı öldürmeye yetecek büyüklükteki bir taş, mermi hızıyla fırlayabilir. Hatırlayabildiğim kadarıyla, bir tanesi hariç konuştuğum bütün madenciler, yeni makinelerin ve genel olarak “hızlanma”nın işi daha da tehlikeli hale getirdiğini belirtti. Bu düşünce kısmen muhafazakârlıktan kaynaklanıyor olabilir, fakat madenciler bunun için birçok sebep gösterebiliyorlar. En başta, günümüzde kömürün çıkarıldığı hız, büyük bir çatı parçasının bir seferde saatlerce desteklenmeden kalması anlamına geliyor. Ardından her şeyi sallayarak gevşeten titreşim ve tehlike belirtilerinin farkına varmayı güçleştiren gürültü geliyor. Bir madencinin yeraltındaki güvenliğinin büyük ölçüde kendi dikkatine ve becerisine bağlı olduğu unutulmamalıdır. Deneyimli bir madenci, çatı güvenli olmadığında bunu bir tür içgüdüyle bildiğini iddia eder; “ağırlığı üzerinde hissedebildiği” şeklinde ifade eder. Örneğin, tahkimat direklerindeki belli belirsiz bir çatırtıyı duyabilir. Tahkimat direklerinde tahtanın genel olarak hâlâ demire tercih edilmesinin nedeni, yıkılmak üzere olan bir tahta direğin çatırdayarak uyarması, demirinse beklenmedik bir biçimde yerinden fırlamasıdır. Makinelerin müthiş gürültüsünün başka herhangi bir şeyi duymayı imkânsız hale getirmesiyle tehlike artmış olur.

Bir madenci yaralandığında onunla hemen ilgilenmek elbette imkânsızdır. Yüzlerce hundredweight’lik taşın altında korkunç bir kuytuda sıkışmıştır ve göçük altından çıkarıldıktan sonra bile vücudunun bir mil ya da daha fazla sürüklenmesi, belki de hiç kimsenin dik duramadığı galerilerden geçirilmesi gerekmektedir. Yaralanmış işçilerle konuştuğunuzda, yeryüzüne çıkarılmalarının genellikle birkaç saat sürdüğünü keşfedersiniz. Elbette bazen de asansör kazaları yaşanır. Asansör, bir hızlı trenin süratiyle metrelerce yukarıya ya da aşağıya fırlar ve olup biteni göremeyen yüzeydeki birisi tarafından kontrol edilir. Kendisine asansörün ne kadar ilerlediğini haber verecek oldukça hassas göstergeler vardır, fakat hata yapması mümkündür ve asansörün son hızla kuyunun zeminine çakıldığı vakalar yaşanmıştır. Bence bu, korkunç bir ölüm biçimi. Çünkü o ufacık çelik kafes karanlığın içinden vızıldayarak geçerken içinde hapsolmuş on adamın bir şeylerin ters gittiğini anladıkları bir an geliyor ve çarpıp paramparça olmalarından önce geçen saniyeler katlanılmaz olmalıdır. Bir madenci bana, bir defasında bir şeylerin yanlış gittiği bir asansörde olduğunu anlattı. Asansör doğru zamanda yavaşlamamış ve kablonun kopmuş olduğunu düşünmüşler. Güvenli bir biçimde zemine ulaşıp da asansörden dışarı çıktığında, bir dişinin kırıldığını fark etmiş, korkunç bir şekilde çakılmayı beklerken dişlerini o derece sıkmış.

Kazalar hariç, madenciler sağlıklı gözükürler; malum, kendilerinden beklenen kas gücü düşünüldüğünde öyle olmak zorundadırlar zaten. Romatizma olma eğilimindedirler ve ciğerlerinden rahatsız olan bir adam, o tozlu havaya uzun süre dayanamaz; ancak en karakteristik sanayi hastalığı, gözyuvarlarının ışığa yaklaştığında garip bir biçimde titrediği bir göz rahatsızlığı olan nistagmus’tur. Muhtemelen yarı karanlıkta çalışmaktan kaynaklanır ve kimi zaman tamamen körlükle sonuçlanır. Bu ya da başka şekilde sakat kalan madenciler, maden işletmesinden bazen toplu para, bazen de haftalık emekli maaşı olarak tazminat alır. Bu emekli maaşı asla haftada 29 şilini aşmaz ve eğer 15 şilinin altına düşerse, sakat kalan adam aynı zamanda Sosyal Yardım Kurumu’ndan biraz işsizlik yardımı alabilir. Eğer ben sakat kalmış bir madenci olsaydım, kesinlikle toplu parayı yeğlerdim, çünkü ne olursa olsun paramın elime geçtiğini bilirdim. Sakatlık nedeniyle alınan emekli maaşları, herhangi bir merkezî fonun güvencesi altında değildir; yani maden işletmesi iflas ederse, sakat kalan madenci alacaklılar arasında gözükse de, bu emekli maaşının sonu olacaktır.

Wigan’da bir süre nistagmus’tan mustarip bir madenciyle birlikte kaldım. Odanın bir ucundan öteki ucunu görebiliyor, ama daha uzağı göremiyordu. Eline dokuz aydır haftada 29 şilin tazminat geçiyordu, ama maden işletmesi artık onu haftada 14 şilin “kısmi tazminat”a bağlamaktan söz ediyordu. Her şey, doktorun onu “tepede” hafif işlerde çalışacak kadar sağlıklı bulup bulmamasına bağlıydı. Doktor onu yeterince sağlıklı bulsa bile uygun bir hafif işin bulunmadığını söylemeye gerek yok; fakat o zaman adam işsizlik yardımı alabilir ve işletme de haftada 15 şilin tasarruf ederdi. Bu adamın tazminatını almak için maden ocağına gidişini izlerken toplumsal statüden kaynaklanan ayrımların hâlâ ne kadar büyük olduğunu fark ederek şaşırdım. Burada, en yararlı mesleklerden birini ifa ederken yarı kör olmuş ve eğer birisi bir şeyi hak ediyorsa, sonuna kadar hak ettiği emekli maaşını alan bir adam söz konusuydu. Ama o maaşı, deyim yerindeyse, talep edemiyordu; örneğin, istediği zamanda istediği şekilde alamıyordu. Haftada bir, işletmenin saptadığı bir zamanda maden ocağına gitmek zorundaydı ve oraya gittiğinde de saatlerce ayazda bekletiliyordu. Bildiğim kadarıyla, elini kasketine götürerek kendisine parayı verene minnet göstermesi de bekleniyordu; her halükârda bir öğleden sonrasını harcamak ve otobüs biletleri için 6 peni ödemek zorundaydı. Bir burjuva için, hatta burjuvazinin benim gibi sefil bir üyesi için bile durum çok farklıdır. Açlıktan ölmenin eşiğinde bile olsam, burjuva statüme bağlı belirli haklarım vardır. Bir madenciden çok daha fazla kazanmasam da, en azından param bankaya yatar ve istediğim zaman çekebilirim. Hesabımda para kalmadığında dahi bankacılar bana oldukça kibar davranır.

Bekletilip durma ve her şeyi başka insanlara uygun olacak şekilde yapma zorunluluğu gibi zahmetli ve onur kırıcı şeyler, işçi sınıfı yaşamına içkindir. Yaşamına nüfuz eden binlerce şey, işçiyi sürekli pasif bir role mahkûm eder. O edimde bulunmaz, onun üzerinde edimde bulunulur. Gizemli bir otoritenin kölesi olduğunu hisseder ve “onlar”ın şunu ya da bunu yapmasına izin vermeyeceğine dair sabit bir inancı vardır. Bir keresinde, şerbetçiotu toplarken sömürülen toplayıcılara (saatte 6 peniden az kazanırlar) neden bir sendika kurmadıklarını sordum. Hemen bana, “onlar”ın asla izin vermeyeceğini söylediler. “Onlar”ın kim olduğunu sordum. Sorunun cevabını hiç kimse bilmiyor gibi gözüküyordu, ama belli ki “onlar” her şeye kadirdi.

Burjuva kökenli bir birey, mantıklı sınırlar içinde istediği şeyi elde edebileceğine dair bir inançla yaşamını sürdürür. Bundan dolayı, “eğitimli” insanlar gerginlik zamanlarında öne çıkma eğilimindedir; diğer insanlardan daha yetenekli değillerdir ve “eğitimleri” kendi başına pek işe yaramaz; fakat belirli bir saygı görmeye ve itaat edilmeye alışkınlardır ve dolayısıyla bir komutanın ihtiyaç duyduğu küstahlığa sahiplerdir. Her zaman ve her yerde, öne çıkmaları beklenir. Lissagaray’nin 1871 Paris Komünü Tarihi adlı eserinde, Komün’ün bastırılmasının ardından gerçekleşen kurşuna dizmeleri betimleyen ilginç bir pasaj vardır. Devlet, elebaşlarını vurmaktadır ve kimlerin elebaşı olduğunu bilmediklerinden, daha iyi sınıftan olanların elebaşı olacağı ilkesi uyarınca aradan seçerler. Bir subay, sıraya dizilmiş tutsakların önünden geçerek, aralarında elebaşı olması muhtemel tipleri seçer. Bir adamı saat taktığı, bir diğerini “zeki bir yüzü olduğu” için vururlar. Zeki bir yüzüm olduğu için vurulmak istemezdim; ama hemen her isyanda önderlerin h’leri15 telaffuz edebilenler arasından çıkma eğiliminde olduğuna katılıyorum.

10. 19. yüzyılda, sahneye yüzlerini siyaha boyayarak çıkan ve siyahlarla dalga geçen bir müzik grubu. (Ç.N.)

11. 1 kron = 5 şilin. (Ç.N.)

12. 1935 tarihli Colliery Year Book and Coal Trades Directory’den [Madencilik Yıllığı ve Kömür Ticareti Rehberi] alınmıştır. (Yazarın notu.)

13. İşçiler tarafından seçilen, işverenin tartı görevlisini denetleyen bir madenci. (Ç.N.)

14. The Coal Scuttle. The Colliery Year Book and Coal Trades Directory biraz daha yüksek bir rakam veriyor. (Yazarın notu)

15. İngiltere’de özellikle sözcüklerin başındaki “h” harfini söyleyemeyenlere eğitimsiz ya da alt sınıftan kişiler gözüyle bakılır. (Ed.N.)

*****

IV

Sanayi şehirlerinde dolaşırken, çamurlu sokakların kenarında, plansız bir kaos içinde çürümekte olan isten kararmış küçük tuğla evlerden ve pis kokulu çöp bidonlarının, asılmış pis çamaşırların ve yarı harabe halindeki tuvaletlerin olduğu kömür tozu çökmüş küçük avlulardan oluşan labirentlerde kaybolursunuz. Oda sayıları ikiyle beş arasında değişse de, bu evlerin içleri daima birbirine benzer. Oturma odaları neredeyse birbirinin aynıdır; üç ya da beş metrekare, açık bir kuzine bulunur; daha büyük olanlarında bir de bulaşıkhane vardır, küçük olanlardaysa bulaşık teknesi ve çamaşır kazanı oturma odasındadır. Evin arkasında, bir avlu ya da birkaç ev tarafından paylaşılan bir avlunun ancak çöp bidonu ve tuvaletlerin sığacağı büyüklükte bir parçası vardır. Bir tanesine bile sıcak su bağlanmamıştır. Hepsi de işte her gün baştan aşağıya kapkara olan madencilerin oturduğu caddelerde, banyosu olabilecek tek bir eve rastlamadan, kelimenin gerçek anlamıyla yüzlerce mil yürüyebilirsiniz. Kuzine üzerinden işleyen bir sıcak su sistemi kurmak çok kolay olurdu; ne var ki, müteahhit bunu yapmayarak belki ev başına on sterlin tasarruf etmiştir ve bu evlerin inşa edildiği dönemde, madencilerin banyoya sahip olmak isteyeceğini kimse tahayyül dahi edememiştir.

Zira unutmamak gerekir ki, bu evlerin çoğu eskidir, en azından elli-altmış yıllıktır ve büyük bölümü, olağan standartlara göre, insanların ikamet etmesine uygun değildir. Hâlâ kiralanmalarının tek nedeni, kiralanacak başka ev olmamasıdır. Sanayi bölgelerindeki konut sorununun merkezinde yer alan olgu, evlerin küçücük ve çirkin, sağlığa aykırı ve konforsuz olması ya da çevreye duman saçan dökümhanelerin, pis kokulu kanalların ve onları kükürtlü bir dumana boğan cüruf yığınlarının etrafındaki inanılmaz derecede pis varoşlara yayılmış olması değil, –tüm bunlar tamamen doğru olsa da– oturulabilecek yeterince ev olmamasıdır.

“Konut açığı”, savaştan bu yana ağızlara sakız olan bir tabir olsa da, haftada 10 sterlinden fazla geliri olan, hatta bu iş için haftada 5 sterlin ayırabilen birisine çok az şey ifade edecektir. Kiraların yüksek olduğu yerde, ev değil, kiracı bulmak zordur. Mayfair’deki herhangi bir caddede yürüdüğünüzde, pencerelerin yarısında “kiralık” tabelaları görürsünüz. Ama sanayi bölgelerinde ev bulmanın zorluğu, yoksulluğun en kötü fenalıklarından biridir. İnsanların, başlarını sokacak bir yer bulmak için, varoşlardaki bir delikten böcek kaynayan, çürük zeminli, duvarlarında çatlaklar olan sefil evlere ve cimri mal sahipleri ile şantajcı komisyoncuların istediği fahiş fiyatlara katlanacağı anlamına gelmektedir bu. Berbat evlerin, para verseniz bir hafta yaşamayacağım evlerin içine girdim ve kiracıların yirmi-otuz yıldır orada oturduklarını ve orada ölme şansına erişmeyi umut ettiklerini gördüm. Bu koşullar, her zaman olmasa da, genellikle olağan kabul edilir. Bazı kimseler, düzgün evlerin de var olduğunun farkında değilmiş gibi durup böcekleri, akan damları alın yazgısı olarak görürken; başkaları ev sahiplerine ağır küfürler eder; ama başlarına daha da beterinin geleceği korkusuyla, hepsi de evlerine sıkı sıkıya yapışır. Konut açığı devam ettiği sürece, yerel makamlar, mevcut evleri daha yaşanabilir hale getirmek için fazla bir şey yapamaz. Bir evi “mahkûm” edebilirler, ama kiracı taşınacak başka bir ev bulana dek yıkım emri veremezler. Böylece mahkûm edilen ev ayakta kalır ve ev sahibi önünde sonunda yıkılacak bir ev için elinden geldiğince az para harcayacağından mahkûm edilmeleri en kötü durumdaki evler olmalarına yol açar. Örneğin, Wigan gibi bir şehirde, haklarında yıllar önce yıkım kararı çıkarılmış iki binden fazla ev mevcuttur ve yerlerine başka evlerin inşa edileceğine dair bir umut olsa, şehrin kimi bölümlerinin tamamı için yıkım kararı alınırdı. Leeds ve Sheffield gibi şehirlerde, haklarında yıkım kararı çıkarılmış olmasına rağmen on yıllarca ayakta kalacak türden binlerce “sırt sırta” ev16 vardır.

Çeşitli maden şehirlerinde çok sayıda evi inceledim ve başlıca noktalarını not aldım. Ne tür koşulların hâkim olduğu hakkında en iyi biçimde, defterimden az çok gelişigüzel seçtiğim birkaç notu aktararak fikir verebileceğimi düşünüyorum. Bunlar, yalnızca kısa notlar ve belirli açıklamaları gerektirmekte, sonradan o açıklamaları da yapacağım. İşte Wigan’dan birkaç not:

1. Wallgate Mahallesi’ndeki bir ev. “Arkası kör” türden. Bir altta, bir üstte. Oturma odası ölçüler 4’e 3 metre, yukarıdaki oda da aynısı. Merdiven altındaki yüklüğün ölçüleri 1,5’a 1,5 metre ve kiler, bulaşıkhane ve kömürlük olarak kullanılıyor. Pencereler açılabiliyor. Tuvalete uzaklık 50 metre. Kira 4 şilin 9 peni, vergi 2 şilin 6 peni, toplam 7 şilin 3 peni.

2. Yakınlarda bir başkası. Ölçüler yukarıdaki gibi, ama merdivenin altında yüklük yok, sadece bulaşık teknesinin konulduğu altmış santim derinliğinde bir girinti – kiler vb. için yer yok. Kira 3 şilin 2 peni, vergi 2 şilin, toplam 5 şilin 2 peni.

3. Yukarıdakiler gibi bir tane daha. Ama merdiven altında yüklüğü yok, sadece oturma odasında ön kapıdan içeri girer girmez bulaşık teknesi. Kira 3 şilin 9 peni, vergi 2 şilin, toplam 5 şilin 9 peni.

4. Scholes Mahallesi’nde bir ev. Hakkında yıkım kararı çıkarılmış. Bir yukarıda, bir aşağıda. Odalar 3’e 3 metre. Bulaşık teknesi ve çamaşır kazanı oturma odasında, merdiven altında kömürlük. Zeminde çökme. Pencereler açılmıyor. Ev yeterince kuru. Ev sahibi iyi. Kira 3 şilin 8 peni, vergi 2 şilin 6 peni, toplam 6 şilin 2 peni.

5. Yakınlarda bir başkası. İki yukarıda, iki aşağıda ve kömürlük. Duvarlar tamamen dökülüyor. Yukarıdaki odalar acayip su alıyor. Zemin eğik. Alt kat pencereleri açılmıyor. Ev sahibi kötü. Kira 6 şilin, vergi 3 şilin 6 peni, toplam 9 şilin 6 peni.

6. Ev, Greenough’s Row’da. Bir yukarıda, iki aşağıda. Oturma odası 4’e 3 metre. Duvarlar parça parça kopuyor ve içeriye su giriyor. Arka pencereler açılmıyor, öndekiler açılıyor. On kişilik aile, birbirine yakın yaşlarda sekiz çocuk. Belediye, aşırı kalabalık nedeniyle tahliye etmeye çalışıyor, ama onları gönderecek başka bir ev bulunamıyor. Ev sahibi kötü. Kira 4 şilin, vergi 2 şilin 3 peni, toplam 6 şilin 3 peni.

Wigan’dan bu kadar örnek yeter. Aynı türden daha çok sayfam var. İşte Sheffield’dan bir tane – Sheffield’ın binlerce “sırt sırta” evinin tipik bir örneği:

Ev, Thomas Caddesi’nde. Sırt sırta, iki yukarıda, bir aşağıda (yani her katında bir odası olan üç katlı bir ev). Altında kiler. Oturma odası 5’e 3 metre ve yukarıdaki odalar da aynı. Bulaşık teknesi oturma odasında. En üst katın kapısı yok, doğrudan merdivenlere açılıyor. Oturma odasının duvarları hafif rutubetli, yukarıdaki odaların duvarları dökülüyor ve her taraftan su sızıyor. Ev o kadar karanlık ki, ışığın gün boyu yanması gerekiyor. Tahmini elektrik gideri günde 6 peni (muhtemelen abartılı). Altı kişilik aile, anne-baba ve dört çocuk. Koca, verem (işsizlik yardımı alıyor). Bir çocuk hastanede, diğerleri sağlıklı duruyor. Kiracılar yedi yıldır bu evde oturuyor. Taşınmak istiyorlar, ama müsait başka bir ev yok. Kira 6 şilin 6 peni, vergi dahil.

Aşağıda Barnsley’den bir-iki örnek:

1. Ev, Wortley Caddesi’nde. Yukarıda iki, aşağıda bir. Oturma odası 4’e 3 metre. Bulaşık teknesi ve çamaşır kazanı oturma odasında, kömürlük merdivenlerin altında. Bulaşık teknesi aşınmaktan neredeyse yamyassı olmuş, sürekli taşıyor. Duvarlar pek sağlam değil. Bozuk parayla çalışan gaz lambası. Ev çok karanlık ve gaz lambası tahminen günde 4 peni. Üst kattaki odalar, aslında ikiye bölünmüş büyük bir oda. Duvarlar çok kötü – arka odanın duvarı basbayağı ikiye ayrılmış. Pencerelerin çerçeveleri parçalanıyor ve ahşap dolgu yapılması gerekiyor. Yağmur birçok yerden içeri giriyor. Kanalizasyon evin altından geçiyor ve yazın kötü kokuyor, ama belediye “bi şey yapamayız diyo”. Evde altı kişi, iki yetişkin ve dört çocuk, en büyüğü on beşinde. En ufağın bir büyüğü hastanede – veremden şüpheleniliyor. Evi böcekler istila etmiş. Kira 5 şilin 3 peni, vergi dahil.

2. Ev, Peel Caddesi’nde. Sırt sırta, iki yukarıda, iki aşağıda ve büyük kiler. Oturma odası üç metrekare, bulaşık teknesi ve çamaşır kazanı var. Alt kattaki diğer oda aynı büyüklükte, muhtemelen salon olarak düşünülmüş, ama yatak odası olarak kullanılıyor. Üst kattaki odalar aşağıdakilerle aynı büyüklükte. Oturma odası çok karanlık. Gaz lambası tahminen günde 4 ½ peni. Tuvalete mesafesi yetmiş metre. Dört yataklı evde sekiz kişi – iki yetişkin anne-baba, iki yetişkin kız (en büyüğü yirmi yedi yaşında), bir genç adam ve üç çocuk. Ebeveynlerin ve büyük oğlun birer yatağı var, geri kalan beş kişi diğer iki yatağı paylaşıyor. Böcekler çok kötü – “Sıcak oldu mu hiç zapt edemiyorsun.” Alt kattaki odada tarifsiz bir sefalet ve üst katta neredeyse katlanılmaz bir koku. Kira 5 şilin 7 ½ peni, vergi dahil.

3. Ev, Mapplewell’de (Barnsley yakınlarında küçük bir maden köyü). İki yukarıda, bir aşağıda. Oturma odası 4.5’a 4 metre. Bulaşık teknesi oturma odasında. Sıva çatlamış, duvarlardan dökülüyor. Fırının içi rafsız. Hafif gaz sızıntısı var. Üst kattaki odalar 3’e 2.5 metre. (Hepsi yetişkin altı kişiye) Dört yatak, ama “bir yatak hiç bi şeye yaramaz”, galiba nevresim yokluğundan. Merdivenlere en yakın odanın kapısı yok ve merdivenler tırabzansız, dolayısıyla yataktan dışarıya adımınızı attığınızda ayağınız boşluğa sarkıyor ve üç metreden yerdeki taşa düşme ihtimaliniz var. Zemin öyle çürümüş ki, tahtaların arasından alt kattaki odayı görebiliyorsunuz. Böcekler, ama “koyunlarda kullanılan böcek ilacıyla zapt ediyorum”. Bu kulübelerin önünden geçen toprak yol, bir gübre yığını gibi ve kışın neredeyse geçit vermediği söyleniyor. Bahçelerin sonundaki taş tuvaletler yarı harap. Kiracılar yirmi iki yıldır bu evde. 11 sterlin kira borçları var ve bunu kapatmak için haftada 1 şilin ekstradan ödüyorlarmış. Ev sahibi artık bunu kabul etmiyor ve tahliye kararı çıkarttırmış. Kira 5 şilin, vergi dahil.

Ve buna benzer niceleri. Daha birçok örnek verebilirim – eğer birisi sanayi bölgelerinde evden eve gezerek teftiş ederse, bu örnekler yüz binlerle çarpılabilir. Bu arada, kullandığım kimi ifadelerin açıklanması gerekiyor. “Bir yukarıda, bir aşağıda,” her katta bir oda olduğu –yani iki odalı bir ev– anlamına geliyor. “Sırt sırta” evler, iki cephenin de birisinin ön kapısı olacağı şekilde bir bina içinde inşa edilmiş iki ev demek. Yani görünüşte on iki evden oluşan bir sıranın önünden geçtiğinizde, aslında on iki değil, yirmi dört ev görmüş olursunuz. Ön taraftaki evler sokağa, arkadakiler avluya bakar ve her iki evin de sadece tek bir yönden girişi vardır. Bunun ne anlama geldiği açık. Tuvaletler, arkadaki avludadır; yani sokağa bakan tarafta oturuyorsanız, tuvalete ya da çöp bidonuna ulaşmak için ön kapıdan çıkıp sokağın sonundan dönmeniz gerekir – muhtemelen iki yüz metrelik bir mesafe. Öte yandan, arka tarafta oturuyorsanız, bir dizi tuvalet manzarasına bakarsınız. Bir de, “arkası kör” denen ev türü var; bunlar, müteahhidin –göründüğü kadarıyla, sırf kötülük olsun diye– arka kapı koymadığı müstakil evler. Açılmayan pencerelerse, eski maden şehirlerine has bir durum. Bu şehirlerin kimilerinin altı, eski madenler tarafından öylesine oyulmuş ki, zeminleri sürekli alçalmakta ve evler yana kaymakta. Wigan’da, şaşırtıcı açılara sahip olacak şekilde kaymış, pencereleri yatay konumdan on ya da yirmi derece sapmış ev dizilerine rastlarsınız. Bazen cephe duvarı, ev sanki yedi aylık hamileymiş gibi gözükecek kadar dışa doğru bel verir. Cephe yeniden kaplanabilir, ama kısa süre sonra yeni kaplama da şişmeye başlar. Bir ev aniden tamamıyla çöktüğünde, pencereleri sonsuza dek sıkışır, kapının tamir edilmesi gerekir. Yörede bu, kimseyi şaşırtmaz. İşten eve dönüp de içeri girmesinin tek yolunun ön kapıyı baltayla kırmaktan geçtiğini gören madencinin hikâyesi komik bulunur. Bazı örneklerde, “ev sahibi iyi” ya da “ev sahibi kötü” yazdım, zira varoş sakinlerinin ev sahipleri hakkında söylediği şeyler çok büyük çeşitlilik gösteriyor. Küçük ev sahiplerinin –belki de bekleneceği üzere– genelde en fenaları olduğunu fark ettim. Bunu söylemek ters gelebilir, ama insan neden öyle olduğunu görebiliyor. Varoşlardaki ev sahiplerinin en fenası, idealinde, fahiş kiralardan muazzam bir gelir elde eden şişman, habis bir adam, tercihen bir piskopostur. Gerçekteyse, varını yoğunu varoştaki üç eve yatırmış, evlerden birinde kendisi kalan ve diğer ikisinin kirasından geçinmeye çalışan –bunun sonucunda da, tamiratlar için hiç parası olmayan– yaşlı bir kadındır.

Ama bu gibi notlar, yalnızca gördüklerimi kendime hatırlatmak açısından değerlidir. Onları okuduğumda, bana görmüş olduklarımı aklıma getirseler de, Kuzey’in o korkunç kulübelerindeki koşulların nasıl olduğu hakkında kendi başlarına fikir vermekten uzaktırlar. Kelimeler öyle kifayetsiz ki. “Çatı akıyor” ya da “dört yataklı evde sekiz kişi” gibi kısa ifadeler neye yarar? Hiçbir şeyi aklınıza kazımaksızın göz gezdirdiğiniz türden bir şey. Fakat yine de ne kadar büyük bir sefaleti içeriyor! Örneğin, aşırı kalabalık sorununu ele alalım. Üç odalı bir evde sekiz, hatta on kişinin oturmasına oldukça sık rastlanır. Bu odalardan biri, oturma odasıdır ve muhtemelen yaklaşık dört metre kare büyüklüğündedir ve içinde, kuzine ve bulaşık teknesi hariç, bir masa, birkaç sandalye ve bir büfe vardır, yatak koyacak yer yoktur. Bu yüzden, sekiz ya da on kişi iki küçük odada, muhtemelen en fazla dört yatakta yatmaktadır. Bu insanların bazıları yetişkinse ve işe gitmek zorundaysa, durum daha da kötüdür. Bir evde, üç yetişkin kızın aynı yatağı paylaştığını ve farklı saatlerde işe gittikleri için de kalktıklarında ya da odaya girdiklerinde diğerlerini rahatsız ettiklerini hatırlıyorum. Başka bir evde, gece vardiyasında çalışan genç bir madenci gündüzleri, ailenin başka bir üyesinin geceleri uyuduğu ensiz bir yatakta uyuyordu. Ergen delikanlılarla kızları aynı yatakta yatıramayacağınızdan, büyük çocuklara sahip olmanın fazladan bir zorluğu vardır. Ziyaret ettiğim bir ailede, anne ve babanın, on yedi yaş civarında bir oğulları ve bir kızları vardı ve hepsi için iki yatak mevcuttu. Baba oğulun, anne de kızın yanında uyuyordu; bu, ensest tehlikesini ortadan kaldıran yegâne düzenlemeydi. Üstüne bir de, kış aylarında bazı odaları