Magellan: Der Mann und seine Tat, Stefan Zweig © 2010, Can Sanat Yayınları A.Ş. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının
yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2010 4. basım: Temmuz 2015, İstanbul E-kitap 1. sürüm Eylül 2015, İstanbul Temmuz 2015 tarihli 4. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Şebnem Sunar

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Tasarım (www.lom.com.tr)

ISBN 978-975-07-2730-6

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com

STEFAN ZWEIG

MACELLAN

BİR İNSAN BİR YAŞAM

BİYOGRAFİ

Almanca aslından çeviren Zehra Aksu Yılmazer

Stefan Zweig’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Yarının Tarihi, 1991

Lyon’da Düğün, 1992

İnsanlığın Yıldızının Parladığı Anlar, 1995

Günlükler, 1997

Satranç, 1997

Değişim Rüzgârı, 1998

Amok Koşucusu, 2000

Amerigo, 2005

Sabırsız Yürek, 2006

Marie Antoinette, 2006

Joseph Fouché, 2007

Dünün Dünyası, 2008

Rotterdamlı Erasmus, 2008

Balzac, 2009

Bir Kadının Yaşamından 24 Saat ve

Bir Yüreğin Ölümü, 2009

Clarissa, 2010

Hayatın Mucizeleri, 2011

Montaigne, 2012

Vicdan Zorbalığa Karşı ya da Castellio Calvin’e, 2014

Üç Usta / Üç Usta / Balzac, Dickens, Dostoyevski, 2015

STEFAN ZWEIG, 1881’de Viyana’da doğdu. Avusturya, Fransa ve Almanya’da öğrenim gördü. Savaş karşıtı kişiliğiyle dikkat çekti. 1919-1934 yılları arasında Salzburg’da yaşadı, Nazilerin baskısı yüzünden Salzburg’u terk etmek zorunda kaldı. 1938’de İngiltere’ye, 1939’da New York’a gitti, birkaç ay sonra da Brezilya’ya yerleşti. Önceleri Verlaine, Baudelaire ve Verhaeren çevirileriyle tanındı, ilk şiirlerini ise 1901’de yayımladı. Çok sayıda deneme, öykü, uzun öykünün yanı sıra büyük bir ustalıkla kaleme aldığı yaşamöyküleriyle de ünlüdür. Psikolojiye ve Freud’un öğretisine duyduğu yoğun ilgi, Zweig’ın derin karakter incelemelerinde ifade bulur. Özellikle tarihsel karakterler üzerine yazdığı yorumlar ve yaşamöyküleri, psikolojik çözümlemeler bakımından son derece zengindir. Zweig, Avrupa’nın içine düştüğü siyasi duruma dayanamayarak 1942’de Brezilya’da karısıyla birlikte intihar etti.

ZEHRA AKSU YILMAZER, Giresun’da doğdu. Ortaokul ve liseyi Almanya’da okudu. Hacettepe Üniversitesi İngilizce Mütercim Tercümanlık Bölümü’nden mezun oldu. Aralarında Stefan Zweig’ın Macellan, Gustav Meyrink’in Kardinal Napellus, Hermann Hesse’nin Doğu Yolculuğu, Carl Gustav Jung’un Dört Arketip, Erik Hornung’un Mısır Tarihi ve Mısır Ötedünya Kitapları, Gisela Bock’un Avrupa Tarihinde Kadınlar, Lukas Bärfuss’un Yüz Gün, Urs Widmer’in Babamın Kitabı adlı kitapların da bulunduğu yapıtları dilimize kazandırdı.

Giriş

Kitapların yazılmasına neden olan çeşitli duygular vardır. Kitaplar hayranlık ya da minnettarlık duygusuyla yazılabildiği gibi mutsuzluk, öfke ve üzüntü de yaratıcı gücü harekete geçirebilir. Bazen de yazmaya iten meraktır, insanları ve olayları yazarak açıklama isteğidir ya da kendini beğenmişlik, para hırsı, sık sık da kendini yansıtmaktan alınan haz gibi motiflerdir; bu nedenle bir yazar, nesnesini hangi duygularla, hangi kişisel ihtiyaçlarla seçtiği konusunda hesap vermelidir aslında. Elinizdeki kitabı neden yazdığımı çok iyi biliyorum ben. Kitabı yazmamın nedeni, biraz alışılmadık olmakla birlikte, hayli etkili bir duyguydu: utanç.

Şöyle oldu: İlk kez geçen sene, ne zamandan beri istediğim Güney Amerika seyahatine çıkma fırsatını yakaladım. Brezilya’da dünyanın en güzel manzaralarından bazılarıyla karşılaşacağımı, Arjantin’de de fikir dostlarımla eşsiz bir buluşma yaşayacağımı biliyordum. Sırf bu duygular bile yolculuğu güzelleştirmişti; ayrıca seyahatte akla gelebilecek tüm hoşluklar vardı: sakin bir deniz, hızlı ilerleyen geniş gemide rahatlayıp gevşeme, tüm bağlardan ve gündelik dertlerden arınma. Bu deniz yolculuğundaki cennetteymiş gibi geçen günlerin tadını doyasıya çıkarıyordum. Ama seyahatin yedinci ya da sekizinci gününde nahoş bir sabırsızlık içinde olduğumu fark ediverdim. Hep aynı mavi gökyüzü hep bu mavi, sakin deniz! O ani hezeyan içinde yolculuğum çok yavaş geçiyormuş gibi geldi bana. İçten içe bir an önce hedefe varmayı diliyor, saatin her gün bıkmadan, yorulmadan ilerlemesine seviniyordum; aniden, hiçliğin o gevşek tadını çıkarmaktan bezmiştim. Hep aynı insanlar hep aynı yüzler beni yoruyor, gemideki faaliyetlerin monotonluğu, özellikle de düzenli ritmi sinirlerimi yıpratıyordu. Aman devam, devam, aman daha hızlı, daha hızlı! Bu güzel, bu rahat, bu konforlu ve bu süratli gemi, bana yeterince hızlı gelmemeye başlamıştı artık.

Sabırsızlığımın bizzat bilincine varacağım böyle bir an gerekiyordu belki de; utanmıştım. Düşünülebilecek en güvenli gemide seyahat ediyorsun, dedim kendi kendime öfkeyle, düşünülebilecek en güzel yolculuğu yapıyorsun, hayatın tüm lüksleri elinin altında. Geceleri kamaranı fazla serin bulduğunda, elini uzatıp bir vanayı çevirdiğin anda odan ısınıyor. Ekvator’un öğle ışınlarını fazla sıcak mı buluyorsun, serinletici vantilatörlerin bulunduğu salona adım atman yeterli ve on adım daha attığında bir yüzme havuzu seni bekliyor. Tüm otellerin en mükemmeli olan bu gemide istediğin yemeği, istediğin içeceği seçebilirsin, her şey sanki sihir yapılmış gibi önünde, sanki melekler tarafından getirilmiş gibi, üstelik de haddi hesabı yok. Dilersen yalnız kalabilirsin, kitap okuyabilirsin ya da güvertede oyun oynayabilirsin, müzik dinleyebilir, istediğin kadar sohbet edebilirsin. Tüm rahatlığa, tüm güvenliğe sahipsin. Nereye gittiğini biliyorsun, oraya ne zaman varacağını saati saatine biliyorsun ve büyük bir sevinçle karşılanacağını da biliyorsun. Ayrıca geminin dünyanın hangi noktasında seyrettiği, Londra, Paris, Buenos Aires ve New York’ta her saat biliniyor. Ve küçük bir merdiveni çıkıp hızlı hızlı yirmi adım attığında, telsiz telgraf cihazından itaatkâr bir kıvılcım çıkıyor ve senin selamını dünyanın her yerine götürüyor; bir saat sonra da dünyanın her yerinden sana mesaj geliyor. Hatırla ey sabırsız, hatırla ey nankör, bütün bunların eskiden nasıl olduğunu! Bir an dur ve bu yolculuğu eski seyahatlerle, bu dev denizleri, dünyayı bizim için keşfeden cesur insanların seyahatleriyle karşılaştır ve o insanların karşısında kendinden utan! O dönemlerde, küçük balıkçı tekneleriyle, rotayı bilmeden, sonsuzlukta tamamen kaybolarak, sürekli tehlikelerle karşı karşıya, hava şartlarının her tür insafsızlığına, yoksunluğun her tür işkencesine maruz kalarak bilinmeyene doğru nasıl yol alındığını hayal etmeye çalış. Işıksız gecelerde, fıçılardaki kokmuş, ılık sudan ve biriktirilmiş yağmur sularından başka içecek, bayat peksimet ve bozulmuş domuz yağından başka yiyecek olmaksızın bu kısıtlı besinlerden bile günlerce, günlerce mahrum kalarak. Yatacak yatak, dinlenecek bir oda yok, cehennem gibi sıcak, acımasız soğuk, üstüne üstlük de bu su çölünde yalnız, yapayalnız olmanın bilinci. Yurtlarında aylarca, yıllarca kimse bilmiyordu nerede olduklarını; kendileri de bilmiyorlardı nereye gittiklerini. Eşlikçileri sıkıntılardı, ölüm binlerce biçime girmiş, havada ve karada sarmıştı etraflarını, insandan ya da doğadan gelecek tehlikelerin tehdidi altındaydılar ve korkunç bir yalnızlık aylarca, yıllarca, ebediyen kuşatmıştı yoksul, acınası gemilerinde onları. Biliyorlardı ki, hiç kimse onlara yardım edemezdi, biliyorlardı ki, bu ıssız sularda aylarca hiçbir yelkenliyle karşılaşmayacaklardı, tehlikelerden ve sıkıntılarından kimse kurtaramazdı onları, kimse anlatamayacaktı ölümlerini, yok olup gitmelerini. Ve benim bu denizler kâşiflerinin ilk yolculuklarını hayalimde canlandırmam, sabırsızlığımdan ötürü derin bir utanç duymama yetti.

Bu utanç duygusu, bir kez canlandıktan sonra, yolculuk boyunca yakamı bırakmadı; bu adsız kahramanları düşünmediğim tek bir an yoktu artık. Doğaya karşı savaşı ilk başlatanlar hakkında daha çok şey öğrenmek, beni çocukluk yıllarımda bile heyecanlandıran keşfedilmemiş okyanuslardaki ilk seferler üzerine yazılanları okumak istiyordum. Gemi kütüphanesine gidip rastgele bir-iki kitap seçtim. Ve okuduğum tüm kişiler ve seyahatler içinde özellikle de bir insana, dünya keşif tarihinde bana göre en mükemmeli gerçekleştiren Ferdinand Macellan’a, dünyanın çevresini dolaşmak amacıyla Sevilla’dan minik beş yelkenliyle denize açılan bu adama büyük hayranlık duydum. Onun yolculuğu, insanlık tarihinin en harikulade Odysseia’sıydı belki de; yola iki yüz altmış beş kararlı adamla çıkılmış, içlerinden yalnızca on sekizi, çürük gemilerle ama en büyük zaferin bayrağını göndere çekerek eve ulaşmayı başarmıştı. Kitaplarda onun hakkında çok fazla bilgi yoktu, en azından bana yetmemişti; eve döndüğümde okuma ve araştırmalarıma devam etmiş, onun bu kahramanca hizmetine dair bilgilerin ne kadar az ve güvenilmez olduğuna şaşırmıştım. Daha önce de pek çok kez olduğu gibi bir kez daha anladım ki, benim için açıklanamaz bir şeyi açıklamanın en iyi ve verimli yolu, bunu başkalarına da anlatarak anlamaktı. Bu kitap böyle oluştu ve dürüstlükle söyleyebilirim ki, benim için de bir sürpriz oldu. Zira bu farklı Odysseia’yı ulaşılabilir tüm belgeler ışığında gerçeğe olabildiğince yakın anlatırken garip bir duygudan, uydurulmuş bir şeyi, büyük bir düşü, insanlığın en kutsal masallarından birini anlattığım duygusundan bir türlü kurtulamıyordum. Fakat gerçekdışı olduğu izlenimi uyandıran bir gerçekten daha iyi bir şey olamaz! İnsanlığın büyük kahramanlıklarında hep inanılmaz şeyler vardır; çünkü ortalama dünyevi ölçülerin çok üzerindedirler; ama insanlık kendine olan inancını onların inanılmaz başarıları sayesinde geri kazanır.

Dünyanın çevresini ilk defa dolaşan insanın adı tarihe en az dört-beş farklı biçimde geçmiştir. Portekizce belgelerde bu büyük denizcinin adı karşımıza bazen Fernão de Magalhãis, bazen de Fernão de Magalhães olarak çıkar. İspanyolların hizmetine girdikten sonra kendisi de belgeleri bazen Magallanes, bazen de Magellanes diye imzalamış, kartograflar bu İspanyolca versiyonu, Magellanus olarak Latinceleştirmişti. Bu kitap için tek bir isimde karar kılmam gerekince, Magellanus ile Kolomb isimleri arasında bir benzeşlik kurarak, uluslararası alanda kabul görmüş olan Latinceden gelen ismi seçtim: Magellan.1 Nitekim Kolomb’a da Cristoforo Colombo ya da Cristóbal Colón demeyiz. Aynı şekilde, onun bu sefere çıkmasını sağlayan Habsburg imparatoru, seyahatin başladığı yıl İspanya Kralı I. Carlos’tu yalnızca ve henüz Alman imparatoru olarak taç giymemişti; yine de burada, tüm dünyanın onu tanıdığı isimle, V. Karl olarak anılmıştır.

1. Portekizli denizci ve kâşif Fernão de Magalhãis; Alman, İngiliz ve Fransız kaynaklarında Magellan olarak anıldığından, Stefan Zweig ismin Magellan şeklini kullanmıştır. Bu çeviride de aynı gerekçelerle Türkçede kullanılan şekil olan Macellan tercih edilmiştir.

Navigare necesse est

Başlangıçta baharat vardı. Romalılar sefer ve savaşlarında Doğu’nun acılı ya da uyuşturucu, yakıcı ya da esrikleştirici maddelerinin tadını aldıktan sonra, Batı dünyası mutfağında ve ambarında especeria’dan, yani Hint baharatından bir daha vazgeçemez, vazgeçmek de istemez. Zira Kuzey mutfağı, Ortaçağ’ın ortalarına dek hayal bile edilemeyecek kadar tatsız tuzsuzdur. Bugün yaygın olarak tüketilen patates, mısır ve domates gibi tarla ürünlerinin Avrupa’yı yurt edinmeleri uzun zaman alacaktır; yiyeceklere ekşilik katmak için limon, tatlandırmak için şeker kullanılmıyordur henüz, kahve ve çayın ince aroması daha keşfedilmemiştir; prenslerin ve seçkinlerin sofralarında bile yemeklerin ruhsuz yavanlığını bastıran tek şey, amaçsızca tıkınmaktır. Fakat ne harikuladedir ki, tek bir Hint baharatı tanesi, bir-iki fiske karabiber, biraz muskat rendesi, bir tutam zencefil ya da tarçın katıldığında en kötü yemekler bile değişir, yabancı ve lezzetli bir uyarıyla mest olur damak. Ekşi ve tatlı, acı ve yavan arasında gidip gelen keskin majör ve minörler arasında aniden lezzetli tınılar ve ara tonlar çınlamaya başlamıştır; Ortaçağ’ın hâlâ barbar olan tat alma duyuları, çok kısa süre içinde bu yeni çeşnilere doyamaz hale gelir. Bir yemek ancak aşırı miktarda karabiberle çeşnilendirildiğinde doğru düzgün yapılmış sayılır; biraya bile zencefil katılır, şarap ise toz baharatla öyle bir çeşnilendirilir ki, her yudumu boğazı biber gibi yakar. Fakat Batı dünyasının dev miktarlarda especeria’ya ihtiyaç duyduğu tek yer mutfak değildir; kadınların beğenilme tutkusu Arabistan’ın güzel kokularına, hep daha yenilerine, şehvetli misk, tahrik edici amber, tatlı rayihalı gülyağına olan talebi devamlı artırır; dokumacılar ve kumaş boyacıları Çin ipeklerini, Hint ipeklerini onlar için işlemektedir; kuyumcular Seylan’ın beyaz incilerini, Narsingar’ın2 mavimsi pırlantalarını açık artırmalarda onlar için satın alır. Katolik Kilisesi, Doğu’nun ürünlerine daha da çok ihtiyaç duyar; çünkü Avrupa’nın binlerce, on binlerce kilisesindeki buhurdanlıklarda yakılan binlerce, on binlerce kokulu günlüğün hiçbiri Avrupa topraklarında yetişmez; binlerce, on binlerce tane, denizden ve karadan Arabistan’ın zorlu yollarından ta buralara getirilir. Eczacılar da daimi müşterileridir övgüler yağdırılan Hint maddelerinin, afyon, kâfuru ve değerli kitrenin ve onlar çok iyi bilirler ki, porselen ecza havanının üzerinde mavi harflerle arabicum ya da indicum sözcükleri yazmıyorsa, hastalar hiçbir balsamı, hiçbir ilacı yeterince şifalı bulmaz artık. Doğu’dan gelen her şey ayrıksı, nadide ve egzotik ve belki de pahalı olması nedeniyle Avrupa’nın gözünde kendiliğinden hipnotize eden bir cazibe kazanmıştır. Arapça, Farsça, Hintçe, Ortaçağ’da (tıpkı on sekizinci yüzyılda Fransızca kökenli her şeyde olduğu gibi) bol, rafine, soylu, leziz ve değerli sıfatlarıyla eşanlamlı hale gelir. Especeria kadar talep edilen bir başka ticari mal daha yoktur; Doğu’nun çiçeklerinin kokusu, Avrupa’nın ruhunu büyüleyip esrikleştirmiştir sanki.

Fakat çok moda oldukları için hiç ucuzlamaz Hint malları, daha da pahalılanır: Fiyatların hiç durmadan yükselen eğrisini bugün hesaplamak bile mümkün değildir, çünkü tarihî fiyat tabloları soyut kalmaya mahkûmdur; baharatın değerinin ne kadar aşırı boyutlara ulaştığını anlamak için bugün lokantalardaki her masada bulunan ve kum gibi dikkatsizce dökülüp saçılan karabiberin, ikinci bin yılın başında tane tane sayıldığını ve ağırlığının gümüşünkine neredeyse eşdeğer olduğunu anımsamak gerekir. Karabiber o kadar mutlak bir değere sahipti ki, bazı devletler ve kentler hesaplarını, sanki değerli bir madenmiş gibi, karabibere göre yapıyorlardı: Karabiberle arsa ve arazi sahibi olunuyor, drahomalar ödeniyor, yurttaşlık hakkı satın alınabiliyordu; bazı hükümdarlar ve kentler, gümrük bedellerini karabiber ağırlığına göre belirliyordu ve Ortaçağ’da bir insanın çok zengin olduğunu belirtmek için “karabiber çuvalı” ifadesi kullanılıyordu. Zencefil ve tarçın, kınakına ve kâfuru da sarraf ve eczacı tartılarında tartılıyordu ve hafif bir esinti bu değerli tozların bir taneciğini bile havaya kaldırmasın, diye tartma işlemi esnasında kapı ve pencereler sımsıkı kapatılıyordu. Karabibere bunca değer yüklenmesi bugün bize saçma gelse de karabiberin Avrupa’ya nakliyesi esnasında karşılaşılan zorluklar, alınan riskler hesaba katıldığında bu gayet doğaldır. O dönemde Batı ile Doğu diyarları arasındaki mesafe, aklın alamayacağı kadar uzaktır ve gemiler, kervanlar ve arabaların yolda aşmak zorunda olduğu ne çok engel vardır! Her bir tohum, her bir filiz, Malay takımadalarındaki yeşil ağaççıktan Avrupalı tacirin satış tezgâhına ulaşıncaya kadar ne yollardan geçmek zorundadır! Aslında bu baharat çeşitleri çok da nadide değildir. Bizde devedikenleri nasıl her yerde bol miktarda bulunuyorsa, yerkürenin alt yarısında da Tidore Adası’nın tarçın çubukları, Ambon Adası’nın karanfilleri, Banda’nın muskatları, Malabar Kıyısı’ nın karabiber ağaçları aynı bollukta yetişir ve Malay Adaları’nda bir ton baharat, Batı dünyasındaki bir fiske baharattan daha fazla bir anlam taşımaz. Ama “ticaret” sözcüğü “el” sözcüğünden gelir3 ve ticari mal, çölleri ve denizleri aşarak son alıcıya, yani tüketiciye ulaşıncaya kadar kaç kez el değiştirmek zorunda kalır! En az kâr eden daima birinci eldir; taze çiçekçikleri toplayıp hasır sepetlere dolduran ve sepeti yanık tenli sırtına vurup pazara götüren Malaylı köle kendi terinden başka bir şey kazanmaz. Ama efendisi kâr eder elbette; Müslüman tacir ondan satın aldığı malı küçücük bir yelkenli kayığa yükleyip yakıcı güneş altında sekiz-on gün kürek salladıktan sonra Baharat Adaları’ndan Malakka’ya (bugünkü Singapur yakınlarında) gelir. Ağını kurup bekleyen ilk kan emici örümcek buradadır; limanın efendisi, kudretli bir sultan, aktarma yapabilmesi için tacirden vergi ödemesini talep eder. Tacir, ancak parayı ödedikten sonra mis kokulu malını daha büyük bir yelkenliye yükleyebilir ve hantal dümenli, kare yelkenli küçük araç Hindistan’ın bir limanından diğerine yavaş yavaş yol alır. Aylar geçer, tekdüzedir yolculuk, yelkenleri dolduracak rüzgâr çıkmadığında, yakıcı güneş altında günlerce beklenir, sonra ani bir kaçış başlar tayfun ve korsanlardan, iki-üç tropik denizin aşıldığı bu nakliyat, anlatılamayacak kadar zahmetli ve tehlikelidir; her beş gemiden biri yolda korsanların kurbanı olur ve tacir, Cambagda’nın açıklarından geçip de Hürmüz ya da Aden’e sağ salim vardığında Tanrı’ya şükreder, Arabia felix ya da Mısır kapılarının önündedir artık. Ama nakliyatın bundan sonraki kısmı daha zahmetsiz, daha tehlikesiz değildir. Binlerce deve, aktarma limanlarında uzun bir kervan halinde sabırla bekleşir, efendilerinin işareti üzerine itaatle diz çöker, karabiber ve muskat dolu çuvallar birer birer sırtlarına yüklenir ve bu dört bacaklı gemiler, kum denizinde yavaş yavaş yol alırlar. Arap kervanlarının Hint mallarını –Binbir Gece’den isimler geliyor akla– Basra, Bağdat ve Şam üzerinden Beyrut ve Trabzon’a ya da Cidde üzerinden Kahire’ye götürmeleri aylar alır; çölden geçen bu uzun kervan yolları çok eskidir, Firavunlar ve Baktrianeliler4 dönemindeki tacirlerce bile bilinir. Fakat ne acıdır ki, çölün korsanları Bedeviler de çok iyi bilir bu yolları; aylarca süren binbir zahmetle elde edilen ürün, uğursuz bir saldırıda bir hamlede yok edilebilmektedir. Kum fırtınalarını ve Bedevileri atlatmayı başaran mallar, başka haydutların eline düşer: Hicaz emirleri, Mısır ve Suriye sultanları her deve yükünden, her çuvaldan hayli yüksek bir pay isterler; sırf Mısırlı haydutların bile baharat tüccarlarından aldıkları geçiş vergisinin yılda yüz bin dukayı bulduğu tahmin edilmektedir. Nihayet Nil’in İskenderiye yakınlarındaki ağzına varıldığında sonuncu, ama büyük bir asalak daha bekler kervanı: Venedik filosu. Bu küçük cumhuriyet, rakip kent Bizans’ın kalleşçe yerle bir edilmesinden sonra baharat ticareti tekelini ele geçirmiştir; burada mallar doğrudan arabalara yüklenmez, ondan önce, Almanlar, Flamanlar, İngilizlerin katıldığı açıkartırma için Rialto’ya götürülmek zorundadır. Daha sonra geniş tekerlekli arabalara yüklenen mallar, Alplerin karlı buzlu geçitlerinde tıngır mıngır ilerler, tropik güneşin iki yıl önce doğurup olgunlaştırdığı çiçekçikler önce Avrupalı çerçiyle, sonra da tüketiciyle buluşacaktır artık.

Martin Behaim 1492 tarihli ünlü Nürnberg Küresi’nde, Hint baharatının sonuncu ele, tüketiciye ulaşıncaya kadar en az on iki kez el değiştirdiğini hüzünle yazar. “Aynı şekilde, baharatın bizim ülkemize gelmeden önce Hindistan’daki adalarda, Doğu’da da alınıp satıldığını bilmek gerekir.” Ama kârı paylaşan on iki el olsa da Hint baharatından her biri yeterince altın suyu çıkarır; onca riske ve tehlikeye rağmen baharat ticareti, Ortaçağ’ ın en kârlı işi sayılmaktadır; çünkü malın en küçük miktarları bile büyük kâr sağlamaktadır. Varsın beş gemiden biri –Macellan’ın keşif seferi, bu hesabı doğrulamıştır– yüküyle birlikte batsın, varsın iki yüz altmış beş kişinin iki yüzü bir daha geri dönmesin; bu oyunda tayfalar ve kaptanlar yaşamlarını yitirmiştir gerçi ama tüccar kazanmıştır. Beş gemiden biri, baharatla tıka basa yüklü bir halde üç yıl sonra geri döndüğünde, elde edilen büyük kâr, tüm zararı telafi edecektir nasılsa, zira on beşinci yüzyılda tek bir karabiber çuvalı bile bir insan hayatından daha değerlidir; değersiz insan hayatının arzı ile değerli baharat talebi arasındaki dengenin daima iyi tutturulduğuna şaşmamak lazım. Fugger ve Welser ailelerininkilerin yanı sıra Venedik sarayları neredeyse yalnızca Hint baharatından elde edilen kazançla inşa edilmiştir.

Ama demirin paslanması nasıl kaçınılmazsa büyük kârlar da büyük kıskançlıklar doğurur. Her ayrıcalık başkaları tarafından haksızlık olarak algılanır ve küçük bir grubun aşırı derecede zenginleştiği bir yerde, haksızlığa uğrayanların işbirliği kendiliğinden oluşur. Cenovalılar, Fransızlar, İspanyollar; altın selini Büyük Kanal’a5 yönlendirmesini bilen becerikli Venedik’e epeyce bir zamandan beri yan gözle bakmakta, hele hele Hindistan ile Avrupa arasında aşılmaz bir set kuran Müslüman Mısır ve Suriye’ye daha da fazla kin beslemektedirler. Bu ülkeler hiçbir Hıristiyan gemisinin Kızıldeniz’de seyretmesine, hiçbir Hıristiyan tacirin transit geçmesine izin vermez; Hindistan ticareti ancak Türk ve Arap tacirler aracılığıyla yapılabilmektedir. Bu durumda mallar, Avrupalı tüketiciler için gereksiz yere pahalılaşmakla ve Hıristiyan ticaretinin kazancı baştan baltalanmakla kalmaz, tüm değerli maden fazlasının Doğu’ya akma tehdidiyle de karşı karşıya gelinir; zira Avrupa malları şahane Hint mallarının takas değeriyle asla boy ölçüşemez. Açıkça hissedilen bu ticari dezavantaj bile yeterlidir Batı’nın sabırsızlığını körüklemeye, kendisini iflasa sürükleyen bu onur kırıcı denetimden kurtulmayı istemeye; nitekim güç birliği yapılır. Haçlı Seferleri (çoğu kez romantize edildiği gibi) Kutsal Mezar’ı imansızların elinden kurtarmak amacıyla yapılan mistik, dinî bir girişim değildir kesinlikle; tarihin bu ilk Avrupa-Hıristiyan koalisyonu, Kızıldeniz’deki emniyet zincirini delip geçmek ve Avrupa ve Hıristiyanlık için Doğu ticaretinin önünü açmak yolunda atılan ilk bilinçli çabadır aynı zamanda. Bu girişim başarısızlığa uğradığı, Mısır Müslümanlardan koparıp alınamadığı ve İslam, Hindistan’a giden yolları tutmayı sürdürdüğü için Hindistan’a giden serbest, bağımsız, başka bir yol bulma arzusunun doğması kaçınılmazdı. Kolomb’un batıya, Bartolomeu Dias ve Vasco da Gama’ nın güneye, Cabot’ın kuzeye, Labrador’a yaptığı cesur seferler her şeyden önce, Batı dünyasının Hindistan’a giden serbest, gümrüksüz ve engelsiz bir denizyolunu nihayet keşfetmek ve İslam’ın onur kırıcı siyasi üstünlüğünü kırmak gibi bilinçli bir arzudan kaynaklanıyordu. Önemli buluş ve keşiflerin esin gücü daima düşünsel, ahlaki bir itkiden kaynaklansa da son kertede gerçekleşebilmeleri için maddi itkilerin de olması gerekir. Krallar ve danışmanları, Kolomb ve Macellan’ın önerilerinden, sırf bu fikirlerin cesurluğu nedeniyle de coşku duyarlardı elbette; ama harcanan parayı kat kat geri alabilecekleri ihtimali olmasaydı eğer, projelerini gerçekleştirmeleri için gerekli parayı gözden çıkarmaya asla cesaret edemezler, hükümdar ve spekülatörler onlara asla bir filo vermezdi. Keşifler çağının kahramanlarının itici gücü, tacirlerdi; dünyanın fethine yönelik ilk kahramanca itkinin kaynağı da yine dünyevi güçlerdi – başlangıçta baharat vardı.

Bir insanın dehasının bir ânın dehasına denk düşmesi, tek bir adamın döneminin yaratıcı arzusunu apaçık kavraması, tarihe daima muhteşem bir yön vermiştir. Avrupa ülkeleri arasında bir tanesi vardır ki, Avrupa’da payına düşen görevi henüz yerine getirememiştir; bu ülke, uzun süren yiğit bir mücadele sonunda Mağribileri yenerek egemenliğini kazanan Portekiz’dir. Fakat bu genç ve tutkulu halk, zaferi ve bağımsızlığını tümüyle kazandıktan sonra muhteşem gücünü artık kullanmaz olur, yükselmekte olan her ulusun doğal itkisi olan yayılma arzusu duymaz. Portekiz’in sınırları, dost ve kardeş bir ulus olan İspanya boyunca uzanır; bu nedenle bu küçük ve yoksul ülke ancak ticaret ve sömürgecilikle denizde yayılabilir. Fakat ne şanssızlıktır ki –ya da başlangıçta öyle görünür– Avrupa’nın tüm denizci ulusları içerisinde coğrafi konumu en elverişsiz ülke Portekiz’dir. Dalgalarıyla Portekiz kıyılarını döven batıdaki Atlantik Okyanusu, Ptolemaios coğrafyasına (Ortaçağ’ın tek otoritesi) göre sonsuz bir su çölüdür. Ptolemaios’un dünya haritaları, güneyde Afrika kıyısı boyunca uzanan denizyolunu da bir o kadar elverişsiz ilan etmiştir: Buna göre, bu kum çölünün etrafından gemiyle geçmek mümkün değildir; çünkü verimsiz ve insansız topraklar, Antarktika’ya kadar uzanmaktadır ve hiçbir geçit olmaksızın Terra Australis6 ile bitişmiştir. Eski coğrafyaya göre Portekiz, gemilerin seyredebildiği tek deniz olan Akdeniz’in dışında kaldığı için Avrupa’nın tüm denizci ulusları içerisinde en kötü coğrafi konuma sahiptir.

Portekiz hükümdarının oğlunun hayattaki tek amacı, imkânsız görüneni başarmak ve İncil’deki söz uyarınca en sonuncuları en birinci yapmayı göze almaktır.7 Ya Ptolemaios, bu geographus maximus, coğrafyanın papası yanılıyorsa? Batıdan vuran devasa dalgalarıyla Portekiz kıyılarına bazen tuhaf, yabancı odunlar (bunların bir yerlerde yetişiyor olması gerekir) taşıyan bu okyanus ya sonsuz değilse ya yeni ve bilinmeyen ülkelere açılıyorsa? Ya Afrika’da dönencenin ötesinde insanlar yaşıyorsa ya bilge Yunanlı keşfedilmemiş bu kıtanın etrafını denizyoluyla dolaşıp Hint Okyanusu’na ulaşmanın imkânsızlığını kafadan uydurmuşsa? O zaman Portekiz, tam da en batıda yer aldığı için tüm keşiflerin sıçrama tahtası, Hindistan’a en yakın ülke olurdu. O zaman okyanus tarafından dışlanan bir ülke değil, Avrupa’nın denizciliğe en elverişli ülkesi olurdu. Küçük, güçsüz Portekiz’i denizde siyasi bir güç haline getirme ve o âna kadar yalnızca bir engel olarak görülen Atlantik Okyanusu’nu bir yola dönüştürme arzusu “Infante”8 Henrique’nin hayatının düşüncesi haline gelir; tarih ona haklı ve haksız olarak “Denizci Henrique” adını takmıştır. Haksız olarak: Çünkü Septe Kuşatması’na katıldığı kısa savaş seferi sayılmazsa Henrique, asla bir gemiye adım atmamıştır, onun elinden çıkmış bir kitap, denizcilikle ilgili bir yazı, bir harita yoktur. Yine de tarih ona bu ismi vermekte haklıdır; çünkü bu hükümdar oğlu, hayatını ve servetini denizciliğe ve denizcilere adamıştır. Mağribilere karşı girişilen Septe Kuşatması’nda (1415) kendini kanıtlamış olan Henrique, ülkenin en zengin insanlarından biriydi ve Portekiz kralının oğlu, İngiltere kralının yeğeni olarak hırsını en parlak konumlara gelmek için kullanabilirdi; tüm saraylar ona davet üstüne davet gönderiyor, İngiltere ona başkumandanlık teklif ediyordu. Ama bu garip hayalperest, yaşam biçimi olarak yaratıcı yalnızlığı seçti. Antik Çağ’ın kutsal toprakları olan Sagres Burnu’nda inzivaya çekildi. Orada neredeyse elli yıl boyunca Hindistan’a deniz yolculuğunun hazırlıklarını yaparak mare incognitum’a9 karşı büyük bir harekât başlattı.

Bu yalnız ve cesur insanın döneminin en büyük kozmografi otoritelerine, Ptolemaios ve onun yandaşlarına karşı çıkıp Afrika’nın kutba bitişik bir kıta değil, çevresi gemiyle dolaşılabilen, Hindistan’a giden gerçek yol olduğunu iddia etme cesaretini nereden bulduğunun sırrını çözmek mümkün değil artık. Fakat Herodotos ve Strabon tarafından da nakledildiği üzere, Firavunların karanlık döneminde, bir Fenike filosunun Kızıldeniz’den aşağıya indiği ve iki yıl sonra Herakles Sütunları’nın (Cebelitarık Boğazı) arasından geçip eve geri döndüğü söylentisi hepten unutulmamıştı. Iffante, Libya Çölü’ nün, kumlu Sahra’nın ötesinde bir “zenginlik diyarı”, biat ghana olduğunu Mağribi köle tacirlerinden öğrenmişti belki de ve gerçekten de Arap bir kozmografın 1150 tarihinde Norman Kralı II. Roger için hazırladığı haritada, bugünkü Gine, bilat ghana adıyla, üstelik doğru konumda yer almıştır. Yani Henrique, Afrika’nın gerçek biçimi hakkında, Ptolemaios’un haritalarından başka harita tanımayan ve başlangıçta Marco Polo ile İbn Battuta’nın verdiği bilgileri de yalan dolan diye bir kenara atan okul coğrafyacılarından daha fazla bilgi edinmiş olabilir. Fakat Henrique’nin asıl önemi, hedefin büyüklüğüyle birlikte zorlukların boyutlarını da görebilmiş, böyle büyük çaplı bir girişimi gerçekleştirmek için gereken hazırlığa tek bir insan yaşamı yetmeyeceği için düşünü asla gerçekleştiremeyeceğini soylu bir umutsuzlukla kavrayabilmiş olmasıdır. Öyle ya, o dönemde denizyolunu bilmeden, gemiler olmadan Portekiz’den Hindistan’a gitmeye nasıl cesaret edilecekti? Henrique’nin çalışmalarına başladığı o dönemde Avrupa’da coğrafya ve denizcilik bilgileri inanılmaz derecede ilkeldi. Ortaçağ’da, Roma İmparatorluğu’nun çöküşünü izleyen o karanlık yüzyıllarda, Yunan, Fenikeli ve Romalıların cesur seferlerinde öğrendikleri hemen her şey unutulmuştu. İskender’in Afganistan’ın sınırlarına kadar ulaşması, Hindistan’ın içlerine kadar ilerlemesi, o geri yüzyıllarda kulağa masallar kadar inanılmaz gelmeye başlamıştı; Romalıların fevkalade haritaları kaybolmuş, yolları bozulmuş, Britanya’dan Bithynia’ya10 kadar uzanan mil taşları yerle bir olmuş, mükemmel siyasi ve coğrafi haber ağları yok olmuştu; seyahat etme becerisi unutulmuş, keşif zevki ölmüş, denizcilik sanatı yoksullaşmıştı; doğru dürüst pusulalardan, açık seçik haritalardan, her tür uzak, her tür cüretkâr hedeften yoksun küçük araçlar, daima korku içinde, fırtınalardan ya da aynı derecede tehlikeli korsanlardan tedirgin, kıyı boyunca limandan limana ilerliyordu. Bu kadar kötü durumda olan bir kozmografiyle, bu kadar yetersiz gemilerle okyanusları zapt edip denizaşırı diyarları fethetmek için henüz çok erkendi. Yüzyıllarca süren kayıtsızlık yüzünden kaçırılan fırsatlar, bir insan ömrü boyunca yapılan fedakârlıkla telafi edilebilirdi ancak. Ve Henrique –işte onun büyüklüğü buradadır– hayatını gelecekte elde edilecek bir başarı için feda etmeye karar vermişti.

Bir zamanlar Prens Henrique’nin Sagres Burnu’nda inşa ettirdiği ve onun sanatının son derece nankör bir mirasçısının, Francis Drake’in talan ve de yok ettiği köşkten yalnızca bir-iki yıkık duvar kaldı geriye. Prens Henrique’nin, Portekiz’in dünyayı fethetme planlarının gerçekleşmesi için ne tür ön hazırlıklar yaptığına dair ayrıntılar, efsanenin gölge ve sisleri arasından seçilemiyor artık. Portekizli tarih yazarlarının (belki de romantik) anlatılarına göre, Prens Henrique dünyanın her yerinden kitap ve haritalar getirtmiş, Arap ve Yahudi âlimleri köşküne çağırarak daha iyi gereç ve düzenekler geliştirmelerini buyurmuştu. Bir seferden dönen her denizci, her kaptan sorguya çekiliyor, elde edilen tüm bilgiler bir gizli arşivde özenle depolanıyor, bir yandan da bir dizi keşif için hazırlık yapılıyordu. Gemi yapım sanatı bıkmadan usanmadan teşvik edilir; eski küçük barca’lar11, on sekiz kişilik balıkçı tekneleri, birkaç yıl içinde gerçek naos’lara, kötü hava şartlarında bile açık denizde seyredebilen seksen ya da yüz tonluk geniş filikalara dönüşürler. Denize dayanıklı bu yeni gemi tipi, yeni bir denizci tipini gerektiriyordu elbette. Kılavuza bir de “astroloji uzmanı” eklenir, bu denizcilik uzmanı harita okumayı, açıları belirlemeyi, meridyenleri çizmeyi bilir; teori ve pratik yaratıcı bir biçimde iç içe geçmiştir ve basit balıkçı ve gemiciler bu keşif seferlerinde, gelecekte büyük işler başaracak bir kâşif ve denizci kuşağı olarak sistematik bir biçimde yetiştirilir. Makedonyalı Philippos nasıl dünyayı fethetmesi için oğlu İskender’e güçlü falanj12 sistemini bıraktıysa Henrique de okyanusu fethetmesi için Portekizi’ne, dönemin en modern gemilerini ve en mükemmel denizcilerini bırakır.

Fakat vaat edilmiş ülkeye ayak basamadan ölmek, öncülerin trajik yazgısıdır. Henrique, yurdunu dünya keşif tarihinde ölümsüz kılan büyük keşiflerin hiçbirini göremedi; öldüğü yıl (1460) coğrafyada kayda değer hiçbir başarı sağlanamamıştı. Asor Adalarının ve Madeira’nın yere göğe konulamayan keşfi, gerçekte bir yeniden keşifti (1351’de Portolano Mediceo Laurenziano’da13 kaydedilmişti). Portekiz gemileri, batı kıyısından Ekvator’a kadar bile gidememiş, pek onurlu sayılamayacak küçük çaplı bir ticaret başlamıştır, beyaz, çoğunlukla da “siyah fildişi” ticaretidir bu: Senegal kıyılarında kitleler halinde yakalanan Zenciler Lizbon’daki köle pazarında satılır; biraz da altın tozu bulunur – Henrique’nin düşlediği eserinden görüp görebileceği bu küçük başlangıçtır işte. Gerçekte asıl başarı elde edilmiştir bile. Zira Portekiz denizciliğinin o dönemdeki ilk zaferi kat edilen mesafe değil, bakış açısındaki değişikliktir: Girişimcilik ruhu canlanmış ve tehlikeli bir efsane sona ermiştir. Denizciler yüzyıllar boyunca Cabo Não’nun14 –Ötesiyok Burnu’nun– ötesine geçilemeyeceğine inanmıştı. Güya bu burnun hemen ardında “karanlığın yeşil denizi” başlıyordu ve bu ölüm bölgelerine girmeye cesaret edenin vay halineydi! Güya o dönencelerdeki kızgın güneş, denizi fokur fokur kaynatıyor, direk ve yelkenler derhal tutuşup alev alıyordu, kraterlerle kaplı ıssız “şeytan ülkesi”ne adım atan her Hıristiyan derhal Zenci oluyordu. Bu masalların yarattığı korku, Güney’e doğru bir yolculuğu o kadar olanaksız bir hale getirmişti ki, Henrique’nin keşif seferlerine katılacak denizci bulabilmesi için papa, her katılımcının günahlarının affedileceği garantisini vermek zorunda kalmış, ilk keşif yolculuklarına çıkacak bir-iki cesur adam ancak ondan sonra bulunabilmişti. Ve 1434’te Gil Eanes, güya aşılamaz olan burnu geçip de meşhur Ptolemaios’ un zevzeğin teki olduğunun anlaşıldığını Gine’den bildirdiğinde –“zira burada deniz de bizdeki kadar kolay seyrediliyor, ülke de olağanüstü zengin ve güzel”– büyük coşku yaşanır. Böylece ölü nokta aşılmış olur. Portekiz’in denizci bulabilmek için kendini paralamasına gerek kalmamıştır artık, her ülkeden maceracı ve maceraperestler başvuruda bulunur. Başarıya ulaşan her deniz seferiyle biraz daha cesaretlenir denizciler, birdenbire, macerayı yaşamdan daha önemli bulan genç bir kuşak çıkmıştır ortaya. Navigare necesse est, vivere non est necesse15 – bu eski denizci sözü insanları yeniden etkisi altına almıştır. Ve ne zaman genç bir kuşak canla başla uğraş verirse dünya değişir.

Bu nedenle Henrique’nin ölümü, büyük hamleden önce son bir kez daha derin nefes almak anlamına gelir. Fakat Kusursuz Prens II. João tahta henüz çıkmıştır ki, tüm beklentileri kat kat geride bırakan bir atılım gerçekleşir. O âna kadar salyangoz hızıyla gidilirken birdenbire koşar adımla, aslan sıçrayışlarıyla ilerlenir. Bojador Burnu’na kadar olan azıcık mili on iki yılda kat edip Verde Burnu’na ulaşmak daha dün büyük bir başarı olarak görülürken yüz, beş yüz mil ilerlemek alışılmadık bir şey değildir artık. Portekiz’in bilinmeyene doğru ilerlemesinin Avrupa’da nasıl bir coşkuya, nasıl bir sevince yol açtığını belki de yalnızca bizim kuşağımız, havanın keşfine tanık olan, başlangıçta Champs de Mars’tan yalnızca üç, beş, on kilometre uzaktaki bir uçak havada kalabildiği için sevinçle, coşkuyla bayram eden, on yıl sonra da kıta ve okyanusların üzerinden uçulduğunu gören bizim kuşağımız anlayabilir ancak. 1471’de Ekvator’a ulaşılır, 1484’te Diago Cão, Kongo Nehri’nin ağzına varmıştır bile ve nihayet 1484’te Henrique’nin düşü gerçek olur: Portekizli denizci Bartolomeu Dias, Afrika’nın güney ucuna ulaşır, orada karşılaştığı fırtınalar nedeniyle Ümit Burnu’na önce Cabo tormentoso, yani “fırtınalı bölge” adını takmıştır elbette. Ama fırtına, yelkenlerini paramparça etmiş, direkleri kırmışsa da cesur fatih, yoluna kararlılıkla devam eder. Afrika’nın doğu kıyısına ulaşır, Müslüman rehberler onu oradan Hindistan’a kolayca götürebilir artık – fakat mürettebat isyan eder: Bu seferde yeterince başarı elde edilmiştir; artık geri dönülmelidir. Bartolomeu Dias yüreği kan ağlayarak döner, başkalarının yüreksizliği yüzünden, Hindistan denizyolunu bulan ilk Avrupalı olma onuruna sahip olamaz ve Camões’in ölümsüz şiirinde, bu kahramanlığı gösterdiği için başka bir Portekizli, Vasco da Gama, övgülere boğulur; her zamanki gibi, trajik öncü değil, onun başladığı işi bitiren kişi belleklere kazınır. Yine de önemli bir iş başarılmıştır. Afrika’nın coğrafi biçimi ilk kez kesin olarak belirlenmiş, Ptolemaios’un yanıldığı, Hindistan’a giden bir denizyolu olduğu ilk kez kanıtlanmıştır. Henrique’nin hayatının düşü, üstatlarının ölümünden bir insan ömrü sonra, öğrencileri ve mirasçıları tarafından gerçekleştirilmiştir.

Dünya, şaşkın ve kıskanç bakışlarını Avrupa’nın en ücra köşesindeki bu küçük denizci halka çevirmiştir şimdi. Onlar, süper güçler Fransa, Almanya, İtalya anlamsız savaşlarda birbirlerini boğazlarken Avrupa’nın külkedisi Portekiz, yaşam alanını bin kat, on bin kat daha zenginleştirmiştir; hiçbir çaba aradaki korkunç mesafeyi kapatamaz artık. Portekiz bir gün içinde dünyanın ilk denizci ulusu olmuş, bu başarısıyla yalnızca yeni eyaletlere değil, dünyalara sahip olmayı garanti altına almıştır. Çok değil, on yıl sonra Avrupa’nın bu en küçük ulusu, Roma İmparatorluğu’nun en parlak döneminde bile sahip olmadığı kadar çok bölgeye hükmetmek isteyecektir.

Bu kadar abartılı bir emperyalist talep, Portekiz’in gücünü kısa sürede tüketecektir tabii. Nüfusu bir buçuk milyonu geçmeyen minik bir ülkenin Afrika, Hindistan ve Brezilya’yı tek başına sömürgeleştiremeyeceğini, yönetemeyeceğini, hatta ticari olarak tekelleştiremeyeceğini, hele hele diğer ulusların hasetinden ilelebet koruyamayacağını çocuklar bile bilir. Tek bir yağ damlası, hırçın bir denizi yumuşatamaz; el kadar ülke, kendisinden yüz bin kat daha büyük ülkeleri egemenliği altına alamaz. Mantık penceresinden bakıldığında, Portekiz’in dur durak bilmeden genişlemesi, olacak şey değildir; en tehlikeli türünden bir donkişotluktur. Fakat kahramanlık daima akıldışı ve akıl karşıtıdır, ne zaman bir insan ya da bir halk boyundan büyük işlere kalkışsa gücü hiç umulmadık ölçüde artar: Belki de hiçbir halk, tek bir zafer ânına, on beşinci yüzyıl başlarındaki Portekiz kadar mükemmel bir biçimde yoğunlaşmamıştır: Portekiz, Albuquerque’ nin, Vasco da Gama ve Macellan’ın kimliğinde İskender’ini, Argonot’larını yaratmakla kalmaz, Camões’te Homeros’unu, Barros’ta Livius’unu bulur. Âlimler, mimarlar, büyük tacirler aniden ortaya çıkıverir: Tıpkı Perikles döneminde Yunanistan’da, Elizabeth döneminde İngiltere’ de, Napoléon döneminde Fransa’da olduğu gibi, bir halk en samimi fikrini evrensel bir biçimde gerçekleştirir ve başarısını dünyaya sergiler. Dünya saatinde unutulmaz bir an boyunca Portekiz, Avrupa’nın birinci halkı, insanlığın rehberi olmuştur.

Kolomb.
Avusturya Veliaht Prensi Ferdinand von Tirol’ün portre koleksiyonundan.

Denizci Henrique.
Lizbon Eski Sanat Müzesi’ndeki triptikondan bir ayrıntı.

Vasco da Gama.
Londra, British Museum’da bulunan bir minyatür.

Albuquerque.
Londra, British Museum’daki bir elyazmasından minyatür.

Macellan.
Avusturya Veliaht Prensi Ferdinand von Tirol’ün portre koleksiyonundan.

Hernán Cortés.
Avusturya Veliaht Prensi Ferdinand von Tirol’ün portre koleksiyonundan.

Amerigo Vespucci.
Chrispijn van de Passe’nin gravürü.

Macellan.
Chrispijn van de Passe’nin gravürü.

Fakat bir halkın her büyük başarısı, daima bütün halklar için elde edilmiştir. Her bir ülke, bilinmeyene doğru atılan bu ilk adımın o âna kadar geçerli olan tüm ölçütleri, kavramları, mesafe duygularını baştan aşağı değiştirdiğini hisseder; bu nedenle de tüm saraylar, tüm üniversiteler Lizbon’dan gelecek son haberleri heyecanlı bir sabırsızlıkla bekler. Avrupa garip bir uzak görüşlülük sayesinde Portekizlilerin dünyayı büyüten başarısının anlamını kavramış, çok yakında denizciliğin ve keşfin dünyayı, tüm savaş ve toplardan daha kesin bir biçimde değiştireceğini görmüştür; yüz yıllık, bin yıllık bir dönemin, Ortaçağ’ın sona erdiğini ve bambaşka boyutlarda düşünüp yaratacak yeni bir dönemin, Yeniçağ’ın başladığını anlamıştır. Bu tarihi ânı iliklerinde hisseden Floransalı’nın hümanistlerinden Poliziano, barışçı aklın sözcüsü olarak Portekiz’i övmek için törensel bir edayla sesini yükseltir, kültürlü Avrupa’nın duyduğu şükran onun şu coşku dolu sözlerinde yankılanır:

Yalnızca Herakles Sütunları’nı geçmekle ve öfkeli bir okyanusu dizginlemekle kalmadı, üzerinde yaşanabilir dünyanın şimdiye dek kesik kalmış bağlantısını da yeniden kurdu. Kim bilir, bizi daha ne yeni imkânlar ve iktisadi avantajlar, daha ne bilimsel gelişmeler, antik bilimin, şu âna kadar inanılmaz geldiği için reddedilen tespitlerini haklı çıkaran daha ne yenilikler bekliyor! Yeni ülkeler, yeni denizler, yeni dünyalar (alii mundi) asırlarca süren bir karanlıktan çıktılar. Bugün Portekiz, ikinci bir dünyanın koruyucusu, bekçisidir.

Portekiz’in Doğu’ya doğru başlattığı bu muhteşem ilerleme şaşırtıcı bir olayla kesintiye uğrar. “İkinci dünya”ya ulaşılmış, Hindistan tahtı ve tüm hazineleri, Kral João’nun olmuş görünmektedir, zira Ümit Burnu’nun etrafını dolanan Portekiz’in önüne kimse geçemez artık, Avrupa devletlerinin hiçbiri, onun çoktan sağlama aldığı bu yolda ardından bile gidemez. Çünkü Denizci Enrique temkinli davranmış, Bojador bölgesinden sonra keşfedilecek tüm ülke, deniz ve adaların yalnızca ve yalnızca Portekizlilere ait olmasını Papa’ya yazılı olarak onaylatmış, bu tuhaf “hibe”yi diğer üç papa da birer tüy kalem darbesiyle onaylayarak, henüz bilinmeyen tüm Doğu’yu milyonlarca kişiden oluşan nüfusuyla birlikte Viseu Hanedanı’na, yasal kraliyet mülkü statüsüyle vermişti. Kısacası, tüm yeni dünyalar yalnızca ve yalnızca Portekiz’e vaat edilmiştir. Böylesine dokunulmaz bir güvenceye sahip biri, güven telkin etmeyen işlere pek yanaşmaz; bu nedenle beatus possidens’in16, Kral II. João’nun para buscar el levante por el ponente17, Hindistan’a batıdan ulaşmak için koca bir filo talep eden ne idüğü belirsiz bir Cenovalının ipe sapa gelmez projesine pek ilgi göstermemesi, daha sonra çoğu tarih yazarının dediği gibi, budalaca ve gülünç değildi kesinlikle. Gerçi ölçüm uzmanı Kristof Colombo’ya Lizbon sarayında nazikçe kulak verilir, kabaca “hayır” denilmez, ama Batı’da, Avrupa ile Hindistan arasında yer aldığı söylenen efsanevi “Antilha” ve “Brazil” adalarına yapılan tüm keşif yolculuklarının başarısızlığa uğradığını herkes gayet iyi anımsar. Üstelik uzun yıllar süren çabalardan sonra Hindistan’a giden yol daha yeni bulunmuşken, Tejo’daki tersaneler Ümit Burnu’ndan Hindistan’a gidecek büyük filoyu inşa etmek için gece gündüz çalışırken, hiç de güvenli olmayan yeni bir yol için niye harcansındı ki Portekiz dukaları?

Büyük laflar eden o Cenovalı maceracının Oceano tenebroso’yu18 İspanya bayrağı altında gerçekten de geçtiği ve beş hafta sonra Batı’da karaya ulaştığı haberinin Lizbon sarayını, pencereye fırlatılan bir taş gibi ayağa kaldırması bu yüzdendir. Bir mucize gerçekleşmiştir. Seneca’nın, dünya denizcilerinin yüreklerini yıllar yılı kabartan Medea’sındaki mistik kehanet, bir anda gerçek olmuştur:

venient annis

saecula seris, quibus Oceanus

vincula rerum laxet et ingens

pateat tellus, Typhisaue novos

detegat orbes, nec sit terris

Ultima Thula.19

Gerçekten de “okyanusun asırlardan sonra sırlarını ifşa ettiği ve bilinmeyen bir ülkenin göründüğü, Argonot kaptanın yeni dünyalar keşfettiği ve Thule’nin20 dünyamızın en uzak ülkesi olmaktan çıktığı” o günler gelmişe benzer. Gerçi yeni “Argonot kaptan” Kolomb yeni bir kıta keşfettiğinin farkında değildir. Bu inatçı hayalperest, Asya kıtasına ulaştığı ve “Hispaniola”sından batıya doğru gittiğinde bir-iki günlük bir yolculuktan sonra Ganj Nehri’ne ulaşabileceği inancına, hayatının sonuna kadar sıkı sıkıya tutunur. Fakat Portekiz’in bütün korkusu da budur zaten. Eğer İspanya batıya daha kısa bir yoldan gidip tam son aşamada kendisinden önce davranır da Hindistan’ı son anda elinden kaparsa doğu istikametinde keşfedeceği tüm ülkeleri Portekiz’e veren Papalık fermanı neye yarar ki? O zaman Henrique’nin yaşamının elli yılını adadığı eseri, ölümünden sonraki kırk yıllık emek anlamsızlaşır, uğursuz Cenovalının gözü kara macerası yüzünden Portekiz, Hindistan’ı elinden kaçırır. Portekiz, Hindistan üzerindeki hakkını korumak istiyorsa tek çare, aniden ortaya çıkan bu rakip karşısında silahlara davranmak olacaktır.

Neyse ki Papa, bu tehlikeyi ortadan kaldırır. Portekiz ve İspanya, onun en sevdiği evlatlarıdır; çünkü bu ülkelerin kralları onun ruhani otoritesine asla karşı gelmemiştir. Onlar Mağribilerle savaşmış, kâfirleri kovmuş, her tür sapkınlığın kökünü, ateş ve kılıçla kurutmuştur, Papalığın Mağribilere, Marunilere ve Yahudilere karşı yürüttüğü engizisyonda onlardan daha gönüllü yardımcı yoktur. Hayır, “Onun en sevdiği evlatlarının arası açılmamalıdır,” diye karar veren Papa, dünyanın henüz bilinmeyen bütün bölgelerini İspanya ile Portekiz arasında paylaştırmak için kolları sıvar; üstelik de bugün bizim ikiyüzlü diplomat dilimizde dendiği gibi “çıkar bölgeleri” olarak paylaştırmaz; Papa, İsa’nın temsilcisi olma yetkisine dayanarak tüm halkları, ülkeleri, adaları ve denizleri bu iki halka açıkça hediye eder. Yerküreyi bir elma gibi eline alır ve 4 Mayıs 1493 tarihli fermanla bir bıçakla keser gibi ikiye ayırır. Ayrım çizgisi, Yeşil Burun Adalarının yüz legua (eski bir mil ölçüsü) ötesinde başlar. Bundan sonra yerkürede çizginin batısında keşfedilecek ülkeler, sevgili evladı İspanya’nın; çizginin doğusundakiler ise diğer sevgili evladı Portekiz’in olacaktır, iki evlat bu güzel hediyeyi önce minnettarlıkla kabul eder. Fakat çok geçmeden Portekiz huysuzlanır ve sınır çizgisinin biraz daha batıya kaydırılmasını ister. Onun bu isteği, sınır çizgisini iki yüz yetmiş legua batıya kaydıran 7 Haziran 1494 tarihli Tordesillas Antlaşması’yla yerine getirilir (ve gerçekten de o zamanlar henüz keşfedilmemiş Brezilya bu sayede Portekiz’in payına düşecektir).

Papa’nın, diğer ülkeleri hiç dikkate almaksızın neredeyse tüm dünyayı iki ülke arasında paylaştırma cömertliğinde bulunması, ilk bakışta grotesk gelse de tarihte çok ender rastlanan bu barışçı çözüm sayesinde sorun şiddete başvurulmadan çözülebilmiştir. İspanya ile Portekiz arasındaki sömürge savaşı Tordesillas Sözleşmesi sayesinde uzun yıllar boyunca ertelenebilmişse de böylesi bir çözüm geçici olmaya mahkûmdur. Zira bir elma bıçakla ortadan ikiye bölündüğünde, kesme çizgisinin elmanın arkada kalan, görünmeyen yüzünde de görülebilmesi gerekir. Çok aranan değerli Baharat Adaları hangi yarıdadır peki? Arka yüzdeki yarımküredeki çizginin doğusunda mı, batısında mı? Portekiz’in tarafında mı, İspanya’nın tarafında mı? Bunu o anda ne Papa ne krallar ne de âlimler bilebilir, çünkü dünyanın çevresi henüz kimse tarafından ölçülmediği gibi, kilise de kozmosun yuvarlak olduğunu resmen kabul etmeye ne pahasına olursa olsun yanaşmamaktadır. Ama nihai karar alıncaya kadar, iki ulus da yazgının onların önüne attığı büyük lokmayı yalayıp yutmakla meşguldür: Küçük İspanya’ nınki dev Amerika’dır, minik Portekiz’inki ise tüm Hindistan ve Afrika.

Kolomb’un başarısı Avrupa’da müthiş bir şaşkınlık yaratır. Bir süre sonra da yaşlı dünyamızın daha önce hiç tanık olmadığı bir macera ve keşif heyecanı patlak verir: Tek bir cesur insanın başarısından, tüm bir kuşağa yetecek şevk ve cesaret doğar; bu daima böyledir. Avrupa’da sınıfından ve konumundan hoşnut olmayan, haksızlığa uğradığını düşünen ve beklemek için fazla sabırsız olan herkes, küçük oğullar, işsiz subaylar, büyük efendilerin piçleri, kanun tarafından aranan karanlık tipler, hepsi de Yenidünya’ya gitmek ister. Hükümdarlar, tacirler, spekülatörler güçlerinin yettiğince gemi donatırlar, altın diyarına ilk ayak basanlar arasında olabilmek için kıran kırana mücadele eden maceracı ve paralı askerler şiddet kullanarak dizginlenmek zorunda kalınır; Enrique, gemiye tayfa bulabilmek için sefere katılanların günahlarının bağışlanacağını garanti etmek zorunda kalmıştı; oysa şimdi köyler, bütün bütün limanlara akın eder ve kaptanlar, ticaret gemileri bunca talep karşısında ne yapacaklarını bilemez. Bir keşif yolculuğunun ardından diğeri başlar ve gerçekten de sanki aradaki sis duvarı yıkılmış gibi, şimdi her yerde, kuzeyde, güneyde, doğuda ve batıda, kimi buzlarla, kimi palmiyelerle kaplı yeni yeni diyarlar ortaya çıkıverir; Cadiz, Palos, Lizbon limanlarından yola çıkan birkaç yüz küçük geminin on-yirmi yılda keşfettiği yeni dünyalar, bilinmeyen dünyalar, insanlığın varoluşundan bu yana geçen yüz bin yılda keşfedilenden fazladır. O keşifler çağının unutulamayacak, kıyaslanamayacak takvimi: 1498’de Vasco da Gama –Kral Manuel’in21 gururla söylediği gibi, “Tanrı’nın hizmetinde, Portekiz tahtının yararına”– Hindistan’a ulaşır ve Kaliküt’e22 çıkar; aynı yıl, İngiltere’nin hizmetinde bir kaptan olan Cabot Terre Neuve23, yani Kanada’yı, ardından da Kuzey Amerika kıyılarını keşfeder. Ertesi yıl (1499) yine aynı anda birbirlerinden bağımsız olarak İspanyol bandıralı gemisiyle Pinzón, Portekiz bandırasıyla Cabral Brezilya’yı keşfederler; Gaspar Corte Real ise Vikinglerden beş yüz yıl sonra Labrador’a ayak basar. Böyle peş peşe keşifler yapılır. Yeni yüzyılın ilk yıllarında Portekizlilerin iki keşif filosu –bunlardan birinin başında Amerigo Vespucci vardır– Güney Amerika kıyısını Rio Plata yakınlarına kadar tarar. Portekizliler 1506’da Madagaskar’ı, 1507’de Mauritius’u keşfederler, 1509’da ulaştıkları Malakka’yı 1511’ de istila ederek Malay Takımadaları’nın anahtarını ele geçirirler. 1512’de Ponce de León, Florida’ya girer, 1513’ te Núñez de Balboa, Darién tepelerinden Pasifik Okyanusu’nu seyreden ilk Avrupalı olur. O andan itibaren insanlık için bilinmedik bir deniz kalmaz. Yüz yıl gibi kısa bir sürede Avrupa denizciliğinin kapasitesi yüz değil, bin katına çıkmıştır. 1418’de Henrique zamanında ilk barca’ların Madeira’ya ulaşması hayranlık dolu bir şaşkınlık uyandırırken 1518’de Portekiz gemileri –Haritayı açıp aradaki mesafeyi bir karşılaştırın lütfen!– Kanton ve Japonya’ya varmıştır bile; çok kısa süre sonra Hindistan yolculuğu eskiden Bojador Burnu’na yapılan bir seyahatten daha zor gelmeyecektir. Böylesi bir tempo dünyanın görüntüsünü yıldan yıla, hatta aydan aya değiştirecek ve genişletecektir elbette. Haritacılar ve kozmograflar, Augsburg’daki atölyelerinde gece gündüz çalışsalar da siparişleri yetiştirmeleri mümkün değildir. Henüz ıslak, boyanmamış gravürler kapanın elinde kalır, aynı şekilde matbaacılar kitap panayırlarına ne kadar seyahatname, dünya haritası bassalar da yine de yetmez, herkes mundus novus24 haberleri için yanıp tutuşmaktadır. Fakat kozmograflar son bilgilere göre titizlik ve özenle hazırladıkları dünya haritalarını tam bitirirler ki, yeni haberler, yeni raporlar gelir. Her şey değişmiştir, haritaların sil baştan hazırlanması gerekir, zira ada sanılan şeyin kara, Hindistan sanılan şeyin kıta olduğu ortaya çıkmıştır. Haritalara yeni nehirler, yeni kıyılar, yeni dağlar ekleyen haritacılar ellerindeki işi bitirir bitirmez düzeltilmiş, gözden geçirilmiş, daha kapsamlı hale getirilmiş yeni bir harita için kolları sıvamak zorunda kalırlar. Coğrafya, kozmografya, haritacılık bu elli yıldaki kadar hızlı, coşkulu, muzaffer bir ilerleme hızına ne daha önce ne de daha sonra sahip olmuş, insanoğlu var olduğundan, nefes aldığından, düşünebildiğinden bu yana dünyanın biçim ve boyutunu ilk kez bu elli yılda saptamış, evrende çok uzun zamandan beri dönüp duran yuvarlak gezegenle tanışmıştır. Fakat tüm bunları tek bir kuşak başarmıştır; bu kuşağın denizcileri, kendilerinden sonrakiler için tüm tehlikeleri atlatmış, fatihleri tüm yolları açmış, kahramanları hemen hemen tüm işleri başarmıştır. Yalnızca bir tek görev kalmıştır geriye, görevlerin en sonuncusu, en güzeli, en zoru: hep aynı gemiyle dünyanın çevresini dolaşarak, geçmişteki tüm kozmolog ve teologlara inat dünyanın çevresini ölçmek ve yuvarlak olduğunu kanıtlamak. Bu görev, tarihin Macellan dediği Fernão de Magalhães’in yaşam amacı ve yazgısı olacaktır.

2. Bangladeş’te bir bölge.

3. Almancada ticaret Handel, el ise Hand demektir.

4. Hindukuş Dağları ile Ceyhun Irmağı arasında uzanan ve bugünkü Afganistan, Özbekistan ve Tacikistan’ın bir bölümünü içine alan ülke.

5. Canal Grande. Venedik’in başlıca suyolu. Ters S biçimindeki doğal bir yatağı izleyerek San Marco Katedrali’nden Santa Chiara Kilisesi’ne kadar uzanır ve kenti iki bölüme ayırır.

6. (Lat.) Güneydeki toprak. Avrupalıların haritalarında XV.-XVIII. yüzyılları arasında yer alan hayali kıta.

7. Yeni Ahit, “Matta”, 20:16.

8. İspanya ve Portekiz’de kralın oğulları ve kızlarına verilen unvan.

9. (Lat.) Bilinmeyen deniz.

10. Anadolu Yarımadası’nın kuzeybatısında yer alan tarihi bölge.

11. (İt.) Büyük sandal.

12. (Eski Yunan.) Ağır zırhlı piyadenin omuz omuza ve genelde sekiz sıra halinde dizilerek aldığı savaş düzeni.

13. Medici Atlası olarak da bilinen, XIV. yüzyıla ait harita derlemesi. Günümüzde Floransa’daki Medicea Laurenziana Kütüphanesi’nde bulunmaktadır.

14. Fas’ın güneyinde, Tarfaya ile Sidi arasında yer alan burun.

15. (Lat.) Gereken yelken açmaktır, yaşamak değil.

16. (Lat.) Kutsanmış kişi, Tanrı’nın sevgili kulu.

17. (İsp.) Doğuya batıdan ulaşmak.

18. (İt.) Karanlık okyanus.

19. (Lat.) Yıllar, yüzyıllar geçip öyle bir zaman gelecek ki, / Oceanus çözecek dünyanın zincirlerini, / yeryüzü yayılacak yayılabildiğince, / Tethus açacak yeni dünyaların kilitlerini, / Thule artık olmayacak dünyanın bir köşesi. (Çev. Çiğdem Dürüşken, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul, 2007)

20. İskandinavya, Büyük Britanya, İzlanda veya Grönland taraflarında bulunduğu varsayılan ada.

21. Denizaşırı Portekiz İmparatorluğu’nun temellerini atan ve “Talihli Manuel” olarak anılan Portekiz Kralı I. Manuel (1469-1521).

22. Günümüzde Kojikod.

23. (Fr.) Yeni Toprak.

24. (Lat.) Yenidünya.

Macellan Hindistan’da

Mart 1505 – Haziran 1512

Tejo’dan aşağıya inip bilinmeyene ilerleyen ilk Portekiz gemileri keşif için yola çıkmıştı; ikinciler, yeni bölgelerle henüz barışçı ticaret ilişkileri kurmak peşindeydi. Üçüncü filo ise savaşmak üzere silahlandırılır – 25 Mart 1505’ten itibaren, yeni başlayan sömürgecilik döneminin tamamına damgasını vuracak olan üçlü bir ritim başlar. Bu ritim, yüzyıllar boyunca tekrarlanacaktır: Sömürgelerde önce ticaret acenteleri kurulur, sonra da güya bunları korumak için kaleler inşa edilir. Yerli kralla önce barış içinde takas ticareti yapılır, ardından da yeterince asker getirdikten sonra kralın ülkesine, dolayısıyla da tüm mallara aniden el konulur; ilk başarılarının üzerinden on yıl geçmiş, Portekiz başlangıçta Doğu’nun baharat ticaretinde mütevazı bir pay sahibi olmaktan başka bir şey istemediğini çoktan unutmuştur. Ama şansın yaver gittiği bir oyunda iyi niyetler çabuk unutulur; Vasco da Gama’nın Hindistan’a vardığı günden itibaren Portekiz, diğer tüm ulusları yolundan def etmeye çalışır. Saygısızdır; Afrika’yı, Hindistan ve Brezilya’yı bir tek kendi bölgesi olarak görür. Cebelitarık’tan Singapur ve Çin’e kadar bütün denizlerde yalnızca kendi gemileri seyretmeli; yerkürenin yarısında, küçük Avrupa’nın küçücük bir üyesinden başkası ticaret yapmamalıdır.

Bu yüzden de 25 Mart 1505’te bu yeni imparatorluğu –dünyanın en büyük imparatorluğunu– fethetmeye giden ilk Portekiz savaş donanmasının Lizbon Limanı’ndan ayrılışı, tarihte ancak Büyük İskender’in Hellespontos’u25 geçmesiyle kıyaslanabilecek muhteşem bir gösteridir. Portekiz’in kendini nasıl da üstün gördüğü ortadadır, zira donanmanın amacı tek bir ülkeyi, tek bir halkı değil, tüm dünyayı boyunduruk altına almaktır. Yirmi gemi yelkenlerini açmış, sefere çıkmak için kralın emrini beklemektedir ve bu gemiler Henrique zamanındaki gibi küçük, açık barca’lar değil, ön ve arka güvertede yüksek kaptan köşkleri bulunan ağır kalyonlar, üç-dört direkli, mürettebat yönünden zengin güçlü yelkenlilerdir. Gemilerde, savaşmayı bilen yüzlerce tayfanın yanı sıra, en az beş yüz zırhlı ve silahlı asker, ayrıca iki yüz humbaracı bulunmaktadır; marangozlar ve her tür zanaatkâr da eksik değildir; çünkü Hindistan’a varılır varılmaz yeni gemiler inşa edilecektir.

Herkes hemen ilk bakışta kavrar ki, böylesine muazzam bir donanmanın muazzam bir de hedefi vardır: Doğu’nun kati surette ele geçirilmesi. Tesadüf değildir, Amiral Francisco de Almeida’ya Hindistan kral naibi unvanının verilmesi; tesadüf değildir, Portekiz’in ilk kahramanı ve denizcisi, “Hint Denizlerinin Amirali” Vasco da Gama’nın gemilerin donanımıyla bizzat ilgilenmesi. Almeida’nın askerî görevi ortadadır. Almeida’nın görevi Hindistan ve Afrika’daki tüm Müslüman ticaret kentlerini yerle bir etmek, her üsse kaleler ve kışlalar kurmak, her çıkış ve geçiş noktasına –İngiltere’nin siyasi fikri daha o zamandan gerçekleştirilir– çöreklenmek, Cebelitarık’tan Singapur’a uzanan tüm boğazları tutmak ve her tür yabancı kökenli ticaretin önünü tıkamaktır. Kral naibi Almeida’ya, Mısır sultanının ve Hint racalarının deniz kuvvetlerini yok etmesi ve tüm limanları denetim altına alması da emredilmiştir; böylece 1505 tarihinden sonra Portekiz bandıralı olmayan hiçbir gemi, tek bir baharat tanesi bile taşıyamayacaktır. Bu askerî misyonla fikrî, dinsel misyon el ele vermiştir: Hıristiyanlık, fethedilen tüm ülkelerde yayılacaktır. Bu savaş seferinin aynı zamanda da bir Haçlı seferini andırması bu yüzdendir. Kral, sapkınların ve Mağribilerin diyarlarında zaferle dalgalanacak olan haç işlenmiş beyaz damaskodan yeni bayrağı Francisco de Almeida’ya katedralde kendi elleriyle verir. Amiral, bayrağı diz çökerek alır, onun arkasında da, hepsi de günah çıkarıp Komünyon Ayini’ne katılmış bin beş yüz kişi diz çöküp dünyevi efendi Portekiz kralına ve yabancı diyarlarda krallığını kuracakları ilahî efendiye bağlılık yemini ederler. Tören alayı kentten dinsel bir alay gibi geçerek limana ulaşır; sonra gemileri uğurlamak için toplar gümbürder, gemiler Tejo’dan aşağı iner ve amirallerinin dünyanın öbür ucuna kadar fethedeceği açık denize görkemle ilerlerler.

Sunağın önünde ellerini kaldırıp bağlılık yemini eden bin beş yüz kişi arasında, daha önce adı sanı hiç duyulmamış yirmi dört yaşında birisi de vardır: Fernão de Magalhães. Hakkında bilinen tek şey, 1480 yılında doğmuş olmasıdır. Ama doğum yeri bile tartışmalıdır. Daha sonra tarih yazarları onun Trás-os-Montes bölgesindeki Sabrosa’da doğduğunu söyleseler de bunun doğru olmadığı anlaşılmıştır; çünkü bu bilginin alındığı vasiyetnamenin sahte olduğu ortaya çıkmıştır; Macellan büyük bir olasılıkla Porto’da doğmuştur. Ailesi hakkında fidalgos de cota de armes, dördüncü dereceden soylu olduğu dışında bir şey bilinmez; dördüncü dereceden de olsa soyluluğu Macellan’a bir armaya sahip olma, miras bırakma, kraliyet sarayına girip çıkma hakkını verir. Söylendiğine göre, çocukken Kraliçe Leonor’un hizmetinde bulunmuştur ama o anonim yıllarda saraydaki konumunun önemli olduğu anlamına gelmez bu. Zira fidalgo26 yirmi dört yaşında donanmaya girdiğinde, sıradan bir sobresaliente27, tayfalar ve miçolarla aynı kamarada yiyip içen, yatıp kalkan bin beş yüz savaş erinden biridir, dünyanın fethi savaşına katılan, binlercesi ölüp giden, bu macerada ancak bir düzinesi hayatta kalan binlerce “meçhul asker”den biridir, ki onların ortak başarısının şan ve şöhretine her zaman yalnızca bir tek kişi konar.

Macellan, bu seferde bin beş yüz kişiden biridir, o kadar. Hint Savaşı’nın vakayinamesinde onun adını boşuna ararsınız ve bu yıllar hakkında söylenebilecek en dürüst şey, geleceğin büyük denizcisinin çıraklık yılları olduğudur. Bir sobresaliente olarak kibar muamele görmez, her işte kullanılır; kasırgada yelkenleri kasmak, pompaların başına geçmek zorundadır, bugün bir kente hücum etmek, yarın kale inşaatı için kızgın güneş altında kum çıkarmak zorundadır. Takas edilecek malları taşımak, ticaret acentelerinde nöbet tutmak, hem iskandil hem de kılıç kullanmayı, hem emretmeyi hem de itaat etmeyi bilmek zorundadır. Fakat her şeyde bir katkısı olduğu için her şeye katılmayı da öğrenir, aynı anda her şeyi birden olur; Savaşçı, denizci, tacirdir; insanların, ülkelerin, deniz ve yıldızların sarrafıdır. Yazgı bu insanı, ulusunun dünyanın gözündeki önemine ve yerkürenin biçimlendirilmesine neden olan büyük olayların kucağına atmıştır genç yaşta; savaştan ziyade talan diye nitelendirilebilecek birkaç küçük çarpışmadan sonra Macellan, Kananor Deniz Savaşı’nda (16 Mart 1506) ilk gerçek sınavını verir.

Kananor Savaşı, Portekiz’in fetihçilik tarihinde önemli bir dönüm noktasıdır. Kaliküt racası, Vasco da Gama’yı ilk gelişinde (1498) dostça karşılamış, bu yabancı halkla ticaret ilişkisi kurmaya hazır olduğunu göstermişti. Fakat kısa süre sonra Portekizliler daha büyük, daha iyi silahlanmış gemilerle tekrar geldiğinde, onların tüm Hindistan’ı egemenlikleri altına almaya niyetlendiğini anlamıştı. Hint ve Müslüman tacirler sakin sazan göllerine nasıl da açgözlü bir köpekbalığının girdiğini dehşetle fark ederler; zira yabancılar bir anda tüm denizlere hâkim olmuştur. Bu acımasız korsanlar yüzünden hiçbir gemi, limandan dışarı çıkmaya cesaret edemez; baharat ticareti kesintiye uğramış, Mısır’a kervan gitmez olmuştur; güçlü bir elin, akıntının önünü kestiği Venedik’teki Rialto’ya kadar hissedilmektedir. Yol vergisinden mahrum kalan Mısır sultanı önce tehditle şansını dener. Papa’ya, eğer Portekizliler Hint denizlerinde haydut gibi davranmayı sürdürürlerse Kudüs’teki Kutsal Mezar’ı yıkarak misillemede bulunacağını yazar. Ama ne Papa ne de herhangi bir imparator ya da kral Portekiz’in emperyalist iradesine söz geçirebilir. Dolayısıyla mustariplerin güç birliği yapmaktan ve Portekiz’i, Hindistan’a iyice yerleşmesine fırsat vermeden dize getirmekten başka çareleri yoktur. Saldırıyı hazırlayan Kaliküt mihracesi, hem Mısır sultanı hem de Kaliküt’e el altından top dökümcüleri ve silah uzmanları gönderen –altın, kandan daima daha yoğundur– Venedik tarafından gizliden gizliye desteklenmektedir. Plan, ani bir saldırıda bulunarak Hıristiyan donanmasını tek bir darbede yok etmektir.

Fakat tarihin akışına, arka plandaki bir şahsiyetin düşünce ve karar gücü, enerjisi yön verir sık sık. Şanslı bir tesadüf Portekizlileri kurtarır. O dönemde dünyada Ludovico de Varthema adında, cesareti ve gençliğiyle kendini hemen sevdiren korkusuz bir İtalyan maceracı yaşamaktadır. Bu genci uzaklara götüren, paragöz ya da hırslı olması değil, doğal bir gezginlik merakıdır. Doğuştan gezgin olan bu genç, sahte bir çekingenlik içine girmeden anlatır: “Zor kavradığım ve kitaplardan pek hazzetmediğim için dünyanın çeşitli yerlerini kendi gözlerimle görmeyi hedef bildim, ne de olsa tek bir tanığın söyledikleri, cümle âlemin söylentilerinden daha değerlidir.” Cesur Varthema, yasak kent Mekke’ye gizlice giren ilk kâfirdir (raporu, Kâbe’nin standart tasviri olmayı bugün de sürdürür), bir sürü tehlike atlattıktan sonra Hindistan’a, daha önce Marco Polo’nun da ayak basmış olduğu Sumatra ve Borneo’ya gitmekle kalmaz, herkesin peşinde olduğu Islas de la Especeria’ya28 varan (ve Macellan’ın girişiminde bunun da payı vardır) ilk Avrupalı olur. Dönüş yolunda derviş kılığına giren Varthema, Kaliküt’te Hıristiyanlıktan dönme iki kişiden, mihracenin Portekizlilere saldırmayı planladığını öğrenir. Hıristiyan kardeşlerini uyarmak isteyen Varthema, nice hayati tehlikeyi atlatarak Portekizlilerin yanına kaçar; uyarısı tam zamanında gelmiştir. 16 Mart 1506’da mihracenin iki yüz gemisi Portekizlilerin on bir gemisine ani bir saldırıda bulunduğunda Portekizliler, savaşa hazır beklemektedir. Kral naibinin üstesinden geldiği en zorlu mücadeledir bu; Portekizliler, zaferin bedelini en az seksen ölü ve iki yüz yaralıyla (ilk sömürge savaşları için çok büyük bir rakam) öderler; ama bu zaferle Hindistan kıyılarına kesinkes egemen olurlar.

İki yüz yaralı arasında Macellan da vardır: O karanlık yıllarda nişan yerine yara almak yazgısıdır onun. Öteki yaralılarla birlikte Afrika’ya götürülür; orada izi kaybedilir, öyle ya, basit bir sobresaliente’nin hayatının kaydını kim tutar? Macellan bir süre Sofala’da kalmış, sonra da bir nakliye gemisiyle geri yollanmış olsa gerek; büyük bir olasılıkla –tarih yazarları, bu noktada birbiriyle çelişirler– 1507 yazında Varthema’nın da bulunduğu gemiyle Lizbon’a geri dönmüştür. Ama uzak ülkeler, denizcinin kanına girmiştir bir kez. Portekiz ona yabancı gelir ve kısa iznini, onu asıl yurdu olan maceraya götürecek Hindistan filosunu dört gözle beklemekle geçirir. Macellan’ı Hindistan’a götüren bu yeni filonun özel bir görevi vardır. Hiç kuşkusuz, saygınlık peşindeki Ludovico de Varthema, Malakka kentinin zenginliğini saraya rapor etmiş, Baharat Adaları’nı gören ilk Avrupalı ve Hıristiyan olarak adalar hakkında ayrıntılı bilgi vermişti. Portekiz sarayı, baharatın hazine odası olan Islas de la Especeria ele geçirilmediği sürece Hindistan’ın fethinin tamamlanmış, zenginliğin hepsine sahip olunmuş sayılamayacağını onun verdiği bilgiler sayesinde anlar; ancak bunun için önce hazine adasının anahtarını, yani Malakka kentini ve boğazını ele geçirmek gerekir (bugünkü Singapur’un stratejik önemini İngilizler de iyi bilir), işe yaradığı daha önce de görülen ikiyüzlü bir strateji izlenir; derhal bir savaş donanması göndermek yerine, Lopes de Sequeira’ya, emrindeki dört gemiyle Malakka’ya yavaş yavaş sokulması, bölgeyi iyice araştırması, sonra da barışçı tüccar maskesine bürünerek ilişki kurması emredilir.

Küçük filo kayda değer bir olay yaşamadan 1509 Nisanı’nda Hindistan’a ulaşır. Kaliküt yolculuğu daha on yıl öncesine kadar Vasco da Gama’nın eşsiz kahramanlığı olarak tarihe geçer, göklere çıkarılırken her Portekizli kaptanın üstesinden geldiği bir iştir artık. Portekizlilerin Lizbon’dan Mombasa’ya, Mombasa’dan Hindistan’a kadar bilmedikleri kayalık, bilmedikleri liman kalmamıştır; artık ne bir rehbere ihtiyaç duyulur ne de “astronomi üstadı”na. Fakat Sequeira, 19 Ağustos’ta Koçin Limanı’ndan çıkıp doğuya ilerlediğinde Portekiz gemileri, bilinmeyen sularda seyretmeye başlar.

Üç haftalık bir yolculuktan sonra 11 Eylül 1509’da Portekiz gemileri tarihte ilk kez Malakka Limanı’na yanaşır. Acar Varthema’nın, bu limana “dünyanın başka bir yerinde olduğundan daha çok geminin girip çıktığını” söylerken hiç de abartmadığını daha uzaktan anlarlar. Geniş limanda Malay Adaları, Çin ve Siyam’dan gelen büyüklü küçüklü rengârenk barca’lar, yelkenli gemiler ve tekneler, yelkenleri birbirine değecek sıklıkta yan yana sıralanmıştır. Zira Aurea Chersonesus, yani Singapur Boğazı, doğal konumu nedeniyle Asya’nın en büyük aktarma limanıdır. Doğudan batıya, kuzeyden güneye, Hindistan’dan Çin’e, Maluku Adalarından, İran’a giden her gemi, Doğu’nun Cebelitarık’ından geçmek zorundadır. Bütün mallar, Maluku karanfili, Seylan yakutu, Çin porseleni, Siyam fildişisi, Bengal kaşmiri, Timor sandalağacı, Arapların dımışkı denen kakmalı kılıcı, Malabar Kıyısı’nın karabiberi ve Borneo köleleri bu antrepoda takas edilmektedir. Alçak evlerin ahşaptan karmaşasının ortasında göz kamaştırıcı bir saray ve taş caminin yükseldiği bu Doğu ticaret merkezinde dünyanın tüm ırkları, ten renkleri ve dilleri Babil’i andıran bir keşmekeş içinde kaynaşmaktadır.

Portekizliler, gemilerinin güvertesine doluşup bu muhteşem kenti şaşkınlıkla seyrederler, güneş ışığında parıl parıl parlayan bu Doğu elmasına baktıkça ağızlarının suyu akar; bu elmas, Portekiz’in Hint tacını süsleyen en parlak mücevher olacaktır. Öte yandan, Malakka prensi, bu tehlikeli yabancı gemileri sarayından şaşkınlık ve huzursuzluk içinde izler. “Sünnetsiz haydutlar demek buraya da geldiler, lanet olasıcalar Malakka’nın yolunu da buldular demek!” Almeida ve Albuquerque’nin savaş ve kıyım haberleri binlerce mil ötelere yayılmıştır zaten; bu korkunç Lusitanların29 amacının, Siyam ve Japon gemiciler gibi barış içinde ticaret yapmak olmadığı, her şeyi gasp edecekleri ânın gelmesini sinsice bekledikleri Malakka’da bilinmektedir. Yapılacak en akıllıca şey, bu dört gemiyi limana sokmamak olurdu; çünkü hırsızlar eşikten bir kez adım attı mı, çok geçtir artık. Ama Sultan, Portekiz gemilerindeki o kara, suskun ağızlı ağır topların öldürücü etkisi hakkında sağlam bilgiler edinmiştir; bu beyaz haydutların şeytan gibi dövüştüğünü, direnmenin mümkün olmadığını bilmektedir. Ona göre, en iyisi, yalana yalanla, sahte dostluğa sahte konukseverlikle, hileye hileyle karşılık vermek ve onlar öldürücü darbeyi indirmeden önce saldırı ânını kollamaktır.

Bu yüzden Malakka sultanı, Sequeira’nın elçilerini abartılı bir coşkuyla karşılar, abartılı bir teşekkürle hediyeleri kabul eder. Portekizlilerin ziyaretinden memnunluk duyduğunu, canları istediği gibi ticaret yapabileceklerini buyurur. Birkaç gün içinde onlara, gemilerini ağzına kadar dolduracak karabiber ve daha başka baharat getirteceğini söyler. Kaptanları, sarayına yemeğe davet etme nezaketinde bulunur; kaptanlar, bu davete –çeşitli uyarılar nedeniyle– icabet etmeseler de, denizciler bu yabancı, konuksever kentte serbestçe dolaşır, gönüllerince eğlenirler. Nihayet karaya ayak basmanın, cilveli kadınlarla eğlenmenin, leş gibi kokan kamarada ya da çıplak insan-hayvanların domuz ve tavuklarla iç içe yaşadığı pis köylerden birinde konaklamak zorunda kalmamanın sevincini yaşarlar. Tayfalar, çayhanelerde oturup sohbet eder, pazarlarda alışveriş yaparlar, keskin Malay içeceklerinin ve taze meyvelerin tadını çıkarırlar: Lizbon’dan ayrıldıklarından beri hiçbir yerde böylesine sıcak karşılanmamış, böyle bir konukseverlik görmemişlerdir. Malay halkı da yiyecekle doldurdukları küçük, hızlı kayıklarıyla Portekiz gemilerine gider, gemi halatlarına maymun gibi tırmanıp güverteye çıkar, daha önce hiç görmedikleri yabancı şeyleri hayretle seyrederler. Canlı bir değiştokuş trafiği yaşanır; Sultan’ın Sequeira’ya, söz verdiği üzere malları hazır ettiğini ve ertesi gün malların günbatımına kadar yüklenebilmesi için tüm sandallarını kıyıya göndermesini bildirdiğini öğrenmek, mürettebatın hiç işine gelmez.

Değerli malların bu kadar çabuk temin edilmesine sevinen Sequeira, dört geminin tüm sandallarını yeterli mürettebatla birlikte kıyıya gönderir. Bir Portekiz asilzadesi olarak tüccarlığı kendi seviyesinin altında gören Sequeira gemide kalır ve böylesine sıkıcı, sıcak bir günde gemide yapılacak en akıllı işi yaparak yoldaşlarından biriyle satranç oynar. Diğer üç gemi de miskin bir sessizlik içindedir. Fakat küçük karavelanın kaptanı Garcia de Sousa’yı rahatsız eden bir şey olur: Yarı yarıya terk edilmiş dört geminin etrafında mal yüklemek bahanesiyle dolaşan Malay kayıklarının, halatlara tırmanıp gemilere çıkan şu yarı çıplak delikanlıların sayısı anbean artmaktadır. Sonunda, fazlaca dostluk gösteren Sultan’ın aynı anda hem denizde hem karada haince bir baskında bulunmasından kuşkulanmaya başlar.

Neyse ki küçük karavela kendi sandalını kıyıya göndermemiştir; Sousa en güvendiği adamına derhal sandala atlayıp amiral gemisine gitmesini ve amirali uyarmasını emreder. Sousa’nın en güvenilir adamı, sobresaliente Macellan’dan başkası değildir. Hızlı, enerjik kürek darbeleriyle amiral gemisine giden Macellan, Kaptan Sequeira’nın hâlâ rahat rahat satranç oynadığını görür. Fakat iki oyuncunun etrafının bellerinde hançer, güya oyunu seyreden çok sayıda Malay’la sarılmış olması Macellan’ın hiç hoşuna gitmez. Kimseye belli etmeden Sequeira’yı uyarır. Amiral kuşku uyandırmamak için oyuna devam eder; ama tayfalardan birine gözcü direğine çıkıp etrafı kolaçan etmesini emreder ve oyun boyunca elini kılıcının kabzasından bir an olsun ayırmaz artık.

Macellan’ın uyarısı son, en son anda gelmiştir. Tam o sırada Sultan’ın sarayından, saldırıyı aynı anda hem karada hem denizde başlatma işareti veren bir duman sütunu yükselir. Neyse ki, gemi direğinde etrafı gözetleyen tayfa vaktinde alarm verir. Sequeira ayağa fırlar ve Malaylar hançerlerine davranamadan hepsini tepeler. Hücum borusu çalınır, mürettebat güvertede toplanır; gemilerdeki Malayların hepsi denize dökülür, silahlı Malay teknelerinin, gemileri batırmak için dört bir yandan akın etmesi boşunadır: Sequeira, limandan demir alacak kadar vakit kazanmış, güçlü top atışları sayesinde nefes almıştır. Gemilere karşı saldırı Sousa’nın uyanıklığı, Macellan’ın çabukluğu sayesinde başarısızlığa uğramıştır.

Güven içinde karaya çıkan zavallıların durumu daha vahimdir: sokaklarda dolaşırken, binlerce sinsi düşmana hazırlıksız yakalanan bir avuç adam. Portekizlilerin çoğu ânında boğazlanır, pek azı kıyıya kaçmayı başarır. Fakat artık çok geçtir: Malaylar sandalları ele geçirdiği için gemilere ulaşmak imkânsızdır; Portekizliler birbiri ardına can verir. Yalnızca tek bir kişi, içlerinde en cesur olanı dövüşmeyi sürdürür: Macellan’ın en samimi, en candan arkadaşı Francisco Serrão. Etrafı sarılmıştır, yaralıdır, hiçbir umut yoktur. Ama dostu için hayatını tehlikeye atmaktan korkmayan Macellan, yanına bir asker daha alıp küçük kayığına atlar ve imdada yetişir. Sayıca kat kat üstün düşmanın arasından bir-iki kuvvetli darbeyle çekip aldığı dostunu küçük kayığına atarak, onun hayatını kurtarır. Portekiz filosu, bu korkunç saldırıda gemi sandallarını ve mürettebatın üçte birden fazlasını yitirir. Macellan ise bir kan kardeş kazanır, kan kardeşinin dostluğu ve güveni gelecekteki girişiminde çok önemli bir rol oynayacaktır.

Macellan’ın henüz kendini belli etmeyen kişiliğinin en önemli özelliği, yani cesur kararlılığı ilk kez bu vesileyle görülür: Doğasında patetik olan, varlığında dikkat çeken hiçbir şey yoktur; Hint Savaşı’nı yazan tüm tarihçilerin onca zaman onu görmemelerini anlayabilir insan; zira Macellan hayatı boyunca kendini gizlemeyi bilmiştir. Dikkat çekmeyi, kendini sevdirmeyi beceremez. Ama ona bir görev verildiğinde, daha da önemlisi kendisi bir görev üstlendiğinde, anlaşılması zor, içekapanık bu insan, zekâ ve cesaretin parlak bileşimiyle harekete geçer. Fakat başarılarıyla övünmeyi, bunları kullanmayı bilmez; sessizce ve sabırla arka plana çekilir yine. Susmayı bilir, beklemeyi bilir; asıl görevini başarıncaya kadar, yazgının onu daha uzun yıllar boyunca eğitim ve sınavdan geçireceğini sezer sanki. Kananur’da Portekiz donanmasının en büyük zaferini, Malakka’da en ağır yenilgisini bizzat dövüşerek yaşadıktan hemen sonra çetin denizcilik kariyerinde yeni bir cesaret sınavından daha geçmesi gerekir: Gemisi batar.

Macellan’a, her yıl muson yağmurlarıyla birlikte yurda dönen baharat gemilerinden birine eşlik etme görevi verilir; ancak kalyon, Padova Sığlığı denen yerde kayalıklara çarpar. Kazada kimse ölmez ama gemi mercan kayalıklarında paramparça olur ve bütün mürettebat bir-iki sandala sığmayacağı için kazazedelerin bir kısmının geride kalması gerekir. Elbette kaptan, subaylar ve soylular, sandallarla önce kendilerinin geri götürülmesini talep ederler, fakat bu ayrıcalık grumetes’i30, basit tayfaları kızdırır. Tehlikeli bir kavga çıkmak üzeredir ki, soylular içinde bir tek Macellan, capitanes y hidalgos31 karaya ulaşır ulaşmaz başka bir gemiyle onları almaya geleceklerine onurları üzerine yemin ettikleri takdirde, tayfalarla birlikte geride kalmaya hazır olduğunu bildirir.

“Meçhul asker” bu cesur tavrıyla komutanlarının ilk kez dikkatini çekmişe benzer. Zira kısa süre sonra, 1510 Ekimi’nde yeni kral naibi Albuquerque capitanos del Rey’in, yani kralın kaptanlarının, Goa’nın nasıl istila edileceğine dair görüş bildirmelerini istediğinde, sözcüler arasında Macellan da vardır. Böylece Macellan beş yıl boyunca sobresaliente, yani basit er ve tayfa olarak hizmet verdikten sonra, nihayet subaylığa yükselmiş olur; nitekim Sequeira’nın Malakka’da uğradığı bozgunun öcünü almakla görevlendirilen Albuquerque’nin donanmasına bu vasıfla katılmasına karar verilir.

Ve Macellan, iki yıllık bir aradan sonra Uzakdoğu’ya, aurea chersonesus’a bir kez daha yelken açar. Seçkin savaş donanmasının on dokuz gemisi 1511 Temmuzu’nda Malakka Limanı’nın önünde tehditkârca sıralanır ve hain ev sahibine karşı acımasız bir savaş başlatır. Sultan’ın direncini kırması, Albuquerque’nin altı haftasını alır. Ondan sonra da talancıların eline öyle bir ganimet düşer ki, böylesini kutsal Hindistan’da bile görmemişlerdir; fethedilen Malakka’yla birlikte tüm Doğu âlemini avucunda tutmaktadır Portekiz. Şahdamarı ebediyen kesilen Müslüman ticareti, birkaç hafta içinde kan kaybından ölür. Cebelitarık’tan, “Herakles Sütunları”ndan Singapur Boğazı’na, aurea chersonesus’a kadar tüm denizler Portekiz okyanusudur artık. İslam dünyasına kadim zamanlardan bu yana inen en büyük darbenin uğultusu, Çin’den Japonya’ya, sevinç içindeki Avrupa’ya kadar yankılanır. Papa, Hıristiyanlığa dünyanın yarısını bahşeden Portekizlilerin bu muhteşem başarısına inananlar kalabalığı önünde şükran duaları okur ve Roma, Caput mundi’nin32 Caesar’lar zamanından beri görmediği bir zafere sahne olur. Tristão de Cunha önderliğindeki bir elçilik heyeti, fethedilen Hindistan’ın zafer ganimetini getirir: değerli koşumlarla süslü atlar, leopar ve panterler; fakat zafer alayının en nadide parçası, Portekiz gemileri tarafından canlı canlı getirilen ve halkın zafer nidaları arasında Kutsal Baba’nın önünde üç kez diz çöken bir fildir.

Ama Portekiz’in azgın yayılma isteğini, bu zafer bile tatmin etmeye yetmez. Büyük bir zaferin galibi tatmin ettiği, tarihte asla görülmemiştir; öyle ya, Malakka, especeria’nın hazine odasının anahtarıdır sadece; bu anahtarı ele geçiren Portekizliler asıl hazinelere ulaşmak, Sunda Adalarının efsanevi zenginlikteki Baharat Adaları’nı, Ambon, Banda, Ternate ve Tidore’yi ele geçirmek isterler. António de Abreu’nun komutası altında üç gemi sefere hazırlanır ve dönemin vakanüvislerinin yazdığına göre, o dönemde dünyanın Doğu’daki en uç noktasına yapılan sefere katılanlar arasında Macellan da vardır. Oysa o sırada Macellan’ın Hint dönemi sona ermiştir. “Yeter,” der yazgı ona. “Yeter Doğu’da gördüklerin, yeter yaşadıkların! Yeni yolların, kendi yollarının zamanıdır artık!” Macellan, hayatı boyunca düşleyeceği, bundan sonra ruh gözüyle büyülenmiş gibi bakakalacağı masalımsı Baharat Adaları’nı asla por vista de ojos33, dünya gözüyle göremez. Bu altın kıymetindeki adalara ayak basma şansına asla sahip olamaz, bu adalar onun için bir düş, onun yaratıcı düşü olarak kalacaktır. Fakat hiç görmediği bu adaları, Francisco Serrão’yla dostluğu sayesinde sanki görmüş, yaşamış gibi olacak, dostunun başından geçen garip Robinson macerası, döneminin en büyük, en cesur macerasına atılmak için cesaret verecektir ona.

Francisco Serrão’nun, Macellan ve daha sonraki dünya seyahati için bunca önem taşıyan garip, özel macerası, Portekizlilerin savaş ve kıyımlarının kanlı tarihinin ortasında, insana ilaç gibi gelen hoş bir epizottur; övgüyle göklere çıkarılan tüm kaptanlar içinde özel ilgiyi en çok da bu şöhretsiz kaptan hak eder. Francisco Serrão, yurda dönen canciğer dostu Macellan’la Malakka’da vedalaştıktan sonra diğer iki geminin kaptanıyla birlikte efsanevi Baharat Adaları’na yelken açar. Yemyeşil kıyıya kazasız belasız ulaşır ve hiç ummadıkları kadar içtenlikle karşılanırlar. Zira bu uzak kıyılara, kültürleri ve savaşçılıklarıyla Müslümanlar henüz gelmemiştir: Halk çıplaktır ve barış içinde yaşar, ne para bilir ne de kâr peşindedir. Naif adalılar bir-iki küçük zil ve bilezik karşılığında büyük miktarlarda karanfil verirler ve Portekiz gemileri ilk iki ada olan Banda ve Ambon’da ağzına kadar baharatla dolduğu için Amiral de Abreu, diğer Baharat Adaları’na gitmeye gerek kalmadığına, tüm hazinelerle birlikte hızla Malakka’ya geri dönmeye karar verir.

Gemilerin fazlaca yüklenmesinin nedeni açgözlülüktü belki de; zira bu ağır yüke dayanamayan gemilerden biri, tam da Francisco Serrão’nun komutasındaki, bir kayalığa çarparak paramparça olur, kazazedelerin kurtarmayı başardıkları tek şey hayatlarıdır. Hiç bilmedikleri bir kumsalda yapayalnız kalakalırlar, Serrão acınası bir biçimde ölmek üzereyken hınzırca bir hileyle bir korsan gemisini ele geçirmeyi ve Ambon’a geri dönmeyi başarır. Adanın reisi, büyük efendileri nasıl içtenlikle karşıladıysa kazazedeleri de aynı dostlukla karşılar ve onlara öylesine cömert bir konukseverlik gösterir ki (fueron recibidos y hospedados con amor, veneracion y magnificencia34) Portekizliler, mutluluk ve minnettarlıktan ne yapacaklarını bilemez. Şimdi, mürettebat dinlenir dinlenmez Francisco Serrão’nun bir subay olarak yapması gereken, Malakka’ya sürekli gidip gelen yelkenli teknelerden birine atlayıp amiralinin yanına gitmek ve bağlılık yemini ettiği Portekiz kralı için savaşmaktı elbette.

Ama cennet doğa, sıcak, ferahlatan iklim, Francisco Serrão’nun askerî disiplin duygusunu iyice gevşetir. Ve birdenbire, binlerce mil ötedeki Lizbon sarayında bir kralın homurdanıp kızması, onu kaptanlar ya da emekli devlet memurları listesinden çıkarması hiç umurunda olmamaya başlar. Portekiz için elinden geleni yaptığına, hayatını yeterince tehlikeye attığına inanır. Artık o, Francisco Serrão, hayatın tadını bu ebedî mutlu adadaki tüm giysisiz ve dertsiz insanlar gibi keyifle ve tasasızca çıkarmak ister. Varsın diğer tüm tayfalar ve kaptanlar denizleri taramaya devam etsinler, varsın yabancı simsarlara kan ve terleriyle karabiber ve tarçın sağlamayı sürdürsünler, varsın sırf Lizbon alfândega35 kasalarını gümrük vergileriyle doldursun diye sadık budalalar olarak tehlike ve çatışmalara girsinler. O, Francisco Serrão, Portekiz filosunun ci-devant36 kaptanı, savaştan, maceradan ve baharat ticaretinden bıkmıştır artık. Cesur kaptan fazla törene gerek duymadan, kahramanlıkların dünyasından doğayla iç içe huzurla yaşayanların dünyasına geçiş yapar ve bundan sonra özel hayatını bu sevimli küçük halkın ilkel, muhteşem gevşeklikteki tarzınca sürdürmeye karar verir. Ternate kralının ona bahşetme lütfunda bulunduğu vezirlik pozisyonu ona fazla iş çıkarmaz, bir keresinde, kralının girdiği küçük bir savaşta askerî danışmanlık yapmak zorunda kalır, o kadar. Ödül olarak kendisine bir ev, köleler ve hizmetçiler, ayrıca güzel bir siyahi kadın verilir, karısı ona iki ya da üç çocuk doğurur.

İthake’sini unutan başka bir Odysseus olarak, esmer tenli Kalypso’sunun kollarında uzun yıllar geçirir ve tek bir hırs meleği bile onu bu dolce far niente37 cennetinden kovamaz. Bu gönüllü Robinson, bu ilk medeniyet kaçkını ölümüne kadar hiç terk etmediği Sunda Adalarında dokuz yıl yaşadı; Francisco Serrão, Portekiz kahramanlık döneminin fatih ve kaptanlarının belki en kahraman olanı değildi; ama muhtemelen en akıllı ve de en mutlu olanıydı.

Francisco Serrão’nun dünyadan böylesine romantik bir biçimde kaçışının ilk başta Macellan’ın yaşamı ve girişimiyle ilgisi yok gibidir. Oysa gerçekte, hiç tanınmayan bu küçük kaptanın Epikurosçu vazgeçişi, Macellan’ın hayatına, dolayısıyla da dünya keşif tarihine çok büyük etkide bulunmuştur. Zira iki dost, aralarındaki devasa mekânsal uzaklığa rağmen, bağlarını hiç koparmamıştır. Ne zaman adasından Malakka’ya, oradan da Portekiz’e bir haber iletme fırsatı çıksa Serrão, Macellan’a ayrıntılı mektuplar yazar, yeni yurdunun zenginlik ve güzelliklerini coşkuyla anlatır. Serrão aynen şunları yazar: “Ben burada, Vasco da Gama’nın dünyasından daha zengin ve daha büyük olan yeni bir dünya buldum.” Tropiklerin büyüsüyle mest olan Serrão, artık nankör Avrupa’yı ve pek kazançlı sayılamayacak işini bırakıp en yakın zamanda yanına gelmesi için sıkıştırır dostunu. Ve Macellan’ın aklına, Uzakdoğu’daki bu adalara Kolomb’un yolundan (batıdan) değil de Vasco da Gama’nınkinden (doğudan) gitmenin daha akıllıca olup olmadığı fikrini getiren de hiç kuşkusuz Serrão’dur.

İki dost arasındaki görüş alışverişinin nereye vardığını bilmiyoruz. Fakat bu ikisinin aklında belirli bir şey olsa gerek, zira Serrão’nun ölümünden sonra bulunan belgeleri arasında, Macellan’ın dostuna, Ternate’ye “Portekiz üzerinden değilse bile bir başka yol”dan çok yakında gelmeyi söz verdiği bir mektubu vardır. Ve bu yeni yolu bulmak Macellan’ın hayatının ideali olur.

Güneş yanığı teninde bir-iki yara izi, Malakka’da satın aldığı Malay bir köle ve bu ideal – Macellan’ın Hint diyarlarındaki yedi yıllık hizmetinden sonra yurduna götürebildiği bu üç şeyden ibarettir. Savaş yorgunu asker nihayet 1512’de Lizbon’a ayak bastığında ve yedi yıl önce geride bıraktığından bambaşka bir Lizbon’la karşılaştığında kim bilir ne büyük ve belki de öfkeli bir şaşkınlık duymuştur. Daha Belém’e girer girmez şaşkınlık içinde etrafına bakınır. Zamanında Vasco da Gama’nın limandan ayrılışının kutsandığı o küçük kilisenin yerinde artık devasa, muhteşem bir katedral yükselmektedir, Hint baharatının vatanına getirdiği o büyük zenginliğin ilk görünür işaretidir bu katedral. Nereye baksa bir değişiklik görür. Eskiden tek tük kayıkların geçtiği nehirde yelkenler dizi dizi sıralanmakta, kıyıdaki tersanelerden daha hızlı, daha büyük filolar üretme telaşındaki zanaatkârların çekiç sesleri yankılanmaktadır. Limanda direk direğe sıralanan yerli ve yabancı gemilerin bayrakları dalgalanmaktadır, ön liman tıklım tıklımdır, depolar malla doludur, yeni inşa edilmiş muhteşem köşklerin aralarındaki sokaklarda binlerce insan gürültüyle gidip gelmektedir. Ticaret acentelerinde, döviz dükkânlarında, emlakçı bürolarında Babil’in tüm dilleri kulağa çalınmaktadır – Hindistan’ın pervasızca sömürülmesi sayesinde Lizbon, on yıl içinde küçük bir kentten bir dünya kentine, lüks bir kente dönüşmüştür. Üstü açık saltanat arabalarındaki soylu kadınlar Hint incilerini seyre sunmakta, görkemli giysiler içindeki dev bir asilzade sürüsü, sarayda yaltaklık yapmaktadır. Ve yurda dönen Macellan anlar ki, kendisinin ve yoldaşlarının döktüğü kanlar, burada gizemli bir kimyayla altına dönüşmüştür. Onlar güneyin yakıcı güneşi altında savaşır, acı çeker, özveride bulunur ve kan dökerken Lizbon, onların sayesinde İskenderiye ve Venedik’in mirasçısı, “Talihli” Manuel Avrupa’nın en zengin hükümdarı olmuştur. Yurdu tepeden tırnağa değişmiştir, eski dünyadaki insanlar artık daha zengindir, bol keseden, haz ve israf içinde yaşamaktadır, sanki fethedilen baharat, kazanılan altın, duyuları kanatlandırmıştır – yalnızca o, Macellan, yurdundan nasıl ayrıldıysa öyle geri dönmüştür: kimsenin beklemediği, kimsenin teşekkür etmediği, kimsenin selamlamadığı “meçhul asker”. Portekizli asker Fernão de Magalhães, Hindistan’da geçirdiği yedi yıldan sonra yurduna döndüğünde bir yabancı gibidir.

25. Çanakkale Boğazı.

26. (Port.) Asilzade.

27. (İsp.) Seçkin.

28. (İsp.) Baharat Adaları.

29. Bugünkü Portekiz’de yaşamış eski İber halkı.

30. (İsp.) Miçolar.

31. (İsp.) Kaptanlar ve beyefendiler.

32. (Lat.) Dünyanın başı. Roma kentine verilen, dünyanın başkenti anlamındaki isim.

33. (İsp.) Kendi gözleriyle.

34. (İsp.) Sevgi, saygı ve ihtişam içinde karşılanıp ağırlandılar.

35. (Port.) Gümrük.

36. (Fr.) Bugüne dek.

37. (İt.) Keyifli avarelik.

Macellan zincirlerini kırıyor

Haziran 1512 – Ekim 1517

Kahramanlık çağlarında duygusallığa yer yoktu, hâlâ da yoktur; İspanya ya da Portekiz için dünyaları fetheden o gözüpek fatihler, krallarından pek az teşekkür almışlardır. Kolomb, Sevilla’ya zincire vurulmuş bir halde döner, Cortés gözden düşer, Pizarro öldürülür, Pasifik Okyanusu’nu keşfeden Nuñez de Balboa’nın boynu vurulur; Portekizli savaşçı ve şair Camões, rezil eyalet memurlarının iftirasına uğrar ve büyük yoldaşı Cervantes gibi, gübre yığınını andıran bir zindanda aylar, yıllar geçirir. Keşifler, çağının büyük nankörlüğüdür: İspanya kraliyet hazinesi için Montezuma’nın altınlarını çalan, İnkaların hazine odalarını soyup soğana çeviren tayfa ve askerler, yurda döndüklerinde, Cadiz ve Sevilla’nın liman sokaklarında, bitli, sefil, hasta dilenciler ve sakatlar olarak perişan halde sürünür, sömürgelerde ölmemeyi başaranlar, memlekette uyuz köpekler gibi bir kenara atılır. Öyle ya, bu isimsiz kahramanların hizmetleri, güvenli saraydan dışarıya adım atmamış, zenginlikleri kendi ceplerine akıtmayı pek iyi bilen asilzadelerin umurunda mıdır sanki? Onlar saray asalakları, adelantado38 olarak yeni eyaletlerin valiliğine getirilir, ceplerini altınla doldurur ve yıllarca fedakârlık edip bitkin düştükten sonra memlekete dönme budalalığını gösteren sömürge savaşçılarını, subaylarını arpalıklarına giren can sıkıcı yaratıklar olarak bir kenara iterler. Macellan’ın Kananor, Malakka ve başka birçok yerde savaşmış, hayatını ve sağlığını Portekiz için tehlikeye atmış olması, yurduna döndüğünde onurlu bir işe ya da güvenceye sahip olacağı anlamına gelmez. Lütfedip onu emekli olacak, daha doğrusu sadaka alacak kişiler listesine yazmalarını, soylu olmasına ve adının kralın bütçesinde (criçao de el Rey) daha önce de yer alması tesadüfüne borçludur; başlangıçta listede en sonlarda yer alan Macellan’a mozo fidalgo olarak ayda bin reis tutarında bir sadaka verilir. Ancak bir ay sonra muhtemelen şiddetli itirazlar sonucunda küçük bir basamak çıkar ve aylığı 1.850 reis olan fidalgo escudeiro’ya (bir başka kaynağa göre, aylığı 1.250 reis olan cavalleiro fidalgo39) yükselir. Bu unvanların hangisi doğru olursa olsun, hiçbiri de çok önemli değildir, zira bu şaşaalı unvanlar, Macellan’a kraliyet sarayının arka odalarında işsiz güçsüz oturmaktan başka bir hak tanımaz. Fakat onur ve hırs sahibi bir insan hiçbir şey yapmasa bile bu kadar aşağılayıcı bir sadaka almaya uzun süre katlanamaz. Bu nedenle Macellan’ın ilk fırsatta askerliğe geri dönmesine şaşmamak gerek.

Macellan hemen hemen bir yıl beklemek zorunda kalır. Fakat nihayet 1513 yazında Kral Manuel, korsan Mağribileri avlayabilmek için Fas’a karşı büyük bir harekâtın hazırlıklarına başladığında, Hindistan savaşçısı Macellan derhal orduya yazılır – böyle bir karar, ona dayatılan koşullardan duyduğu hoşnutsuzlukla açıklanabilir ancak. Zira neredeyse yalnızca gemide hizmet veren ve denizde geçirdiği yedi yılda döneminin en tecrübeli denizcilerinden biri haline gelen Macellan, asıl becerisini kara savaşında gösteremez ki. Fakat Azamor’a gönderilen büyük orduda hiçbir rütbesi ve komuta yetkisi olmayan basit bir subaydır yalnızca. Tıpkı Hindistan’da olduğu gibi, raporlarda adı ön planda geçmez, fakat kendisi, tıpkı Hindistan’da da olduğu gibi tehlikede daima ön saflardadır. Macellan en önde çarpışırken bir kez daha –bu üçüncü olmuştur– yaralanır. Dizine inen bir mızrak darbesi siniri zedeler ve sol bacağı, hayatı boyunca aksak ve yarı felçli kalır.

Hızlı koşamayan ve at binemeyen bir topal, cephede işe yaramaz. Bu durumda Macellan, Afrika’dan artık rahatlıkla ayrılabilir ve savaş gazisi olarak daha fazla gelir talep edebilirdi. Ama Macellan tam gönlüne göre bir ortam olan orduda, savaşta, tehlikede kalmakta ısrar eder; bunun üzerine, yaralı Macellan’a, Mağribilerden gasp edilen at ve hayvanlardan oluşan dev bir ganimeti quadileiro dos preses, yani ganimet idarecisi olarak bir başka subayla birlikte idare etme görevi verilir; ve burada şaibeli bir olay olur. Bir gece dev otlaktan düzinelerce koyun kaybolur ve Macellan ile subay arkadaşının ganimetin bir kısmını Mağribilere gizlice geri sattıkları ya da hayvanlarını gece otlaktan almalarına göz yumdukları gibi adi bir söylenti yayılır. Ne gariptir ki, on beş-yirmi yıl sonra Portekiz sömürge memurları, Portekiz’in diğer ünlü insanı şair Camões’e de aynı iftirayı atacak, onu yolsuzlukla suçlayıp aşağılayacaklardır; yıllarca bulundukları Hindistan’da talanlardan zengin olmak için ellerine yüzlerce fırsat geçtiği halde, altın diyarından yurtlarına beş parasız dönen bu iki adamın onurları aynı rezil şüpheyle kirletilir.

Fakat neyse ki, Macellan uysal Camões’ten daha dirençlidir. Bu alçaklar tarafından yargılanıp Camões gibi aylarca hapishanelerde sürünmek, onun için söz konusu bile olamaz. Düşmanlarına Camões gibi sırtını dönmek yerine, söylenti çıkar çıkmaz, henüz kimse onu açıkça suçlamaya cesaret edemeden ordudan ayrılır ve tazminat talebinde bulunmak üzere Portekiz’e gider.

Macellan’ın kendini bu belirsiz olayda bir an bile suçlu olarak görmediğinin kanıtı, Lizbon’a döner dönmez Kral’ın huzuruna çıkmayı istemesidir; ama bunun nedeni asla kendini savunmak değildir, tam tersine: Verdiği hizmetlerin bilincindedir ve daha onurlu bir işi, daha iyi bir ücreti hak ettiğini düşünmektedir. Bir kez daha iki yılını harcamış, cephede bir kez daha yaralanmış, neredeyse sakat kalmıştır. Fakat Macellan umduğunu bulamaz; Kral Manuel, kendinden emin alacaklının isteklerini sıralamasına fırsat bile vermez. Afrika’daki başkomutanlıktan, dikkafalı kaptanın başına buyruk davrandığı ve Fas’taki orduyu üstlerinden izin almadan terk ettiği haberini alan Kral, bu kıdemli gaziye, adi bir asker kaçağı gibi davranır. Macellan’a söz hakkı bile tanımaz ve derhal Afrika’daki birliğine geri dönmesini ve başkomutanının huzuruna çıkmasını emreder. Macellan disipline uymak, itaat etmek zorunda kalır. Azamor’a giden ilk gemiyle geri döner. Orada açık bir soruşturma yapılması söz konusu bile değildir elbette; kimse kıdemli subayı suçlamaya cesaret edemez ve ordudan onuruyla ayrıldığı, komutanı tarafından hassaten vurgulanan Macellan, masumiyetini ve tüm hizmetlerini kanıtlayan belgelerle birlikte Lizbon’a döner – nasıl bir kırgınlık içinde olduğunu varın siz düşünün! Nişanlar yerine suçlamalara layık bulunmuş, ödüller yerine yaralar almıştır – şimdiye kadar hep susmuş, sessiz sedasız arka planda kalmıştır. Fakat artık otuz beş yaşındadır ve bir sadaka ister gibi hakkını istemekten bıkmıştır.

Böylesine hassas bir durumda Macellan’ın yapacağı en akıllıca şey, Lizbon’a döner dönmez Kral Manuel’e gitmemek, yine aynı taleplerde bulunmamak olurdu. Bir süre sessiz kalıp saray çevresinde ilişkiler ve dostluklar kurmak, havayı koklamak ve yaltaklanmak elbette daha avantajlı olurdu. Ama kurnazlık ve uysallık, Macellan’ın asla beceremediği şeylerdir. Onun hakkında ne kadar az şey bilsek de şu kadarı kesindir: Bu esmer, kısa boylu, albenisiz ve suskun adam, kendini sevdirme becerisinin zerresinden bile yoksundu. Neden bilinmez, Kral, yaşadığı sürece onu düşman bildi (sempre teve hum entejo40); Macellan’ın sadık yoldaşı Pigafetta bile deniz subaylarının ondan nefret ettiğini itiraf etmek zorunda kalır (li capitani sui lo odiavano41). Kleist’ın Rahel’inin dediği gibi, “aleyhinde olan çok kişi vardı.” Gülümsemeyi bilmezdi, sevimli, lütufkâr davranmayı, fikirlerini, düşüncelerini usturuplu bir biçimde dile getirmeyi de bilmezdi. Suskun, içekapanık, hep bir yalnızlık halesiyle çevrili bu garip adam etrafına buz gibi soğuk, rahatsız edici, kuşku dolu bir hava yaymış olmalı; zira onunla yakınlaşan çok az kişi oldu, içini bilenlerse onun sessiz sedasız arka planda kalma isteğinde, arpalığın etrafında itişip kakışan unvan avcılarının hırsından, arsızlığından daha fazla kuşku uyandıran bir şeyler seziyorlardı. Küçük, mermi gibi sert, derin gözlerinin ve sakalla çevrili ağzının ardında bir şey sıkı sıkıya gizliydi hep, herkesten sakladığı bir sırrı vardı; içindeki sırrı sımsıkı kenetli dudaklarının ardında yıllarca saklamayı bilmiş bir insan sıradanlara, sırsızlara tekinsiz gelmiştir daima. Başından beri Macellan, akıl sır erdirilemeyen yaradılışı yüzünden hep dirençle karşılaşmıştır. Onunla olmak, ondan yana olmak kolay değildi ve bu trajik adam için belki de en zoru, bu kadar yalnız olmaktı.

Fidalgo escudeiro Fernão de Magalhães, yine yapayalnız, hiçbir koruyucusu ve destekçisi olmadan, sarayda düşünülebilecek en kötü yolu, yani dürüst ve dolaysız yolu seçerek, Kralı’nın ikinci kez huzuruna çıkar. Kral Manuel, Macellan’ı, selefi II. João’nun Kolomb’u başından savdığı salonda, hatta belki de aynı tahtta otururken kabul eder: Tarihî bir olay aynı yerde bir kez daha tekrarlanır. Zira kısa boylu, çiftçi gibi geniş omuzlu, tıknaz, kara sakallı, derin bakışlı Portekizli, onu hor gören ve birazdan başından savacak olan hükümdarının önünde eğilirken, o yabancı Cenovalınınkinden aşağı olmayan bir düşünce taşır; Macellan cesaret, kararlılık ve deneyim bakımından ünlü selefinden üstündür belki de. O kader ânının hiçbir tanığı olmasa da dönemin tarih yazarlarının birbiriyle örtüşen tasvirleri, zamanın derinliklerinden taht salonunu görmemizi sağlar: Macellan aksak bacağıyla topallaya topallaya tahta yürür, kralın önünde eğilerek o adi iftiraların haksızlığını kesin olarak kanıtlayan belgeleri sunar. Ondan sonra da ilk ricasında bulunur: Kral’ın, aldığı yaraları nedeniyle artık savaşamayacağını göz önünde bulundurmasını ve aylık gelirini, moradia’sını, yarım cruzado (bugün aşağı yukarı bir İngiliz şilini değerinde) artırmasını rica eder. Talep ettiği miktar, gülünç derecede azdır ve bu gururlu, sert, hırslı adamın böyle bir sadaka için diz çöküp ricada bulunması hiç yakışık almaz. Ama Macellan’ın derdi, yarım cruzado’luk gümüş para değil, saraydaki konumu, onurudur. Moradia, yani aylık gelirin miktarı, herkesin birbirine kıskançlıkla dirsek attığı Portekiz sarayında bir asilzadenin kıdem ve öneminin simgesel ifadesidir. Hint ve Fas savaşlarının gazisi, otuz beş yaşındaki Macellan, Kral’ın tükürük hokkasını tutan ya da arabasının kapısını açan tüysüz oğlanlardan düşük bir konumda olmayı daha fazla sindiremez. Gururu, etrafındakileri ite kaka ilerlemesine izin vermediği gibi, kendinden daha genç ve düşük seviyedeki insanların emrine girmesi de mümkün değildir. Macellan, kendisinin ve yaptıklarının küçümsenmesini istemez.

Fakat Kral Manuel, bu sabırsız ricacıya kaşlarını çatarak bakar. Avrupa’nın en zengin Kral’ı için bir gümüş para mesele değildir elbette. Ama boynunu büküp ricada bulunmak yerine, haşin bir tavırla talep eden, Kral’ı ona bu miktarı bir sadaka gibi verinceye kadar beklemek yerine, kıdeminin artırılmasını sanki bir hak iddia eder gibi inatla ve ısrarla isteyen bu adamın tarzından hiç hazzetmez. Eh, bu dik kafalı herif, beklemek ve yalvarmak nasıl oluyormuş görsün bakalım! Öfkesine kulak verme bahtsızlığında bulunan Manuel, aslında el fortunado, “Talihli” kişi diye bilinen bu kral, Macellan’ın gelirini artırmayı reddederken tasarruf ettiği bu yarım cruzado için çok yakında binlerce altın duka ödemeye can atacağının farkında değildir.

Aslında Macellan’ın artık çekilip gitmesi gerekir; zira kralın çatık kaşları, saraydan bir lütuf beklenemeyeceğini yeterince anlatır. Ama gururu iyice coşan Macellan, yerlere kadar eğilip salonu terk etmek yerine, ikinci bir ricada daha bulunur ki, asıl ricası da budur zaten. Kral’ın, ona vereceği herhangi bir görev, onurlu bir iş olup olmadığını sorar; hayatı boyunca sadaka almak için henüz fazla genç ve kuvvetli olduğunu söyler. İmdi, o dönemde Portekiz gemileri her ay, hatta her hafta Hindistan, Afrika ve Brezilya’ya sefere çıkmaktadır; çok sayıdaki bu gemilerden birinin komutasını, Doğu’daki denizleri herkesten daha iyi bilen bir insana vermekten daha doğal bir şey olamaz. Bu kentte ve krallıkta eski gazi Vasco da Gama dışında bir kişi daha yoktur ki, Macellan’dan daha bilgili olduğunu iddia edebilsin. Ama bu nahoş ve huysuz adamın sert, talepkâr bakışını üzerinde hissetmek, Kral Manuel için giderek katlanılmaz bir hal alır. Macellan’a daha sonrası için açık kapı bile bırakmadan bu ricayı da reddeder: Hayır, ona verilecek bir görev yoktur.

Bu kadar. Bitti. Fakat Macellan üçüncü bir ricada daha bulunur; ama aslında bu bir rica değil, sorudur. Macellan, Kral’a, daha fazla teşvik göreceğini düşündüğü başka bir ülkede görev almasının bir sakıncası olup olmadığını sorar. Ve Kral, hakarete varan soğuk bir tavırla, bunun umurunda bile olmadığını, nerede bir göreve getirilir ve neresi hoşuna giderse orada hizmette bulunabileceğini söyler. Böylece Macellan’ın Portekiz sarayında istenmediği, ona sadakasını vermeye devam etme lütfunda bulunulacağı; ama ülkeye ve saraya sırt çevirmesinden gayet hoşnut kalınacağı açıkça anlatılmış olur.

Bu görüşmede Kral ile Macellan’ın ne konuştuklarını kimse duymamıştır. Macellan’ın asıl, gizli planını krala bu görüşmede mi, yoksa daha önce ya da sonra mı açıkladığı da bilinmiyor. Belki de fikirlerini anlatmasına fırsat bile verilmemiş, belki de soğukça reddedilmiştir; kesin olan, bu görüşmede Macellan’ın Portekiz’e kanıyla, canıyla hizmet etme arzusunu bir kez daha göstermiş olmasıdır. Ancak kaba bir biçimde reddedildikten sonra her yaratıcı insanın hayatında bir kez almak zorunda kaldığı bir kararla karşı karşıya kalır.

Macellan, kovulmuş bir dilenci gibi saraydan ayrıldığında anlar ki, artık daha fazla beklememeli, tereddüt etmemelidir. Otuz beş yaşındadır ve bir savaşçının, denizcinin savaş meydanında ve denizde öğrenebileceği her şeyi öğrenmiş ve yaşamıştır. Ümit Burnu’ndan dört kez geçmiştir, iki kez batıdan, iki kez de doğudan. Sayısız kez ölümle burun buruna gelmiş, düşman silahının soğuk metalini kanayan sıcak bedeninde üç kez hissetmiştir. Dünyada o kadar çok şey görmüştür ki, Doğu konusunda döneminin en ünlü coğrafyacı ve haritacılarından daha bilgilidir. Hemen hemen on yıllık deneyim sonucunda her tür savaş tekniğine hâkimdir, kılıç tutmayı bilir, tüfek, dümen, pusula, yelken, top, kürek ve mızrak kullanmayı bilir. Portolan42 okur, iskandil atar ve denizcilik gereçlerinden en az bir “astronomi üstadı” kadar anlar. Başkalarının kitaplarda heyecanla okuduklarını, sütliman denizleri, günlerce süren fırtınaları, deniz savaşlarını, kara savaşlarını, istila ve talanları, baskınları, batan gemileri, bütün bunları o bizzat yaşamıştır. On yıl boyunca sonsuz denizlerde binlerce gece ve gündüz sabırla beklemeyi, sonra yıldırım hızıyla karar vermeyi öğrenmiştir. Her tür insanı, sarı, beyaz, kara ve yanık tenlileri tanımış, Hindular, Zenciler, Malezyalı, Çinli, Arap ve Türklerle tanışmıştır. Denizde ve karada, tüm mevsimlerde ve deniz kuşaklarında, dondurucu soğukta ve yakıcı sıcakta kralına, ülkesine her tür hizmette bulunmuştur. Fakat hizmet etmek gençliğe özgüdür ve şimdi, otuz altı yaşında, Macellan başkalarının çıkarı ve şöhreti için yeterince fedakârlık ettiğine karar verir. Her yaratıcı insan gibi media in vita43, kendi sorumluluğunu üstlenme ve kendini gerçekleştirme arzusu duyar. Vatanı onu yarı yolda bırakmış, resmî görev ve yükümlülüklerine son vermiştir – böylesi daha iyidir: Özgürdür artık. Çoğu kez olduğu gibi, “bir insanı iten bir yumruk, gerçekte onun kendini bulmasını sağlar.”

Macellan, aldığı bir kararı hemen belli edip yansıtmaz. Çağdaşlarının tasvirlerinden onun kişiliği hakkında net bir fikir edinmek zorsa da yaşamının tüm evrelerine damgasını vurmuş çok önemli bir erdemi vardır: Macellan çok ketumdur. Ne sabırsız ne de konuşkan olan, ordunun kargaşasında bile dikkat çekmemeyi ve bir kenarda durmayı beceren Macellan, tüm düşüncelerini kendine saklamıştır. Macellan bir planını ya da bir fikrini kafasında tam olgunlaştırmadan, iyice düşünüp taşınmadan ve asla vazgeçmeyeceğinden emin olmadan kimseye açmamıştır.

Macellan, susma sanatını bu kez de mükemmel uygular. Başka birisi olsa Kral Manuel tarafından böyle bir hakarete uğradıktan sonra ülkeyi derhal terk eder ve başka bir hükümdarın hizmetine girerdi muhtemelen. Fakat Macellan, Portekiz’de sakin sakin bir yıl daha geçirir, neyle meşgul olduğunu kimse bilmez. En fazla, Macellan’ın özellikle de Güney Pasifik’te dolaşmış kılavuz ve kaptanlarla çok sık bir arada olduğu dikkat çeker, ama Hindistan’a kaç kez gidip gelmiş biri için bundan doğal ne olabilir ki? Avcılar en çok da av hakkında, denizciler de deniz ve yeni keşfedilmiş ülkeler hakkında sohbet etmeye bayılmaz mı? Macellan’ın, Kral Manuel’in gizli arşivi Tesoraria’da secretissima, “gizlilik”le korunan tüm kıyı haritalarını, portolanları ve son Brezilya seferinin seyir defterlerini incelemesi de dikkat çekmez; bol vakti olan işsiz bir kaptan, yeni keşfedilen ülke ve denizler hakkındaki kitap ve raporları okumayacak da ne yapacaktır?

Macellan’ın kurduğu yeni bir dostluk daha dikkat çekicidir. Giderek yakınlaştığı bu adam, Rui Faleiro, yerinde duramayan, sinirli, aniden parlayıveren hırçın bir entelektüeldir ve dizginsiz gevezeliği, aşırı özgüveni, kavgacı yaradılışıyla, suskun, kontrollü, içine kapanık Macellan’la taban tabana zıt gibidir. Devamlı bir arada görülen bu iki insanın yetenekleri, tam da zıt kutuplarda olmaları nedeniyle belirli –mecburen kısa vadeli– bir uyum içindedir. Macellan’ın en derin tutkusu denizlerde macera yaşamak ve dünyayı somut bir biçimde araştırmaksa Faleiro’ nun en büyük tutkusu da dünyayı ve gökyüzünü soyut bir biçimde incelemektir. Asla gemiye binmemiş, Portekiz’den hiç ayrılmamış Faleiro, tam bir teorisyen, gerçek bir kitap aydınıdır; gökyüzü ve yerin uzak yörünge ve enlemlerini yalnızca hesaplamalardan, kitaplardan, tablo ve haritalardan bilir; fakat bir kartograf ve astronom olan Faleiro, bu soyut alanlarda en büyük otorite kabul edilmektedir. Faleiro yelken açmayı bilmez ama tüm yerküreyi kapsayan bir uzunluk hesap sistemi icat etmiştir, hatalı da olsa bu sistem daha sonra Macellan’ın çok işine yarayacaktır. Faleiro dümen kullanmayı bilmez ama hazırladığı deniz haritaları, portolanlar, usturlaplar ve diğer gereçler, döneminin en iyi denizcilik gereçleridir. Üniversitesi yalnızca savaş ve macera olan, astronomi ve coğrafya hakkında yalnızca kendi yaşantısıyla bilgi edinen ideal pratisyen Macellan, böyle bir uzmanın bilgilerinden büyük yararlar sağlayabilir. Bu iki insan birbirini, tam da yetenek ve eğilimleri birbirine zıt olduğu için, fikir ile deney, düşünce ile eylem, tin ile özdek gibi mükemmelen tamamlarlar.

Fakat bu özel duruma bir de kader ortaklığı eklenir. Kralları, her biri farklı anlamda olağanüstü olan bu iki Portekizlinin gururunu kırmış, hayatlarının eserlerini gerçekleştirmelerini engellemiştir. Rui Faleiro saray astronomu olmak için yıllardan beri uğraşmaktadır; hiç kuşkusuz, bu görevi Portekiz’de ondan daha fazla hak eden de yoktur. Fakat Macellan’ın ketum gururu sarayda onu nasıl gözden düşürdüyse Faleiro da sinirli, alıngan, öfkeli yaradılışıyla sarayı kızdırmışa benzer. Düşmanları ona budala der, hatta engizisyon yoluyla ondan kurtulmak için, Faleiro’nun çalışmalarında doğaüstü güçlerden yararlandığı, Şeytan’la işbirliği yaptığı söylentisini yayarlar. Macellan da, Faleiro da kendi yurtlarında nefret ve kuşkuyla dışlanmaktadır. Etraflarındaki bu nefret ve kuşku, onların daha da yakınlaşmasını sağlar. Faleiro, Macellan’ın verdiği bilgi ve planları inceler, bunları bilimsel bir çerçeveye oturtur, yaptığı ayrıntılı hesaplamalar, Macellan’ın sezgisel olarak tahmin ettiği şeyi doğrular. Ve teorisyen Faleiro ile pratisyen Macellan bilgilerini karşılaştırdıkça, birlikte düşünüp biçimlendirdikleri bir projeyi ortak gerçekleştirme kararları daha da pekişir. Teorisyen ile pratisyen, planlarını uygulayacakları son âna kadar sırlarını herkesten saklayacaklarına ve tek bir ülkeye değil, tüm insanlığa ait olacak bu girişimi gerekirse vatanları olmadan, hatta vatanlarına karşı gerçekleştireceklerine dair şerefleri üzerine yemin ederler.

İmdi, şu soruyu sormanın zamanı gelmiştir artık: Macellan ile Faleiro’nun Lizbon sarayının gölgesinde komplocular gibi gizlice yaptıkları o gizemli plan nedir acaba? Eşi benzeri görülmemiş olan bu şey nedir, onu bu kadar değerli kılan nedir ki, bu sırrı sıkı sıkıya korumak için şerefleri üzerine yemin ederler? Zehirli bir silah gibi gizledikleri bu proje neden bu kadar tehlikelidir? Yanıt insanı hayal kırıklığına uğratır önce, zira bu yeni plan, Macellan’ın Hindistan seferi dönüşünde geliştirdiği, Serrão’ nun teşvik ettiği düşüncedir: kıymetli Baharat Adaları’na, Portekizliler gibi Afrika üzerinden doğuya giderek değil, Amerika’nın etrafını dolaşarak batıdan ulaşmak. Görünüşe göre, bu planın yeni bir tarafı yoktur. Bilindiği gibi, Kolomb’un amacı (o dönemde varlığı bile sezilmeyen) Amerika’yı keşfetmek değil, Hindistan’a ulaşmaktı ve sonunda dünya onun yanılgısının farkına vardığında –kendisi yanıldığını asla kabul etmedi; ölünceye kadar Çin’in Han eyaletine vardığına inandı– bu tesadüfi keşif yüzünden Hindistan seferinden vazgeçmek, İspanya’nın aklının ucundan bile geçmedi. Zira ilk sevinç, yerini öfkeli bir hayal kırıklığına bırakmıştı. Aceleci hayalperest Kolomb’un, San Domingo ve Hispaniola’da toprağın altın kaynadığı müjdesinin palavra olduğu anlaşılmıştı. Ne altın bulunmuştu ne de baharat, “siyah fildişi” bile yoktu; zira narin Amerika yerlileri, köle olarak işe yaramıyorlardı. İnkaların hazine odaları Pizarro tarafından talan edilinceye, Potosi gümüş madenleri soyuluncaya değin Amerika’nın keşfi, ticari bir başarısızlıktı ve altın peşindeki Kastilyalıların derdi Amerika’yı sömürgeleştirmek ve egemenlikleri altına almaktan ziyade, Amerika’yı hızla geride bırakıp mücevher ve baharat cennetine ulaşmaktı. Yeni keşfedilen bu terra firma’nın44 etrafını gemiyle dolanıp Doğu’nun asıl hazine odasına, Baharat Adaları’na Portekizlilerden önce varma denemeleri, Kral’ın emri üzerine aralıksız sürdürülüyordu. Bir keşif seferi diğerini izliyordu, ama daha önce Portekizlilerin Afrika’da yaşadığı hayal kırıklığını, İspanyollar hasretinden ölüp bittikleri Hindistan’a giden bir denizyolu konusunda yaşarlar. Çünkü yeni keşfedilen Amerika kıtası, başlangıçta tahmin ettiklerinden çok daha büyük çıkar. Hint Okyanusu’na ulaşmak için gemileriyle güneyde, kuzeyde nereye gitseler, aşılmaz bir engelle, karayla karşılaşırlar. Bu uzun kıta, bu Amerika “engel”i her yerde geniş bir duvar gibi karşılarına dikilir. Büyük fatihler birbiri ardına dener şanslarını ama bir geçit, bir denizyolu, bir paso, bir estrecho45 bulmayı başaramazlar. Dördüncü yolculuğunda Kolomb, Hindistan üzerinden dönmek için batıya yönelir ve bu engelle karşılaşır. Vespucci’nin katıldığı keşif heyeti con proposito di andare e scoprire un isola verso Oriente che si dice Melacha46, Baharat Adaları’na, Maluku adalarına ulaşabilmek için Amerika’nın tüm güney kıyısını tarar. Cortés, İmparator Karl’a, dördüncü relacion’unda47 Panama’da bir geçit bulacağına dair söz verir. Corte Real ve Cabot, bir yol bulmak için Kuzey Buz Denizi’ne kadar çıkar; Juan de Solís güneyde bir yol keşfedeceğini düşünerek La Plata akıntısına kadar iner. Ama boşuna! Her yerde, güneyde, kuzeyde, buzla kaplı bölgelerde, tropik enlemlerde toprak ve taştan oluşan aynı aşılmaz kütle vardır! İlk kez Nuñez de Balboa’nın Panama tepelerinden seyrettiği okyanusa, Atlantik Okyanusu üzerinden ulaşma ümidi yok olmaya başlar. Kozmograflar, haritalarına Güney Amerika ile Güney Kutbu’nu bitişik olarak çizer, bu anlamsız arayışta sayısız gemi başarısızlığa uğrar, İspanya zengin Hint Okyanusu’ndaki diyar ve denizlerin sonsuza kadar dışında kaldığını kabullenir; çünkü tutkuyla aranan paso, geçit hiçbir yerde, ama hiçbir yerde bulunamaz.

İşte tam o sırada, kimsenin tanımadığı küçük kaptan Macellan, varoluşunun bilinmezliğinden sıyrılır ve tüm kalbiyle inananların coşkusuyla açıklar: “Atlantik Okyanusu ile Pasifik Okyanusu arasında bir geçit var. Ben bunu biliyorum, bu geçidin yerini ve konumunu biliyorum. Bana bir filo verin ve size bu geçidi göstereyim ve doğudan batıya giderek tüm dünyanın çevresini dolaşayım.”

İşte bu noktada Macellan’ın, bilimadamları ve psikologların zihnini asırlardan beri meşgul eden asıl sırrıyla karşı karşıya kalırız. Daha önce de belirtildiği gibi, Macellan’ın projesi yeni bir proje değildi aslında; o da aslında Kolomb, Vespucci, Corte Real, Cortés ve Cabot’ ın istediğini istiyordu. Onun önerisinde şaşırtıcı derecede yeni olan, önerinin kendisi değil, Macellan’ın Hindistan’a batıdan giden bir denizyolu olduğunu bu kadar kesin bir dille iddia edebilmesidir. Zira Macellan diğerleri gibi mütevazı davranmaz, “Bir paso, bir geçit bulacağımı ümit ediyorum,” demez. Tersine, emin olmanın verdiği kesin bir ses tonuyla, “Paso’yu bulacağım,” der. “Zira ben, yalnızca ben biliyorum ki, Atlantik Okyanusu ile Pasifik Okyanusu arasında bir geçit var ve ben bu geçidi nerede bulacağımı biliyorum.”

Peki ama –sır budur işte– diğer tüm denizcilerin boşuna arayıp durduğu bu boğazın nerede olduğunu Macellan nasıl bilebilir ki? Seferlerinde Amerika kıyılarının yakınından bile geçmemiştir, keza ortağı Faleiro da öyle. Bu boğazın var olduğunu bu kadar kesin bir dille iddia edebiliyorsa eğer, boğazı ve coğrafi konumunu ancak başka birinden, boğazı ipsis oculis48 görmüş bir öncüden öğrenmiş olması gerekir. İyi de bu boğazı Macellan’dan önce başka bir denizci gördüyse eğer, o zaman –Ne karışık bir durum!– Macellan, tarihin övgüyle göklere çıkardığı ünlü bir kâşif değil, başkasının başarısını kendine mal eden bir hırsız, bir zorbadır. O zaman, Amerika’nın adını, kâşifi olmayan Amerigo Vespucci’den alması gibi, Macellan Boğazı’na Macellan’ın adının verilmesi de haksızlıktır.

Macellan’ın asıl sırrı bu sorudur işte: Bu Portekizli kaptan, iki deniz arasındaki bir boğazın varlığını kimden ve nasıl öğrendi de, o âna kadar imkânsız sanılan şeyi yapabileceğine, yani tek bir seferde dünyayı çepeçevre dolaşacağına kesin olarak söz verebildi? Macellan’ın bundan neden bu kadar emin olduğuna dair ilk ipucunu, onun en sadık yoldaşı ve biyografı Antonio Pigafetta’ya borçluyuz. Pigafetta, boğazın girişi önlerinde uzandığında bile filoda tek bir kişinin dahi, iki okyanus arasında bir bağlantı yolu olabileceğine inanmadığını söyler. O anda yalnızca Macellan, sarsılmaz bir inanca sahiptir, bu gizli boğazın varlığını uzun zamandan beri bilen Macellan, bu bilgiyi, Portekiz kralının gizli arşivinde bulduğu bir haritaya, ünlü kozmograf Martin Behaim’in bir haritasına borçludur. Pigafetta’nın bu açıklamasına inanmamak için bir neden yoktur aslında, zira Martin Behaim 1507’de ölünceye kadar Portekiz kralının saray haritacısıydı. Ayrıca biliyoruz ki, araştırmalarını sessizce sürdüren Macellan, gizli arşive girmeyi başarmıştı. Fakat –yapboz oyunu heyecanla devam eder– bu Martin Behaim hiçbir denizaşırı keşif seferine bizzat katılmadığı için böyle bir paso’nun varlığını başka denizcilerden öğrenmiş olabilir. Onun da selefleri olsa gerektir. Böylece soru sormaya devam ederiz: Bu selefler kimlerdi, kimlerdi bu yabancı denizciler, asıl kâşifler kimlerdi? O haritalar ve yerküreler hazırlanmadan önce Atlantik ile Pasifik Okyanusu arasındaki gizemli boğaza kadar ilerleyen Portekiz gemileri var mıydı gerçekten? Nitekim sağlam belgeler, o yüzyılın başında çok sayıda Portekizli keşif seferinde (birine Vespucci de katılmıştır) Brezilya kıyılarının, hatta belki Arjantin kıyılarının da tarandığını doğrular; paso’yu olsa olsa onlar görmüştür.

Fakat –mesele daha da çetrefilleşir– bir soru daha: O gizemli keşif seferlerinde nereye kadar ilerlenmişti? Söz konusu geçide, Macellan Boğazı’na kadar inilmiş miydi? Paso’yu Macellan’dan önce bilen denizciler olduğu varsayımının, Pigafetta’nın verdiği bilgilerden ve Johann Schöner’in henüz 1515’te, yani Macellan’ın seferinden çok önce, güneyde (elbette tamamen yanlış bir yerde) bir boğazı gösteren yerküresinden başka bir dayanağı yoktu uzun süre. Fakat Behaim’in ve Alman profesörün bu bilgileri kimden edindikleri sorusu yanıtlanamıyordu yine de. Zira keşifler çağında her ulus, her bir keşif seferinde edinilen bilgileri tüccar kıskançlığıyla birbirinden saklıyordu. Kılavuzların seyir defterleri, kaptanların notları, haritalar ve portolanlar Lizbon’daki Tesoraria’da titizlikle saklanıyordu; hatta Kral Manuel 13 Kasım 1504’te çıkardığı bir fermanla, “yabancıların Portekiz’in keşiflerinden çıkar sağlamasını önlemek amacıyla, Kongo’nun ötesindeki deniz seferleri hakkında bilgi verilmesi”ni yasaklamıştı, yasağa uymayanlar ölümle cezalandırılacaktı. Ve önce kimden bilgi edinildiği meselesi aydınlanamadığı için bir kenara atılmıştı ki, daha sonraki bir asırda ele geçen sürpriz bir bulgu, Behaim, Schöner ve nihayet Macellan’ın bilgilerini kime borçlu olduklarını açıkladı ya da açıklıyor göründü. Keşfedilen belge, çok kötü bir kâğıda basılmış Almanca bir bildiriden ibaretti: Copia der Newen Zeytung aus Presillg Landt49 (bu aynı zamanda Zeitung50 adını taşıyan ilk gazetedir). Fakat bu gazetenin, yüzyılın başında Portekiz’deki bir ticaret acentesi müdürünün Augsburg’daki büyük tüccar ailesi Welser’lere gönderdiği bir rapor olduğu anlaşılır. Korkunç bir Almancayla yazılmış bu raporda, bir Portekiz gemisinin kırkıncı enlem civarında bir cabo, yani Ümit Burnu gibi bir burun keşfedip etrafını dolandığı, bunun ardından doğudan batıya doğru gidildiğinde, Cebelitarık Boğazı’na benzer geniş bir boğazın diğer denize geçit verdiği ve bu yoldan Maluku Adalarına, Baharat Adaları’na ulaşmanın çok kolay olduğu anlatılır; yani bu raporda, Atlantik ile Pasifik okyanusları arasında bir bağlantı olduğu açıkça iddia edilir – quod erat demonstrandum.51

Böylece bilmece çözülmüş ve Macellan’ın daha önceki bir keşfi kendine mal eden bir taklitçi olduğu kesinleşmiş gibiydi. Öyle ya, daha önceki bir keşfin sonuçlarını, Lizbon’daki acentenin anonim müdürü, bu Augsburglu coğrafyacı kadar Macellan da biliyor olsa gerekti; bu durumda Macellan’ın dünya tarihine verdiği tek hizmet, titizlikle korunan bir sırrı tüm insanlığın bilmesini sağlamaktı. Demek ki Macellan’ın tüm sırrı, becerisi, hızı ve kararlılığı sayesinde bir başkasının başarısını kullanmasıydı.

Fakat mesele burada bitmez, işin rengi bir kez daha, sonuncu kez değişir. Zira Macellan’ın bilmediği bir şeyi biz bugün çok iyi biliyoruz: Portekiz’in o bilinmeyen keşif seferinde denizciler gerçekte Macellan Boğazı’na asla ulaşmadılar, Martin Behaim ve Johann Schöner kadar Macellan’ın da doğruluğuna körü körüne inandığı raporları gerçekte yanlış bir yorum, kolayca anlaşılacak bir yanılgıydı. O kılavuzların –işte meselenin can alıcı noktası budur– kırkıncı enlemde gördükleri neydi peki? Newe Zeytung’daki tanık raporu ne anlatıyordu aslında? O denizcilerin kırkıncı enlem civarında bir körfez keşfettiklerini, iki gün boyunca yol aldıkları halde, körfezin sonuna gelemediklerini ve çıkışa ulaşamadan bir fırtına tarafından gerisingeri püskürtüldüklerini. Yani Pasifik Okyanusu’na çıkan bağlantı kanalı olduğunu tahmin ettikleri –ama yalnızca tahmin ettikleri– bir denizyolunun girişinden başka bir şey görmemişlerdi. Oysa gerçek boğaz –bunu Macellan’dan öğrendik– elli ikinci enlem yakınlarında yer alır. Peki, o denizciler kırkıncı enlem civarında ne görmüş olabilirler? Bu konuda sağlam temellere dayanan bir tahminimiz var. Çünkü La Plata Nehri’nin denize döküldüğü o geniş alanı, o muazzam su kütlesini kendi gözleriyle gören biri, bu dev nehrin ağzını bir körfezle, bir denizle karıştırmanın neredeyse kaçınılmaz olduğunu anlar. Avrupa’da böylesine dev boyutlarda bir nehir hiç görmemiş olan o anonim denizcilerin, göz alabildiğince uzanan bu suların, okyanusu okyanusla birleştiren o çok aranan boğaz olduğunu sanmalarından daha doğal bir şey olamaz. Newe Zeytung’un tanık gösterdiği o kılavuzların bu dev nehri gerçekten de bir boğazla karıştırdıklarının en iyi kanıtı, onların verdiği bilgilere göre çizilen haritalardır. Zira onlar, kim oldukları bilinmeyen bu kılavuzlar, La Plata Nehri’nden başka, daha güneydeki Macellan Boğazı’nı, gerçek paso’yu da bulmuş olsalardı, onların portolanlarında, Schöner’in

38. (İsp.) Vali.

39. Portekizce soyluluk unvanları.

40. (Port.) Hep birileriyle arası bozuk olurdu.

41. (İt.) Subaylar ondan nefret ederdi.

42. Ortaçağ’da yaygın olarak kullanılan denizcilik haritası.

43. (İt.) Ömrün ortasında.

44. (Port.) Anakara.

45. (İsp.) Geçit, Boğaz.

46. (İt.) Doğu’ya doğru, Melacha olarak adlandırılan bir adayı keşfetme niyetiyle.

47. (İsp.) Rapor, tutanak.

48. (Lat.) Gözleriyle.

49. (Alm.) “Brezilya Diyarı’ndan Yeni Gazete’nin Nüshası”.

50. (Alm.) Gazete.

51. (Lat.) Kanıtlanması gereken de bu idi.