KLASİKLER 18

Can Yayınları 92

Le Rouge et le Noir, Stendhal © 2000, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının
yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

Can Yayınları’nda 1. basım: 2000 3. basım: Ekim 2011 E-kitap 1. sürüm Eylül 2015, İstanbul Ekim 2011 tarihli 3. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design

ISBN 978-975-07-2689-7

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com

STENDHAL

KIZIL İLE KARA

ROMAN

Fransızca aslından çeviren Nurullah Ataç

Stendhal’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Parma Manastırı, 1984

STENDHAL, 1783’te Fransa’nın Grenoble kentinde doğdu. Asıl adı, Marie-Henri Beyle’dir. Annesini yedi yaşında yitirdi; sonraki yıllarını baskıcı bir baba ile katı bir disiplinden yana olan teyzesi ve özel öğretmeniyle birlikte geçirdi. Bu üç “despot” onun gözünde, nefret ettiği Grenoble burjuvazisinin temsilcileriydi. Sonradan, Vie de Henri Brulard (Henry Brulard’ın Yaşamı) adlı özyaşamöyküsünde ailesine ve eğitimine duyduğu tepkiyi, sıradanlığa ve paraya duyduğu nefreti, insan iradesi ve tutkularına olan hayranlığını dile getirecekti. Restorasyon Dönemi Fransız toplumunun karamsar bir tablosunu çizdiği en ünlü romanı Kızıl ile Kara 1830’da basıldı. Aynı dönemde İtalya’ da geçen bir tutku ve siyasal serüven öyküsü olan Parma Manastırı adlı romanı, ancak Balzac’ın övgü dolu makalesinden sonra dikkatleri çekti. Stendhal, 1841’de felç geçirdi. Paris’e döndükten sonra, 1842’de öldü.

NURULLAH ATAÇ, 1898’de İstanbul’da doğdu. Uzun yıllar çeşitli okullarda edebiyat, sanat tarihi ve Fransızca öğretmenliği yaptı. Edebiyatımıza modern anlamda deneme türünü getirdi ve döneminin en etkili eleştirmenlerinden biri oldu. Yeni şiirin ve Garip akımının tutunmasında çok büyük katkısı oldu. Millî Eğitim Bakanlığı’nın kurduğu Tercüme Bürosu’nda görev aldı ve dünya edebiyatından klasik yapıtları dilimize kazandırdı. Dilde özleşmenin en önde gelen savaşçısı oldu. 1957’de Ankara’da öldü.

Sunuş

Geniş okur kitlesi Stendhal’i, iki büyük romanın, Kızıl ile Kara ve Parma Manastırı’nın yazarı olarak tanır. İşin tuhafı, seçkin yazınseverler arasında, bu sayıyı bir bakıma bire indirenlere de çok rastlanır; kimi Parma Manastırı’nı yeğler, kimi Kızıl ile Kara’yı. İki yapıt arasında çok büyük nitelik farkları bulunduğu için mi gidilir bu yeğlemeye? Daha önemlisi, geniş kitlenin özellikle bu iki romanı tanıması Stendhal’in öbür yapıtları, bu iki romanın yanında fazlasıyla hafif kaldığı için midir? “Evet,” diye kestirip atmak oldukça zor. Kızıl ile Kara ve Parma Manastırı olmasaydı, Stendhal belki yalnızca Henri Beyle olarak kalırdı ama, değil Armance ya da Lucien Leuwen gibi romanlarında, Racine et Shakespeare ve Aşk Üzerine gibi denemelerinde de, yolculuk kitaplarında da, anılarında da, günlüğünde de karşımıza hep aynı Stendhal olarak çıktığı, hep aynı yalın ve yoğun anlatımın, aynı alaycılık görüntüsü altında aynı düşünce ve duygu derinliğinin benzersiz örneklerini verdiği bir gerçek. Bu bakımdan, Stendhal’in yapıtlarına uygulanan indirgeme işlemine şaşmamak kolay değildir.

Ne var ki, yaşadığı dönemde yazar olarak karşılaştığı ilgisizlik ile kişi olarak yarattığı olumsuz izlenimler karşılaştırılınca bugün Fransız yazınında tuttuğu önemli yer de aynı ölçüde şaşırtabilir insanı. 24 Ocak 1783 ve 24 Mart 1842 tarihleri ararında geçen elli dokuz yıllık yaşamı süresince, hiçbir yere kesinlikle yerleşmeden, hiçbir kadına uzun boylu bağlanmadan, toplumun koyduğu kuralların hiçbirine tam olarak boyun eğmeden, oradan oraya dolaşan, düşüncesini açık açık söylemesi, oyuncu kadınlarla fazla düşüp kalkması, çok kitap satın alması nedeniyle, yalnız çevresindekilerin değil, polisin de kuşkusunu çeken bir kişi olarak kalır, yasal yönetimin “dinsiz, ahlaksız ve tehlikeli bir düşmanı” olarak nitelenir. Yapıtlarında her şeyi çirkinleştirdiği, insan ruhunu anlatma görüşü altında her şeyi, herkesi suçladığı, başarısının sürekli olamayacağı söylenir. Örneğin Victor Hugo, Kızıl ile Kara’dan söz açılınca, “Siz dördüncü sayfadan öteye nasıl gidebildiniz?” diye sorar bir dostuna, büyük romancının ölümünden hemen sonra da, “Stendhal yarına kalamaz, çünkü yazmanın ne olduğunu bir an bile usuna getirmemiştir,” der. “Bir beyin kanaması, 24 Mart’ta bizi ondan kurtardı,” diyenler bile çıkar.

Dönemin ünlü yazarları arasında, bir Balzac değişik bir gözle bakar Stendhal’e, İnsanlık Komedyası’nda, hem de birkaç kez, “Bu çağın en ilginç kişilerinden biri” diye anar onu, Kızıl ile Kara’yı 1830 yılında yayımlanan dört önemli yapıttan biri olarak niteler, Parma Manastırı üzerine La Revue parisienne’de yayımladığı yazısıyla, Stendhal’i bile şaşkınlık içinde bırakarak ona böyle bir yazının olsa olsa bir “acıma” duygusundan kaynaklanmış olabileceğini söyletecek ölçüde yüceltici bir yazıdır: Balzac, Parma Manastırı’nı üç kez üst üste okumuş ve “olağanüstü” bulmuştur; o sıralarda Matmazel Hańska’ya yazdığı mektuplardan birinde de bu yapıtın, “elli yıldan bu yana yayımlanan kitapların en güzeli” olduğunu kesinler.

Biraz yakından bakılınca Stendhal’in Balzac gibi bir yazarca göklere çıkarılması da çoğu çağdaşlarınca yerin dibine geçirilmesi de doğal görünür; her iki romancı da çağdaşlarınınkinden çok farklı bir yolun yolcusudur. Üstelik, Stendhal de tıpkı onların kendisini yargıladıkları gibi acımasız bir biçimde yargılar çağdaşlarını: Chateaubriand’ın yapmacıklı anlatımı “gülünç” ve “tiksindirici”dir; Victor Hugo “ancak ve ancak Fransızca yazmasını öğrenirse ozan olabilir,” romanları içtenlikten uzak ve saçma, oyunları Dumas’ınkiler gibi kaba ve abartmalıdır; bütün romantiklerin hayranlıkla söz ettiği Byron ve Madam de Staël, birtakım beylik görüşleri süsleyip abartmaktan öte bir şey yapmamışlardır. Stendhal’se süsten, abartıdan tiksinir.

Bilindiği gibi, Stendhal biçem konusunda yazarlık yaşamının başından sonuna değin hep aynı ilkeye bağlı kalır; yurttaşlık yasasının kuru, yalın, kesin anlatımını bütün anlatımlara yeğ tutar, yazısında “tümceye hiçbir şey vermemek” için, “kuru olmak” için çabaladığını söyler, düşünceyi biçemden, yalın anlatımı söylevsi anlatımdan üstün tutmak gerektiğini savunur. Yapıtları da ilkelerine hep bağlı kaldığına tanıklık eder. Duygululuktan alabildiğine uzak olduğu için mi? “Bir gerçeği anlattığımı sanırken bir iç çekişi anlatmış olmaktan ödüm kopar,” dediğine göre, bir bakıma evet. Ama hemen belirtmek gerekir ki, Stendhal duyguyu yadsıdığı için değil, her şeyden önce açıklığı, yalınlığı, doğruluğu, kısacası gerçeği aradığı için seçer bu yolu. Öte yandan, “tümceye hiçbir şey vermemek” söz konusu olduğuna göre, yapıtları üzerinde uzun uzadıya çalışmak, yazdığına ikide bir geri dönerek söylemini parlatıp süslemek de söz konusu değildir onun için; bir bakıma içtenliğe, yazarın içten atılımına ters düşen bir tutum olur böylesi. Bu nedenle, Balzac’a yazdığı ünlü mektupta, “roman sanatı”ydı, “kural”dı, “taslak”tı, böyle şeylere hiç aldırmadığını söyledikten sonra, “Günde yirmi-otuz sayfa çıkarırım, sonra oyalanmaya olanak varsa biraz aşka gereksinim duyarım ya da biraz eğlenceye; ertesi sabah, hepsini unutmuşumdur; bir gün önce yazılan bölümün son üç-dört sayfasını okurken o günün bölümü gelir usuma. Savunduğunuz bu kitabı altmış-yetmiş gün içinde söyleyip yazdırdım,” der. Bir başka belirlemeye göre de elli iki günde bitirmiştir Parma Manastırı’nı. Kızıl ile Kara’yı da başka türlü yazmamıştır.

Hiç kuşkusuz, örneğin Kızıl ile Kara’da bizi şaşırtan birtakım ayrıntı tutarsızlıkları da, örneğin Lucien Leuwen gibi gerçekten başarılı bir romanın yüzlerce sayfasını yazdıktan sonra sonunu getirmemesi de bu yazma biçimiyle açıklanır ama bu yazma biçimi kaynağını öncelikle yaşamsal bir tutumda; Stendhal’in zorlama, yapmacıklık, yalan ve ikiyüzlülük karşısında duyduğu yenilmez tiksintide bulur. Ona göre, yalnızca gerçeğin değil, mutluluğun da düşmanıdır bunlar. Bu açıdan bakılınca, Kızıl ile Kara’nın, içten pazarlıklılığı en son noktasına dek götüren ünlü kahramanı Julien Sorel’in en büyük mutluluğu, ölmesi kesinleştikten sonra, kendisine ve başkalarına karşı tam bir içtenlikle davranmaya başladığı kısacık dönemde yaşaması, bir çelişki olmaktan çıkar.

Stendhal’e bakılırsa içtenlik, açıklık ve yalınlık, bireysel mutluluğun zorunlu koşuludur; çünkü özgürlükle özdeşleşir. Toplumların yapılanmasında, özgürlükler kısaldıkça, törenler, gösteriler çoğalır genellikle, Stendhal’se, önceden tasarlanmış, yapay bir şey olması nedeniyle, törenin imgelemi uyuşturduğunu, ancak “kendi amacına karşıt ve gülünç olan” karşısında uyanık bıraktığını söyler; yaşamında ve hayatında, her türlü törenin amacına ters davranarak gülünç yanlarını göstermek, bir başka deyişle, yaratıcı gücü, usu, imgelemi, kısacası özgürlüğü köstekleyen her şeye, her türlü kalıplaşmaya karşı çıkmak ister. Bu nedenle, herkesin göklere çıkardığı XIV. Louis dönemi, Stendhal için doğallığın, açık yürekliliğin yok edilerek yaratıcılığın engellendiği dönemdir; kimilerinin gereğinden fazla yücelttiği Fransız Akademisi, Stendhal için XIV. Louis’nin elinde yazma özgürlüğünü kısıtlamada kullanılan bir araçtan başka bir şey değildir; herkesin en büyük güldürü yazarı olarak nitelediği Molière, Stendhal için pek de öyle yüceltilecek bir sanatçı değildir: Kalıplaşmış değerleri savunduğu, kadınlara, “Düşünler, görüşler edinmekten sakının,” dediği için, “ahlaka aykırı ve hiçbir şeye benzemeyen” bir başyapıt oluşturmuştur.

Bilindiği gibi, Stendhal romanlarında da, Rome, Naples et Florence ya da Roma’da Gezintiler gibi yolculuk kitaplarında da, değişik denemelerinde de toplumsal ve siyasal sorunlara oldukça geniş bir yer verir, İngiltere’nin, Amerika’nın, İtalya’nın yönetim biçimlerini yargılar bu arada, Fransa’da büyük devrim ve Napoléon dönemlerinden sonra gelen yönetimleri kitaplarında olduğu gibi konuşmalarında da sert bir dille eleştirir. Örneğin, Louis-Philippe’le başlayan krallık yönetimine gönülden inanan kişilere; “Seli daha ne kadar süre durdurabileceğinizi sanıyorsunuz?” diye sorar. Bunun için de kimliğini gizleyen bir Cumhuriyetçi olduğu düşünülür, Stendhal’in kendisi de hiçbir zaman yadsımaz Cumhuriyetçi kimliğini; tam tersine, bağlandığı “cumhuriyet ilkeleri”nden, halkın “yüce tutkuları”ndan, Fransa’yı dolduran iki yüz bin Julien Sorel’den söz ederken Fransız Devrimi’nin her şeyi değiştirdiğini Avrupa’nın hâlâ anlayamamış olmasından yakınırken, “yığınların satın alınamayacağını” kesinlerken, bunu fazlasıyla kanıtlar. Ne var ki, bir yandan zaman zaman göklere çıkardığı halk için küçültücü sözcükler kullanması, bir yandan da tıpkı ünlü kahramanları Julien Sorel ve Fabrizio del Dongo gibi büyük bir Napoléon hayranı olması bu konuda kuşkuya düşürür bizi, en azından kendine özgü bir cumhuriyet, kendine özgü bir toplum ve insan anlayışına bağlandığını düşündürtür.

Gerçekten de, her konuda olduğu gibi bu konuda da Stendhal’in düşüncesini genel bir kalıba oturtmaya olanak yoktur. Bu nedenle, kendi özgün anlayışını kavramaya çalışmak, bunun için de önemle üzerinde durduğu bir kavramdan, ilginç kitaplarından birinin, Souvenirs d’égotisme’in başlığında yer alan “bencillik” kavramından yola çıkmak gerekir.

Adından da anlaşıldığı gibi, bir tür bireyciliktir bencillik, bireyin kendi “ben”ine değer vermesini, yaşamın sunduğu bütün olanaklardan yararlanarak usu, duyarlığı, benliğin gizil güçlerini yöntemle geliştirerek ulaşabilecek en yoğun sevinçleri, en yeni duyum ve tutkuları yaşamasını içerir, hep yeni duyumlara, yeni tutkulara, yeni mutluluklara doğru bir atılım olarak belirdiği için de yaratıcı gücü, içtenliği, açıklığı, özgünlüğü ve özgürlüğü gerektirir. Stendhal’in yazılmış bölüme, yarım bırakılmış yapıta geri dönmekten hoşlanmaması gibi, Napoléon’a hayranlık duyması da her şeyden önce bu anlayıştan kaynaklanır: Napoléon, her türlü yerleşmiş değeri hiçe sayarak yepyeni bir düzen kurmaya yönelmesiyle, yaratıcı gücün simgesidir. Stendhal’in belli başlı kahramanları da aynı özelliği taşır; örneğin Kızıl ile Kara’nın ünlü kahramanı Julien Sorel, uğrunda insan öldürmeye kalktığı sevgilisinden birdenbire uzaklaşabilir, yeni duygulara açılabilir; bunu da, ölümün eşiğinde olduğunu bile bile, büyük bir açık görüşlülükle yapabilir.

Ama, Stendhal, “başkası”nın vazgeçilmezliğinden söz etmekle benciliği bir bencillik olarak düşünmediğini, “Gücü severim, ama benim sevdiğim gücü bir fil kadar bir karınca da gösterebilir,” demekle de onu zayıfı ezme biçiminde tasarladığını ortaya koyar. Kişinin kendi olanaklarını ne yönde geliştirmesini istediği de bellidir:

Bolívar, Büyük Kolombiya’yı tutsaklıktan kurtarırken Kaptan Peary kutba yaklaşırken, bizim komşu hasa bezi üreterek on milyon kazandı; kendisi için de, çocuklar için de çok iyi. Ama bir süredir bir gazete çıkarttırıyor, bu gazete de, her cumartesi, kendisine insanlığın bir velinimetidir, diye hayranlık duymamı istiyor benden. Omuz silkip geçiyorum.

Görüldüğü gibi, bireyin yeteneklerini geliştirmesine olanak sağlayacak bir özgürlük ortamıdır Stendhal’in cumhuriyeti, toplumu geliştirecek olan da bireysel yeteneklerin geliştirilmesidir; ama Stendhal bu yeteneklerin ne tür yetenekler olduğunu ve ne yönde geliştirilmesi gerektiğini de açıklıkla koyar ortaya. Daha da iyisi, bir kez daha, yaşamsal görüşlerini yazınsal görüşleriyle birleştirerek, Roland Barthes’tan tam yüz on yedi yıl önce, aynı zamanda, iki ayrı sınıf için yazılamayacağını söyler ve kitle karşısında yerini belirlemek ister, ünlü öngörüsünü de bu belirlemeye dayandırır: 1880’lerde, toplum “bayağı yeni zenginler” ile dolup taşmaz olduğu zaman Parma Manastırı beğenilmeye başlayacaktır.

Parma Manastırı’nın ve Kızıl ile Kara’nın beğenilmesi için 1880’leri bile beklemek gerekmedi, üstelik yalnız Fransız yazınının değil, bütün dünya yazınının başyapıtları arasında yer aldı bu yapıtlar. Ülkemizde de, özellikle Kızıl ile Kara ve özellikle Ataç’ın güzel çevirisinden okunduğu zaman, hep sevildi, hayranlıkla okundu; ama Stendhal cumhuriyeti hiçbir zaman, hiçbir yerde kurulmadı.

TAHSİN YÜCEL

Birinci Bölüm

“Gerçek, şu buruk gerçek”

DANTON

1 Bir küçük kasaba

“Put thousands together

Less bad,

But the cage less gay.”1

HOBBES

Verrières, Franche-Comté’nin en şirin kasabalarından biridir, dense yeridir. Sivri damları, kırmızı kiremitlerle örtülü beyaz evleri, en hafif dönemeçleri bile gür kestane ağacı kümeleriyle belirmiş bir tepeciğin üstünde kat kat yükselir. Vaktiyle İspanyolların kurduğu, şimdi ise harap olan surların otuz-kırk metre aşağısında Doubs Çayı akar.

Verrières’nin kuzey yanını, Jura Dağları’nın bir kolu olan yüksek bir dağ örter. Bu Verra Dağı’nın dalgalı tepelerini, ekim ayının daha ilk soğuklarında kar kaplar. Dağdan kopan bir sel, Doubs’a dökülmeden önce Verrières’ den geçip birçok kereste bıçkısını harekete geçirir; bu kerestecilik basit sanatlardandır ve Verrières’nin, kasabalıdan çok köylüye yakın ahalisinin çoğuna oldukça refah sağlar. Ama bu küçük kasabayı zenginleştiren, kereste bıçkıları değildir. Verrières, Napoléon’un düşmesinden beri, hemen hemen bütün evlerin yüzlerini yenileştirmiş olan genel el bolluğunu, Mulhouse bezi denen renkli bez üreten fabrikasına borçludur.

İnsan kasabaya girer girmez gürültücü ve görünüşte korkunç bir makinenin patırtısıyla serseme döner. Her düşüşlerinde yeri titreten yirmi ağır çekiç, sel suyunun işlettiği çarkla kalkıp kalkıp iner. Bunlardan her biri, günde bilmem kaç bin çivi yaparmış. Bu kocaman çekiçlerin düşeceği yere, çabucak çivi biçimine giriverecek demir parçacıklarını, güzel ve teni parlak kızlar koyar. Görünüşte pek ağır olan bu iş, Fransa’yı İsviçre’den ayıran dağlara ilk kez giren gezgini en çok şaşırtan işlerden biridir. Verrières’ye giren yolcu, caddeden geçenleri sağır eden bu güzel çivi fabrikasının kimin olduğunu sorarsa, ona yayvan bir konuşmayla şu yanıtı verirler:

“Kimin olacak, Belediye Başkanımızın!”

Yolcu, Doubs kıyısından başlayıp da ucuna kadar bu caddede biraz olsun vakit geçirmek isterse, önemi ve işinin çokluğu tavrından anlaşılan bir büyük adamı göreceğinden hiç kuşkunuz olmasın.

O gözükür gözükmez bütün başlardan şapkalar çıkıverir. Saçları kır, üstü başı kurşunidir. Göğsünde birçok nişanın kurdelesi vardır. Geniş alınlı, gaga burunludur ve şöyle toptan bakılınca çehresinde bir düzgünlük görülür.

Ona ilk bakan, bu yüzde, kasaba Belediye Başkanı ağırbaşlılığı ile kırk sekiz-elli yaşındaki kimselerde de bulunabilen bir soy güzelliğinin birleştiğini bile söyleyebilir. Ama onun kendini beğenmek ve ukalalıkla karışık dar kafalılık ve beceriksizlik hali, arası çok geçmeden, Parisli yolcunun garibine gider. Sonunda bu adamın bütün yeteneğinin, alacağını alabilmek, vereceğini de elinden geldiği kadar geç verebilmekten başka bir şey olmadığı hissedilir.2

Verrières Belediye Başkanı Mösyö de Rênal, böylesi bir adamdır. Sokağı kasıla kasıla geçip belediyeye girer ve yolcunun gözlerinden kaybolur. Ama yolcu, gezmesini bırakmazsa, yüz adım kadar ötede oldukça güzel bir evin önüne gelir ve bu evin yanındaki demir parmaklığın arasından muhteşem bir bahçe görür. Onların da ardında Burgonya tepelerinden oluşan ufuk çizgisi gelir ki, bu da, gözlerimize tam istediğimiz zevki versin diye yaratılmış gibidir. Bu görünüm, yolcuya küçük parasal çıkarların havasını, artık onu boğmaya başlayan bu kötü kokulu havayı unutturur.

Yolcu bu evin, Mösyö de Rênal’in olduğunu öğrenir. Verrières Belediye Başkanı, daha yeni bitmekte olan bu güzel, yontma taş yapıyı, büyük çivi fabrikasından kazandığı parayla yaptırmıştır. Mösyö de Rênal’in eski bir İspanyol ailesinden olduğu söylenir; bu aile, daha XIV. Louis oraları almadan çok önce gelip yerleşmişmiş.

1815 yılından beri bir sanayi adamı olduğuna utanır: 1815’te belediye başkanı oldu da ondan. Doubs kıyısına kadar kat kat inen bu görkemli bahçenin ayrı ayrı parçalarına desteklik eden set biçimi duvarlar da Mösyö de Rênal’e demir ticaretindeki bilgisinin ödülüdür.

Hani Almanya’nın Leipzig, Frankfurt, Nürnberg gibi, tezgâhlarıyla, ticaretiyle tanınmış şehirlerinin çevresinde sanki kendi hallerine bırakılmış, yine de seyrine doyulmayan bahçeler vardır; Fransa’da onların eşini bulabileceğinizi hiç ummayın. Franche-Comté’de insan ne kadar duvar yaptırır, toprağının dört yanına birbiri üzerine sıralanmış taşları ne kadar yığarsa komşularının saygısına o kadar hak kazanır. Mösyö de Rênal’in duvar dolu bahçelerinin, herkesin ağzının suyunu akıtmasının bir nedeni de, kapladıkları arsalardan birkaçının, ağırlıklarınca altına alınmış olmasıdır. Örneğin Verrières’ye girerken, Doubs kıyısındaki garip duruşu elbette gözünüze çarpan ve damının üzerinde yükselen tahta levhada koca harflerle SOREL adını gördüğünüz bıçkıevi, altı yıl önce şimdi Mösyö de Rênal’in bahçelerinin dördüncü seddinin yapılmakta olduğu arsadaydı.

Kibirli olması bir yana, Mösyö de Rênal, katı yürekli bir köylü olan ihtiyar Sorel’e kaç kez gidip geldi; bıçkısını başka bir yere taşımaya razı edinceye kadar ona kaç avuç dolusu altın verdi! Bıçkıyı işleten ve herkesin malı olan çaya gelince Mösyö de Rênal, Paris’te hatırını sayanlara başvurup onun da mecrasını değiştirtti. Bu bakışı 1820 seçimlerinden sonra elde etti.

Sorel’e, aldığı bir dönüm toprağa karşılık, beş yüz metre aşağıda Doubs kıyısında dört dönüm toprak verdi. Bu yer, çam tahtası ticaretine çok daha elverişli olmakla birlikte Sorel Baba (zenginleştiğinden beri onu bu adla anarlar), komşunun içine işlemiş olan mal sahipliği sevdasından yararlanıp 6.000 frank da para kopardı.

Doğrusu bu uyuşma, ülkenin ileri gelenlerinin oldukça eleştirisine uğradı. Bir kez de, bundan dört yıl önce bir pazar günü, Mösyö de Rênal, belediye başkanı giysisiyle kiliseden dönerken Sorel’in, yanında üç oğluyla kendisine bakıp gülümsediğini gördü. Bu gülümseme Belediye Başkanı’na, işin aslını acı acı sezdirdi: O günden beri bu değiştokuşun daha ucuza da yapılabileceğini düşünüp hayıflanır.

Verrières’de halkın saygısını kazanmak için başlıca yapılacak şey, birçok duvar ördürmekle birlikte, baharda Jura Sıradağları’ndan geçip Paris’e giden duvarcıların getirdikleri planlara kapılmamaktır. Böyle bir yeniliğe heves edecek olan düşüncesiz mal sahibinin ölünceye kadar “dik kafalı” diye anılacağı ve Franche-Comté’de kimlere saygı gösterip kimlere gösterilmeyeceğini kestiren akıllı uslu kimseler yanında hiçbir değeri kalmayacağı kesindir.

Doğrusu bu akıllı uslu kimseler can sıkıcı birer zorbadır; Paris denen büyük cumhuriyette yaşamış olanların küçük şehirlerde oturmaya dayanamamaları hep bu çirkin zorba sözcüğü yüzündendir. Fransa’nın küçük şehirlerinde genel kanının –hem de ne kanı– zorbalığı, Amerika Birleşik Devletleri’ndeki kadar budalalık kokar.

1. (İng.) Binini bir araya koydunuz mu / Fena olmaz / Ama kafeste rahat da kalmaz. (Ç.N.)

2. “Alacağına şahin, vereceğine karga.” (Ç.N.)

2 Bir belediye başkanı

“Önem! Mösyö, niye beğenmediniz? Ahmakların
saygısını, çocukların ağzı açık hayranlığını,
zenginlerin çekememesini, anlayışlı kişilerin de hafifsemesini hiç mi sanırsınız?”

BARNAVE

Mösyö de Rênal’in idarecilikte ününün yerleşmesine en yarayan işlerden biri, Doubs’un yatağından yaklaşık otuz metre yukarıda, tepe boyunca giden mesire yeri için kocaman bir payanda duvarına ihtiyaç duyulması oldu. O mesire yeri, konumu sayesinde, Fransa’nın en görülmeye değer doğa parçalarından birine bakıyor. Ancak her baharda yağmur suları yarıklar açıyor, çukurlar kazıyor, orasını geçilmez bir hale koyuyordu. Herkesin mahzurlu bulduğu bu durum, Mösyö de Rênal’i, altı metre yüksekliğinde, 60-70 metre uzunluğunda bir duvar yaptırıp başkan olduğu döneme, ölmez bir ün kazandırmak zorunda bıraktı; mutlu bir zorundalık.

Mösyö de Rênal, bu duvar için tam üç kez Paris’e gidip geldi, çünkü vaktin içişleri bakanı, Verrières mesire yerinin amansız bir düşmanıydı. Şimdi duvarın korkuluğu, topraktan bir metre kadar yüksektedir. Son günlerde de, geçmiş geçecek bütün bakanlara meydan okur gibi onu yontma maltataşıyla döşüyorlar.

Kaç kere, maviye çalan bu güzel kurşuni taşlara göğsümü dayayıp, daha bir gün önce bırakıp geldiğim Paris balolarını düşünerek gözlerimi Doubs Vadisi’ne daldırdım! Daha ötede sol yanda, yılankavi giden beş-altı vadi daha vardır ki bunların, bir çağlayandan öbürüne koşup en sonra Doubs’a döküldüğü görülür. Bu dağlarda güneş pek sıcaktır, onun tam tepemizde parladığı saatlerde, yolcunun yine sığınıp hayal kurabilmesi için de şanlı çınar ağaçları vardır. Bu çınarların çabucak büyüyebilmesi ve maviye çalan yeşillikleri, Mösyö de Rênal’in koca payanda duvarının arkasına yığdırdığı toprak sayesinde elde edilmiştir; çünkü Başkan, belediye meclisinin karşı koymasına aldırmadan mesire yerini iki metreye yakın genişletmiştir. (O, krallık yanlısıdır, ben ise liberalim, ama yine de bu işini doğru bulduğumu gizleyemem.) Bunun içindir ki, gerek Mösyö de Rênal, gerekse Verrières Düşkünlerevi Müdürü Mösyö Valenod’ya göre bu set, Saint-Germain-en-Laye Seddi’yle pekâlâ kıyaslanabilir.

Benim bu Cours de la Fidélite3 (Sadakat Mesiresi) hakkında bir tek diyeceğim vardır (Resmî adının Cours de la Fidélite olduğu on beş-yirmi yerde, mermer levhalarla gösterilmiştir; bu levhalar da Mösyö de Rênal’e bir nişan kazandırdı); Cours de la Fidélite için edeceğim biricik sitem, belediyenin o gürbüz çınarları acımasızca ve sanki derilerini yüzdürür gibi budatıp kırktırması üzerinedir. Alçacık, yuvarlak ve yassı başlarıyla en bayağı bostan bitkilerini andıracak yerde İngiliz çınarlarının biçimini almak için onların da içleri titrer. Ama Sayın Belediye Başkanı’nın dediği dediktir; belediyenin malı olan bütün ağaçlar yılda iki kez hiç acımaksızın böyle sakat edilir. Ora liberalleri, “Papaz Vekili Mösyö Maslon, budamadan çıkan dal ve yapraklara el atmayı âdet edineli beri, belediye bahçıvanının eli daha da acımasızlaştı,” diyorsa da abartıyorlar.

Bu genç rahip, bundan birkaç yıl önce, Papaz Chélan’ı ve çevredeki birkaç papazı gözetsin, diye Besançon’dan gönderildi. İtalya Savaşı’nda hizmet edip sonra Verrières’ye çekilmiş olan ve Belediye Başkanı’nın sözüne bakılırsa hem Jacoben, hem de Bonaparte’çı olan bir ihtiyar cerrahbaşı, bir gün, bu güzel ağaçların ikide bir sakatlanmasından dolayı şikâyeti göze aldı. Mösyö de Rênal, Légion d’honneur nişanı almış olması gerektiğince kasılarak şöyle yanıtladı:

“Ben gölgeyi severim; ağaçlarımı da gölge versinler diye budatıyorum, bir ağacın da başka ne işe yarayacağını aklım almaz, meğerki ceviz ağacı gibi “para getirmeye” yarasın.”

İşte Verrières’de her işin dayandığı büyük söz: PARA GETİRMEK. Yalnız başına bu söz! Ahalinin dörtte üçünden çoğunun kafasında her zamanki bu düşünce ile doludur.

Para getirmek! İşte pek şirin gözüken bu küçük kasabada her iş bu açıdan ele alınır. Yeni gelen yabancı, kasabanın çevresini saran serin ve derin vadilerin güzelliğine kapılarak oradaki insanların da güzellikten anladığını, ona değer verdiğini sanır; gerçi kasabalarının güzelliğinden çok söz ederler. Ona önem verdikleri yadsınamaz; ancak bu da, o güzellik birkaç yabancıyı çekip otelcileri zenginleştiriyor ve giriş ücreti açısından kente para getiriyor, diyedir.

Bir güzel sonbahar günü Mösyö de Rênal, karısını koluna almış, Cours de la Fidélite’de geziyordu. Ağırbaşlı bir tavırla söz söyleyen kocasını dinlemekle birlikte Madam de Rênal, üç oğlan çocuğunun davranışlarını merakla izliyordu. On bir yaşında kadar gözüken en büyükleri, sık sık korkuluğa yaklaşıyor, üstüne çıkmaya kalkışıyordu. O zaman tatlı bir ses, “Adolphe!” diye bağırıyor, çocuk da bu boyundan büyük işten vazgeçiyordu. Madam de Rênal, otuz yaşında kadar, ama henüz güzelce bir kadındı.

Benzi her zamankinden uçuk olan Mösyö de Rênal, kırgın bir tavırla, “O Parisli ‘küçük bey’ bu yaptıklarına pişman olacaktır,” dedi. “Sarayda bizim de birkaç dostumuz yok değil...”

Size iki yüz sayfa, taşradan söz etmek istiyorum, ama taşralıların uzun uzun, ilerisini gerisini düşüne düşüne konuşmalarını dinlemeye katlanmanızı isteyecek kadar yürekli değilim.

Verrières Belediye Başkanı’nın bu kadar nefretle sözünü ettiği Parisli “küçük bey” iki gün önce yalnız hapishaneye ve düşkünlerevine değil, Belediye Başkanı’yla kasabanın başlıca zenginlerinin para almadan yönettikleri hastaneye de girip gezmenin kolayını bulmuş olan Mösyö Appert idi. Madam de Rênal çekine çekine, “O Parisliden size ne zarar gelebilir ki?” diyordu, “Siz fukaranın malına en ince şeyleri düşünecek kadar namuslu baktıktan sonra...”

“Ama o buraya eleştiri yağdırmak için geliyor; sonra da gidip liberallerin gazetelerinde makaleler bastırıyor.”

“Sizin onları okuduğunuz yok ki dostum!”

“Ama insanlar o ihtilalci yazıları bize de anlatıyorlar, bütün bunlar bizim iyilik etmemize engel oluyor.4 Bana gelince ben Papaz’ın ettiklerini hiçbir zaman unutup bağışlamayacağım.”

3. (Fr.) Cours de la Fidélité için eski dilde “mesiretü’s sadaka” daha iyi olurdu. (Ç.N.)

4. Bu söz gerçekten söylenmiştir. (Ç.N.)

3 Fukaranın malı

“Entrika bilmez, erdemli bir papaz,
köy için Tanrı’nın bir bağışıdır.”

FLEURY

Verrières Papazı, seksenlik bir ihtiyardı ama hep bu dağların dinçlik veren havasıyla yaşadığından bedeni de, huyu suyu da demir gibiydi; şurasını da söyleyeyim ki, istediği saatte hapishaneyi, hastaneyi, düşkünlerevini bile gezmeye hakkı vardı. Paris’ten ona bir tavsiye mektubu getiren Mösyö Appert, böyle garip kasabalara sabahleyin erken gelmenin daha akıllıca olduğunu bilirdi; gelir gelmez de, yani sabahın altısında, doğru Papaz’ın evine gitti.

Taşranın en zengin mal sahiplerinden ve Senato üyelerinden Mole Markisi’nin mektubunu okuyan Papaz Chélan’ı bir düşüncedir aldı. Sonunda yarı duyulur, yarı duyulmaz bir sesle, “Ben ihtiyarım, burada da beni hep severler!” dedi. Hemen Parisli beye döndü, ihtiyar olmasına karşın gözlerinde, biraz tehlikeli ama çok hayırlı bir iş yapmanın zevkini müjdeleyen kutsal ateş parlıyordu.

“Gelin gidelim, Mösyö; gardiyanın, hele düşkünlerevi gözcülerinin yanında, göreceğimiz şeyler üzerine düşündüğünüzü söylemeyin.”

Mösyö Appert, karşısındakinin temiz bir adam olduğunu anladı; bu saygıdeğer Papaz’ın peşine takıldı, onunla birlikte hapishaneyi, hastaneyi, düşkünlerevini gezdi; birçok şeyler sordu ve aldığı yanıtların garipliğine karşın hiçbir yolsuzluk gördüğünü belli etmedi.

Bu dolaşma birkaç saat sürdü. Papaz, Mösyö Appert’i yemeğe çağırdı ise de o, yazılacak mektupları olduğunu ileri sürdü: Mert arkadaşını büsbütün sıkıntılı hale düşürmek istemiyordu. Saat üçe doğru Papaz’la Mösyö Appert, düşkünlerevinin denetimini bitirmeye gittiler, sonra yine hapishaneye döndüler. Kapıda iki metre boyunda, eğri bacaklı, dev gibi bir adamla karşılaştılar; bayağı ve iğrenç suratı, dehşetin etkisiyle büsbütün çirkinleşmiş olan bu adam gardiyandı. Papazı görür görmez, “Mösyö,” dedi, “bu yanınızdaki bey, Mösyö Appert olmasın?”

“Size ne?”

“Dün kesin bir emir aldım da... Vali bir jandarmayla göndermiş; jandarma bütün gece atını dörtnala sürmüş... Mösyö Appert’i hapishaneden içeri almamamızı emrediyorlar.”

“İşte size söylüyorum, Mösyö Noiroud, benimle gelen yolcu Mösyö Appert’dir. Benim, gece olsun, gündüz olsun, istediğim saatte hapishaneye girmeye hakkım var mı? Yanımda istediğimi bulundurmaya da hakkım var mı?”

Gardiyan hiç istemediği dayak korkusundan söz dinler bir buldog gibi başını eğip yavaşça, “Var,” dedi. “Yalnız, Papaz Efendi, benim de çoluğum çocuğum var; bir haber verirlerse yerimden olurum; aylığımdan başka da geçineceğim bir şeyim yok.”

Papaz acıdığını gitgide daha çok belli eden bir sesle, “Yerimden olsam, benim de canım sıkılır,” dedi.

Gardiyan hemen karşılık verdi:

“Sizinle ben bir miyiz? Sizin, Mösyö, yılda 800 frank geliriniz olduğunu biliriz; çiftiniz çubuğunuz da var...”

İki günden beri şişirilerek, türlü türlü anlamlar verilerek anlatılan ve küçük Verrières kasabasındaki bütün kin tutkularını ayaklandırmış olan olay işte buydu. Şimdi de Mösyö de Rênal ile karısı arasındaki küçük tartışmanın konusu olmuştu. O sabah, arkasına Düşkünlerevi Müdürü Mösyö Valenod’u alarak Papaz’ın evine gitmiş, hoşnutsuzluğunu acı sözlerle belli etmişti. Mösyö Chélan’ı koruyan kimsesi yoktu; Belediye Başkanı ile Müdür’ün sözlerinin neye varacağını anladı.

“Ne yapalım beyler,” dedi, “bu çevrede işinden çıkarılan seksenlik papazların üçüncüsü de ben olurum. Elli altı yıldır buradayım. Geldiğimde burası bir köydü, şimdi bu kasabada oturanların hemen hepsini ben vaftiz ettim. Her gün birkaç gencin nikâhını kıyıyorum; vaktiyle büyükbabalarının nikâhını da ben kıymıştım. Verrières, benim evim, ailem sayılır, ama o yolcuyu görünce içimden şöyle dedim: ‘Paris’ten gelen bu adam belki gerçekten bir liberaldir, yazık ki liberaller çoğalıp duruyor, ama bu adamdan yoksullarımıza, mahpuslarımıza ne kötülük gelebilir?’”

Mösyö de Rênal’in ve hele Düşkünlerevi Müdürü Valenod’un sözlerinin gittikçe acılaşması üzerine Papaz yerinden fırlayıp titrek bir sesle bağırdı:

“Beni görevimden attıracaksanız attırın. Ama ben yine ülkeden çıkmam. Biliyorsunuz ki, kırk sekiz yıl önce bana miras olarak bir tarla kaldı, oradan 800 frank gelirim var. Ben, beyler, aldığım aylıktan para biriktirmiyorum; bana işimden olacağım söylendiğinde telaşa kapılmayışım da belki bundandır.”

Mösyö de Rênal, karısıyla çok iyi geçinirdi; ancak onun çekine çekine tekrarladığı, “O Parisli Mösyö, mahpuslara ne kötülük edebilir ki?” sözüne bir yanıt bulamadığı için tam kızmak üzereydi ki kadın bir çığlık kopardı. Ortanca oğlu set duvarının korkuluğu üzerine çıkmış; duvarın, öte yöndeki bağdan hiç olmazsa altı-yedi metre yüksek olmasına aldırmadan, koşuyordu. Korkutup düşürmekten çekindiği için Madam de Rênal ona seslenemiyordu. Hünerine sevinip gülen çocuk en sonunda dönüp annesine baktı; onun sapsarı olduğunu görünce atladı, koşarak yanına geldi. Oldukça azarlandı.

Bu küçük olay üzerine söz değişti. Mösyö de Rênal, “Şu kerestecinin oğlu Sorel’i ne olursa olsun bizim eve alacağım; çocuklara bakar. Artık çok haşarı oldular, biz başa çıkamıyoruz. O Sorel sanki bir papaz; iyi Latince biliyormuş, çocukları ilerletir. Papaz da onun, sözünü dinleten adamlardan olduğunu söylüyor. Bizde yer içer, üç yüz frank da yıllık veririz. Ahlakından doğrusu kuşkulanıyorum; çünkü hani şu ihtiyar cerrahla pek düşüp kalkıyordu. O cerrah, uzaktan akrabalıkları vardır diye yemeklerini Sorellerde yerdi. Onun, liberaller tarafından buraya hafiyelik için gönderilmiş olduğunu söyleseler hiç de şaşmam; bu dağ havasının nefes darlığına iyi geldiğini, onun için burada oturduğunu söylüyordu, ama bunun ne kadar doğru olduğu pek belli değil. Buonaparte’nin5 bütün İtalya savaşlarında bulunmuş; üstelik söylediklerine göre, imparatorluk ilan edileceği zaman o karşı oy vermiş. O liberal, Sorel’in oğluna Latince gösterdi; buraya gelirken getirdiği bir yığın kitabı da ona bıraktı. Bunun için, kerestecinin oğlunu bizim çocukların yanına çağırmayı hiç aklımdan geçirmezdim, ama Papaz, aramızı ölesiye açan kavgadan bir gün önce bana onun üç yıldır din bilgisine çalıştığını söyledi. Papaz Okulu’na girmek istiyormuş. Demek ki liberal değil; iyi Latince de biliyor,” dedi.

Mösyö de Rênal, karısına diplomatça bir tavırla bakarak konuşmasını sürdürdü:

“Bu düşünce, başka bir yönden de işimize yarayacak: Bizim Valenod, arabasına iki güzel Normandiya atı aldığı için pek kurumlanıyor. Ama çocuklarının eğiticisi yok.”

“Sorel’i elimizden alabilir.”

Mösyö de Rênal, karısına, bu yerinde ve pek iyi düşüncesinden dolayı bir gülümsemeyle teşekkür ederek, “Demek ki tasarladığım şeyi sen de uygun buluyorsun,” dedi.

“Ne çabuk da karar veriyorsun, a efendim!”

“Kararımda direnen adamım da ondan; Papaz da gördü. Gerçeği kendimizden gizlemeyelim, burada dört bir yanımızı liberaller çevirmiş. Bütün bez tüccarları pek iyi biliyorum ki beni kıskanıyor; iki-üç tanesi çok zenginleşiyor: Mösyö de Rênal’in çocuklarını gezmeye yanlarında ‘eğiticileri’ olduğu halde giderken görmeleri, çok hoşuma gidecek. Karşılarındakinin kim olduğunu anlayıp hadlerini bilirler. Büyükbabam, gençliğinde bir eğiticisi olduğunu bize kaç kere anlatmıştı. Bu iş bize yüz écu’ye mal olabilir, ama bu onurumuz, saygınlığımız için gerekli bir harcama sayılır.”

Kocasının bu birdenbire verdiği karar Madam de Rênal’i düşünceye daldırdı. Uzun boylu, endamı düzgün bir kadındı; bir zamanlar da, bu dağlarda pek kullanılan bir deyimle “ülke güzeli” sayılmıştı. Halinde bir yalınlık, yürüyüşünde bir tazelik vardı; onun bu masumluk ve tez canlılık gösteren doğal hoşluğu, bir Parislinin, onu görünce, birtakım haz düşünceleri anmasına bile neden olabilirdi. Böyle bir başarıya erişebileceğini duysaydı, Madam de Rênal kuşkusuz pek utanırdı. Yüreğinde ne işvecilik vardı, ne de yapmacıklık. Düşkünlerevinin zengin müdürü Mösyö Valenod’un ona asıldığı, ama muradına eremediği söylenirdi. Bu da Madam de Rênal’in namusluluk ününü bir kat daha arttırmıştı; çünkü al yanaklı, gür kara favorili, iriyarı bir delikanlı olan Mösyö Valenod, taşrada güzel adam denen şu kaba, küstah ve gürültücü yaratıklardan biriydi.

Onun hiç yerinde duramaması ve bağıra çağıra konuşup gülmesi, pek çekingen olan ve görünüşte günü gününe uymayan Madam de Rênal’in pek garibine giderdi. Verrières’de neşe, eğlence denen şeye karşı duyduğu tiksinti, kibar bir soydan olduğuna pek övünür diye adını çıkarmıştı. Kendisi böyle şeyler düşünmezdi, ama konukların daha seyrek geldiğini görmekten hoşnut kalmıştı. Şurasını da gizlemeyelim ki, Madam de Rênal, kasaba hanımlarının gözünde aptalın tekiydi; çünkü kocasına politika yapmaz, Paris’ten, Besançon’dan güzel güzel şapkalar ısmarlatmak fırsatlarını kaçırırdı. Güzel bahçesinde yapayalnız dolaşmaktan –rahat bırakılsın da ne olursa olsun– yakınmazdı.

Öylesine temiz bir yüreği vardı ki, kocası hakkında bir yargı vermeye, ondan sıkıldığını kendi kendine açıklamaya bile kalkışmamıştı. Karıkoca arasında daha tatlı ilişkiler olamayacağını varsayardı; ancak bunu varsaydığının farkında değildi. Kocasını en çok sevdiği zamanlar, onun çocukları için neler düşündüğünü anlattığı anlardı. Babalarının isteğine bakılırsa, çocuklardan en büyüğü asker, ikincisi yargıç, üçüncüsü de rahip olacaktı. Kısacası Madam de Rênal, kocasını, tanıdığı öbür erkeklerden çok daha az can sıkıcı bulurdu.

Kocası hakkındaki yargıları akla yakındı. Verrières Belediye Başkanı, kendisine amcasından miras kalan yarım düzine kadar espri yüzünden nükteci, özellikle de kibar konuşur biri diye ün kazanmıştı. İhtiyar yüzbaşı de Rênal, ihtilalden önce Orléans Dükü’nün piyade alayında hizmet etmişti; Paris’e gidince de prensin salonlarına kabul olunurdu. Orada Madam de Montesson’u, ünlü Madam de Genlis’yi, Palais-Royal eğlentilerini icat eden Mösyö Ducrest’yi görmüştü. Mösyö de Rênal’in hikâyelerinde bu kimselerin adları pek sık geçerdi. Ama anlatılması oldukça ince bir iş olan bu şeylerin anılması yavaş yavaş Mösyö de Rênal’e zor gelmeye başlamıştı. Bunun içindir ki, Orléans hanedanı üzerine olan hikâyelerini artık yalnız pek önemli topluluklarda açardı. Zaten para sözü edilmediği zaman pek terbiyeli olduğundan, haklı olarak, Verrières’nin en kibar adamı sayılırdı.

5. Bonaparte’ın asıl adı. Düşmanları ve kendisini hafifseyenler onu bu adla anarlardı. (Ç.N.)

4 Baba ile oğul

“E sarà mia colpa

Se cosi è?”6

MACHIAVELLI

Verrières Belediye Başkanı, ertesi sabah Sorel Baba’ nın bıçkı fabrikasına doğru kentten inerken kendi kendine, “Doğrusu karım çok kafalı bir kadın!” diyordu. “Üstelik yine bende kalsın diye belli etmek istemedim, ama Latinceyi melekler gibi bildiği söylenen o küçük Papaz Sorel’i ben yanıma almazsam Düşkünlerevi Müdürü’nün de aynı şeyi düşünüp onu benim elimden alıvereceği hiç aklıma gelmemişti. Valenod durup dinlenmeden herkesi rahatsız etmeyi kurar. Çocuklarının bakıcısından kim bilir ne böbürlenerek söz ederdi... Bu bakıcı bizim eve gelince de papaz cüppesi giyecek mi?”

Mösyö de Rênal bu işi nereye bağlayacağını düşünerek giderken, uzaktan aşağı yukarı iki metre boyunda bir köylü gördü; bu adam sabahleyin erken kalkmış, Doubs kıyısına yedekçilerin geçtiği yola yığılmış tahtaları ölçmekle uğraşıyordu. Belediye Başkanı’nın yaklaştığını görünce pek sevinmedi; çünkü tahtaları yolu kapatıyordu; zaten onların oraya yığılmasına izin yoktu.

Sorel Baba –o köylü Sorel Baba’ydı– oğlu Julien için Mösyö de Rênal’in önerdiği şeye çok şaştı ve şaştığından çok da sevindi. Ama onu yine de, bu dağ adamlarının kurnazlıklarını gizlemek için pek ustalıkla kullandıkları ve ilgisizlikle karışık hoşnutsuzluk gösteren kederli bir tavırla dinledi. Ülkede İspanyolların egemen olduğu çağlarda köle olan bu adamlar, Mısır fellahının yüzünde görülen o hali yitirmemişlerdir.

Sorel yanıt olarak ilk önce, ezbere bildiği bütün saygı sözlerini sıraladı. Bu boş sözleri, kendi yüzüne özgü o yapaylık –daha da ileri gidip hilecilik diyeceğim– halini bir kat daha artıran acemice bir gülümsemeyle tekrar ederken, ihtiyar köylünün kafası durmuyor, bu kadar önemli bir kimsenin Julien’i, bir işe yaramaz oğlunu yanına almak istemesindeki nedeni araştırıyordu. Julien’ den hiç hoşnut değildi. Mösyö de Rênal de ona yılda 300 frank gibi umulmadık bir para vereceğini, onu yedirip içireceğini söylüyordu; üstüne başına bakmaya bile razı olmuştu. Sorel Baba’nın bir deha eseri olarak birdenbire ileri sürdüğü bu üst baş işini Mösyö de Rênal hemen kabul etmişti.

İhtiyar Sorel’in parayı, yiyip içmeyi oğlu için yeter bulmayıp bir de giyecek sözüne kalkışması, Belediye Başkanı’nı kuşkulandırdı. Kendi kendine, “Benim önerimin Sorel’i çok sevindirmesi gerekirdi; umabileceğinden de çoğunu buldu. Mademki yine mırın kırın ediyor, demek ki ona başka yerden de bir öneri gelmiş. Bu da Valenod’dan başka kimden olabilir?” diye düşündü. Mösyö de Rênal, hemen bir karar vermesi için Sorel’i çok sıkıştırdıysa da emeği boşa gitti: Kurnaz ve ihtiyar köylü, işi kestirip atmaya bir türlü yanaşmadı; bir de oğluna danışmak istermiş... Sanki taşrada zengin bir babanın, on para bile kazanmayan oğluna danışması yalnızca âdet yerini bulsun diye değilmiş gibi!

Su ile işleyen bıçkıevi demek, çay kıyısında bir salaş demektir. Dam, dört iri tahta kazık üzerine tutturulmuş çatıya dayanır. Salaşın ortasında, iki-üç metre yüksekliğinde inip çıkan bir bıçkı görülür; pek basit bir makine de kütükleri bu bıçkının önüne iter. Onu harekete getiren de, odunu yassı tahta biçiminde kesen bıçkıyı inip çıkaran da, su ile dönen bir çarktır.

Bıçkıevine yaklaşınca Sorel Baba, avaz avaz Julien’e seslendiyse de yanıt veren olmadı. Yalnız büyük oğullarını gördü; bu dev gibi adamlar, ellerine birer tahta almış, bıçkıya gidecek çam kütüklerini düzeltiyorlardı. Odunun üzerine çizilmiş kara çizginin tam üzerine vurmaya çalışıyorlar, her vuruşta da iri iri parçalar koparıyorlardı. Babalarının sesini duymadılar. Sorel Baba salaşa doğru yürüdü; girince Julien’i, bıçkı başında bulunmasını gereken yerde aradıysa da bulamadı. Onu bir buçuk-iki metre yukarıda gördü. Çatı tahtalarından birine ata biner gibi oturmuştu. Makinenin işlemesini dikkatle gözetleyeceğine, kitap okuyordu. İhtiyar Sorel’in en sevmediği, en kızdığı şey de buydu; Julien’in, büyük kardeşlerininkine hiç benzemeyen ve kuvvet isteyen işlere hiç de elverişli olmayan zayıf bedenini bir kusur saymayabilirdi; ama bu okuma tutkusundan da nefret ederdi; kendisi okuma bilmezdi çünkü.

Julien’i iki-üç kez çağırdıysa da yanıt alamadı. Delikanlının, babasının gürler gibi sesini duymama nedeni, bıçkının gürültüsünden çok, elindeki kitaba dalmış olmasıydı. Sonunda Sorel Baba, o ihtiyar halinde, bıçkının kesmekte olduğu tahtaya, oradan da damı tutan çapraz kalasın üzerine sıçrayıverdi. Julien’in elindeki kitabı bir vuruşta çaya kadar uçurdu; delikanlının tepesine takke gibi geçiveren yine o kadar zorlu bir sille de dengesini kaybettirdi. Dört-beş metre aşağıda, işleyen makinenin manivelaları arasına düşüp paramparça olacaktı; ama tam düşerken babası sol eliyle onu tutuverdi.

“Tembel herif seni, bıçkının başına bırakınca sen hep böyle kitap mı okuyacaksın? Akşam Papaz’ın evine gidip vaktini boş işlerle geçiriyorsun; orada oku, bir diyeceğim olmaz.”

Julien, sillenin etkisiyle sersemlemişti, ağzı burnu da kanamıştı; ama yine bıçkının başına, babasının söylediği yere yaklaştı. Duyduğu acıdan çok, pek sevdiği kitabını kaybetmiş olmak gözlerinin dolmasına neden olmuştu.

“İn hele, hayvan, sana diyeceğim var.”

Makinenin gürültüsü, Julien’in bu emri duymasına engel oldu. Artık inmiş olan babası yeniden çıkmak zahmetine katlanmak istemediğinden gidip ceviz sırığını aldı ve bununla oğlunun omzuna vurdu. Julien aşağı iner inmez ihtiyar Sorel onu ite kaka eve doğru sürdü. Delikanlı içinden, “Tanrı bilir ne yapacak!” diyordu. Kitabının düştüğü çaya hüzünle baktı; kitapları içinde onu, Mémorial de Sainte-Hélène’i7 gözü gibi severdi.

Yanakları kızarmış, gözleri yere eğilmişti. On sekiz-on dokuz yaşlarında, çelimsiz yüzü pek güzel olmamakla birlikte bir kibarlık, bir naziklik duygusu veren kartal burunlu bir delikanlıydı... Durgun anlarında düşünce ve ateş dolu olan iri kara gözleri şimdi en korkunç kinle parlıyordu. Pek aşağıdan başlayan koyu kumral saçları alnını basıklaştırmıştı; öfkelendiği zaman da bu saçlar ona zalim bir görünüş kazandırırdı. Sayısız insan yüzleri arasında belki böylesi kadar göze çarpan bir özellikle öbürlerinden ayrılmış olanı yoktur. Fidan gibi boyu, güçten çok kıvraklık gösteriyordu. Daha çocukluğunda, son derece düşünceli görünümü ve benzinin pek uçuk olması, babasına, “Bu oğlan ya yaşamaz ya bize yük olur,” dedirtmişti. Evde herkesin aşağılayarak baktığı bu çocuk, kardeşlerinden de, babasından da nefret ederdi; pazar günleri sokakta çocuklarla oynarken hep dayak yerdi.

Ancak bir yıldan beri şirin yüzü genç kızlar arasında birkaç taraftar bulmasına neden olmuştu. Zayıf bir can olduğu için herkesin hor gördüğü Julien, söğütler için Belediye Başkanı’na söz söyleyen ihtiyar cerrahbaşıyı taparcasına sevmişti.

Bu cerrah, bazen ihtiyar Sorel’e oğlundan bir günde beklediği parayı verir ve çocuğa Latinceyle tarih öğretirdi; ancak onun tarih diye bildiği de 1796 İtalya Savaşı idi. Ölürken L’égion d’honneur nişanıyla karışık emekli aylıklarını ve otuz-kırk cilt kadar kitabını Julien’e bırakmıştı; bunların da en değerlisinin, Belediye Başkanı’nın saygınlığı yüzünden yolu değiştirilen halkın malı çaya nasıl uçtuğunu biliyoruz.

Evden içeri girer girmez Julien, babasının güçlü elinin omzuna indiğini duydu; daha da ağır yumruklar beklediğinden titriyordu.

İhtiyar köylü bir yandan onu, bir çocuğun bebekle oynaması gibi evirip çevirirken, bir yandan da sert sesiyle kulağının içine bağırdı:

“Sorduklarıma yalansız karşılık isterim ha!”

Julien’in iri kara gözleri, ihtiyar kerestecinin küçük, uçuk mavi ve şirret gözleriyle karşılaştı. Sorel Baba, sanki oğlunun ta gönlündekini okumaya çalışıyordu.

6. (İt.) Böyle yaratılmışsam / Günah benim mi? (Ç.N.)

7. Napoléon’un son yıllarını geçirdiği Saint Helena’da yazdırdığı anıları. (Ç.N.)

5 Bir pazarlık

“Cunctando restituit rem.”8

ENNIUS

“Seni burnu kitaptan kalkmaz köpek seni! Bana doğru karşılık ver: Madam de Rênal’i nereden tanırsın, onunla ne vakit konuştun?”

“Onunla hiç konuşmadım, kiliseden başka bir yerde de görmedim.”

“Pis edepsiz, bakmış olacaksın.”

“Hiçbir zaman!”

Julien dayağın önüne geçebileceğini umduğu ikiyüzlü bir tavırla, “Bilirsiniz ki,” dedi, “kilisede Tanrı’dan başka bir şeyi gözüm görmez.”

Kurnaz köylü, “Elbette bunun bir aslı olacak,” dedi ve bir an sustu. Sonra yine, “Bunda bir iş var ama, bu ikiyüzlü ilençlinin ağzından bir şey öğrenilmiyor ki,” dedi. “Her neyse, artık senden kurtulacağım; işim için daha iyi olacak. Papaz’ın mı gözüne girdin, yoksa başka birinin mi, bilmem, seni bir düşünen olmuş, yer bulmuşlar. Git de bohçanı hazırla, seni Mösyö de Rênal’e götüreceğim, onun çocuklarına öğretmenlik edecekmişsin.”

“Bu iş için ne verecekler?”

“Yiyeceğin, üstün başın, yılda da üç yüz frank.”

“Ben uşak olmak istemem.”

“Hayvan, burada uşaklıktan söz eden var mı? Ben oğlumun uşaklık etmesine olur der miyim?”

“Sofraya kiminle oturacağım?”

Bu soru, ihtiyar Sorel’i şaşırttı; söz söylerse bir ölçüsüzlük edebileceğini sezdi. Julien’e köpürdü, açgözlü diye sövgüler savurdu ve öbür oğullarına danışmaya gitti.

Biraz sonra Julien, onların, baltalarına dayanmış, harıl harıl konuştuklarını gördü. Onlara uzun uzun baktı; bir şey anlayamayacağını görünce, böyle dinlerken yakalanmasın diye gidip bıçkının yanına oturdu. Hayatını değiştirecek olan bu umulmadık öneriyi iyice tartmak istiyordu; ama soğukkanlılıkla düşünemeyeceğini anladı; kafası hep Mösyö de Rênal’in güzel konağında neler görebileceğine takılıyordu. Kendi kendine söylendi:

“Uşaklarla oturup yemek yemektense bütün bunlardan vazgeçmek daha hayırlıdır. Babam beni zorla göndermek isteyecek, ama ben ölürüm de gitmem. On beş frank, sekiz metelik birikmiş param var, bu gece kaçarım; tarlalar içinden gidersem hem jandarma çıkmaz hem de iki günde Besançon’a varırım; orada gönüllü asker yazılır, daha olmazsa İsviçre’ye geçerim. Ama bunu yapınca da ilerlemekten, yüksek yerlerden umudu kesmeli, insanı her istediğine eriştiren rahipliği bir daha akla getirmemeli.”

Uşaklarla yemek yemekten tiksinmek, Julien’de kendiliğinden doğmuş bir duygu değildi; o, zenginliğe erişmek için daha ağır şeylere de katlanabilirdi. Bu tiksintinin kaynağı Rousseau’nun İtiraflar’ı olmuştu. Kibarlar, zengin çevresini, hayalinde hep bu kitabın yardımıyla canlandırırdı. Napoléon ordularının bildirileri toplamı, Memorial de Sainte Hélène (Saint Helena’nın Anıları), bir de İtiraflar işte Julien’in Kuran’ı9. Başka hiçbir kitaba inanmasına olanak yoktu. İhtiyar cerrahbaşının söylediği gibi, Julien’in gözünde öbür kitapların hepsi göze girmek isteyen düzenbazların kaleminden çıkmış, yalan dolu şeylerdi.

Ateş gibi bir zekâsı olmakla birlikte Julien’in belleği şaşılacak kadar kuvvetliydi –oysa böyle bir bellek, çoğu zaman aptallıkla bir gider–. Geleceğinin, Papaz Chélan’ın elinde olduğunu sezmiş ve onun gözüne girmek için İncil’in Latincesini baştan aşağı ezberlemişti; Mösyö de Maistre’nın du Pape’ını ezbere bilir, ama bu kitapların ikisine de pek inanmazdı.

Aralarında sözleşmişler gibi Sorel ile oğlu o gün birbiriyle konuşmaktan kaçındılar. Akşama doğru Julien, Papaz’ın evine din bilgisi dersi almaya gitti; ancak babasına edilen garip öneriden söz etmeyi uygun görmedi. İçinden, “Bu belki bir tuzaktır, unutmuş gibi görünmeli,” diyordu.

Ertesi sabah erkenden Mösyö de Rênal, ihtiyar Sorel’i çağırttı; Sorel bir-iki saat bekledikten sonra geldi, daha kapıdan başlayarak binbir dil döktü, yerlere kadar eğilip özürler diledi. Sıra sıra itirazlar kapısını çalan Sorel, oğlunun evin efendisi ve hanımıyla birlikte, konuk geldiği günlerde de çocuklarıyla ayrı bir odada yemek yiyeceğini öğrendi. Mösyö de Rênal’in bu işi gerçekten istediğini gördükçe daha çok zorluk çıkaran, yine de bir türlü inanamayıp şaşan Sorel, bir de oğlunun yatacağı odayı görmek istedi. Bu, tertemiz döşenmiş büyük bir odaydı; üç çocuğun karyolalarını da oraya taşıyorlardı.

Bu karyolaların taşınması, ihtiyar köylünün gözlerini açtı; hemen cesaret buldu ve oğluna verilecek elbiseyi görmek istedi. Mösyö de Rênal, masasının çekmecesinden yüz frank aldı, “Bu parayı oğlunuza verin, Mösyö Durand’a gidip kendine siyah bir takım ısmarlasın.”

Yerlere kadar eğilerek konuşmasını birdenbire unutmuş olan köylü, “Ya sizin yanınızdan çıkarırsam, elbise yine onda kalacak mı?” diye sordu.

“Elbette.”

Sorel, yayvan bir sesle, “Öyleyse,” dedi, “uzlaşmamız için bir tek şey kalıyor: Kaç para vereceksiniz?”

Mösyö de Rênal’in kan tepesine sıçradı:

“Nasıl?” dedi, “Dün bunu konuşup kestikti ya! Üç yüz frank veriyorum; bu da çok bir paradır, fazladır bile.”

Sorel, gittikçe ağırlaşan bir sesle, “Evet,” dedi, “siz dün öyle söylediniz, söylemediniz demiyorum, ama...” Burada bir çabayla sanki bir dâhilik gösterdi, Mösyö de Rênal’in gözlerinin içine bakarak, “Daha çok veren var da,” dedi. Bu adamın böyle bir incelik göstermesi, ancak Franche-Comté köylülerini bilmeyenleri şaşırtabilir.

Bu sözleri duyunca Belediye Başkanı’nın yüzü perişan oluverdi. Ama yine kendine geldi ve tam iki saat süren, uluorta hiçbir söz söylenmeyen bir konuşmadan sonra köylünün fendi, zengini yendi. Zaten zengin bu dünyada gemisini fendsiz de kurtarır. Julien’in gireceği yeni hayatın koşulları birer birer görüşülüp kararlaştırıldı; yıllık dört yüz franga çıkarılmakla kalmadı, Belediye Başkanı her ay başında parayı peşin vermeye de razı oldu.

“Peki,” dedi, “her ay başı otuz beş frank veririm.”

Köylü, yaltaklanan bir sesle, “Belediye Başkanımız gibi zengin, cömert bir Mösyö, hesap düzgün olsun diye otuz altı da verse ne çıkar!..”

Mösyö de Rênal, “Peki, ama artık keselim,” dedi.

Öfke ona biraz metinlik vermişti. Köylü, daha ileri gitmekten vazgeçmek gerektiğini anladı. Bu kez de Mösyö de Rênal ilerliyordu. İhtiyar Sorel’in, oğlunun ilk aylığını şimdiden alıp götürmesine yanaşmadı. Şimdi Mösyö de Rênal, bu pazarlıkta oynadığı rolü karısına anlatmak zorunda kalacağını düşünüyordu. Biraz canı sıkkındı:

“Az önceki yüz frangı geri verin,” dedi. “Mösyö Durand’ın bana biraz borcu var. Kumaşı kestirmeye oğlunuzla birlikte ben de giderim.”

Belediye Başkanı’nın iradesini gösteren bu hareketinden sonra Sorel, aklını başına toplayıp yine saygıyla konuşmaya başladı. En sonunda, artık bir şey kazanamayacağını anlayarak kalkıp gitti. Son reveransı şu sözlerle bitti:

“Şimdi gider, oğlumu köşke gönderirim.”

Verrières’liler, Belediye Başkanlarının hoşuna gitmek istedikleri zaman, onun evinden “köşk” diye söz ederlerdi.

Fabrikaya döner dönmez, Sorel oğlunu boş yere aradı durdu. Julien, başına gelebileceklerden korkarak gece yarısı çıkıp gitmişti. Kitaplarıyla L’égion d’honneur nişanını güvenilir bir yere bırakmak istemişti. Onların hepsini almış, Verrières’nin arkasında yükselen dağda oturan Fouqué adlı bir genç odun satıcısına götürmüştü; bu adam Julien’in dostuydu.

Eve dönünce babası, “Uğursuz tembel!” dedi, “Seni kaç yıldır besliyorum, acaba bir gün bana o parayı ödemek namusluluğunu gösterecek misin? Haydi pılını pırtını topla da Belediye Başkanı’nın evine git.”

Dayak yemediğine şaşıran Julien hemen yola çıktı. Ama o korkunç babasının gözünden uzaklaşır uzaklaşmaz yavaşladı. Önce kiliseye uğramayı ikiyüzlülüğü için daha yararlı buldu.

Bu “ikiyüzlülük” sözüne şaşıyor musunuz? O genç köylünün ruhu, bu iğrenç sözcükle buluşmadan önce, çok yollar aşmıştır.

Daha ufakken Julien, uzun beyaz pelerinini, miğferleri uzun kıl püsküllü 6. Alay süvarilerini görüp askerliğe gönül vermişti; bu süvariler İtalya Savaşı’ndan dönüyorlardı, atlarını Sorel’in evinin kafesli penceresine bağlamışlardı. Sonradan Julien, ihtiyar cerrahbaşının Lodi Köprüsü, Arcole ve Rivoli cenkleri üzerine anlattıklarını da coşkuyla dinlemiş, ihtiyarın nişanına ateşli gözlerle baktığını da fark etmişti.

Ama Julien’in on dördüne bastığı sıralarda Verrières’ de, bu kadar küçük bir kasaba için görkemli denebilecek bir kilise yapılmaya başlanmıştı. Bunun dört mermer direği vardı ki en çok bunlar Julien’in dikkatini çekti; bu direkler, Besançon’dan gelen ve ruhaniler kurumunun hafiyesi diye tanınan genç papaz yardımcısıyla sulh yargıcı arasında sönmez, büyük bir kin doğmasına neden olduklarından, ülkede ün salmışlardı. Sulh yargıcı, az kaldı yerinden oluyordu, daha doğrusu halk bu düşüncedeydi. Her on beş günde bir Besançon’a giden ve orada piskoposun karşısına çıkabildiği söylenen bir papazla uyuşmazlık çıkarmanın cezası daha az olamazdı ya!

Bu olaylar üzerine, kalabalık bir aile babası olan sulh yargıcı, haksız görünen birkaç karar verdi; bunların hepsinde ahaliden Constitutionnel10 gazetesini okuyanları cezalandırmıştı. Hak yanında olanlar,11 üstün geldiler. Gerçi cezalar da üç-beş franklık şeylerdi, ama bu ufacık para cezalarından birine de Julien’in vaftiz babası olan bir çivici çarpıldı. Bu adam, öfke halinde, “Dünya ne kadar da değişti!” diye bağırdı; “Biz de, yirmi yıldan beri, bu sulh yargıcını pek namuslu bir adam bilirdik!” Julien’in dostu cerrahbaşı, o zamanlar hayatta değildi.

Julien, birdenbire, Napoléon’un sözünü etmeyi bıraktı; papaz olmak istediğini söyledi ve artık, babasının fabrikasında, Papaz’dan ödünç aldığı bir Latince İncil’i hiç durmadan ezberlemeye çalıştığı görüldü. Onun bu yolda pek çabuk ilerlediğini görüp hayran olan iyi kalpli ihtiyar Papaz, birçok akşamını ona din bilgisi öğretmeye bağladı. Julien, onun yanında yalnız sofuca duygular gösterirdi. Bir kızınki gibi uçuk ve narin olan bu yüzün arkasında, zengin olmadan yaşamaktansa bin kere ölüme atılmaya hazır, verdiği bu karardan dönmez bir ruh bulunduğunu kim sezebilirdi ki!

Julien için zengin olmak, her şeyden önce, Verrières’den kurtulmak demekti; doğduğu kasabadan nefret ederdi. Orada gördüğü her şey ona buz gibi geliyor, şevkini kırıyordu. Ta küçüklüğünden beri coşkunluk anları olurdu. O anlarında, bir gün Paris’in güzel kadınlarıyla tanışacağını, parlak bir iş görüp onların dikkatini çekeceğini hazla düşünürdü. Onlardan birinin Julien’i sevmesi olmayacak şey miydi? Bonaparte’ı daha yoksulken, ünlü ve güzel Madam de Beauharnais sevmişti ya! Yıllardan beri Julien’in kendi kendine, “Kimsesiz ve parasız bir teğmen olan Bonaparte, kılıcıyla dünyanın efendisi oldu!” demediği belki bir saat bile geçmezdi. Bu düşünce onun, pek büyük sandığı felaketlerine merhem olur, binde bir sevinci olunca da bu sevinci artırırdı.

Kilisenin yapılması ve sulh yargıcının kararları birdenbire onun gözünü açtı; aklında doğuveren bir düşünce, onu haftalarca çılgına çevirdi ve en sonunda, ihtiraslı bir ruhun kendi icat ettiğini sandığı ilk düşüncenin gücüyle onu kavrayıverdi.

“Bonaparte kendinden söz ettirdiği zaman Fransa düşman eline düşmekten korkuyordu; askerlik bir üstünlüktü ve gerekliydi; hem de moda olmuştu. Bugün ise kırk yaşında papazların yılda yüz bin frank aldıkları görülüyor, yani Napoléon’un ünlü generallerinin aldığının üç katı. Onlara yardım edecek adamlar gerekli. Bir kere şu sulh yargıcını ele alalım: Şimdiye kadar nasıl da iyi bir düşünür, ne namuslu bir adamdı! Şimdi ihtiyarlığında, otuz yaşında genç bir papazın gözünden düşmek korkusuyla adına leke sürüyor! Ben papaz olmalıyım.”

Bir gün, yeni inanç yoluna girip din bilgisi öğrenmeye başladığının ikinci yılında, gönlünü kemiren ateş birdenbire patlak verip onun içini dışarıya belli etmişti. Mösyö Chélan’ın sofrasında papazların toplandığı bir gündü; Julien’i, Mösyö Chélan, konuklarına öğrenme yolunda harikalar gösteren bir genç, diye tanıtmıştı. Julien işte böyle bir ziyafette Napoléon’u coşaraktan göklere çıkarmıştı. O günden sonra sağ kolunu bağlayıp boynuna astı, bir çam kütüğü kaldırırken kolunun çıktığını söyledi ve tam iki ay bu rahatsız duruma katlandı. Bedenine ettiği bu cezadan sonra kendi kendini bağışladı. Koltuğunun altında küçük bir paketle görkemli Verrières Kilisesi’ne giren on dokuz yaşında, ama yapısı çelimsiz, olsun olsun da on yedisinde gözüken genç işte böyle bir adamdı.

Kilise karanlık ve ıssızdı. Bir yortu dolayısıyla yapının bütün pencerelerine koyu kırmızı perde gerilmişti. Bunun arasından süzülüp geçen güneş ışınları, içeriye göz kamaştırıcı, insana ululuk veren, dinsel bir hava yaratan bir ışık yayıyordu. Julien ürperdi. Kilisede yapayalnızdı, gidip en gösterişli sıraya oturdu. Bu sıranın üzerinde Mösyö de Rênal’in arması vardı.

Julien, dua rahlesinin üzerinde, oraya okunmak için konmuş gibi duran bir kâğıt parçası gördü. Bir göz attı ve şunu okudu:

Besançon’da idam edilen Louis Jenrel’in giyotine nasıl götürüldüğünü ve son dakikalarını ayrıntılarıyla anlatan...

Kâğıt yırtıktı. Arkasında bir satırın ilk iki sözcüğü okunuyordu:

İlk adım...

Julien, “Bunu buraya kim koymuş?” dedi. Sonra içini çekerek ekledi:

“Zavallı bahtsız! Onun soyadının son hecesi de benimkinin son hecesiyle bir...” Kâğıdı buruşturup attı.

Çıkarken Julien béniter’nin12 yanında kan görür gibi oldu, yere biraz su dökülmüştü: Pencereleri kaplayan kırmızı perdelerin yansısı onu kana benzetiyordu.

En son Julien, içini saran korkudan utanıp, “Ben böyle yüreksiz miyim?” dedi; “haydi silah başına!”

İhtiyar cerrahbaşının cenk hikâyelerinde sık sık geçen bu komut, Julien için bir kahramanlık havası taşırdı. Kalktı ve hızla Mösyö de Rênal’in evine doğru yürüdü. Bu güzel kararlarına karşın, eve yirmi adım kaldığını görür görmez içinde yenilmez bir çekingenlik belirdi. Demir parmaklık açıktı, pek görkemli bir hali vardı, buradan geçmek gerekiyordu.

Julien’in bu eve gelmesi yalnız kendi düşüncelerini, gönlünü perişan etmiyordu. Son derece yadırganıcı bir kadın olan Madam de Rênal de, görevi gereği hep kendisiyle çocukları arasında bulunacak olan bu yabancıyı düşündükçe ne yapacağını şaşırıyordu. Oğullarını odasında yatırmaya alışmıştı. O sabah, küçük karyolaların eğitmen için hazırlanan daireye taşındığını görünce oldukça gözyaşı dökmüştü. En küçük oğlu Stanislas-Xavier’nin yatağını olsun yeniden kendi odasına getirtmek istedi, ama kocasını razı edemedi.

Çoğu kadınlarda görülen güç beğenirliği, Madam de Rênal aşırı bir dereceye vardırmıştı. Kaba, saçları tarak görmemiş bir adamın, yalnızca Latince bilmesi dolayısıyla çocuklarını paylayacağını, bu anlaşılmaz dil yüzünden onları dövebileceğini düşündükçe içi fena oluyordu.

8. (Lat.) Oyalamayla devleti yeniden kurdu. (Ç.N.)

9. Fransızcada da Kuran denmiştir. (Ç.N.)

10. Liberallerin gazetesi. (Ç.N.)

11. Yani papazla birlik olanlar. (Ç.N.)

12. Kiliselerde kapının yanında, içine okunmuş su (Hristos suyu) konan, duvara mıhlı tas. (Ç.N.)

6 İç sıkıntısı

“Non so più cosa son,

Cosa faccio.”13

MOZART, Figaro’nun Düğünü

Madam de Rênal, yanında erkek bulunmadığı zaman içinden gelen tez canlılık ve incelikle salonun bahçeye açılan camlı kapısından daha yeni çıkmıştı ki, sokak kapısının dışında durmuş, daha çocuk denebilecek kadar genç bir köylünün yüzünü gördü. Son derece uçuk benizli olan ve ağladığı anlaşılan bu küçük köylünün sırtında bembeyaz bir mintan vardı; lacivert tüylü havlu kumaştan tertemiz ceketini de koluna almıştı.

Teni öyle beyaz, bakışları öyle tatlıydı ki, hayalinde olaylar yaratmayı seven Madam de Rênal, onun, Belediye Başkanı’ndan büyük bir dilekte bulunmak için kıyafetini değiştirerek gelmiş bir kız olduğunu bile düşündü. Sokak kapısının önünde durmuş, elini zile götürmeye çekinen bu zavallıcığa acıdı; kapıya doğru yürüdü. Madam de Rênal, eve bir eğitmen geleceği için duyduğu kederi bir an unutmuştu. Kapıya doğru dönmüş olan Julien, onun geldiğini görmüyordu. Kulağının ta yanında tatlı bir sesin, “Burada ne arıyorsunuz yavrum?” dediğini duyunca yüreği oynadı. Hemen dönüverdi. Madam de Rênal’in bakışında öylesine bir bağışlayıcılık vardı ki Julien’in çekingenliği biraz olsun azaldı. Julien, bu kadının güzelliğiyle şaşırmıştı; her şeyi, oraya niçin geldiğini bile unuttu. Madam de Rênal, bir daha sordu. Neden sonra Julien, gözyaşlarını elinden geldiğince kurulayarak, “Hoca olmak için gelmiştim Madam,” diyebildi.

Madam de Rênal donakaldı, birbirlerine pek yakındılar, bakışıyorlardı. Julien, o kadar iyi giyinmiş bir kimsenin, hele o kadar göz kamaştırıcı tenli bir kadının kendisine böyle tatlı bir eda ile söz söylediğini hiç görmemişti. Madam de Rênal, bu genç köylünün az önce upuçuk, şimdi ise pespembe yanaklarında duruvermiş olan gözyaşlarına bakıyordu. Az sonra gülmeye, bir genç kız neşesiyle gülmeye başladı; kendi kendisiyle eğleniyor, mutluluğunu bir türlü kavrayamıyordu. Oğullarını azarlayıp dövmeye gelecek pis, kılıksız bir rahip sandığı eğitmen demek bu çocukcağızdı! Sonunda, “Nasıl?” dedi. “Siz Latince mi biliyorsunuz, Mösyö?”

Bu “Mösyö” sözü Julien’i o kadar şaşırttı ki, bir an düşündürdü. Çekine çekine, “Evet, Madam,” dedi.

Madam de Rênal, öyle bir sevinç içindeydi ki, Julien’e, “Benim zavallı çocuklarımı çok paylamazsınız ya?” demeye cesaret etti.

Julien şaşkınlıkla sordu:

“Onları paylamak mı? Neden?”

Biraz suskunluktan sonra Madam de Rênal, heyecanı her an artan bir sesle, “Onlara iyi davranacaksınız, bana bu konuda söz veriyorsunuz, değil mi Mösyö?” dedi.

Kendisine böyle önem verilerek hem de bu kadar iyi giyimli bir hanım ağzından “Mösyö” denmesi, Julien’in umduklarının çok üstündeydi: O, gençliğinde kurduğu bütün tatlı hayallerinde, ancak sırtına güzel bir üniforma giydikten sonra, ağırbaşlı bir hanımın kendisine söz söylemeye tenezzül edebileceğini düşünmüştü. Madam de Rênal ise Julien’in ten güzelliğine, iri kara gözlerine, serinlemek için başını alandaki çeşmenin oluğuna daldırdığında her zamankinden daha kıvırcık olan zarif saçlarına kapılıvermişti. Sertliği ve somurtkanlığı ile çocuklarını ürküteceğini düşünerek üzüldüğü o tehlikeli eğitmenin böyle çekingen bir kıza benzediğini görünce pek sevinmişti. Önceden korktuğuyla şimdi gördüğü arasındaki karşıtlık, düşünceleri hep tekdüze sürüp giden Madam de Rênal için büyük bir olay oldu. Sonunda şaşkınlığı geçip kendine geldi. Kapının önünde, yanında sanki soyunmuş, dökünmüş gibi duran bir gençle birlikte olduğunu düşünüp şaşaladı. Oldukça sıkılmış bir halle, “Haydi içeri girelim, Mösyö,” dedi.

Madam de Rênal, bütün ömrü boyunca, hiçbir hissin kendisini bu kadar derin bir heyecana düşürdüğünü, son derece çarpıntılı korkulardan sonra gözlerinin önünde böyle zarif bir yüz belirdiğini görmemişti. Demek ki özene özene bakıp büyüttüğü şirin çocukları pis ve homurdanıcı bir papazın eline düşmeyecekti. Avluya girer girmez döndü, arkasından utanarak gelen Julien’e baktı. Bu kadar güzel bir ev görmek onu bir kat daha şaşırtmıştı; bu hali de Madam de Rênal’in gözünde başka bir hoşluk oldu. Madam de Rênal gözlerine inanamıyordu, hele eğitmenin sırtında siyah bir elbise olmamasına bir türlü akıl erdiremiyordu. Bu yeni öğrendiği şey onu o kadar mutlu kılmıştı ki, yanılmış olmaktan korkuyordu, bütün bunlar yalan çıkarsa belki hayatına mal olabilirdi. Yine durup sordu:

“Doğru mu, Mösyö, siz Latince mi biliyorsunuz?”

Bu sözler Julien’in ağrına gitti ve bir çeyrek saatten beri içinde yaşadığı büyüyü bozdu. Soğuk bir tavır takınmaya çalışarak, “Evet, Madam,” dedi; “ben Papaz Efendi kadar Latince bilirim, üstelik bazen Papaz Efendi, benim kendisinden daha iyi bildiğimi söylemek inceliğinde bile bulunur.”

Madam de Rênal, kendisinden iki adım ötede duran Julien’in tavrında bir zalimlik gördü. Biraz daha yaklaştı ve fısıldar gibi, “İlk günler,” dedi, “derslerini bilmeseler bile, çocukları dayağa çekmeyeceksiniz, değil mi?”

Böyle güzel bir hanımın bu pek tatlı ve sanki yalvaran edası, Julien’e, Latince bilir diye tanınmaya verdiği önemi unutturdu. Madam de Rênal’in yüzü, kendi yüzünün ta yanındaydı, bir kadının yaz elbiselerinden yayılan kokuyu, zavallı bir köylü için pek şaşılacak bir şey olan bu kokuyu duydu. Son derece kızardı, içini çekerek ve kendinden geçer gibi bir sesle karşılık verdi:

“Hiç kaygınız olmasın, Madam, her konuda emirlerinizi tutarım.”

Ancak o anda, yani çocukları için duyduğu kaygı bütün bütün dağıldıktan sonradır ki Madam de Rênal, Julien’in olağanüstü güzelliğini fark etti; dikkatle baktı. Bu olağanüstü yüzün hemen hemen bir kadınınkini andıran çizgileri ve sıkılmışlık hali, zaten kendi de çekingen olan bu kadına hiç de gülünç gelmedi. Bir erkek güzelliğinde herkesin pek gerekli gördüğü erkekçe hal, onu korkutabilirdi. Julien’e, “Kaç yaşındasınız, Mösyö?” diye sordu.

“Yakında on dokuzumu bitiriyorum.”

Artık içine iyice güven gelmiş olan Madam de Rênal, “Büyük oğlum on birinde,” dedi, “size hemen hemen bir arkadaş olur, siz onu uslandırırsınız. Bir kere babası onu dövmeye kalkışmıştı, çocuk bütün bir hafta hasta yattı; babasının vurması da o kadar ağır değildi.”

Julien içinden, “Benimle onun arasında ne büyük fark var!” dedi. “Babam beni daha dün dövdü. Zenginler ne de mutlu kişiler.”

Madam de Rênal, eğitmenin ruhunda geçen en küçük değişiklikleri şimdiden sezmeye başlamıştı; onun bu hüzünlü halini sıkılganlık sandı ve cesaret vermek istedi:

“Adınız nedir Mösyö?”

Julien, bu soruştaki gizli edayı ve sırrı duyduysa da ne olduğunu iyice anlayamadı.

“Bana Julien Sorel derler, Madam; daha ilk olarak yabancı bir eve girdiğim için titriyorum, koruyuculuğunuz ve ilk günlerde kusurlarımı bağışlamanıza ihtiyacım var. Ben hiç okula gitmedim, çok yoksulduk, akrabamdan Légion d’honneur üyesi cerrahbaşından, bir de Papazımız Mösyö Chélan’dan başka kimseyle konuşmadım. Mösyö Chélan, hakkımda tanıklık eder. Kardeşlerim beni her zaman dövdüler, benim için kötü şeyler söylerlerse inanmayın, kusurlarımı hoş görün Madam, hiçbir zaman kötü niyet beslemem.”

Julien böyle uzun uzun anlatırken, bir yandan da Madam de Rênal’i incelediğinden, içine güven geliyordu. Bir kimsede doğal olarak bulunan son aşamasına varmış kibarlığın böyle bir etkisi vardır; hele bu nitelikle bezenmiş kimse, kibarlık göstermeye kalkmazsa! Kadın güzelliğinden pek iyi anlayan Julien, o anda, Madam de Rênal’in ancak yirmisinde olduğuna yemin edebilirdi. Aklına hemen yiğitçe bir düşünce geldi: onun elini öpmek. Ama bu düşüncesinden korktu; biraz sonra içinden, “Bu düşündüğümü yapmamak bir yüreksizlik olur; bu hareketten bana yarar gelebilir ve belki bu güzel hanımın, bıçkı başından daha yeni ayrılmış yoksul bir işçiye karşı duyduğu hafifseme de azalır.” Altı aydan beri pazar günleri bazı genç kızların ağzından duyduğu “güzel çocuk” sözü de Julien’i belki biraz yüreklendiriyordu. Julien böylece kendi kendisiyle çarpışıp dururken, Madam de Rênal ona ilk günlerde çocuklara nasıl davranması gerektiği konusunda uyarılarda bulunuyordu. Julien, kendini zorladığı için yine sapsarı olmuştu; sıkılmış bir tavırla, “Çocuklarınızı hiç, hiç dövmeyeceğim, Madam,” dedi; “bunun için size Tanrımın önünde söz veriyorum.”

Bu sözleri söylerken Madam de Rênal’in elini tutup dudaklarına götürmek yürekliliğini gösterdi. Kadın bu davranışa şaşırdı ve düşününce kızdı da. Hava çok sıcak olduğundan kolu atkının altında çırılçıplaktı ve Julien’in elini dudaklarına götürmesiyle büsbütün açılmıştı. Biraz sonra Madam de Rênal içinden kendi kendini azarladı: Hemen kızmamıştı, en çok da buna canı sıkılıyordu.

Dışarıda bir konuşma duyan Mösyö de Rênal, odasından çıktı; belediye dairesinde nikâh kıydığı günlerdeki görkemli, babaca tavırla, Julien’e, “Çocuklarla görüşmenizden önce size söylemem gereken şeyler var,” dedi.

Julien’i bir odaya aldı; onları yalnız bırakmak isteyen Madam de Rênal’e de kalmasını söyledi. Kapıyı kapadıktan sonra koltuğa ağır ağır yerleşti:

“Papaz bana sizin iyi bir genç olduğunuzu söyledi; bu evde herkes size saygılı davranacak; ben de hoşnut kalırsam sonra sizi bir işe yerleştiririm. Artık akrabanızdan olsun, ahbaplarınızdan olsun, kimseyle görüşmezsiniz, onların halleri benim çocuklarıma yaramaz. İşte size ilk aylığınız otuz altı frank; ama bunun bir meteliğini bile babanıza vermeyeceğinize yemin edeceksiniz.”

Mösyö de Rênal, bu işte kendisinden daha kurnaz davranmış olan ihtiyara kızgındı.

“Şimdi, Mösyö... Herkesin sizinle burada ‘Mösyö’ diye konuşmasını emrettim, siz de ağırbaşlı kimseler yanında bulunmanın iyiliklerini elbette bilirsiniz. Şimdi, Mösyö, çocukların sizi sırtınızda bu ceketle görmeleri doğru olmaz.”

Sonra karısına dönüp sordu:

“Uşaklar gördü mü?”

Madam de Rênal, son derece düşünceli bir tavırla karşılık verdi:

“Hayır, dostum.”

“Peki!”

Kendi redingotlarından birini, bu hale şaşıran Julien’e uzatıp, “Şimdilik bunu giyin,” dedi. “Haydi, kumaşçı Mösyö Durand’a gidelim.”

Bir saatten fazla dışarıda kaldılar; Mösyö de Rênal, siyahlar giymiş yeni eğitmenle eve döndüğünde karısının az önceki yerinden kımıldamamış olduğunu gördü. Julien’e baktıkça Madam de Rênal, ondan korktuğunu unutuyor, içi rahatlıyordu. Julien onu düşünmüyordu; o anda ruhu, bir çocuk ruhundan başka bir şey değildi, üç saat önce titreyerek kiliseden çıktığından beri sanki yıllar geçmişti. Madam de Rênal’in neredeyse düşmanca baktığını fark etti ve elini öpmeye kalkışmakla onu kızdırmış olduğunu anladı. Ama şimdiye kadar giydiklerinden büsbütün başka elbiselere erişmenin verdiği gururla o kadar kendinden geçiyor, yine de sevincini belli etmekten o kadar çekiniyordu ki, her hareketinde bir terbiyesizlik, bir delilik vardı. Madam de Rênal ona şaşkınlıkla bakıyordu. Mösyö de Rênal, “Ağırbaşlı olun Mösyö,” dedi; “sonra çocuklara da ev halkına da kendinizi saydıramazsınız.”

“Mösyö, bu yeni elbiselerin içinde huzursuzum; ben yoksul bir köylüyüm, bugüne kadar sırtıma hep o kısa ceketlerden giydim; izin verirseniz gidip de odama kapanayım.”

Julien çıkınca Mösyö de Rênal, karısına, “Nasıl buldun?” dedi; “Bunu ele geçirmekle kazanmış olmadık mı?”

Madam de Rênal, içten gelme denebilecek ve hiç kuşkusuz kendisinin de pek fark etmediği bir hareketle asıl düşüncesini kocasından gizledi.

“Doğrusu ben bu köylüyü hiç de dediğiniz kadar olağanüstü bulmadım; övgülerinizle onu şımartacak, arsız edecek, bir aya da kalmaz kovacaksınız.”

“Ne yapalım, kovarız, bize en çok yüz franga patlar, ama Verrières’liler de Mösyö de Rênal’in çocukları yanında bir eğitmen görmeye alışmış olurlar. Julien’i öyle işçi giysileriyle gezdirseydim, bu isteğimiz yerine gelmezdi. Onu kovarsak, şimdi kumaşçıdan kestirdiğim siyah takımı elbette geri alırız. Bu sırtındakini terzide hazır bulup sırtına giydirttim.”

Julien’in o odada geçirdiği bir saatlik süre, Madam de Rênal’e bir an kadar kısa geldi. Yeni eğitmenin geldiğini haber almış olan çocuklar, annelerine birbiri arkasından sorular soruyorlardı. Sonunda Julien ortaya çıktı. Büsbütün değişmişti. Ağırbaşlılaşmıştı demek eksik olur; o ağırbaşlılığın ta kendisi olmuştu. Çocuklarla tanıştırıldı ve onlara, Mösyö de Rênal’e bile parmak ısırtan bir tavırla sözler söyledi. Söylevini şöyle bitirdi:

“Ben buraya, size Latince öğretmeye geldim. Siz dersi ezberleyip okumak ne demek bilirsiniz. (Cebinden küçük boyda kara kaplı bir kitap çıkardı.) İşte Kutsal Kitap.14 Bu kitap, başlıca, İsa-el Mesih Efendimizin hayatını anlatır, yani Ahd-i Cedit15 dediğimiz bölümüdür. Ben size derslerinizi ezberletip dinleyeceğim, siz de ben dersimi biliyor muyum, ona bir bakın.”

Çocukların en büyüğü olan Adolphe kitabı eline almıştı. Julien konuşmasını sürdürdü:

“Rastgele bir yerini açın ve bir satırbaşından bana ilk sözcüğü söyleyin. Bize nasıl yaşamamız gerektiğini bildiren Kutsal Kitap’ı, siz beni durduruncaya kadar, ezberden okuyabilirim.”

Adolphe, kitabı açıp bir sözcük seçti, Julien de bütün sayfayı, anadiliymiş gibi kolaylıkla ezbere okuyuverdi. Mösyö de Rênal, karısına kurula kurula bakıyordu. Babalarıyla annelerinin şaşkınlığını gören çocuklar, gözlerini fal taşı gibi açmışlardı. Bir uşak, salonun kapısına kadar geldi. Julien yine Latinceyi bırakmadı. Uşak önce olduğu yerde kaldı, sonra kaybolup gitti. Arası çok geçmeden Madam de Rênal’in hizmetçisiyle aşçı kadın kapının yanında gözüktüler; o zamana kadar Adolphe kitabı sekiz yerinden açmış, Julien de her seferinde aynı kolaylıkla ezbere okumuştu. Oldukça sofu, bön bir kadıncağız olan aşçı, yüksek sesle, “Tanrım kem gözlerden esirgesin, ne de şirin papaz!”16 dedi.

Bu iş Mösyö de Rênal’in onuruna dokunmuyor değildi; eğitmeni sınava çekmek şöyle dursun, belleğinde birkaç tanecik olsun Latince araştırıyordu; en sonunda Horatius’un bir mısrasını hatırlayıp söyleyebildi. Latince olarak İncil’den başka bir şey bilmeyen Julien, kaşlarını çatarak karşılık verdi:

“Tanrı’nın izniyle bir gün papaz olacağım, benim öyle dinsiz şairlerle uğraşmam doğru değildir.”

Mösyö de Rênal, Horatius’undur diye bir sürü mısra daha okudu. Çocuklara Horatius’un kim olduğunu anlattıysa da çocuklar onun dediklerine kulak asmadılar. Onlar, hayran hayran Julien’e bakıyorlardı.

Hizmetçiler hâlâ kapıda olduğundan, Julien sınavı biraz daha uzatmanın gerektiğini düşündü.

“Şimdi,” dedi, “Mösyö Stanislas-Xavier de bana Kutsal Kitap’ın bir parçasını okutturacak.”

Koltukları kabaran Stanislas, bir satırbaşından ilk sözcüğü yarım yamalak okudu, Julien de yine bütün sayfayı su gibi dinletti. Mösyö de Rênal’in zaferini tamamlamak ister gibi, tam Julien’in İncil okuduğu sırada, Normandiya atları sahibi Mösyö Valenod ile Kaymakam Mösyö Charcot de Maugiron içeri girdiler. O günkü hal, Julien’e “Mösyö”lük kazandırdı; uşaklarla hizmetçiler bile bunu ona çok görmediler.

Akşam, bu harikayı görmek için, bütün Verrières kibarları Mösyö de Rênal’in evine koşuştu. Julien herkese karşılık veriyor, ancak sululuğa meydan vermemek için çatık kaşlılığını elden bırakmıyordu. Ünü, şanı kasabada o kadar çabuk yayıldı ki, birkaç gün sonra Mösyö de Rênal, onu ayartmalarından korkarak iki yıllık bir sözleşme imzalamayı öne sürdü; Julien, işi kesip atan bir tavırla, “Hayır,” dedi, “siz beni savmak isterseniz ben kalkıp gitmek zorunda kalırım. Sizi hiçbir yükün altına koymadan beni bağlayan bir sözleşme hakça bir şey değildir, razı olamam.”

Julien, kendisini o kadar iyi kullandı ki, o eve geleli daha bir ay olmadan Mösyö de Rênal bile onu saymaya başladı. Kentin papazı, Mösyö de Rênal ile de, Mösyö de Valenod ile de dargın olduğundan, Julien’in Napoléon’a karşı eskiden beslediği büyük sevginin sözünü eden bulunmadı. Şimdi Julien, Napoléon’dan ancak yüzünü ekşiterek söz ediyordu.

13. (İt.) Bilmiyorum artık kim olduğumu / Ne yaptığımı. (Ç.N.)

14. Tevrat, Zebur ve İncil’den oluşan üçlü kitap. (Ç.N.)

15. İncil. (Ç.N.)

16. Burada “papaz” yerine “hafız” demek elbette daha doğru olurdu ama, cesaret edemedim. (Ç.N.)

7 Gönülce yakınlıklar

“Kalbe dokunmasını biliyorlar, ama kırarak.”

Çağımız yazarlarından biri

Mösyö de Rênal’in çocukları Julien’e bayılıyor, Julien ise onları sevmiyordu; kafası başka şeylerle doluydu. O yumurcaklar ne yaparsa yapsın hiç sinirlenmiyordu. Her zaman çocuklar arasında eşitlik gözeterek davranıyor, soğuk ve duygusuz davranıyor, yine de seviliyordu; çünkü o bu eve gelmekle sanki oradan iç sıkıntısını kovmuştu. Eğiticilik görevini iyi gördü. Artık kendisinin de kabul edilmiş olduğu kibarlar çevresine karşı içinde hâlâ ancak kin ve nefret vardı; oraya kabul edilmişti, diyoruz, öyle ama sofranın ta ucuna alınmıştı, kin ve nefret duyguları da belki bundan geliyordu. Birkaç ziyafette hazır bulundu ve çevresindekilere karşı kinini göstermemek için kendini zor tuttu. Bir Aziz Louis Yortusu günü Mösyö Valenod, Mösyö de Rênal’in evinde yüksekten atıp tutuyordu; Julien, az kaldı duygularını belli edecekti; çocukları göreceğini bahane ederek kendini bahçeye zor attı. “Doğruluğu ne kadar göklere çıkarıyorlar!” diye düşündü. “Sanki dünyada bundan başka üstünlük yok; ama yoksulun malını yönetmeye kalktığından beri servetini elbette iki-üç katına çıkarmış olan bir adama karşı saygıda yine kusur yok! Hiç kuşkusuz, bulunmuş çocuklar için verilen paradan da çimlenir. O zavallı çocukların hali öbür yoksullarınkinden de kötüdür. Canavar herifler! Ben de kimsesiz, sokakta bulunmuş bir çocuk sayılırım; babam, kardeşlerim, kimim varsa benden nefret ediyor...”

Aziz Louis Yortusu’ndan birkaç gün önce Julien, Cours de la Fidélite’nin üstünde Belvédère17 denen koruda, dualar mırıldanarak yapayalnız dolaşıyordu; uzaktan, sapa bir keçiyolundan iki kardeşinin geldiğini gördü, onlardan sakınmaya çalıştıysa da olmadı. Julien’in güzel siyah giysisi, son derece şık hali, onlara karşı içtenlikle duyduğu hafifseme, bu kaba işçileri o kadar kıskandırmıştı ki, onu ağzından burnundan kan getirip bayıltıncaya kadar dövdüler. Mösyö Valenod ve Kaymakam’la gezmeye çıkmış olan Madam de Rênal, bir rastlantı sonucu koruya uğradı; Julien’in, yerde yattığını görüp ölmüş sandı. Mösyö Valenod’un içine kıskançlık kurdu girdi.

Mösyö Valenod, pek erken telaşa düşüyordu. Julien, Madam de Rênal’i pek güzel buluyordu, ama bu güzelliği yüzünden de ona kin besliyordu; bu kafa, Julien’in baht gemisini az kalsın yoldan alıkoymuyor muydu? Julien, ilk gün, elini öpmeye kadar vardırdığı coşkunluğu unutturmak için Madam de Rênal’le elden geldiğince az konuşuyordu.

Madam de Rênal’in hizmetçisi Élisa, genç eğitmene gönül vermişti, hanımına sık sık onun sözünü ediyordu. Matmazel Élisa’nın aşkı, Julien’i, uşaklardan birinin kinine uğratmıştı. Onun bir gün Élisa’ya, “O kokmuş eğitmen geleli beri benimle konuşmak istemiyorsun,” dediğini duymuştu. Julien, doğrusu böyle bir aşağılanmayı hak etmemişti. Ama güzel delikanlıların içinden doğan bir duyguyla, üstüne başına bir kat daha özen gösterdi. Mösyö Valenod’un kini de iki kat oldu: Genç bir papaza bu derece zariflik düşkünlüğünü yakıştıramadığını herkesin içinde söylemeye başladı. Julien’in giysilerinin rahip giysilerinden biricik farkı, cüppe giymemesiydi.

Madam de Rênal, onun Matmazel Élisa ile her zamankinden daha sık konuştuğunu fark etti; bu konuşmaların, Julien’in giyecek konusunda pek züğürt olmasından ileri geldiğini de öğrendi. Julien’in çamaşırı o kadar azdı ki ikide bir dışarı gönderip yıkatması gerekiyordu. Élisa ona bu işler için yarıyordu. Madam de Rênal, onun bu derece yoksul olduğunu düşünmemişti, öğrenince içine dokundu; ona birtakım hediyeler vermek istedi ama cesaret edemedi; Julien adına duyduğu ilk hüzünlü duygu, işte bu direnme isteğine karşı içinin gösterdiği bu direnme oldu. O güne kadar Madam de Rênal’in kafasında Julien’in adıyla saf ve tümden düşünceye dayalı bir neşe duygusu birlikte gidiyordu. Julien’in yoksulluğunu düşündükçe içi içini yedi ve sonunda kocasına, eğitmene giysi hediye etmesini söyledi. Mösyö de Rênal, “Boş yere masraf!” dedi. “Kendisinden hoşnut olduğumuz, bize istediğimiz gibi hizmet eden bir adama ne diye hediye vereceğiz? Gevşeklik gösterse anlarım; hediye vermekle onu kışkırtmış oluruz.”

Kocasının bu düşüncesi, Madam de Rênal’in onuruna dokundu; onun bu düşüncede bir adam olduğunu, Julien gelmeden önce fark etmemişti, edemedi. Üstü başı pek gösterişsiz olmakla birlikte yine de son derece temiz gözüken genç rahiple ne zaman karşılaşsa, Madam de Rênal, içinden, “Zavallı çocuk!” diyordu, “Ne yapıyor, ne ediyor?”

Julien’in birtakım şeylerden yoksun olduğunu görmek, yavaş yavaş acıma duygularını uyandırmaya başlamıştı.

Madam de Rênal, kendilerini tanıdığımızın ilk on beş gününde budala sanabileceğiniz taşra kadınlarındandı. Hayatın ne olduğunu anlamamıştı, pek söz söylemeye de kalkışmazdı. Ruhunda bir kibarlık ve gönül tokluğu vardı. Rastgele aralarına düştüğü kaba insanların yapıp ettiklerine çoğu kez aldırış etmezdi. Zaten mutluluk aramak herkesin içinde kendiliğinden bulunan bir duygu değil midir?

Biraz olsun eğitim görseydi çabucak kavrayışı ve yapmacıksız akıllılığı ile çok kimsenin dikkatini çekebilirdi. Ama zengin kızı olduğu için, Sacré-Cœur Tarikatı’na18 can ve gönülden bağlı, Cizvit papazlarını sevmeyen Fransızlara amansızca düşman rahibeler manastırında büyütülmüştü. Madam de Rênal, o manastırda öğrendiklerinin saçmalığını vaktinde anlayıp unutmak becerikliliğini göstermişti; ancak, bu unuttuklarının yerine başka bir şey öğrenmediği için en sonunda hiçbir şey bilmez olmuştu. Büyük bir servete konacağı için daha pek küçük yaşta herkesten dalkavukluk derecesinde saygı görmesi, bir yandan da kalbini Tanrı’ya açmak için duyduğu pek belirgin eğilim sonucu, kendi içine kapanır gibi bir yaşam biçimi edinmişti.

Büsbütün gönülsüz görünse de, kocası ne derse, ne yaparsa razı olurdu... (bu yüzden onu Verrières erkekleri karılarına örnek diye gösterirlerdi, Mösyö de Rênal’in koltukları kabarırdı); ama ruhunun bu her zamanki hali yine de yaradılışının son derece gururlu olmasından ileri gelirdi. Kibriyle dillere destan bir prenses bile, saray halkının yaptıklarına, bu uysal kadıncağızın kocasının yapıp söylediklerine gösterdiği dikkatten bin kat fazlasını gösterir. Julien o eve gelinceye kadar Madam de Rênal, ancak çocuklarına gerçekten önem vermişti. Onların rahatsızlıkları, acıları, neşeleri, bütün ömründe, o da Besançon’da Sacré-Cœur Manastırı’ndayken, Tanrı’dan başka hiçbir şeye gönül vermemiş olan bu kadının duyarlığını doldurmaya yetiyordu.

Oğullarından birinin bir ateş nöbeti geçirmesi, onu, çocuk ölmüş gibi üzüntülere düşürürdü; ancak bunu kimseye söylemeye tenezzül etmezdi. Evliliğinin ilk aylarında, dert dökmek ihtiyacıyla bu gibi kederlerini kocasına açtığı olmuştu; ama her seferinde kaba bir kahkaha, bir omuz silkmesiyle karşılaşmış, üstelik kadınların delilikleri üzerine de en bayağısından bir özdeyiş dinlemişti. Bu gibi şakalar, hele çocuklarının hastalığı üzerine olunca, kalbine bastırılıp çevrilen bir hançer etkisi bırakırdı.

Manastırdaki dalkavukça saygılara karşı kocasının evinde de bunları buldu. Onu elem pişirdi. Bu gibi kederlerini hiç kimseye, en çok sevdiği dostu Madam Derville’e bile söyleyemeyecek kadar gururlu olduğundan, bütün erkeklerin, kocası gibi, Mösyö Valenod ve Kaymakam Charcot de Maugiron gibi olduklarını sanmaya başladı. Kabalığı, para, ağırlama ve nişan işlerinden başka her şeyi hayvanca bir duygusuzlukla karşılamayı, işlerine gelmeyen her türlü yargılamaya karşı körü körüne kin beslemeyi, erkeklerin çizme ve fötr şapka giymek gibi doğal hallerinden sayardı.

Yıllar geçtiği halde Madam de Rênal, aralarında yaşadığı bu paragöz adamlara bir türlü alışamamıştı.

Küçük köylü Julien işte bunun için kendisini beğendirdi. Madam de Rênal, Julien’in soylu ve gururlu ruhunu kendininkine uygun bulmakla çok büyük bir zevk duydu; buna bir yandan da böyle bir şeyi ilk olarak yaşamasının verdiği büyü karışıyordu. Madam de Rênal, Julien’in son derecede olan protokol bilmezliğini bağışlardı, bunu da ayrıca bir güzellik diye karşıladı; tavır ve davranışlarındaki sertliği bile hoş görüp gidermeyi başardı. En önemsiz şeylerden, örneğin tam sokağı geçeceği sırada hızlıca giden bir köylü arabası altında ezilen bir köpekten söz edilirken bile Julien’in sözlerini dinlemeye değer buldu. O köpeğin çektiği acı anlatılırken, Mösyö de Rênal yine kaba kaba gülüyor; Julien ise kara, güzel, keman gibi kaşlarını acıyla çatıyordu. Madam de Rênal, yavaş yavaş, civanmertlik, ruh soyluluğu ve acıma gibi hislerin yalnız ve yalnız bu genç rahipte bulunduğuna inanmaya başladı. Julien’e karşı içinde, bu gibi üstünlüklerin ince yaradılışlı insanlarda uyandırdığı sevgiyi, hayranlığı bile duydu.

Paris’te olsa, Madam de Rênal, Julien’e ne gözle baktığını çabucak anlayıverirdi; çünkü Paris’te aşk, romanlardan doğar. Orada olsalardı, üç-dört roman, belki de yalnızca bir-iki operet havası, genç eğitmenle çekingen hanımına durumlarının ne olduğunu belli ediverirdi. Romanlar onlara oynayacakları rolü çizer, taklit edecekleri örneği gösterirdi; Julien de er geç, hem de hiçbir zevk duymadığı halde ve belki de içinden homurdanarak, kendini göstermek, parlamak isteği yüzünden bu örneğe uymak zorunda kalırdı.

Aveyron ya da Pirene illerinin bir kasabasında olsa en küçük olay, iklimin sıcaklığı ile, sonucun belirmesine yetebilirdi. Bizim göğü kapalı kasabamızda ise, paranın sağladığı bazı zevklere kalbinin inceliği yüzünden ihtiyaç duyup gözü yukarıda olan, bundan başka bir tutkusu bulunmayan yoksul bir delikanlı; çocuklarıyla uğraşan, romanlarda kendine bir yaşam örneği bulmaya hiç de kalkmayan, gerçekten namuslu otuz yaşında bir kadını görür de, hatırına bir şey gelmez. Taşra kasabalarında her şey yavaş yavaş, azar azar olur, orada daha çok doğallık vardır.

Madam de Rênal, genç eğitmenin yoksulluğunu düşündükçe ağlamaklı olurdu. Gözyaşlarını tutamadığı bir gün, Julien birdenbire içeri giriverdi.

“Ne var, Madam, sizi kederlendiren bir şey mi oldu?”

“Bir şey yok dostum; haydi çocukları çağırın da gezmeye gidelim.”

Julien’in koluna girdi ve delikanlıya garip gelen bir biçimde davrandı. Ona ilk olarak “dostum” demişti.

Gezmenin sonuna doğru Julien, onun pek kızardığını fark etti. Madam de Rênal yavaşladı ve Julien’e bakmadan, “Elbette size de anlatmışlardır,” dedi, “benim Besançon’da çok zengin bir halam var, biricik mirasçısı da ben olacağım. Bana her zaman hediyeler yollar, para yollar... Çocuklar çok ilerledi... doğrusu bu kadar ummuyordum... bunun için sizden rica edeceğim, size olan gönül borcumun bir belirtisi olarak küçük bir hediyemi kabul edin. Kendinize çamaşır almanız için birkaç Louis altını. Ama...”

Madam de Rênal, bu son sözcüğü söylerken bir daha kızardı ve sözünü bitiremedi. Julien sordu:

“Buyurun, Madam?”

Madam de Rênal, başını eğerek konuşmasını sürdürdü:

“Bundan kocama söz etmek gerekmez.”

Julien durdu, gözleri öfkeyle parlıyordu; başını ve omuzlarını dimdik kaldırmıştı:

“Ben küçük bir adamım, Madam,” dedi, “ama alçak bir adam değilim, siz bunu pek düşünmemişsiniz. Paranızla ilgili herhangi bir şeyi Mösyö de Rênal’den gizlemeye kalkınca bir uşaktan da aşağı olurum.”

Madam de Rênal yerlere geçiyordu. Julien, konuşmasını sürdürdü:

“Evine geldiğimden beri Mösyö de Rênal bana beş kez otuz altışar frank verdi, gider defterimi kendisine de, herhangi bir kimseye de göstermeye hazırım; benden nefret eden Mösyö Valenod’ya bile gösterebilirim.”

Julien’in bu öfkeli sözlerinden sonra Madam de Rênal sapsarı kesilmiş, titremeye başlamıştı; gezme bitinceye kadar ikisi de konuşmayı tazelemek için bir bahane bulamadılar. Gururlu Julien’in kalbinde Madam de Rênal’e karşı aşk uyanması gitgide olanaksızlaştı. Madam de Rênal’e gelince, o, Julien’e saygı duydu, hayran oldu. Ondan azar işitmişti. İstemeyerek onurunu kırmış olmasını onarmak bahanesiyle, ona şefkatle, bin türlü özen gösterdi. Bu davranışlarının yeniliği Madam de Rênal’i sekiz-on gün mutlu etti. Julien’in öfkesi biraz olsun yatıştı; Julien, Madam de Rênal’in yaptıklarında, kendine karşı bir eğilim sezmekten çok uzaktı.

İçinden, “İşte zenginlerin hali!” diyordu, “İnsanın onuruna dokunur, sonra da maymunca birkaç davranışla her şeyi onarabileceklerini sanırlar!”

Madam de Rênal’in içi o kadar dolu, gönlü henüz o kadar masumdu ki, Julien’e hediye vermeye kalkıştığını, onun bunu nasıl geri çevirdiğini –bu konudaki kararlarına karşın– kocasına anlatmaktan kendini alamadı. Mösyö de Rênal bu işe pek içerledi:

“Nasıl?” dedi, “Siz bir uşak parçasının, verdiğiniz bahşişi geri çevirmesine nasıl dayanabilirsiniz?”

Madam de Rênal’in “uşak” sözcüğüne karşı çıktığını görünce ekledi:

“Ben, Madam,” dedi, “merhum Condé Prensi Hazretleri gibi söylüyorum: O, evlendiği gün, mabeyincilerini eşiyle tanıştırırken, ‘Bütün bu adamlar, bizim uşaklarımızdır,’ demiş. Besenval’in anılarında, onunla ilgili parçayı size okumuştum. Protokol konusunda bu çok önemlidir. Sizin evinizde yaşayıp bir soylu olmayan ve aylık, yıllık alan herkes, sizin uşağınız sayılır. Ben gidip o Mösyö Julien’e iki söz söyleyeyim, yüz frank da para vereyim.”

Madam de Rênal, titreyerek, “Aman dostum,” dedi, “hiç olmazsa uşakların önünde olmasın.”

“Doğru, kıskanabilirler; bunda haklı da olurlar.”

Mösyö de Rênal, vereceği paranın, Julien’in aylığını kaça getireceğini düşünerek uzaklaştı.

Madam de Rênal bir iskemleye yığıldı, üzüntüsünden bayılmış gibiydi! “Gidip Julien’in onuruna dokunacak, hem de benim yüzümden!” İçinde kocasına karşı bir nefret duydu, elleriyle yüzünü kapadı. Bir daha ona hiçbir sırrını açmamaya karar verdi.

Julien’i bir daha gördüğünde titriyordu, yüreği o kadar daralmıştı ki ağzını açıp bir şey söyleyemedi. Telaşından onun ellerini tutup sıktı. Sonunda sorabildi:

“Kocamdan hoşnut musunuz dostum?”

Julien, acı bir gülümsemeyle karşılık verdi:

“Nasıl hoşnut olmam? Bana yüz frank bağışladı.”

Madam de Rênal, ona kararsızca baktı. Sonunda cesaretli bir tavırla, “Kolunuzu verin,” dedi. Julien, onun sesinde ilk kez bu kadar cesaret buluyordu.

Verrières kitapçısı, liberalliğiyle tanınmıştı; bu kötü ününe rağmen Madam de Rênal, Julien’le onun dükkânına kadar gitmeye cesaret etti. On Louis altını tutan kitap alıp oğullarına verdi. Ama bunların, Julien’in çok istediği kitaplar olduğunu biliyordu. Çocukların, daha dükkândan çıkmadan, paylarına düşen kitaplar üzerine adlarını yazmalarını istedi. Madam de Rênal, böylece gönül almaya kalkışabilmiş olmasına sevinirken, Julien de, bir arada bu kadar kitap bulunmasına şaşırmıştı. Şimdiye kadar kitapçı dükkânına, din işlerine bu derece yabancı bir yere girmeyi göze alamamıştı; yüreği çarpıyordu. Madam de Rênal’in kalbinde neler geçtiğini tahmine çalışmak aklından bile geçmiyordu; kafası, din bilgileri öğrenen bir gencin bu kitaplardan birkaçını olsun ele geçirmek için ne yapması gerektiğini araştırmaya dalmıştı. En son, çocuklara, Franche-Comté’de doğmuş ünlü soylular tarihi üzerine ödev yazdırmak gerektiğine Mösyö de Rênal’i ikna etmenin biraz ustalıkla mümkün olabileceğini düşündü. Bir ay bunun üzerinde işleyip düşüncesini kabul ettirdi; hem de Mösyö de Rênal’in aklını buna o kadar yatırmıştı ki, bir süre sonra onunla konuşurlarken, soylu Belediye Başkanı için daha ağır bir işin bile sözünü açmaya cesaret etti; onu kitapçıya abone etmek istiyordu, bu da bir yandan bir liberale para kazandırmak olacağı için Mösyö de Rênal’in işine gelmiyordu. Gerçi Belediye Başkanı, büyük oğlunun, Harp Okulu’na girince söz arasında adlarını duyacağı birçok kitapları bir kere de gözüyle görüp bilgi edinmesi gereğini kabul etmişti; ancak daha ileri gitmemekte direniyordu. Julien, bunun gizli bir nedeni olduğunu anlıyorsa da, o nedeni bir türlü bulamıyordu. Bir gün, “Bence,” dedi, “Rênaller soyundan bir soylunun adını, bir kitapçının pis defterine yazdırması hiç de yakışık almaz.”

Mösyö de Rênal’in gözleri parladı. Julien, daha alçak bir perdeden konuşmasını sürdürdü:

“Ben de rahip olacağım; adımın kira ile kitap veren bir adamın defterinde görülmesi benim için de iyi bir şey olmaz. Liberaller beni, kitapçıdan en alçakça kitapları alıp okumuş olmakla suçlarlar; kim bilir, belki de işi, adımın arkası sıra utanmazca yazıların adını yazmaya kadar vardırabilirler.”

Ama Julien bu son sözleriyle, anlamaya çalıştığı gizli nedeni bulmak yolundan yine uzaklaşmıştı. Belediye Başkanı’nın yüzünde kararsızlık ve sinir belirtilerinin yeniden belirdiğini gördü. Julien sustu ve içinden, “Herifi ele geçirdik!” dedi.

Birkaç gün sonra çocukların en büyüğü, Mösyö de Rênal’in yanında, Quotidienne’de ilanını gördüğü bir kitap hakkında Julien’den bilgi istedi. Genç eğitmen, “Liberalleri üstümüze sıçratmadan da Mösyö Adolphe’un sorularına yanıt verebilmem için aklıma bir çare geliyor,” dedi, “kitapçıya abone oluruz, ama uşaklarınızdan en değersiz olanının adını verirsiniz. Bilmem siz ne dersiniz?”

Mösyö de Rênal’in buna pek sevindiği belliydi.

“Bu buluş hiç de fena değil!” dedi.

Julien, bazı kimselerin, çoktan beri istedikleri bir şeyi artık elde ettiklerini gördükleri zaman kendilerine yaraştırmasını pek bildikleri şu ağırlık ve bir tür bahtsızlık tavrıyla, “Yine de, uşağın, gidip roman istemeye hakkı olmayacağını da kitapçıya söylemeli,” dedi. “Bu tehlikeli kitaplar bir kere içeri girince belki Madam’ın hizmetçilerinin, uşağının bile ahlakını bozar.”

Mösyö de Rênal, horlayan bir eda ile, “Siyasal yergileri unuttunuz,” dedi.

Çocukların bilgiç eğitmeninin bulduğu bu çözüme ne kadar hayran olduğunu belli etmemek istiyordu.

Julien’in hayatı böylece birtakım küçük işleri yoluna koymaya çalışmakla geçiyordu; bu işleri başarabilmek kaygısı onun kafasında Madam de Rênal’in gösterdiği ilgiden daha çok yer etmişti. Oysa o kadının kalbinde ne büyük bir değeri olduğunu, gözlerini bir çevirip bakmakla anlayabilirdi.

O zamana kadar içinde yaşadığı duygusal hava, Verrières Belediye Başkanı’nın evinde de yine onu sarıyordu. Babasının bıçkıevinde olduğu gibi, orada da her gününü birlikte geçirdiği adamlara karşı içinde derin bir nefret duyuyordu, onlar da ona kin besliyorlardı. Gerek Kaymakam ve Mösyö Valenod’nun, gerek bu eve sürekli gelen öbür kimselerin, gözleri önünde geçen şeyler hakkında söylediklerini dinliyor, onların düşüncelerinin gerçeğe hiç de uymadığını görüyordu. Julien’in hayranlığa değer diye karşıladığı hareket, çevresindeki adamların en acı ve en ağır eleştirilerine uğruyordu. Onların sözlerine, içinden, “Canavar herifler,” ya da “Budala alayı!” diye yanıt verirdi. İşin tuhaf yanı da, Julien’in, bu kadar gururlu olduğu halde, çoğu kez, sözü edilen şeylerden hiçbir şey anlamamasıydı.

Bütün ömründe yalnız bir tek kimseyle, ihtiyar cerrahbaşıyla içini gizlemeden konuşmuştu; o zamana kadar edinebildiği birkaç düşünce de ya Bonaparte’ın İtalya Savaşı ya da cerrahlık üzerineydi. En acı veren ameliyatların bütün ayrıntılarıyla anlatılmasını dinlemekte gençlik gururunu okşayan bir haz duyar ve içinden, “Ben gözlerimi bile kırpmazdım,” derdi.

Madam de Rênal onunla, çocukların terbiyesiyle ilgisi olmayan şeylerden söz açıp konuşmak istediği ilk gün, Julien ameliyat hikâyeleri anlatmaya kalktı; Madam de Rênal sarardı ve bu sözü kesmesini rica etti.

Julien, bundan öte bir şey bilmezdi. Madam de Rênal ile bir evde yaşayıp onun gördüklerinden başka bir şey görmediği için de, yalnız kaldıkları zamanları garip bir sessizlik içinde geçirirlerdi. Salonda her ne kadar pek alçakgönüllü bir tavır takınsa da Julien’in yine de kendisini bu eve gelen herkesten bilgi ve zekâ konusunda çok üstün bulduğunu Madam de Rênal gözlerinden okurdu. Bir an onunla yalnız kalınca da sıkılıp ne yapacağını bilemediği pek belli olurdu. Bu durumu Madam de Rênal kaygıyla karşılıyordu, çünkü bu sıkılmanın hiç de duygusal bir nedenden gelmediğini kadınlık içgüdüsüyle sezip anlıyordu.

İhtiyar cerrahbaşının Julien’e kibarlar çevresinden kendi görüp anladığına göre söz ettiği de olmuştu; Julien bu hikâyelerle, o çevre hakkında kendince bir yargıya vardığından, kadın bulunan bir toplantıda susuldu mu, bu sessizlik salt kendi suçuymuş gibi içinden korkunç bir utanma duyardı. Bir kadınla baş başa kaldığı zamanlar ise bu duygu yüz kat daha hüzünlü olurdu. Bir kadınla yalnız kalındığı zaman söylenmesi gereken şeyleri hayalinde pek büyütür, pek romantikçe hareketler düşündüğü için öyle dar zamanlarında aklına en olmayacak düşünceler gelirdi. Ruhu havalarda uçardı, ama yine de gururuna pek ağır gelen sessizlikten sıyrılmanın bir yolunu bulamazdı. Madam de Rênal ve çocuklarıyla uzun gezmelere çıktığı günler takındığı ağırbaşlılık tavrına bir de en acı ıstıraplar katılırdı. Kendini son derece hor görüyordu. Kazara bir şey söylemek için kendini zorlasa, pek gülünç şeyler söylediği olurdu. Bahtsızlığının en acı yanı da, olanaksızlığını kendi de fark edip gözünde büyütmesiydi; görmediği bir şey varsa, o da gözlerindeki ifadeydi, bu gözler o kadar güzeldi ve o kadar ateşli bir ruh seziliyordu ki, iyi aktörler gibi, bazen anlamsız sözlere bile pek hoş bir anlam verirdi. Madam de Rênal, Julien’in, ancak kafası beklenmedik bir olaya takılıp da zariflik göstermek aklına gelmediği zamanlar iyi şeyler söyleyebildiğini fark etti. Eve gelenlerin ağzından yeni ve parlak düşünceler dinlemeye alışık olmayan Madam de Rênal, Julien’in böyle şimşek gibi parlayıp sönen zekâsına bayılıyordu.

Napoléon’un düşmesinden beri taşra kentlerinde kadınlara zarif sözler söyleyebilmek bir suç sayılmaya başladı. İşinden çıkarılma korkusu herkesi yıldırdı. Dönekler alayı, ruhaniler meclisinin koltuğu altına sığınmaya çalışıyor; ikiyüzlülük, özgürlükçü kimseler arasında bile alıp yürüyordu. İç sıkıntısı günden güne artıyordu. Artık okumaktan, bir de toprakla uğraşmaktan başka eğlence kalmadı.

Zengin, sofu bir halanın biricik mirasçısı olan ve on altısında kocaya verilen Madam de Rênal, bütün ömründe aşkı biraz olsun andırır bir şeyi ne gönlünde duymuş ne de başkalarında görmüştü. Ona aşktan, Mösyö Valenod peşine düştüğü zamanlarda, Papaz Mösyö Chélan söz etmişti; bu saf adamcağız, aşkı o kadar iğrenç bir şey diye anlattı ki, artık Madam de Rênal tiksinip onu en aşağı zamparalıkla bir tutmaya başladı. Bir rastlantı sonucu eline geçirip okuduğu birkaç romanda anlatılan aşka ise pek kuraldışı bir şey, hem de büsbütün doğadışı bir şey diye bakardı. Madam de Rênal, kafası hep Julien’le dolu olduğu halde, aşk konusunda bilgisi olmaması yüzünden yine de mutluydu ve davranışlarında, duygularında kaygı duyulacak bir şey görmüyordu.

17. Yöreye egemen yer. (Ç.N.)

18. Kutsal Yürek Tarikatı: Fransızca Société du Sacré Cœur de Jésus, genç kızların eğitimine yönelik kurum. (Y.N.)

8 Küçük olaylar

“Hele o bastırılması zor olan iç çekişleri,
Ve çalındığı için daha tatlı olan o bakışlar,
Ortada hiçbir günah yokken o yüz kızarmaları.”19

Madam de Rênal’in huyundan ve son günlerdeki mutluluğundan gelen melekçe uysallığı, ancak hizmetçisi Élisa’nın halini düşündükçe biraz bozuluyordu. O kız bir mirasa konmuş ve hemen Papaz Chélan’a günah çıkarmaya gidip Julien’e varmak isteğini de söylemişti. Papaz, dostunun böyle bir mutluluğa konmasına gerçekten sevindiyse de, Julien, Matmazel Élisa’nın önerisini kendisi için hiç de uygun bulmadığını söyleyince şaşakaldı. Papaz, kaşlarını çatarak, “Kalbinizde beliren umutlardan kendinizi koruyun oğlum,” dedi, “yeterli sayılabileceğin çok üzerindeki bir parayı bile hor görmeniz, yalnızca rahiplik hevesinizden geliyorsa sizi kutlarım. Ben, tam elli yıldan beri Verrières papazıyım; ama bunca zamanlık hizmet bile, pek iyi görülüyor ki benim işimden atılmamı önlemeyecek. Buna içim sızlıyor, ama benim sekiz yüz livre gelirim var. Size bu küçük şeyleri, rahiplik mesleğinden çok bir şey ummayasınız diye söylüyorum. İktidar katındaki insanlara dalkavukluk etmeyi aklınızdan geçiriyorsanız, ruhunuzu Cehennem’e mahkûm etmişsiniz demektir. Öylelikle zenginliğe, yüksek mevkilere erişebilirsiniz, ama yoksullara zararınız dokunur; kaymakam, belediye başkanı gibi saygın kimselerin gururlarını okşamak, tutkularına hizmet etmek zorunda kalırsınız. Hayat adamı olmayı bilmek dedikleri bu yaşayış biçimi, rahip olmayan bir kimse için, yarın ahrette esenliğe kavuşmaya büsbütün engeldir denemez; ama bizim gibi rahipler için öyle değildir: Biz bu dünyada mevki sahibi olmak istedik mi öbür dünyada mevki sahibi olmaktan umudumuzu kesmeliyiz. Haydi dostum, gidip de düşünün, üç gün sonra gelip son sözünüzü söylersiniz. Bunu size yüreğim yanarak söylüyorum, ama yine de söyleyeceğim: Benim gördüğüme göre sizin yaradılışınızda, bir rahip için en gerekli iki erdeme, yani ölçülülüğe ve bu dünya nimetlerini hor görmeye hiç de elverişli olmayan karanlık bir ateş var; zekânıza güvenim var, ancak...” Bunu söylerken ihtiyar Papaz’ın gözleri dolu dolu olmuştu, “... Ancak, bir rahip olursanız, bilmem Tanrı buyruğundan ayrılmaz mısınız?”

Julien, içinde heyecan duyduğuna utanıyordu; ömründe ilk olarak kendisini seven bir adam görmüştü; tat alarak ağlıyordu; gözyaşlarını kimseye göstermemek için gidip Verrières üstündeki korulara saklandı. Sonunda kendi kendine, “Bana bu hal nereden geliyor?” dedi. “Ben bu çok iyi yürekli Papaz Chélan’a yüz kere canımı vermeye hazırım, bunu seziyorum; o da şimdi bana ne kadar akılsız olduğumu gösteriverdi. En çok onu aldatabilmem gerek. Az önce sözünü ettiği gibi, ateş, benim yüksek mevkilere, zenginliğe erişmek hevesim. Beni papazlığa yaraştırmıyor; hem de bunu, elli Louis altınlık bir geliri gözden çıkararak, onu dinimin bütünlüğüne, bende rahiplik yeteneği bulunduğuna inandıracağımı sandığım bir anda söylüyor.

Bundan böyle ancak iyice denemiş olduklarıma güvenerek iş göreceğim. Kim derdi ki ben gözyaşı dökmekten haz duyacağım! Kim derdi ki ben akılsızlığımı yüzüme vurmuş bir adamı sevebileceğim!”

Üç gün sonra Julien, daha ilk gününden akıl etmiş olması gereken bahaneyi bulmuştu; bu bahane bir kara çalmadan başka bir şey değildi; ama ne çıkar? Birtakım kararsızlıklardan sonra Papaz’a, başka bir kimseye zarar getirebileceği için söyleyemeyeceği bir nedenle, bu istenen evliliğe yanaşamayacağını açıkladı. Bu, Matmazel Élisa’ya leke sürmek demekti. Mösyö Chélan, Julien’in bu davranışında, tıpatıp kibar çevresinin kaygılarına ve bir rahip adayında bulunması gerekene hiç de benzemeyen bir ateş sezdi. Ona, “Yavrum,” dedi, “gönlünde Tanrı vergisi yetenek bulunmayan bir rahip olmaktansa, herkesin saygısını kazanmış, bilgili bir köy zengini olun, daha iyi edersiniz.”

Julien, kusurlarının böyle bir kere daha yüzüne vurulmasına karşılık, doğrusu çok yerinde yanıtlar verdi: Gönlü gerçekten, Tanrısına bağlı bir papaz adayının kullanacağı sözleri kolaylıkla buluyordu; ama bu sözcükleri söylerken sesindeki eda, gözlerinde bir türlü söndüremediği ateş, Mösyö Chèlan’ı telaşa düşürüyordu.

Julien’in ileri gidemeyecek bir genç olduğunu sanmayın; kurnazlığı ve ölçülülüğü elden bırakmayan kaypak sözler bulmakta doğrusu üstüne yoktu. Onun yaşındaki bir genç, bu kadarla da takdire değer. Edasına ve ellerinin, bedeninin hareketlerine gelince, ne yapsın? Hep köylüler arasında yaşamıştı; büyük örnekleri görmekten yoksun kalmıştı. Sonraları onları bir parçacık görmek, sözleri gibi davranışlarının da insanı hayran bırakan olgunluğa ermesi için yeterli oldu.

Madam de Rênal, hizmetçisinin konduğu servetin, o kızcağızı mutlu edemediğini duyunca çok şaştı; onun durmadan Papaz’a gidip ağlayarak döndüğünü görüyordu; en sonunda Élisa, evlenmek isteğini hanımına da açtı.

Madam de Rênal, hastalanıverdiğini sandı. Bir tür ateş, gözüne uyku girmesine engel oluyordu; ancak hizmetçi kız ya da Julien yanında olursa canlanıyordu. Yalnız onları ve birlikte yaşamakla elde edecekleri mutluluğu düşünebiliyordu. İçinde, yılda elli Louis altını ile geçinecekleri o küçük, fukara evi, Madam de Rênal’in gözünde en gönül çekici renklerle bezeniyordu. Julien, Verrières’den iki fersah ötede, ilçe merkezi olan Bray’de avukatlık edebilirdi; böyle olursa Madam de Rênal onu ara sıra görmeye imkân bulurdu.

Madam de Rênal gerçekten çıldıracağını sandı; bunu kocasına da söyledi ve sonunda hastalandı. Yatağa düştüğü ilk akşam, odada hizmet etmekte olan Élisa’nın ağladığını fark etti. O anda kızdan nefret ediyordu, ona biraz da ağır davranmıştı; bunun için özür diledi. Élisa’nın gözyaşları büsbütün coştu; hanımı izin verirse bütün mutsuzluğunu anlatacağını söyledi. Madam de Rênal, “Dinliyorum,” dedi.

“İşte, hanımcığım, beni almıyor; beni ona kötülemişler, o da inanmış.”

Madam de Rênal, tıkanır gibi oluyordu:

“Sizi kim almıyor?” diye sordu.

Élisa hıçkırarak, “Kim olacak hanımcığım?” dedi, “Mösyö Julien. Papaz Efendi onun inadını bir türlü yenemedi; Papaz Efendi, hizmetçilik etti diye namuslu bir kızı almamayı doğru bulmuyor. Hem Mösyö Julien’in babası da bir keresteci değil mi? Kendisi de buraya gelmeden önce ekmeğini nasıl kazanıyordu?”

Madam de Rênal artık dinlemiyordu; böylesine bir mutluluk yüzünden neredeyse düşünemez olmuştu. Julien’in kesinkes reddetmiş olduğunu, daha akıllıca bir karara dönmesine imkân olmadığını birkaç kez yeni baştan anlattırdı; böylece içine rahatlık geliyordu. Hizmetçisine, “Dur bakalım bir de ben karışayım bu işe,” dedi. “Mösyö Julien’le bir de ben konuşayım, belki razı ederim.”

Ertesi sabah kahvaltıdan sonra Madam de Rênal, Julien’le konuşup kuması20 için uzun uzun dil döktü, bunda pek büyük bir zevk, bir haz duyuyordu; hele bütün bir saat boyunca Élisa’nın elinin de, parasının da reddedilmesini görmek nasıl hoşuna gitmezdi?

Önce ağırbaşlılıkla yanıtlar veren Julien, yavaş yavaş Madam de Rênal’in akıllı uslu öğütlerini nükteyle karşılamaya başladı. Madam de Rênal, bunca gün umutsuzluktan sonra gönlünden bir sel gibi taşan mutluluğuyla dayanamadı. Bayılıverdi. Odasında ayılıp kendine geldikten sonra herkesi dışarı çıkardı. Derin bir şaşkınlık içindeydi.

İçinden, “Yoksa ben bu Julien’i seviyor muyum?” dedi.

İçinde böyle bir his bulmak, başka herhangi bir anda olsa, Madam de Rênal’e vicdan azabı verir, onu son derece sinirlendirirdi; şimdi ise ona neredeyse garip ve kendisiyle ilişiği olmayan, ancak dışarıdan seyrettiği bir şey gibi geliyordu. Kaç gündür çektikleriyle bitkin düşmüş olan ruhunda, artık tutkulara uzanacak duygusallık kalmamıştı.

Madam de Rênal çalışmak istedi ise de derin bir uykuya daldı; uyandığında içinde duyduğu korku, hiç de böyle bir zamanda duyması gereken büyük korku değildi. Öyle mutluydu ki hiçbir şeye kızmıyordu. Bu bönce ve masum taşralı kadın, hiçbir zaman duygularında ya da uğradığı felaketlerde yeni beliriveren küçük farklara karşı bir parçacık duyarlık koparmak için ruhunu işkenceye sokmamıştı. Julien’in gelmesinden önce, taşra kadınlarının hayattaki payları olan iş yığınından başka bir şey düşünmeyen Madam de Rênal’in aşk hakkındaki düşüncesi, bizim piyango hakkındaki düşüncemizden farklı değildi; kaybedileceği kesin bir oyun ve ancak delilerin arayacağı bir mutluluk.

Yemek çanı çaldı. Madam de Rênal, çocuklarla birlikte dönen Julien’in sesini işitince kıpkırmızı oldu. Kalbine sevgi gireli beri biraz kurnazlık da öğrenmişti, kızarmasını doğal göstermek için başının fena halde ağrıdığından yakındı. Mösyö de Rênal kaba kaba gülerek, “Kadın kısmı işte hep böyledir,” dedi. “Bu makinelerin onarılacak bir bozuklukları hep olur!”

Bu tür nüktelere alışık olmakla birlikte, kocasının sesindeki eda Madam de Rênal’in garibine gitti. Kendini avutmak için Julien’in yüzüne baktı; Julien, dünyanın en çirkin erkeği bile olsa o anda yine kendini beğendirirdi.

Saray adamlarının âdetlerini taklide pek önem veren Mösyö de Rênal, baharın ilk güzel günleri gelir gelmez Vergy’ye taşınır; bu köy, Gabrielle’in acıklı serüveniyle ünlüdür. Eski gotik kilisenin seyrine doyulmayan yıkıntılarından birkaç yüz adım ötede Mösyö de Rênal’in dört kuleli bir şatosu vardır; Tuileries Sarayı’nın bahçesi gibi düzeltilmiş olan bahçede hemen her tarh şimşir ağaçlarıyla çevrilmiş, yılda iki kere budanan kestaneler arasından yollar açılmıştır. Yanında, elma ağacı dikili bir tarlada gezilip oynanırdı. Yemiş bahçesinin ta ucunda, sekiz-on tane ulu ceviz ağacı vardı ki bunların yemyeşil dalları belki 26-27 metre yükseğe çıkardı. Mösyö de Rênal, onları pek beğenen karısına, “Bu devrilesi cevizlerin her biri bana yarım dönümlük ürüne mal oluyor,” dedi; “onların gölgesinde buğday yetişemiyor ki!”

Madam de Rênal köye gelince, hiç görmediği bir manzarayla karşılaşır gibi oldu; o kadar hayrandı ki içi içine sığamıyordu. İçini canlandıran bu duygu, ona bir zekâ, bir beceriklilik veriyordu. Vergy’ye taşındıklarının ertesi günü Mösyö de Rênal belediye işleri için kasabaya döndüğünden, Madam de Rênal kendi hesabına birkaç rençper getirtti. Julien ona, yemiş bahçesinde ceviz ağaçları altında dönüp dolaşan bir kumlu yol yapılırsa, çocukların sabahleyin erkenden, ayakkabılarını çiyle ıslatmaksızın gezebileceklerini söylemişti. Bu düşünce Julien’in aklına geleli daha yirmi dört saat bile geçmeden gerçekleştirilmeye başlandı. Madam de Rênal, bütün gün Julien’le birlikte rençperlerin başında durdu, pek neşeliydi.

Verrières Belediye Başkanı kasabadan dönünce o kumlu yolu bitmiş bulup şaşırdı. Onun gelişi de Madam de Rênal’i şaşırttı; kadıncağız, kocası diye bir kimse bulunduğunu unutmuştu. Mösyö de Rênal, bu kadar önemli bir “onarımın” kendine danışılmadan yaptırılmaya kalkışılmasından tam iki ay öfkeyle söz etti; ancak bunu Madam de Rênal’in giderlerini kendi kesesinden vererek yaptırmış olması Belediye Başkanı’nı biraz yatıştırdı.

Madam de Rênal, bütün gün çocukları ile bahçede koşup kelebek kovalıyordu. Açık gaz bezinden koca torbalar yapmışlar, zavallı lépidoptère’leri21 bunlarla yakalıyordu. Madam de Rênal, kelebeklere takılan bu yabanice adı, Julien’den öğrenmişti. Mösyö Godart’ın güzel kitabını Besançon’a ısmarlayıp getirtmişti; Julien de bu zavallı böceklerin garip âdetlerini anlatıyordu.

Tutulan kelebeklerin acımasızca iğnelenip kondukları camlı kutuyu da yine Julien yapmıştı.

Artık Madam de Rênal ile Julien arasında bir konuşma konusu vardı; artık Julien sessizlik anlarının o müthiş işkencesini çekmiyordu.

Sözleri yine de en masumca şeyler üzerinde olmakla birlikte hiç durmadan, hem de bu işe son derece ilgi göstererek konuşuyorlardı. Kafayı da, bedeni de işletip neşe veren bu hayat, işi başından aşan Matmazel Élisa’ dan başka herkesin hoşuna gidiyordu. Élisa, “Bizim hanımın, karnaval günleri Verrières’de baloya giderken bile tuvaletine bu kadar baktığı olmazdı, şimdi günde iki-üç kez elbise değiştiriyor,” diyordu.

Hiç kimseye dalkavukluk etmek niyetinde olmadığımız için şunu da söylemekten çekinmeyelim: Teni pek de güzel olan Madam de Rênal, kendisine hep kolları ve gerdanını açık bırakan elbiseler yaptırırdı, boyu bosu yerinde olduğundan böyle giyinmek ona pek yaraşıyordu.

Vergy’ye yemeğe gelen Verrières’li ahbapları, ona, “Siz hiç bu kadar genç olmadınız,” derlerdi (bu da oralara özgü bir sözdür).

Doğrusu bizim aramızda buna inanacak çok kişi çıkmaz. Ancak Madam de Rênal’in, kendine bu kadar bakmasında özel bir amacı yoktu. Bundan zevk duyuyordu; çocuklarla ve Julien’le birlikte kelebek avlamadığı saatlerde Élisa ile oturup elbiselerini düzeltirdi ve böyle yapmakta da hiçbir gizli düşüncesi yoktu. Verrières’ye bir kerecik gitti, o da Mulhouse’tan yeni getirildiğini duyduğu yazlık elbiseler almak içindi.

Vergy’ye akrabalarından genç bir kadını davet etti. Madam de Rênal evlendiğinden beri, vaktiyle Sacré-Cœur Manastırı’nda arkadaşı olan Madam Derville ile ahbaplığını yavaş yavaş daha da ilerletmişti.

Madam Derville kuzeninin çılgınca düşünceler dediği şeylere pek güler, “Yalnız olsam, böyle şeyler hiç aklıma gelmez,” derdi. Paris’te olsa birer saillie22 denecek olan bu beklenmedik düşüncelerden, Madam de Rênal, kocasıyla olduğu vakit, bir budalalık etmiş gibi utanırdı; ama Madam Derville’in yanında bulunması ona cesaret veriyordu. Önce düşündüklerini ona çekinerek söylerdi, ama yalnız kaldılar mı Madam de Rênal’in ruhuna bir canlılık gelirdi; böyle zamanlarında, kimseyi görmeden, aralarında konuşmaktan başka hiçbir eğlence çıkarmadan yaşadıkları uzun uzun saatler birer an gibi gelip geçer ve onları şen şatır kılardı. Ama bu gelişinde, akıllı uslu Madam Derville, kuzenini her zamankinden çok daha az neşeli, ama çok daha mutlu buldu.

Julien de, bu Vergy köyüne geleli beri gerçekten bir çocuk oluvermişti ve kelebek kovalamaktan o da öğrencileri kadar zevk duyuyordu. Uzun zaman kendini zorlayıp kurnazca politika ardında koştuktan sonra böyle dünyanın en güzel dağları ortasında, insanların bakışlarından uzakta, yapayalnız kalıverince, o yaşta gönlü pek sarıveren yaşama zevkine kendini bırakmıştı; Madam de Rênal’den korkacak bir şey olmadığını içgüdüsüyle seziyordu.

Madam Derville gelir gelmez Julien onunla bağdaşabileceğini anlamıştı; hemen onu, ceviz ağaçları altında yeni açılan yolun ta ucuna götürüp oradan görülen manzarayı seyrettirdi; doğrusu o manzara, İsviçre’nin ve İtalya göllerinin çok kişileri hayran eden manzaraları kadar güzel, belki onlardan da üstündür. Birkaç adım ötede başlayan dik yamacı tırmanırsanız iki yanında derin uçurumlar bulunan, ta ırmağa kadar meşe ağaçları arasından giden bir yola varırsınız. Şimdi mutlu, özgür, evin sultanı olan Julien, Madam de Rênal ile Madam Derville’i işte bu yalçın, dik kayaların tepelerine götürüyor, onların bu büyüleyici manzaralar karşısındaki hayranlıklarını hazla seyrediyordu. Madam Derville, “Ben, Mozart’tan bir parça dinlemiş gibi oluyorum,” derdi.

Kardeşlerinin kıskançlığı, babasının zorbalığı ve kavgacılığı yüzünden Julien, Verrières çevresindeki kırların zevkini bir türlü tadamamıştı. Vergy’de bu acı anıları tazeleyen bir şey yoktu; ömründe ilk olarak karşısına düşman çıkmıyordu. Mösyö de Rênal, kasabaya gidince –bu da sık sık olan işlerdendi– Julien okumaya cesaret ediyordu; geceleri, o da ışığı yan yatırılmış bir saksı içinde saklamak koşuluyla açabilirdi; arası çok geçmeden bunlara gerek kalmadı: Geceleri doya doya uyudu; kitabını, hayatta biricik yol göstereni olan ve kalbini coşturan kitabını da gündüzleri, çocukların ders saatleri arasında, gidip o kayalar arasında okudu. O sayfalarda hem mutluluk hem kendinden geçme hem de bezginlik anlarında avuntu buluyordu.

Julien, kendi yaşındaki her delikanlının çoktan beri edinmiş olacağı bazı görüşleri, Napoléon’un kadınlar üzerine söylediği birtakım sözlerden, saltanatı çağında pek okunan romanların değeri hakkındaki tartışmalardan öğrendi.

Büyük sıcaklar bastırmıştı. Akşamları, evden birkaç adım ötedeki koca ıhlamurun altına gitmeye başladılar. Bir akşam Julien, ellerini kollarını oynatarak birtakım şeyler anlatıyor, taze kadınlar karşısında güzel sözler söylemenin verdiği hazzı tadıyordu; Madam de Rênal elini, şu bahçelere konması âdet olan boyalı tahta iskemlelerden birinin arkalığına dayamıştı; Julien’in eli birdenbire ona değiverdi.

Madam de Rênal elini hemen çekti; ama Julien, dokunduğu vakit bu elin böyle çekilivermemesini sağlamayı kendine bir “görev” saydı. Yapılacak bir görevi olduğu, bunu beceremezse gülünç bir hale düşeceği, daha doğrusu bir aşağılık duygusuna kapılacağı düşüncesi, kalbindeki bütün neşeyi, bütün zevki dağıtıverdi.

19. Lord Byron, Don Juan, I:74, çev. Halil Köksel, YKY, 2006. (Y.N.)

20. Kuma, ortak demektir; fakat rival’e karşılığı rakibe yazamadım, bu sözcük hem çirkin, hem de yazıma bile gelmiyor. (Ç.N.)

21. Kınkanatlı, kelebek. (Ç.N.)

22. (Fr.) Birdenbire, o anda uydurulup söylenen nükte; hazırcevaplık. (Ç.N.)

9 Köyde bir akşam

“Mösyö de Guérin’in Didon’u, dilber bir taslak!”

STROMBECK

Ertesi sabah Madam de Rênal ile karşılaştığı zaman Julien’in bakışlarında bir tuhaflık vardı; ona, çarpışması gerekecek bir düşmanı kollar gibi bakıyordu. Bir gün öncekinden pek başka olan bu bakışlar, Madam de Rênal’i şaşkına döndürdü; ona bu kadar iyilik göstersin de sonra o böyle dargın gibi dursun... Kadıncağız gözlerini onun gözlerinden bir türlü alamıyordu.

Madam Derville’in evde olması yüzünden Julien, boyuna konuşmak zorunda kalmayıp kafasındakiyle uğraşmak olanağı buldu. O gün biricik işi, Tanrı’dan gelme bir esinle yazılmış kabul ettiği ve demir ruhunu çelikleştiren kitabı okuyup yüreğini pekleştirmek oldu.

Çocukların ders saatlerini oldukça kısalttı; sonra Madam de Rênal’in yanına gelmesi, onu yine benliğini yüceltmek yollarını aramaya sürükledi. O akşam kadının elini onun avucunda bırakması gerekti; Julien buna karar vermişti.

Güneş batıya doğru ilerleyip de işin neye varacağını gösterecek an yaklaştıkça, Julien’in kalbi tuhaf tuhaf çarpmaya başladı. Ortalık karardı. Julien, gecenin zifiri karanlık olacağını görüp göğsünün üstünden koca bir yük kaldırılmışçasına bir ferahlık duydu. Pek sıcak bir rüzgârın sürüklediği iri iri bulutlarla kaplı olan gök, bir fırtına kopacağı haberini veriyordu sanki. Madam de Rênal ile Madam Derville geç vakte kadar gezdiler. Onların o akşam her yaptıkları Julien’e bir tuhaf geliyordu. O iki kadın, bazı pek ince duygulu kimselerde sanki sevmek zevkini çoğaltan bu havadan haz duyuyorlardı.

Sonunda ıhlamur ağacının altına oturdular; Madam de Rênal, Julien’in yanındaydı, bir yanında da Madam Derville oturuyordu.

Başkaları gibi kendine de hiç güveni olmayan Julien’in o anda ruhunun ne halde olduğunu görmemesine olanak yoktu; içinden, “Ben başıma gelecek ilk düelloda da böyle titreyecek, kendimi bu kadar zavallı mı bulacağım?” dedi.

Kalbi öyle öldürücü bir heyecan içindeydi ki, o anda bütün tehlikeler ona bu durumdan bin kat hayırlı gibi gözüküyordu. Kaç kez içinden Madam de Rênal’in, evde bir işi çıkıp da bahçeden gidivermesi için dua etti. Julien’in o anda kendi kendisiyle çarpışması o kadar şiddetli idi ki sesinin tamamıyla başkalaşmaması elinde değildi; arası çok geçmedi, Madam de Rênal’in sesi de titrekleşti, ama Julien bunun farkına varmadı. Kalbinde görevin çekingenliğe karşı açtığı korkunç savaş o kadar acı doluydu ki, Julien’in kendinden başka hiçbir şeye dikkat etmesine olanak kalmamıştı. Köşkün kule saati, ona çeyrek kalayı çalmış, ama Julien, daha hiçbir şeye cesaret edememişti. Yüreksizliğine son derece kızdı, “Ya saat tam onu çalarken ben bugün, bütün gün düşündüklerimi yapacağım ya da odama çıkıp beynime bir kurşun sıkacağım,” dedi.

Bu son bekleme ve heyecan ânında Julien, duyduğu heyecanın aşırılığı ile iradesine egemen olamaz bir hale geliyordu. Sonunda başının üzerindeki saat onu çalmaya başladı. Bu kader çizici saatin her vuruşu Julien’in göğsünde gümbürdüyor ve sanki bedenini bir hareket için itiştiriyordu.

Sonunda saatin onu son kez vurmasının sesi daha havada dağılıp bitmeden Julien elini uzattı ve Madam de Rênal’in elini tuttu. Kadın hemen çektiyse de, Julien ne yaptığının pek de farkına varmaksızın yeniden yakaladı. Kendisi de pek heyecan içindeydi, ama tuttuğu elin buz gibi soğuk olması dikkatini çekti. Onu güçle, ama kaynağı kendinden olmayan bir güçle sıkıyordu; kadın, çekmek için son bir çaba gösterdiyse de, sonunda bu el, Julien’in avucu içinde bırakıldı.

Madam de Rênal’i sevdiği için değil, korkunç bir işkenceden artık kurtulduğu için Julien kalbinde sonsuz bir esenlik duydu. Madam Derville’e bir şey sezdirmemek için, söz söylemek gerektiğini düşündü; şimdi titremiyor, gürlüyordu. Madam de Rênal’in sesinde ise öyle bir heyecan duyuluyordu ki Madam Derville onu hasta sandı ve eve girmek gerektiğini öne sürdü. Julien, durumunun tehlikeli olduğunu anladı:

“Madam de Rênal içeri girerse ben yine bu sabahki acıklı halime düşerim. Eli elimde o kadar az zaman kaldı ki, bununla ben bir şey elde etmiş sayılamam.”

Madam Derville önerisini yineleyince, Julien, avucu içine bırakılmış olan eli hızla sıktı.

Kalkmaya hazırlanmış olan Madam de Rênal yine oturdu ve bitkin bir sesle, “Doğrusu biraz hasta gibiyim, ama böyle açık havada oturmak iyi geliyor,” dedi.

Bu sözler, Julien’in o anda son derecesine varmış olan esenliğini perçinledi: Konuştu, yapmacık tavırlar takınmayı unuttu ve sözlerini dinleyen o iki kadına, erkeklerin en sevimlisi gibi gözüktü. Ancak birdenbire beliren bu güzel konuşma çabasında yine bir cesaret eksikliği vardı. Madam Derville’in, fırtına haberi getirerek esmeye başlayan rüzgârdan yorulup tek başına içeriye gitmesinden, ucunda ölüm varmış gibi korkuyordu. Öyle bir şey olursa Madam de Rênal ile baş başa kalacaktı. Harekete geçmek için gereken cesareti neredeyse rastlantıyla göstermişti; ama Madam de Rênal’e, en basitinden bir tek sözcük bile söylemeye gücü yetmeyeceğini seziyordu. Gerçi Madam de Rênal’in edeceği sitemlerin pek sudan olacağını biliyordu; ancak bunlar da kendisini yenik düşürmeye, elde ettiği üstünlüğü hiçe indirmeye yetecekti.

Ama o akşam talihi yaver gitti; onu çok vakit bir çocuk gibi beceriksiz ve sohbetini az eğlenceli bulan Madam Derville, o akşamki dokunaklı ve tumturaklı sözlerinden nasılsa hoşlandı. Eli Julien’in elinde olan Madam de Rênal’e gelince, o hiçbir şey düşünmüyordu; kendini hayatın akışına bırakmıştı. Öteden beri ağızdan ağıza dolaşan söylentilere bakılırsa Cesur Charles’ın23 kendi eliyle diktiği o büyük ıhlamurun altında geçirilen saatler, Madam de Rênal için bir esenlik kaynağı oldu. Rüzgârın sık dallar arasında inildemesini, en aşağıdaki yapraklara tek tük düşmeye başlayan yağmur damlalarının gürültüsünü hazla dinliyordu. O anda Julien’in içine rahatlık verecek bir şey oldu, ama Julien bunun pek farkına varmadı: Madam de Rênal, rüzgârın ayakları ucuna devirdiği bir çiçek saksısını düzeltmek isteyen kuzenine yardım için ayağa kalkarken elini çekmek zorunda kalmıştı, ama yerine oturur oturmaz, hemen hemen hiç karşı koymadan ve bu aralarında anlaşılıp sözleşilmiş bir şeymiş gibi, elini yine Julien’in avucuna bırakmıştı.

Saat on ikiyi çalalı çok olmuştu; artık bahçeden eve girmek, ayrılmak gerekiyordu. Sevmek mutluluğuyla kalbi coşan Madam de Rênal, o kadar bilgisizlik gösteriyordu ki, kendi kendine hemen hemen hiçbir sitemde bulunmadı. Mutluluktan gözüne uyku girmiyordu. Sabahtan beri içinde gurur ile çekingenliğin çarpışmalarıyla bitkin düşmüş olan Julien ise kalıp gibi bir uykuya daldı.

Ertesi sabah onu saat beşte uyandırdılar; Madam de Rênal’i pek düşünmedi bile, kadıncağız bunu duysa kim bilir ne üzülürdü! Julien, “görevini yapmıştı: hem de yiğitlik gerektiren görevini.” Bu düşünceyle, içi içine sığmazcasına sevindi, odasına kapanıp kapıyı kilitledi ve yepyeni bir zevkle, kahramanının yaptıklarını anlatan kitabı okumaya daldı.

Öğle yemeği zili çaldığında Julien, Napoléon ordularının bildirilerini okumaktan, bir gün önceki kazançlarını unutmuştu. Salona inerken içinden, hiç de aldırış etmez gibi, “O kadına da kendisini sevdiğimi söylemeli,” dedi.

Beklediği haz ve gevşeklik dolu gözler yerine Mösyö de Rênal’in asık yüzüyle karşılaştı; iki saat önce Verrières’den gelmiş olan Belediye Başkanı, Julien’in öğleye kadar olan vakti böyle çocuklara hiç uğramadan geçirmesine kızdığını gizlemiyordu. Bu öfkelenen, öfkesini göstermeye kendinde hak bulan, bu böbürlenen adam ne kadar da çirkindi!

Kocasının her acı sözü, Madam de Rênal’in yüreğine bir bıçak gibi saplanıyordu. Julien’e gelince, o gönlü o kadar coşku içinde, kafası birkaç saattir gözlerinin önünden geçmiş büyük şeylerle o kadar doluydu ki, Mösyö de Rênal’in söylediği sert sözleri pek dinlemedi bile. En sonunda şöyle yukarıdan, “Hastaydım,” dedi.

Bu yanıttaki eda, Verrières Belediye Başkanı’ndan çok daha az alıngan bir adamı bile iğnelemeye yeterdi; Mösyö de Rênal, onun bu karşılığına, hemen onu kovmakla karşılık vermeyi düşündüyse de, “İş konusunda aceleci olmayın,” ilkesini hatırlayıp vazgeçti. İçinden şöyle düşündü:

“Bu sersem delikanlı benim evime geleli beri kendine bir ün edindi; ben kovarsam Valenod’nun yanına girer ya da Élisa’yı alır ve her iki durumda da benim evimden kovulmuş olmak ona vız gelir.”

Bu akıllıca düşüncelerine rağmen, Mösyö de Rênal birtakım kaba saba sözlerle hoşnutsuzluğunu belli etmekten kendini alamadı; bu sözler yavaş yavaş Julien’i kızdırmıştı. Madam de Rênal hüngür hüngür ağlamamak için kendini zor tutuyordu. Yemek biter bitmez Julien’den, gezmeye gitmek üzere kolunu vermesini rica etti; bu kola dostlukla dayanıyordu. Madam de Rênal’in her söylediğine, Julien, dişleri arasından, “İşte zenginler böyledir!” demekten başka bir yanıt vermiyordu.

Mösyö de Rênal de yanlarında yürüyor, orada bulunmasıyla Julien’i bir kat daha kızdırıyordu. Biraz sonra Julien, koluna Madam de Rênal’in, amacını belli eder bir biçimde dayandığının farkına vardı; bu davranış ona pek iğrenç geldi, kadını hızla silkip kolunu kurtardı.

Çok şükür ki Mösyö de Rênal bu yeni kabalığı görmedi, bunu yalnız Madam Derville fark etti. Madam de Rênal için için ağlıyordu. O sırada Mösyö de Rênal bir köylü kadınını taş atarak kovalıyordu; kadıncağız Belediye Başkanı’nın yemiş bahçesinin kenarından geçen patikadan gidiyordu. Madam Derville, acele acele, “Mösyö Julien, rica ederim soğukkanlılığınızı kaybetmeyin,” dedi, “insan hali bu. Hepimizin bir sıkkın günü bulunur...”

Julien onu, içinde son derece hafifseme beliren soğuk bir bakışla süzdü.

Bu bakış, Madam Derville’i şaşırttı; bu bakışın neler taşıdığını anlasaydı daha çok şaşardı; Madam Derville’de sezme gücü olsaydı, bu bakışta kanlı bir öç alma umuduna benzer bir duygu okuyabilirdi. Böyle onurumuzun kırıldığı anlar yok mu? Robespierre gibi adamları yetiştiren işte o anlardır.

Madam Derville, kuzenine yavaşça, “Sizin Julien’iniz pek öfkeli bir adam, beni korkutuyor,” dedi.

“Öfkelenmeye de hakkı var. Çocukları şaşılacak derecede ilerletti, bir sabahı da onlara ders vermeden geçirmiş, ne çıkar? Kardeş, bu erkekler pek acımasız oluyor.”

Ömründe ilk olarak Madam de Rênal, içinde kocasından öç almak isteği duydu. Julien’in zenginlere karşı beslediği kin artık patlak verecekti. Çok şükür ki Mösyö de Rênal o sırada bahçıvanı çağırdı ve onunla birlikte kalıp yemiş bahçesinden geçen patikayı diken yığınlarıyla kapamaya çalıştı. Julien, gezdikleri sürece iki kadından da gördüğü iltifatlara, ikramlara ağzını açıp karşılık vermedi. Mösyö de Rênal uzaklaşır uzaklaşmaz Madam de Rênal de, Madam Derville de yorgunluklarını ileri sürerek Julien’in biri bir koluna, biri öteki koluna girmişlerdi.

Kafalarının dağınıklığından yüzleri kızarmış, hallerine bir kararsızlık gelmiş bu iki kadının ortasında Julien’in gösterişli ve uçuk benzi, düşünceli ve iradesine hâkim hali, garip bir karşıtlık doğuruyordu. Bu kadınlardan da, her türlü aşk, sevgi duygularından da nefret ediyordu. İçinden, “Öğrenimimi tamamlamak için yılda beş yüz frank bile gelirim yok! Ah! Bu kadarcık olsun param olsaydı o herife minnet mi ederdim!” diye geçirdi.

Kafası böyle gamlı düşüncelere dalmış olduğu için, o iki kadının söylediği iltifatlı sözlere hiç dikkat etmiyor, bir-ikisini dinlemeye katlansa bile büsbütün anlamsız, bönce, tatsız, eh işte kadınca sözler diye karşılıyordu.

Her ne olursa olsun bir şeyler söyleyip konuşmayı sürdürmek isteğiyle Madam de Rênal, bir ara da kocasının Verrières’den niçin geldiğini anlattı. Belediye Başkanı, bir çiftçi ile pazarlık edip mısır samanı almıştı. (O yörelerde yatakların şilteleri, mısır samanıyla doldurulur.) Madam de Rênal ekledi:

“Kocam yanımıza gelmeyecek; bahçıvanı ve uşağını alıp evdeki şilteleri yenilemekle uğraşacak. Bu sabah birinci kattaki yataklara mısır samanı koydurdu, şimdi de üst kata çıkacak.”

Julien’in rengi attı; Madam de Rênal’e tuhaf tuhaf baktı, az sonra, adımlarını sıklaştırarak onunla gizli konuşacağı bir şeyleri olduğunu belli etti. Madam Derville onların uzaklaşıp yalnız kalmalarına engel olamadı. Julien, Madam de Rênal’e, “Beni kurtarın, hayatımı kurtarın,” dedi; “beni ancak siz kurtarabilirsiniz; biliyorsunuz ki Mösyö de Rênal’in uşağı bana kin besliyor. Size itiraf edebilirim. Madam, bende bir resim var; yatağımın şiltesine sakladım.”

Bu sözü duyunca Madam de Rênal sapsarı kesildi.

“Şimdi odaya yalnız siz girebilirsiniz Madam; şiltenin pencere tarafındaki köşesine elinizi sokun, orada siyah ve parlak bir kutu bulacaksınız.”

Madam de Rênal düşüverecek gibi oluyordu:

“O kutunun içinde bir resim mi var?” diye sordu.

Julien, kadının halindeki kederi gördü ve hemen bundan da yararlanmak istedi:

“Sizden bir iyilik daha isteyeceğim Madam: Çok rica ederim, o resme bakmayın, o benim için bir sırdır.”

Madam de Rênal ölgün bir sesle yineledi:

“Bir sırdır...”

Zenginlikleriyle övünen ve ancak para işlerine ilgi gösteren adamlar arasında büyümüş olmasına rağmen Madam de Rênal, seveli beri iyiliksever de olmuştu. Julien’in sözleri onu ta içinden yaralamıştı, ama istediğini hakkıyla yapabilmek için bilmesi gereken şeyleri yine de katıksız bir bağlılık edasıyla sordu. Eve doğru giderken, “Siyah, parlak mukavvadan yuvarlak bir kutu, değil mi?” dedi.

Julien, bir tehlikeye düşmüş erkeklerin takındıkları sert tavırla karşılık verdi:

“Evet, Madam.”

Madam de Rênal ikinci kata çıktı, ölüme gider gibi sapsarıydı. Kederi yetmiyormuş gibi bütün bedeninde bir kırıklık duyuyor, bayılacak gibi oluyordu; ama Julien’e bir iyilikte bulunmak zorunda oluşu ona güç verdi. “Ne yapıp yapıp o kutuyu ele geçirmeliyim,” diye adımlarını hızlandırdı.

Kocasının, Julien’in odasında uşakla konuşmakta olduğunu duydu. Çok şükür onlar orada durmayıp çocukların odasına geçtiler. Madam de Rênal şilteyi kaldırdı, elini içine öyle bir daldırdı ki parmakları çizildi. Bu türden acılara hiç dayanamamakla birlikte, bu seferkinin farkına bile varmadı, çünkü döşeğe elini sokar sokmaz mukavva kutunun cilasından gelen serinliği de hissetti. Madam de Rênal kutuyu alıp hemen dışarı çıktı.

Kocası tarafından yakalanma korkusu daha henüz geçmişti ki, Madam de Rênal, elinde bu kutuyu tutmaktan duyduğu nefret duygusuna dayanamayıp bayılıverecek gibi oldu.

“Demek Julien’in bir sevdiği var, sevdiği kadının resmi de şimdi benim elimde!”

Bu dairenin bir sofasında, bir iskemleye yığılmış, kıskançlığın uyandırdığı bütün korkunç düşüncelerin eline düşmüştü. Son dereceye varan acemiliği bu kez de işine yaradı: Şaşkınlık, acısını hafifletiyordu. Julien geldi, kutuyu aldı, bir teşekkür bile etmeden, tek söz bile söylemeden odasına koştu, sobayı ateşleyip kutuyu hemen yaktı. Yüzünde bir damla kan kalmamıştı, çökmüş gibi bir hali vardı, geçirdiği tehlikeyi gözünde pek büyütüyordu. Başını sallayarak mırıldandı:

“Krallarımızın tahtına el koydu diye Napoléon’dan nefret ettiğini söyleyen bir adamın odasında yine o Napoléon’un bir resmi bulunsun! Hem de bunu koyu krallık yandaşı ve öfkeli Mösyö de Rênal bulsun! Bütün dikkatsizliklerim yetmiyormuş gibi resmin arkasına birtakım yazılar da yazdım; onları okuyanın benim Napoléon’a ne kadar hayran olduğumdan hiçbir kuşkusu kalmaz. Hem her yazdığım sözün altında tarihi de var: Daha önceki gün bile yazdım.”

Kutunun yandığını görünce ekledi:

“Bu resim ele geçeydi, ünüm sanım mahvoluverirdi; oysa benim varım yoğum da yalnız bu... ben ancak, kendimi beğendiği düşüncelere bağlı bir genç, diye tanıtmış olmamla geçiniyorum; bu benimki de yaşamak, geçinmek sayılırsa!..”

Bir saat sonra yorgunluk ve kendisine karşı duyduğu acıma duygusu, yüreğini yumuşattı. Madam de Rênal’i görüp elini öptü; bu el öpüşünde, her zamankinden daha çok içtenlik vardı. Madam de Rênal, sevincinden kıpkırmızı oldu, ama hemen hemen o anda, Julien’in elini de, kıskançlık öfkesiyle itti. Julien daha yeni yaralanmış gururu yüzünden, doğrusu bir ahmaklık gösterdi. Madam de Rênal’i yalnızca bir zengin kadın diye gördü ve elini, hafifsemeyle elinden bırakıp uzaklaştı. Gidip bahçede düşünceli düşünceli dolaştı. Biraz sonra dudaklarında acı bir gülümseme belirdi:

“Ben burada vaktini bildiği gibi geçirmekte özgür bir adam gibi dolaşıyor, çocuklarla uğraşmıyorum! Mösyö de Rênal de kalbimi kıracak sözler söylerse hakkı olacak.” Hemen çocukların odasına koştu.

Çocukların arasında pek sevdiği en küçüğü, tatlı sözleriyle, onun içini yakan acıyı biraz olsun yatıştırdı. Julien kendi kendine, “Bu çocuk daha beni hor görmüyor,” dedi. Ama arası çok geçmeden, acısının azalmış olmasını bir zayıflık sayarak kendi kendine kızdı: “Bu çocuklar beni, dün alınan köpeği okşadıkları gibi okşuyorlar.”

23. Charles le Téméraire. (Ç.N.)

10 Büyük bir kalp ile küçük bir servet

“Ne ki ihanet eder tutku kendi kendisine
Kendi karanlığında gizlense de: yaklaşan fırtınayı
Kararan gökyüzü nasıl haber verirse.”24

Köşkün bütün odalarını birer birer dolaşmakta olan Mösyö de Rênal, şilteleri taşıyan uşaklarla birlikte çocukların odasına döndü. Bu adamın içeri birdenbire girişi, Julien’in üzerinde bardağı taşıran son damla etkisini yaptı.

Her zamankinden daha uçuk benizli, daha gamlıydı, Mösyö de Rênal’in üzerine doğru yürüdü. Mösyö de Rênal durup uşaklarına baktı. Julien, “Mösyö,” dedi, “başka bir eğitmen tutmuş olsaydınız çocuklarınız yine bugünkü kadar ilerlemiş olacak mıydı? Bunu böyle mi sanıyorsunuz?”

Mösyö de Rênal’in bir şey söylemesine vakit bırakmadan konuşmasını sürdürdü:

“Öyle sanmıyorsanız, beni çocuklarınızla uğraşmıyor diye nasıl suçlamaya kalkışıyorsunuz?”

Korkusu daha yeni geçmiş olan Mösyö de Rênal, karşısındaki genç köylünün böyle garip bir tavır takınmasını, cebinde daha kârlı bir iş önerisi bulunmasına yordu; onun bu evden çıkmak istediğini sandı. Julien’in öfkesi, söz söyledikçe artıyordu:

“Ben sizsiz de yaşayabilirim, Mösyö,” dedi.

Mösyö de Rênal, biraz dili dolaşarak yanıt verdi:

“Sizi bu kadar sinirlenmiş gördüğüme doğrusu çok üzüldüm.”

Uşaklar, on adım ötede, yatakları düzeltmekle uğraşıyorlardı. Julien çileden çıkmış bir durumda, “Bana bu sözler yetmez, Mösyö,” dedi, “bir düşünün, bana ne ağır şeyler söylediniz, hem de kadınların yanında!”

Mösyö de Rênal, Julien’in ne beklediğini pek iyi anlamıştı; şimdi içinde çetin bir çarpışma vardı. Öfkeden gerçekten çıldırmak derecesine gelmiş olan Julien, bir aralık, “Sizin evinizden çıkınca nereye gideceğimi biliyorum, Mösyö!” diye bağırdı.

Mösyö de Rênal, bu sözü duyar duymaz, Julien’i sanki Mösyö Valenod’nun evinde görür gibi oldu; içini çekti ve en ıstıraplı bir ameliyat için cerrah çağıran bir adam haliyle, “Peki, Mösyö,” dedi, “istediğinizi yapmayı kabul ediyorum. Öbür gün ayın biri, o günden başlamak üzere aylığınızı elli franktan vereceğim.”

Julien’in içinden bir gülme geldi; şaşırmış, öfkesini de unutmuştu. İçinden, “Bu hayvan benim sandığımdan da aşağılıkmış!” dedi. “Bu bayağı tıynetli adamın, bundan daha soylu bir biçimde özür dilemesi beklenmez ya!”

Bütün bunları ağızları açık dinlemiş olan çocuklar, bahçeye koşup annelerine Mösyö Julien’in pek kızmış olduğunu, ama aylığının elli franga çıkarıldığını haber verdiler.

Julien, alışkanlıkla çocukların arkası sıra çıkmış, son derece kızan Mösyö de Rênal’e bir kere olsun dönüp bakmamıştı. Belediye Başkanı içinden homurdandı:

“Mösyö Valenod’nun yüzünden harcadığım para, yüz altmış sekiz frangı buldu. Ona, bulunmuş çocuklara sağlanacak gereçler konusunda iki çift söz söyleme zamanı geldi!”

Biraz sonra Julien, Mösyö de Rênal ile yine karşılaştı, “Mösyö Chélan’a gidip günah çıkaracağım,” dedi, “birkaç saat evde bulunmayacağımı bildirmekle şereflenirim.”

Mösyö de Rênal, sahte sahte gülerek, “Azizim Julien,” dedi, “istersen bütün gün kendini özgür sayabilirsin; istersen yarın da, dostum. Verrières’ye giderken bahçıvana söyleyeyim, sana atını versin.”

İçinden de, “Şimdi gidip Mösyö Valenod’ya yanıtını verecek,” dedi, “bana bir şey söylemedi ama şimdi üstüne varmaya gelmez, hele bir kızgınlığı geçsin, aklı başına gelsin...”

Julien evden tez ayrılıp Vergy’den Verrières’ye kadar uzanan korulara doğru çıktı. Mösyö Chélan’ın evine pek erken varmak istemiyordu. Kendini yine ikiyüzlü olmaya zorlamayı hiç istemiyor, ruhunda geçenleri anlamak, içini altüst eden duyguları gözden geçirmek gereğini duyuyordu. Korulara varıp insanların gözünden kurtulur kurtulmaz, “Bir savaşta üstün geldim, açtığım bir savaşta üstün geldim!” dedi.

Böyle düşününce, durumunu pek parlak gördü, ruhuna da biraz rahatlık geldi.

“Aylığımız elli franga çıktı; bu Mösyö de Rênal’in bir korkusu var, var ama acaba nedir?”

Daha bir saat önce, öfkeyle köpürerek baktığı o mutlu ve güç sahibi adamın neden korkusu olabileceğini araştırmak, Julien’in ruhunu büsbütün yatıştırdı. O kadar ki, ağaçları arasında yürüdüğü ormanın insanı hayran eden güzelliğini bile hisseder gibi oldu. Ormanın dağdan yana olan kesimine vaktiyle koca koca çıplak kaya parçaları düşmüştü. Güneşin yakıcılığı yüzünden şöyle bir durup dinlenilemeyecek yerlerin bir-iki adım ötesini birer tatlı serin gölgeliğe dönüştüren bu kayalar kadar büyük kayın ağaçları da vardı.

Julien, bu koca kayaların gölgesinde durup bir soluk alıyor, sonra yine yoluna koyuluyordu. Yalnız çobanların bildiği belli belirsiz dar bir keçiyolundan yürüdü ve biraz sonra kendini dev bir kayanın üzerinde buldu; orada dimdik durdu, bütün insanlardan uzakta olduğundan emindi. Gülümsedi. Bu kayanın üstündeki durumu, zekâ ve güçlülük konusunda erişmek istediği durumun sanki cisimleşmiş bir simgesi değil miydi? Bu dağların saf havası ruhuna erinç, hatta sevinç aşıladı. Gerçi Verrières Belediye Başkanı, yine onun gözünde dünyanın bütün zenginlerinin ve bütün küstahlarının temsilcisiydi; ama Julien, ona karşı içinde duyduğu kinin, hareketlerinin bütün şiddetine karşın, hiç de kişisel bir duygu olmadığını anlıyordu. Mösyö de Rênal’i artık görmeyecek olsa, sekiz gün geçmez, kendisini de, köşkünü de, köpeklerini de, çocuklarını da, bütün ailesini de unutuverirdi.

“Ben onu, nasıl oldu bilmem, en büyük özveriye razı ettim. Yılda elli écu’den fazla para! Bir dakika önce de bir büyük tehlikeden kurtulmuştum. Bir günde iki yengi: İkincisinin bir değeri yok, çünkü nedenini bulmak gerek. Ama bugün öyle zor aramalarla uğraşacak vaktim yok, onlar yarına.”

Julien, kayanın üzerinde ayakta durmuş, ağustos güneşinin bir ateşe dönüştürdüğü göğe bakıyordu. Kayanın üst yanındaki tarlada ağustosböcekleri ötüyor, onlar da susunca Julien’in her yanını sessizlik kaplıyordu. Başının üstündeki kayalardan uçmuş olan bir atmaca ara sıra gözüküyor ve gökte geniş daireler çiziyordu. Julien’in gözleri bu yırtıcı kuşu, iradesine bağlı olmayan, içinden gelen bir hareketle izliyordu. Onun sakin ve güçlü hareketlerine hayran hayran bakıyor; onun gücüne, onun yalnızlığına gıpta ediyordu.

Napoléon’un yazgısı böyle olmuştu, acaba bir gün kendi yazgısı da böyle olacak mıydı?

24. Lord Byron, Don Juan, I:73, çev. Halil Köksel, YKY, 2006. (Y.N.)

11 Bir akşam

“Yine de bir şefkat gizliydi Julia’nın bu soğukluğunda,
Nazikçe çekilse de Juan’ın elinden eli,
Öylesine yumuşak öylesine yavaşça
Hafif bir basınç ve titreyiş bıraktı ki.”25

Verrières’de bir gözükmek gerekti. Papaz’ın evinden çıkarken Julien, güzel bir rastlantıyla Mösyö Valenod’yla karşılaştı ve aylığının artırıldığını ona da anlatmak fırsatını kaçırmadı.

Vergy’ye dönünce, bahçeye, ancak ortalık iyice karardıktan sonra indi. Bütün gün duyduğu o türlü türlü ve birbirinden üstün heyecanlarla gönlü yorulmuştu. Kadınların karşısına çıkacağı aklına geldikçe, “Onlara da ne demeli?” diye düşünüyordu. Ruhunun o sırada, kadınların genellikle ilgiyle karşıladıkları küçük olaylar yüzünden, tam o düzeyde olduğunun farkında değildi. Çok zaman Julien’i Madam Derville de, hatta Madam de Rênal de anlamazdı; o da bu kadınların söylediklerini ancak yarı anlardı. Gözü, pek yukarılarda olan bu gencin ruhunu altüst eden tutku dalgalarında işte böyle bir güç, –deyim yerindeyse– böyle bir görkem vardı. Bu garip delikanlının içinde hemen hemen her gün fırtına eserdi.

O akşam bahçeye inerken Julien, o iki güzel kuzenin düşüncelerini can kulağıyla dinlemek niyetindeydi. Onlar da Julien’i sabırsızlıkla bekliyorlardı. Her zamanki yerine, Madam de Rênal’in yanına oturdu. Az sonra göz gözü görmez oldu. Julien, deminden beri yanında gördüğü, bir iskemleye dayanmış beyaz bir eli tutmak istedi. Kadın biraz tereddüt etti, sonunda elini, kızgınlık belirten bir davranışla çekiverdi. Julien, bunu ilk ve son ihtar diye karşılamaya hazırdı; tam o sırada Mösyö de Rênal’in sesi duyuldu.

Sabahki kaba sözler, daha Julien’in kulağında çınlıyordu. İçinden, “Talihin pek şımarttığı bu herifle en iyi alay, ona en iyi hakaret, onun yanında karısının elini tutmak olmaz mı? Ben, o kadar hafifseyerek baktığı ben, bunu yapacağım,” dedi.

Yaradılışına zaten pek uymayan sakinliği o anda dağıldı; Madam de Rênal’in elini vermeye razı olmasını kalbi çarparak, başka bir şey düşünmesine olanak bırakmayacak kadar kalbi çarparak istiyordu.

Mösyö de Rênal, öfkeli öfkeli politikadan söz ediyordu: Verrières sanayi adamlarından ikisi, üçü zenginlikte onu geride bırakmaya başlamış, belediye seçimlerinde de ona zorluk çıkarmak istiyorlardı. Madam Derville bu sözleri dinliyordu. Julien ise Belediye Başkanı’nın söyleviyle büsbütün kızıp iskemlesini Madam de Rênal’inkine yaklaştırdı. Karanlık, bütün hareketleri gizliyordu. Julien, elini, açık giysinin örtemediği güzel kolun yanına götürmek yürekliliğini gösterdi. Düşüncesindeki durgunluk bozuldu, artık düşüncesini yönetemez oldu, yanağını o güzel kola yaklaştırdı ve dudağını ona değdirmek cesaretini gösterdi.

Madam de Rênal titredi. Kocası şuracıktaydı, kadın hemen elini Julien’e verdi ve onu biraz öteye itti. Mösyö de Rênal, soysuz insanlar ve para kazanan Jacobenlere sövgüler yağdırırken, Julien, avucu içindeki eli ateşli öpücüklerle kavrıyordu. Bilmem o öpüşler gerçekten ateşli, tutkulu muydu? Herhalde Madam de Rênal onları öyle diye karşılıyordu. Oysa kadıncağız, kendi kendine bile itiraf etmeden çıldırasıya sevdiği adamın, başka bir kadına gönüllü olduğunu daha o gün, o kötü gün, kuşkuya yer bırakmaz bir şekilde öğrenmemiş miydi? O gün Julien evde değilken Madam de Rênal içinde sonsuz bir umutsuzluk duymuştu ve bu kendisini oldukça düşündürmüştü.

İçinden, “Ne! Seviyor muyum?” demişti. “Gönlüme aşk mı girdi? Ben evli bir kadın, bir erkeğe gönül vereyim?” Sonra yine düşünmüştü: “Ama ben, düşüncemi bir an bile Julien’den ayırmama yol vermeyen bu gamlı çılgınlığı şimdiye kadar kocam için hiç duymadım.26 O Julien, bana çok saygı gösteren bir çocukcağız; işte o kadar. Bu çılgınlık geçer gider. Benim o delikanlı için şu ya da bu duyguyu beslememden kocama ne? Ben, Julien’le birtakım düşüncelerden, düşsel konulardan konuşuyorum. Mösyö de Rênal ise bu gibi sözlerden sıkılır. O, hep işlerini düşünür. Demek ki Julien ile konuşmamdan o hiçbir şey kaybetmiş olmuyor.”

O zamana kadar hiç duymadığı bir tutkuyla yolunu şaşırmış olan bu saf ruhun temizliğine hiçbir ikiyüzlülük lekesi karışmıyordu. Düşüncelerinde yanılıyor, bilmeden yanılıyordu; ama içinde bir şey, namusluluk içgüdüsü ürpermişti. Julien bahçeye geldiğinde kadıncağız işte bu kararsızlıklarla perişan oluyordu. Julien’in sesini duydu ve hemen hemen hiç arası geçmeden yanına oturduğunu gördü. On beş günden beri içine haz veren, daha çok da şaşırtan bu mutlulukla ruhu yine göklere erdi. Madam de Rênal, bu işin pek acemisiydi. Bir-iki dakika sonra kendi kendine, “Demek ki burada bulunması bütün kabahatlerini unutmama yetiyor!” dedi. Korktu; elini işte o vakit çekmişti.

O zamana kadar hiç bilmediği tutku dolu öpücükler, Madam de Rênal’e, Julien’in başka bir kadın sevmesi olasılığını unutturuverdi. Arası çok geçmedi, Julien’e büsbütün suçsuz bir genç, diye baktı. İçini buran acıyı unutmuş, hayalinden bile geçmeyen bir mutluluğa kavuşmuş olmak Madam de Rênal’in yüreğine aşk ve çılgınca neşe taşkınlıkları verdi. O akşam, zenginleşen sanayi adamlarını bir türlü unutamayan Verrières Belediye Başkanı dışında herkes için çok güzel bir akşam diye geçti. Julien, artık ne o büyük makamlara erişme sevdasını düşünüyor ne de o yapılması pek güç olan tasarılarıyla kafasını yoruyordu. Ömründe ilk olarak kendini güzelliğin büyüsüne bırakmıştı. Yaradılışına pek yabancı olan belirsiz ve tatlı bir hayale kendini kaptırmış, kusursuz güzelliğiyle hoşuna giden eli yavaş yavaş okşuyor, gecenin hafif rüzgârıyla sallanan ıhlamur yapraklarının hışırtısını, Doubs değirmeni köpeklerinin ta uzaklardan gelen havlamasını dalgın dalgın dinliyordu.

Ama bu duyduğu heyecan, aşk tutkusu değil, yalnızca bir zevkti. Odasına döndüğünde yine aklına, pek sevdiği kitabını okumaktan başka bir şey gelmedi; yirmi yaşındaki bir adamda dünyaya ün salmak düşüncesi, her düşünceden üstündür.

Ama arası çok geçmeden kitabı elinden bıraktı. Napoléon’un zaferlerini düşüne düşüne kendi zaferinde de yeni bir şey olduğunu fark etti. İçinden, “Evet,” dedi, “ben bir savaş kazandım, ama bundan yararlanmak, bu kendini beğenmiş soylunun gururunu tam kaçış sırasında ezmek gerek. Napoléon olsa işte böyle yapardı. Çocuklarıyla uğraşmadığımı söylüyor... Gidip dostum Fouqué’yi göreceğim diye üç günlük bir izin isteyeyim. Razı olmazsa yine işimi bırakacağımı söylerim, ama razı olur.”

Madam de Rênal, o gece gözünü yummadı. Sanki o güne kadar hiç yaşamamıştı. Elini Julien’in ateşli öpücüklerle öpmesi, bunu duyabilmek mutluluğu, bir an bile kafasından çıkmıyordu.

Birdenbire, nikâhta verdiği söze hıyanet düşüncesi, bu tüyler ürpertici düşünce gözleri önünde belirdi. En aşağı sefahatin bedensel aşk düşüncesine katabileceği bütün iğrençlikler, Madam de Rênal’in hayaline üşüştü. Bu düşünceler, Julien’i ve onu sevmek mutluluğunu düşündükçe gözleri önünde canlanan şefkatli ve kutsal hayali kirletmeye çalışıyorlardı. Madam de Rênal geleceği pek karanlık görüyor, herkesin hor bakacağı bir kadın olmaktan korkuyordu.

Dayanılmaz heyecanlar geçirdi, ruhu hiç bilmediği illere varmıştı. Daha dün yepyeni bir mutluluk tatmıştı; şimdiyse en acılı bir mutsuzluk kuyusuna batmış gibiydi. Böylesi acılar hakkında hiçbir bilgisi yoktu, zihni bulandı. Kocasına gidip Julien’i sevmekten korktuğunu itiraf etmeyi düşündü bir an. Bu da onun, Julien’in sözünü etmek olurdu. Çok şükür ki hemen aklına düğününden bir gün önce halasının verdiği öğüt geldi. İhtiyar hala, kocanın ne de olsa yine kadının efendisi sayılacağı için, ona sır söylemenin tehlikesini anlatmıştı. Madam de Rênal, şimdi, duyduğu acının aşırılığından ellerini buruyordu.

Birbirine karşıt ve hepsi de acı veren kuruntularla o yandan o yana sürükleniyordu. Bazen sevilmemekten korkuyor; bazen de, hemen ertesi gün Verrières Alanı’na götürülüp göğsüne, nikâha hainliğini halka anlatan bir levhayla işkenceye uğratılacakmış gibi, suçluluk duygusuyla, o korkunç düşünceyle kıvranıyordu.

Madam de Rênal, hayatın ne olduğunu hiç bilmezdi; büsbütün uyanık bile olsaydı, akıl gücü tıkır tıkır işleseydi bile, Tanrı gözünde suçlu olmakla, bir alanda, halkın tiksinmesinin en gürültülü belirtileri altında ezilme arasında bir fark bulunduğunu yine görmezdi.

Nikâha hainlik düşüncesini ve bu suçun neden olacağını sandığı alçaklığı bir an unutup Julien ile eskiden olduğu gibi masum masum yaşamak zevkini düşünse de, kafası Julien’in başka bir kadını sevdiği düşüncesine, bu korkunç düşünceye saplanıyordu. Julien, şiltesine saklı resmi kaybetmekten ya da bir ele düşürüp o resmin gösterdiği kadına bir leke gelmesinden korkunca ne kadar sararmıştı; Madam de Rênal bunu hatırlıyordu. Her zaman pek sakin ve pek soylu olan o yüzde, ilk olarak korku görmüştü. Julien, hiçbir vakit Madam de Rênal ya da çocukları için bu derece heyecan göstermemişti. Öbürünün üstüne katılan bu acılı mutsuzluk, bir insanın dayanabileceği en son hadde çıkardı. Madam de Rênal, kendi de farkına varmadan çığlıklar koparıp hizmetçisini uyandırdı. Birdenbire yatağının başında bir ışık belirdiğini gördü. Élisa gelmişti. Madam de Rênal, çılgınlığı arasında bağırarak, “O, sizi mi seviyor?” diye sordu.

Hanımını böyle korkunç bir zihin perişanlığı içinde görüp şaşırmış olan hizmetçi kadın, çok şükür bu tuhaf söze hiç dikkat etmedi. Madam de Rênal, ölçüyü kaçırdığını anladı:

“Ateşim var,” dedi. “Sanırım biraz da sayıklıyorum, yanımdan gitmeyin.”

Kendini tutmak zorunda kalıp iyice uyanmıştı, şimdi kendini daha az mutsuz buluyordu; yarı uyku halinin dağıttığı aklı, yine başına toplanmıştı. Hizmetçi kadının bakışından kurtulmak için ona gazete okumasını emretti; kızcağız tekdüze bir sesle Quotidienne’in uzun bir makalesini okumaya başladı. Madam de Rênal, Julien’i yeniden görünce tam bir soğukluk gösterme kararını, bu erdemli kararı işte o mırıltıyı dinlerken verdi.

25. Lord Byron, Don Juan, I:71, çev. Halil Köksel, YKY, 2006. (Y.N.)

26. Kocasını sevdiğini, yani ona karşı içindeki duygunun aşk olduğunu sanan Madam de Rênal, bununla, “Demek ki, Julien’e âşık değilim,” demek istiyor. (Ç.N.)

12 Bir yolculuk

“Paris’te zarif kimseler bulunur,
taşrada karakter sahibi kimseler olabilir.”

SIEYES

Ertesi sabah saat daha beşte, Madam de Rênal gözükmeden önce Julien, Mösyö de Rênal’den üç günlük izin koparmıştı. Hiç böyle bir şey beklemediği halde, içinde onu, Madam de Rênal’i görmek isteğini duydu; onun o pek güzel elini hatırlamıştı. Bahçeye indi, Madam de Rênal kendini uzun süre bekletti. Julien onu sevseydi, onun, birinci katın yarı kapalı panjurları arkasında, alnını cama dayamış, bakmakta olduğunu görürdü. Sonunda kadın, geceki antlarına bakmayarak bahçeye çıkmaya karar verdi. Yüzündeki o her zamanki uçukluk kaybolmuş, yüzüne bir tazelik, bir pembelik gelmişti. Bu saf kadıncağız hiç kuşkusuz bir çarpıntı, bir telaş içindeydi; nefsini zorlaması, kendine karşı duyduğu öfke, melek gibi yüzüne bir çekicilik veren ve hayatın bütün bayağı düşüncelerinin yetişemeyeceği bir yükseklikte olduğunu sandıran o durgun görünüşünü bozmuştu.

Julien, hemen onun yanına koştu; omuzlar üstüne acele alınıvermiş atkının arasından görülen o güzel kollara hayrandı. Gece çekilen acılar yüzünden şimdi her yeni duyguyla renkten renge giren yüzündeki parlaklık, düşüncelerle, sabah havasının serinliğiyle, sanki bir kat daha artıyordu. Bu çalımsız, dokunaklı, ama yine de birtakım düşüncelerle, aşağı sınıflar insanlarında bulunmayan düşüncelerle dolu olan güzellik, Julien’e ruhunda o hiç ummadığı bir yeteneğin varlığını sezdirir gibiydi. Gözlerini şaşırtan bu güzelliklere bir türlü doyamayan hayran hayran dalmış olan Julien, dostça bir karşılanmayı bekliyordu. Kendisine buz gibi soğuk bir tavır takınılmasına çok şaşırdı; bu halin, kendisine haddini bildirmek için takınıldığını bile sandı.

Dudaklarındaki zevk gülümsemesi sönüverdi; kibar çevrede, hele soylu zengin bir kadının gözünde yerinin ne olduğunu hatırladı. Bir anda, yüzünde kibir ve kendi kendine öfkeden başka bir şey kalmadı. Demek ki yola çıkmasını böyle bir saatten fazla uzatması, böyle onurunu kıracak bir tavırla karşılaşmak içinmiş!.. Bunu düşündükçe öfkesinden delirecek gibi oluyordu.

“İnsan başkalarına kızmak için budala olmalıdır,” diyordu. “Taş elbette düşer, çünkü ağırlığı vardır. Ben hep böyle çocukluk mu edeceğim? Bu adamlara ruhumdan ancak verdikleri para değerinde bir parça koklatma huyunu, o iyi huyu ne vakit edineceğim? Hem onların hem de kendi kendimin saygısını kazanmak istiyorsam onlara anlatmalıyım ki, benim ancak fakirliğim, onların zenginliğiyle bir ticarete girişmiştir; yoksa benim gönlüm onların küstahlığından çok çok uzaktadır. Onların övgülerinin de, hor görmelerinin de erişemeyeceği kadar yüksek bir dünyadadır.”

Yüreğine bu duygular üşüşen genç eğitmenin sinirden titreyen yüzünde acı duyan bir gurur ve bir gaddarlık ifadesi okunuyordu. Madam de Rênal bunu görünce, kafası altüst oldu. Onu karşılarken takınmak istediği erdemlilik gösteren soğukluk şimdi kaybolmuş, onun yerine yüzüne büsbütün başka bir hal, bir merak ifadesi gelmişti. Julien’in birdenbire değiştiğini görmek onun bu merakını büsbütün arttırıyordu. Sabahleyin sağlık, günün güzelliği üzerine söylenen o alışılmış boş sözler, ikisinin de dudaklarında kuruyup kaldı. Hiçbir türlü sevgiye kapılıp düşünme gücünü kaybetmemiş olan Julien, Madam de Rênal ile kendisi arasında dostluk ilişkisi bulunmasına hiçbir olasılık vermediğini ona anlatmanın çaresini hemen buldu; küçük bir yola çıkacağını hiç açmadı bile. Selam verip uzaklaştı.

Madam de Rênal, daha bir gün önce pek nazikçe bakan bu gözlerde, bu gamlı kendini beğenmişlik halini görmekle şaşırmış, incinmiş, bakakalmıştı; tam o sırada en büyük oğlu bahçenin ta bir ucundan koşup geldi ve annesinin boynuna atılıp, “Tatilimiz var, anne,” dedi, “Mösyö Julien bugün yola çıkıyor.”

Bunu duyunca Madam de Rênal’in bedenini bir ölüm soğukluğu kapladı; namusu yüzünden bahtsız, düşkünlüğü yüzünden bir kat daha bahtsızdı.

Bu yeni olay, onun bütün düşüncesini kavradı; geçirdiği o korkunç gece sonunda verdiği akıllıca usluca kararların hepsini unutuverdi. O sevimli âşığa karşı direnmek değil, onu bütün bütün elden kaçırmış olmak sorunu vardı şimdi.

Sofraya, yemeğe gitmek gerekti. Bütün çektikleri yetmiyormuş gibi Mösyö de Rênal’in de, Madam Derville’in de ağzından yalnız Julien’in yolculuğu üzerine sözler işitti. Verrières Belediye Başkanı, Julien’in izin istemek için takındığı inatçı tavırda, kendini işkillendiren bir şeyler sezmişti.

“Bu köylü parçasına hiç kuşkusuz biri bir öneride bulunmuş. Ama bu biri, Mösyö Valenod bile olsa, benim yılda altı yüz frank verdiğimi duyunca yelkenleri suya indirmişti. Dün Julien, Verrières’de o adamı görüp düşünmek için üç gün süre istemiş olacak, bu sabah da, bana bir yanıt vermekten kaçmak için kalkıp dağa gidiyor. Küstahlığa kalkışan alçak bir işçi ile işe girişmek, onun elinde oyuncak olmak! Bakın ne hallere düştük!”

Madam de Rênal, içinden, “Julien’i ne kadar incittiğini bilmediği halde kocam bile onun buradan ayrılacağını söylerse artık ben ne diyebilirim? Ok yayından fırladı!” diyordu.

Yalnız kalıp dilediğince ağlayabilmek ve Madam Derville’in sorularına yanıt vermekten kurtulmak için, fena halde başının ağrıdığını söyleyip yatağına yattı.

Mösyö de Rênal, yine o bilinen sözünü, “Kadın kısmı işte böyledir, bu karışık makinelerin her zaman bir bozukluğu olur!” sözünü bir daha söyledi ve yarı gülerek, yarı homurdanarak çıkıp gitti.

Madam de Rênal, bir rastlantı sonucu kapıldığı bu tutkunun amansız acılarıyla kıvranırken, Julien dağlık yerlerde bulunabilecek en güzel görüntüler arasında neşe içinde yoluna devam ediyordu. Sıradağları, Vergy’ nin kuzeyinden geçecekti. Tuttuğu keçiyolu, büyük kayın koruları arasından yavaş yavaş yükselir ve kuzey yanı Doubs vadisinin sınırı olan yüksek dağın yamacında bitmez tükenmez zikzaklar oluşturur. Biraz daha çıkınca, yolcunun gözleri, Doubs’un akışını güneye doğru sürükleyen tepeciklerin üzerinden, Burgonya ve Beaujolais ovalarını, o daha verimli ovaları görür. Gerçi hep büyükler ardında olan bu delikanlı, güzelliğin böylesine pek düşkün değildi; ama o bile ara sıra durup bu geniş görkemli görüntüyü seyirden kendini alamıyordu.

Sonunda büyük dağın tepesine vardı; dostu genç oduncu Fouqué’nin oturduğu ıssız vadiye gitmek için o tepenin yanındaki yoldan geçecekti. Julien’in onu görmek için acele ettiği yoktu; zaten o anda kimseyi görmek istediği yoktu. Dağın tepesine sanki bir taç ören yalçın kayaların arasına bir yırtıcı kuş gibi saklanmış, kendisine yaklaşacak herhangi bir kimseyi ta uzaktan görebilirdi. Kayalardan birinin hemen hemen dikey denecek yamacında küçük bir mağara gördü. Hemen koşmaya başladı ve biraz sonra oraya sığındı. Gözleri neşeden parlıyordu. İçinden, “Burada bana insanlar bir kötülük edemez,” dedi. Düşüncelerini yazmak zevkine, başka her yerde pek tehlikeli olan bu zevke kendini bırakmak istedi. Dört köşe bir taş bulup onu kendine masa edindi. Kalemi sanki uçuyordu; çevresinde ne olduğunu görmüyordu bile. Sonunda güneşin ta ötede, Beaujolais Dağları’nın ardında battığını gördü.

“Geceyi burada geçirsem ne olur?” dedi, “Ekmeğim var, hem burada özgürüm!” Bu büyük sözü, özgür sözünü duyunca gönlü coştu; ikiyüzlülüğü yüzünden Fouqué’ nin yanında bile özgür değildi. Başı iki elinin içinde Julien, o mağarada, ömründe bilmediği bir esenlik duydu; hayalleri ve özgürlük sevinci ona tatlı tatlı heyecanlar veriyordu. Alacakaranlığın bütün ışıklarının birer birer söndüğünü gördü, ama düşüncesi bir an bile buna takılmadı. Bu uçsuz bucaksız karanlık içinde ruhu bir gün Paris’te karşılaşacağını hayal ettiği şeyleri şimdiden gözünde canlandırmak, onlara hayran hayran bakmak zevkine dalmıştı: Orada, Paris’te taşrada görebildiği kadınların hepsinden, güzellikçe de, akılca da pek üstün bir kadın bulacak. Çılgınca sevip, çılgınca sevilecek. Bir an o kadından ayrılırsa, ancak ün şeref kazanmak, onun tarafından bir kat daha sevilmeyi hak etmek için ayrılacaktı.

Paris ortamının sıkıntılı gerçekleri arasında büyümüş bir genç, Julien’inki kadar geniş bir hayal gücü bulunduğunu varsaysak bile, kurduğu romanın bu noktasına gelince yine kendine gülerdi; istediğine erişme umudu başlayınca büyük işler yapmak hevesi söner ve yerine, “Sevgilisini yanından ayıran, günde iki-üç kere aldatılmayı göze almalıdır,” sözünün anlattığı gerçek belirirdi. Bu köy çocuğu ise, büyük işler görmek için fırsattan başka bir eksiği olmadığını sanıyordu.

Ama artık ışık büsbütün kaybolmuş, ortalığı derin bir karanlık sarmıştı; Fouqué’nin oturduğu köye inmek için de Julien’in daha iki fersahlık yolu vardı. Mağarayı bırakıp çıkmadan ateş yaktı. Bütün yazdıklarını bu ateşe atıp son parçasına kadar kül etti.

Sabahın saat birinde kapısı açılan ve içeriye dostu Julien’in girdiğini gören Fouqué, doğrusu çok şaşırdı. Oturmuş, hesaplarını yazıyordu. Bu Fouqué, uzun boylu, oldukça biçimsiz, kaba suratlı, koca burunlu bir gençti; ama insanın başını çevirten bu görünüşün altında babacanlık vardı.

“Sen o Mösyö de Rênal’inle bozuştun mu ki böyle damdan düşer gibi buraya geliyorsun?”

Julien, bir gün önce olanları, dilediği biçime sokarak anlattı. Fouqué, “Sen benim yanımda kal,” dedi, “görüyorum ki Mösyö de Rênal’i de, Mösyö Valenod’yu, Kaymakam Maugiron’u, Papaz Chélan’ı da iyi tanıyorsun; o adamların huylarını inceden inceye anlamışsın; alım satım pazarlıklarına girebilecek hale gelmişsin. Senin hesabın benimkinden üstündür, defterleri sen tutarsın. Ben bu işte çok para kazanıyorum. Her şeyi benim yapmam olanaksız; bir ortak alırsam onun da düzenci çıkmasından korkuyorum; bunun için de birçok güzelim işleri elden kaçırıyorum. Daha bir ay oldu, Michaud de Saint-Amand’a altı bin frank kazandırdım, onu altı yıldan beri görmemiştim, Pontarlier’deki satışta önüme çıktı. O altı bin frangı sana kazandırırdım; daha doğrusu sen benimle olsaydın o korunun kesilmesi işine ben de girişirdim, parayı artırırdım, üzerimde kalırdı; yarısını üç bin frangı sen alırdın. Gel, benimle ortak ol.”

Bu öneri Julien’i kızdırdı; kafasındaki deliliklere hiç uygun değildi. Fouqué hep bir başına oturduğu için iki arkadaş yiyeceklerini, Homeros destanlarının kahramanları gibi kendi kendilerine hazırladılar; sofraya oturunca Fouqué, Julien’e hesaplarını gösterdi ve bu odun ticaretinin ne kadar avantası olduğunu ona da anlattı. Fouqué, Julien’in bilgisine de, huyuna da pek inanırdı.

Julien, çam tahtasından yapılmış odasında yalnız kalınca, içinden, “Doğru,” dedi, “ben burada birkaç bin frank kazanabilirim; sonra... O zaman Fransa’da hangisinin para ettiğini görürsem, ona göre papaz ya da asker olmam daha kolaylaşır. Elimde bulunacak para, ufak tefek zorlukların önüne geçer. O salon adamlarının kafalarını dolduran bir yığın şey var ki, ben hiç bilmiyorum; bu ıssız dağda bir-iki yıl geçirirsem, kitaplar okuyup bu bilgisizlikten de kurtulurum. Ama Fouqué bir türlü evlenmek istemiyor, yalnızlıktan pek sıkıldığını da söyleyip duruyor. Böyle işine para koymayacak bir ortak alması hiç kuşkusuz onu kendine, hiç ayrılmayacak bir yoldaş etmek içindir.”

“Dostumu aldatacak mıyım?” diye öfkeyle bağırdı. Kendini her işten ikiyüzlülüğüyle ve kimseyi sevmemesiyle kurtarmak isteyen bu delikanlı, bu kez, kendini seven bir adama karşı en küçük bir hainliği aklından geçirmeye bile dayanamadı.

Ama Julien birdenbire sevindi; Fouqué’nin önerisini geri çevirmek için bir neden bulmuştu. “Nasıl olur! Ömrümün yedi-sekiz yılını alçakça kaybedeyim! Yirmi sekiz yaşıma kadar bir şey yapmayayım! Bonaparte, o yaşta en büyük işlerini görmüştü! Odun satışlarına karışmakla, adımı bile duyurmadan, biraz para kazandığımı ve uşak takımından birkaç döneğin gözüne girdiğimi varsaysak bile, o zaman bende bu ateş, ün kazanmak için gereken bu kutsal ateş ya kalır ya kalmaz!”

Ertesi sabah Julien, bu ortaklık işine olmuş bitmiş diye bakan Fouqué’ye, hiç istifini bozmadan, gönlünde papazlık için duyduğu Tanrı çağrısının bu gibi şeylere girişmesine izin vermediğini söyledi. Fouqué şaşakaldı.

“Hele bir düşün,” dedi yine de. “Ben seni işime ortak ediyorum, daha doğrusu sana yılda dört bin frank vereceğim diyorum, sen de yine o Mösyö de Rênal’in evine dönmek istiyorsun. Mösyö de Rênal, kunduralarındaki çamuru nasıl hor görürse seni de öyle hor görür! Sen hele iki yüz Louis altınını bir ele geçir, sonra seni papaz okuluna gitmekten kim alıkoyabilir? Dahası var: Ben senin, ülkenin en iyi papazlığını elde etmeni sağlarım.” Sesini biraz yavaşlatarak ekledi:

“Çünkü Mösyö le ... de, Mösyö le ... de, Mösyö ... de odunlarını benden alırlar; ben onlara bayağı odun fiyatına halis meşe veririm. Ama korkma, o para faizini getirir.”

Julien’in gönlünde duyduğu Tanrı çağrısını yenmek kabil olmadı. En sonunda Fouqué, ona, biraz kaçırmış diye bakmaya başladı. Üçüncü gün sabahleyin erkenden Julien, dostunun evinden çıkıp gününü büyük dağın kayaları arasında geçirmeye gitti. Küçük mağarayı buldu ama gönlünde geçen günkü dinginlik yoktu, dostunun önerileri, kafasını altüst etmişti. Kötülükle iyilikten birini seçmeye çağrılan Herakles gibi, Julien de ya orta halli kalarak refaha erme yolunu, ya gençlik hayallerinin gösterdiği yolu seçmeye çağrılmıştı. İçinden, “Demek ki,” dedi, “benim gerçekten güçlü bir kişiliğim yok...” İçini en çok yakan kuşku da işte buydu. “Benim mayam, büyük adamların mayasından değil, çünkü ben sekiz yılımı ekmek parası çıkarmaya harcarsam görülmemiş işler için gereken inancı, o yüce inancı kaybetmekten korkuyorum.”

13 Ajurlu çorap

“Bir roman, bir yol boyunca gezdirilen bir aynadır.”

SAINT-RÉAL

Julien, eski Vergy Kilisesi’nin o seyrine doyulmaz yıkıntılarını görünce, iki günden beri Madam de Rênal’i bir kere bile düşünmediğini anladı. “Geçen gün yola çıkacağım sırada o kadın bana, aramızda uçsuz bucaksız bir uzaklık olduğunu hatırlattı; bana, bir işçi oğluna gösterilecek davranışı gösterdi. Hiç kuşkusuz bir gün önce elini elime verdiği için vicdan azabı duyduğunu anlatmak istedi... Ama doğrusu o el de çok güzel! Ne büyüleyici şey! O kadının bakışlarında ne kadar da soyluluk var!”

Fouqué ile çalışıp para kazanmak olasılığı düşüncelerine bir rahatlık, bir durgunluk vermişti; artık yoksulluğunu, kibar adamlar karşısındaki küçüklüğünü hatırlayarak sinirlenmiyor, bunlarla hayallerini bozmuyordu. Şimdi sanki denizi yüksek bir yerden seyrediyordu, artık yargısını verebilirdi, son derece yoksulluğa da, hâlâ zenginlik saydığı orta halliliğe de yukarıdan bakıyordu. Durumunu filozofça karşılıyordu demiyorum; ama bu küçük dağ yolculuğundan sonra kendini eskisinden farklı hissedecek kadar ileri görüşlülük gösterdi.

Madam de Rênal, ona yolculuğunu anlatmasını söyledi ve sözlerini son derece bir kafa dağınıklığı içinde dinledi ki, bu da Julien’in dikkatini çekti.

Fouqué bir vakitler evlenmek istemiş, gönül vermiş, aldatılmıştı; dostuna bunları uzun uzun anlatarak konuşma saatlerini doldurmuştu. Muradına pek çabuk ermiş olan Fouqué, arası çok geçmeden, sevilmekte yalnız olmadığının farkına varmıştı. Bütün bu dinlediklerine Julien çok şaşmış, birçok yeni şeyler öğrenmişti. Kendi kendine bir köşeye büzülüp yalnız hayal kurmakla, herkesten çekinmekle geçirdiği hayat, gözünü açabilecek her şeyden uzaklaştırmıştı onu.

Julien’in dağda geçirdiği günler, Madam de Rênal için birbirinden başka, ama hepsi de dayanılmaz bir işkenceler geçidi olmuştu; kadıncağız gerçekten hastaydı.

Madam Derville, Julien’in geldiğini görünce kuzenine, “Aman,” dedi, “bu akşam bahçeye çıkayım deme; zaten rahatsızsın, nemli hava rahatsızlığını büsbütün artırır.”

Madam Derville, her vakit son derece yalın giyindiği için kocasından azar işiten Madam de Rênal’in şimdi, Paris’ten yeni gelme ajurlu çoraplar ve cici cici ayakkabılar aldığını görünce şaşırmıştı. Üç günden beri Madam de Rênal’in bütün eğlencesi, o zamanlar pek moda olan zarif bir kumaştan bir giysi biçip Élisa’ya diktirmek olmuştu. Bu giysi, Julien’in gelmesinden biraz önce bitmişti; Madam de Rênal onu hemen giydi. Artık Madam Derville’in kuşkusu kalmadı. “Zavallı! Seviyor,” dedi. Onun o anlaşılmaz, garip hastalığının aslını anlamıştı.

Julien’le konuştuğunu gördü. Madam de Rênal’in yanakları bir kıpkırmızı, bir sapsarı oluyordu. Genç eğitmenden ayırmadığı gözlerinde bir heyecan okunuyordu. Madam de Rênal, her an Julien’in amacını, gidecek mi kalacak mı, bildirmesini bekliyordu. Julien ise, zaten hiç aklından geçmeyen bu iş üzerine bir şey söylemiyordu. Oldukça zorlandıktan sonra Madam de Rênal, en son, bütün çılgınca aşkını açığa vuruveren titrek bir sesle, “Öğrencilerinizi bırakıp başka işe girmek niyetinde misiniz?” diye sordu.

Madam de Rênal’in bu heyecanlı sesi, bakışı, Julien’in dikkatinden kaçmadı. “Bu kadın beni seviyor,” dedi, “ama bir türlü gururuna yediremediği bu geçici tutkudan sonra, benim gitmemden de korkusu kalmayınca, yine kibrini takınır.” Gerek kadının, gerek kendisinin durumu hakkındaki bu düşünce, Julien’in aklında bir yıldırım gibi belirdi; kararsız bir tavırla, “Bu kadar sevimli, bu kadar adam evladı çocuklardan ayrılmak beni çok üzecek, ama sanırım ki gerekecek. İnsanın kendine karşı görevleri de vardır.”

“Bu kadar adam evladı” sözünü (bu Julien’in daha yeni öğrendiği kibar sözlerdendi) söylerken içini sevginin tam tersi derin, ateşli bir duygu kapladı.

“Bu kadının gözünde ben bir adam evladı değilim,” diyordu.

Madam de Rênal, onu dinlerken zekâsına, güzelliğine tutuluyor, gitmesi olasılığını düşündükçe yüreği parçalanıyordu. Bu üç gün içinde yemeğe gelmiş olan Verrières’li dostları, kocasının bulup ortaya çıkardığı bu akıl şaşırtan adam için Madam de Rênal’i, sanki bile bile kutlamışlardı. Doğrusu hiçbiri de çocukların ne kadar ilerlediklerini anlayacak adamlar değildi. İncil’i, hem de Latincesini ezbere bilmek bu adamların yüreğinde, belki yüzyıl sürecek bir hayranlık duygusu uyandırmıştı.

Kimse ile konuşmayan Julien’in bunlardan hiçbir haberi yoktu. Madam de Rênal’de bir parçacık olsun soğukkanlılık bulunsaydı, Julien’i ülke çapında ün saldığı için kutlardı; böylece gururu okşanmış olan Julien, içinde bir rahatlık duyar ve ona tatlılık, güler yüz gösterirdi; zaten kadının yeni giysisini de pek hoş bulmuştu.

Madam de Rênal de giysisinden hoşnuttu, Julien’in o giysi için söyledikleri de çok hoşuna gitmişti; bahçeye çıkıp şöyle bir dolaşmayı önerdi, ama biraz yürüdükten sonra pek halsiz olduğunu itiraf etti. Julien’in koluna girdi, ama, bu gücünü artırmak şöyle dursun, onun koluna değmek büsbütün gücünü tüketti.

Gece olmuştu; ıhlamurun altında oturur oturmaz Julien, eski ayrıcalığından yararlanarak dudaklarını, yanındaki güzel kadının koluna yaklaştırmaya ve onun elini almaya kalkıştı. Madam de Rênal’i değil, Fouqué’nin sevgililerine karşı gösterdiği korkusuzluğu düşünüyordu; “adam evladı” sözü hâlâ yüreğinde bir yara gibiydi. Madam de Rênal de onun elini sıktıysa da Julien buna pek sevinmedi. Madam de Rênal’in halinden, hareketlerinden o akşam pek belli olan duyguyu görüp koltukları kabarmak, hiç olmazsa içinde bir şükran duymak şöyle dursun, tersine Julien güzelliğe, zarifliğe, tazeliğe karşı yine bir duygusuzluk gösteriyordu. Gönlün saflığı, her türlü kin heyecanına yabancı olması hiç kuşkusuz gençlik çağını uzatıyor. Güzel kadınların çoğunda ilk önce yüz ihtiyarlar.

Julien, bütün akşam somurttu durdu; o zamana kadar ancak rastlantıya ve insanlara öfkelenirdi; Fouqué, küçük bir zenginliğe ermek için tiksinilecek bir yol göstereli beri, Julien kendine de öfkeleniyordu. Ara sıra hanımlara bir-iki söz söylüyorsa da, yine hep kafasının içindekileri düşünüyordu; farkına bile varmadan Madam de Rênal’in elini bırakıvermişti. Bu davranış, zavallı kadının kafasını altüst etti; bunu, kötü yazgısının bir belirtisi diye karşıladı.

Julien’in sevdiğinden emin olsaydı, belki kendinde ona karşı koyacak kadar erdem gücü bulurdu. Oysa şimdi onu bütün bütün elden kaçırmaktan korkuyordu; aşk onu, Julien’in dalgınlıkla iskemlenin arkasına dayayıp bıraktığı eli tutacak kadar çılgınca bir harekete sürükledi. Bu, yükseklere çıkmak sevdası besleyen delikanlıyı uyandırdı: O anda Julien, sofrada çocuklarla birlikte en alt başta otururken kendisine şöyle gülümseyerek, korur gibi bakan bütün o kendini beğenmiş kişi oğullarının burada, bu bahçede bulunup bunları görmesini istedi. “Bu kadın artık beni hor göremez,” dedi, “o halde ben de onun güzelliğinden anladığımı göstermeliyim; bu kadının âşığı olmak benim kendi kendime karşı olan borçlarımdandır.” Fouqué’nin bön bön anlattığı şeyleri dinlemeden önce Julien’in aklına böyle bir düşünce gelemezdi.

Bu birdenbire verdiği kararla bir süre avundu. Kendine, “Bu kadınlardan birini ele geçirmeliyim,” dedi, Madam Derville’e aşk ilanı daha hoşuna gidecekti; o kadın daha güzel değildi ama, Julien’i, her zaman, çalışkanlığıyla saygı kazanmış bir eğitmen olarak tanımıştı; Madam de Rênal gibi onu, kıvırcık kastor ceketini koltuğunda taşıyan bir kereste işçisi olarak görmemişti.

Madam de Rênal ise, onu asıl, genç işçi kılığında, gözlerinin akına kadar kızararak, kapının önünde durmuş, bir türlü zili çalamadığı günü hatırladıkça şirin buluyordu.

(Verrières’lilerin pek kendini beğenmiş dedikleri bu kadın, soyluluğu pek az aklına getirirdi; bir kimsenin değerinden emin olunca onu, payesine bakılınca çok işler yapabileceğini umabilecek kimselerden çok daha üstün tutardı. Yiğitlik göstermiş bir arabacı, onun gözünde posbıyıklı, iri pipolu, heybetli bir süvari yüzbaşısından çok daha kahramandı. Julien’in ruhunu, hepsi de soylu, çoğu da marki, kont falan olan akrabalarının, hısımlarının ruhundan daha soylu sayıyordu.)27

Julien, şimdi durumunun ne olduğunu gözden geçiriyordu; Madam Derville’le aşk oyununa olanak kalmadığını gördü. O kadın, Madam de Rênal’in Julien’den ne kadar hoşlandığını elbette fark etmişti. Demek ki Julien, Madam de Rênal’i seçmek zorundaydı. “Bu kadının huyu, suyu üzerine ne biliyorum?” dedi. “Bildiğim yalnızca şu: Yolculuğa çıkmadan önce onun elini tutuyorum, o çekiyordu; şimdi ise ben elimi çekiyorum, o tutup sıkıyor. Bana karşı gösterdiği hafifsemelerin öcünü almak için iyi bir fırsat. Kim bilir şimdiye kadar kaç tane dostu oldu! Belki şimdi beni gözüne kestirmesi, buluşmamız kolay olduğu içindir.”

Ne yazık ki son derecesine gelmiş bir uygarlık işte böylece insanları mutluluktan uzaklaştırır! Yirmi yaşında bir delikanlı, biraz olsun eğitilmişse, ruhunu şöyle kendi haline bırakıvermez; bu olmayınca da aşk, görevlerin en sıkıcısı değil de nedir?

Kendini beğenmiş delikanlı, içinden şöyle dedi:

“Kesinlikle bu kadını elde etmeliyim. Bir gün zengin olurum da biri çıkıp bir vakitler eğitmenlik yaptığımı başıma kakarsa, bu işi aşk yüzünden kabul ettiğimi söyleyebilirim!”

Julien elini yeniden Madam de Rênal’inkinden çekti, sonra onu yine tutup sıktı. Gece yarısına doğru içeri girerlerken Madam de Rênal ona yavaşça, “Bizi bırakacak mısınız? Gidecek misiniz?” dedi.

Julien, içini çekerek karşılık verdi:

“Gitmeliyim, çünkü sizi çılgınca seviyorum, bu bir suç... genç bir rahip için hem de büyük suç!”

Madam de Rênal kolunu onunkine dayadı, hem de o kadar kendini bırakarak dayadı ki, yanağı, Julien’in yanağının sıcaklığını duydu.

Bu geceyi ikisi de, birbirinden çok başka türlü geçirdiler. Madam de Rênal, içten gelen, ruhunu kavrayan, pek yüksek bir hazla coşuyordu. Erkenden gönül verivermiş işveli bir kız, aşkın neden olduğu kafa dağınıklığına alışır; gerçek aşk yaşına geldi mi, yeniliğin verdiği tadı bulamaz. Madam de Rênal, hiç roman okumamış olduğu için, mutluluğun en küçük ayrıntıları bile onun için yepyeniydi. Hiçbir gamlı gerçek, gelecek günlerin düşüncesi bile onu ürpertmiyordu. Şimdi ne kadar mutluysa, on yıl sonra da o kadar mutlu olacağını sanıyordu. Namusu ve Mösyö de Rênal’e ettiği bağlılık andı, birkaç gün önce kendini o kadar kıvrandıran bu düşünce gene aklına geldiyse de boşuna geldi, vakitsiz bir konuk gibi kapı dışarı edildi. Madam de Rênal içinden, “Julien’in daha ileri gitmesine hiçbir zaman razı olmam; bir aydan beri nasılsak bundan sonra da öyle oluruz. O, benim için ancak bir arkadaştır,” dedi.

27. Parantez içindeki parçayı Stendhal sonradan kitabın bir nüshasına yazmıştır. (Ç.N.)

14İngiliz makası

“On altısında pembe beyaz bir kızcağızdı,
bir de kalkmış allık sürerdi.”

POLIDORI28

Julien’e gelince, Fouqué’nin önerisinden sonra rahatı kaçmıştı; hiçbir karar veremiyordu. İçinden, “Ah,” dedi, “bende kişilik mi yok, ne? Napoléon ordularında askerlik etseydim kim bilir ne kötü bir asker olurdum.” Sonra, “Ama,” dedi, “evin hanımıyla başladığım sevda oyunu, bir zaman gönlümü eğleyecek.”

Çok şükür bu ikinci derece küçük işte bile gönlünün içi, dilindeki küstahlığın gösterdiği gibi değildi. O güzelim giysisi yüzünden Madam de Rênal’den korkuyordu. Bu giysi, onun gözünde, Paris’i haber veren bir şeydi. Gururluydu, bunun için de hiçbir şeyi rastlantıya bırakmak, her ânın getirivereceği ilhama göre hareket etmek istemiyordu. Fouqué’den dinlediklerini ve Kutsal Kitap’ta aşk yüzünden okuduğu bir-iki şeyi kafasında toparlayıp kendine örnek alarak, en küçük noktaları da unutmayan bir plan hazırlamıştı. Kendine de itiraf etmiyordu ama çok heyecan içindeydi, bunun için o planı bir kâğıda yazdı.

Ertesi sabah salonda, Madam de Rênal onunla biraz yalnız kaldı.

“Sizin Julien’den başka bir adınız yok mu?” dedi.

Bu pek yüceltici soruya Julien, verecek karşılık bulamadı. Planını kurarken bunu hiç aklına getirmemişti. Öyle bir plan kurmak budalalığına kalkışmamış olsaydı, çabucak kavramaya elverişli olan zekâsı ona pekâlâ yardım edebilirdi; birdenbire böyle bir soru karşısında kalmak, görüşteki, kavrayıştaki çabukluğunu artırırdı bile.

Toyluk etti ve bu toyluğu gözünde pek büyüttü. Madam de Rênal ise onu çoktan bağışlamıştı. Bunu insanı bağlayacak bir saflık belirtisi diye karşıladı. Pek akıllı diye gösterilen bu adamda her vakit böyle safça tavırlar bulamadığına üzülürdü. Madam Derville, bazen, “Bu senin küçük eğitmen beni kuşkulandırıyor,” derdi. “Bakıyorum, hep düşünüyor ve hep bir gizli düşünceyle hareket ediyor. Saman altından su yürüten bir adam.”

Madam de Rênal’in sorduğuna bir yanıt bulamadığı için Julien’in onuru pek kırılmıştı.

“Benim gibi bir adam, bunun altında kalmamak zorundadır,” dedi ve bir odadan öbürüne geçtikleri bir sırada yararlanarak Madam de Rênal’i öpüvermeyi kendine görev bildi.

Her ikisi için de bundan daha hazırlıksız, daha tatsız ve daha düşüncesiz bir hareket olamazdı. Az kaldı yakalanacaklardı. Madam de Rênal, Julien’i çıldırmış sandı. Korktu ve daha çok bu işe kızdı. Bu budalalık ona Mösyö Valenod’yu hatırlattı.

“Onunla yalnız olsam başıma kim bilir neler gelir!” diye düşündü. Yine namus damarı tutuyordu, çünkü sevgi söner gibi olmuştu.

Her zaman çocuklarından hiç olmazsa birini yanında bulundurmanın yolunu bulup ona göre hareket etti.

O gün, Julien için pek sıkıntılı geçti; vaktini hep Madam de Rênal’in gönlünü avlamak planını acemice uygulamaya harcadı. Madam de Rênal’e her bakışında bu bakışın bir nedeni, bir içyüzü vardı; ama Julien bununla, gönül avlayabilmek şöyle dursun yalnızca sevimli gözükmeyi bile başaramadığını anlayamayacak kadar ahmak değildi.

Madam de Rênal, onu hem bu derece toy, hem de bu derece küstah görmekle pek şaşırmıştı. En son, anlatılmaz bir sevinçle, “Bu,” dedi, “akıllı bir adama aşkın verdiği çekingenlik olacak. Benden önce sevdiği, o resmini sakladığı kadın onu yoksa hiç mi sevmemiş!”

Öğle yemeğinden sonra Madam de Rênal, ziyarete gelmiş olan Bray Kaymakamı Mösyö Charcot de Maugiron’u ağırlamak üzere salona girdi. Oldukça yüksek bir gergef tezgâhının başında nakış işliyordu. Madam Derville de yanındaydı. İşte böyle bir sırada, hem de odanın içi güneş doluyken, Julien koca ayakkabısını uzatıp Madam de Rênal’in zarif ayağına basmayı yerinde buldu; kadının ajurlu çorabı ve Paris’ten getirttiği güzel iskarpini de herhalde o tatlı dilli Vali Yardımcısı’nın dikkatini çekmişti.

Madam de Rênal son derece korktu; elinden makasını, yün yumağını, iğnelerini düşürdü ve böylece Julien’in hareketi, düştüğünü gördüğü makası durdurmak için girişilmiş, ama sonuna erememiş bir girişim sayılabildi. İngiliz çeliğinden yapılmış olan o makasçık çok şükür ki kırılıverdi de, Madam de Rênal, Julien’in daha yakında bulunmamasına yazıklandığı konusunda bir sürü şeyler söyledi:

“Siz makasın düştüğünü benden önce gördünüz, önüne geçebilirdiniz; bunun yerine bütün çabanızın bana bir tekme atmaktan başka bir sonucu olmadı.”

Bütün bunlar Kaymakam’ı aldattıysa da, Madam Derville kanmadı. İçinden, “Bu güzel delikanlının amma da budalaca işleri var!” dedi.

Bir taşra kentinin “görgü kuralları” içinde bu gibi suçları bağışlamak yoktur. Madam de Rênal, bir sırasını bulup, “Dikkatli olun, emrediyorum!” diyebildi.

Julien toyluğunu anlıyor, sinirleniyordu. “Emrediyorum” sözüne kızması gerekip gerekmediğine karar vermek için bir süre düşündü. Oldukça ahmaklık gösterip şu sonuca vardı:

“Çocukların eğitimiyle ilgili bir işte emrediyorum diyebilir; ama aşkıma karşılık verirken eşitliği kabul etmesi gerek. Eşitlik olmayınca aşk da olmaz...”

Artık aklını hep eşitlik üzerine bayağı düşüncelere bağladı. Birkaç gün önce Madam Derville’den öğrendiği bir sözü, Corneille’in; “L’amour, fait les égalités et ne les cherche pas,”29 sözünü, öfkeyle yineleyip duruyordu.

Julien, ömründe bir tek kadını ele geçirememiş olan Julien, bir Don Juan rolü oynamakta ayak direyip akşama kadar gülünçlükten gülünçlüğe düştü. Mantıklı tek bir şey düşünebildi: Hem kendinden hem Madam de Rênal’den sıkılmış olduğu için vakit ilerledikçe korkuyordu, çünkü akşam yine bahçeye çıkıp ıhlamurun altında, karanlıkta o kadının yanına oturmak gerekecekti. Mösyö de Rênal’e, Papaz’ı görmek için Verrières’ye gideceğini söyledi; akşam yemeğinden sonra evden çıktı, ta gece yarısından sonra döndü.

Julien, Verrières’ye vardığı zaman Papaz Chélan’ın taşınmakta olduğunu gördü. Mösyö Chélan görevinden alınmış, yerine de Papaz Yardımcısı Mösyö Maslon getirilmişti. Julien, ihtiyara yardım etti ve Fouqué’ye bir mektup yazmayı düşündü. Bu mektupta, papazlık yüzünden, onun pek elverişli önerilerini geri çevirmeye her ne kadar zorunlu kalmışsa da, şimdi pek büyük bir haksızlığın tanığı olduğunu ve tarikata girmemeyi ruhunun kurtuluşu için daha hayırlı sandığını anlatacaktı.

Julien, Verrières Papazı’nın görevden alınışından bile yararlanacak ince zekâlılık gösterebilmesine çok sevindi; günün birinde gönlünde, ölçüyü elden bırakmaksızın o tatsız ölçülülüğün, kahramanlığını alt ettiğini görür de ticaret sevdasına kalkışırsa bu mektup ona yol açmış olurdu.

28. Lord Byron’un hekimi; Stendhal onu 1816’da Milano’da tanıdı. (Ç.N.)

29. (Fr.) Aşk eşitlik aramaz, onu kendi yaratır. (Ç.N.)

15Horoz ötünce

“Amour en Latin faict amor;

Or donc provient d’amour la mort,

Et, par avant, soulcy qui mord,

Deuil, plours, piéges, forfaitz, remords,”30

BLASON D’AMOUR

Julien kendisini pek usta sanırdı, ama onda bir parçacık ustalık olsaydı, Verrières’ye gidip geldiğinin ertesi günü bu uzaklaşmasının bıraktığı etkiyi görüp buna sevinirdi. Onun böyle ortadan çekilmesi bütün toyluklarını unutturmuştu. O gün pek somurttu; akşama doğru aklına gülünç bir şey geldi ve bunu, eşi az görülür bir küstahlıkla, Madam de Rênal’e açtı.

Bahçeye daha yeni çıkmışlardı; ortalığın iyice kararmasını beklemeden Julien ağzını Madam de Rênal’in kulağına yaklaştırdı ve hareketiyle onu fena halde lekeleyebileceğini düşünmeden, “Madam,” dedi, “bu gece saat ikide odanıza geleceğim, size söyleyeceklerim var.”

Julien bu isteğinin kabul edilmesinden korkuyordu; bu gönül avcılığı rolü ona o kadar ağır geliyordu ki, kendini yalnızca gönlünün eğilimine bırakabilse birkaç gün odasında kalır, hanımların gözüne görünmezdi. Dünün ukalaca hareketi yüzünden, ondan önceki gün kazandıklarının hepsini bozduğunu anlıyor, hangi kapıya başvuracağını bilemiyordu.

Madam de Rênal, Julien’in bu terbiyesizce önerisini, hiç de abartılı olmayan gerçek bir gücenme ve öfke duyarak karşıladı. Julien, onun kısa yanıtında bir hafifseme sezer gibi oldu. Pek yavaş bir sesle verilen bu yanıta, “Beni ne sandınız?” sözü de karışmıştı. Çocuklara bir söyleyeceği olduğu bahanesiyle Julien onların odasına gitti, döndüğü zaman da Madam de Rênal’den oldukça uzağa, Madam Derville’in yanına oturdu. Böylece Madam de Rênal’in, elini tutmasına olanak bırakmıyordu. Önemli şeylerden söz edildi. Julien bu işi alnının akıyla becerdi; ancak, bir-iki kez bir parça susup söyleyecek sözler aradı. İçinden, “Ah!” diyordu, “Daha üç gün olmadı, bu kadının gösterdiği sevgi artık onu ele geçirdiğimi umdurmuştu; şimdi ne yapsam da onu yola getirsem?”

İşlerinin böyle umutsuzca bir duruma düşmesi Julien’i son derece şaşırtmıştı. Oysa istediğine erseydi, asıl o vakit bütün bütün şaşırırdı.

Gece yarısı olup da ayrıldıklarında, artık her şeyi kötü görmeye başlamış olan Julien, kendisini Madam Derville’in büsbütün hor gördüğüne, Madam de Rênal’in de bu histen pek uzak olmadığına inanmıştı.

Çok sinirlenmişti ve onuru kırılmıştı, gözüne uyku girmedi. Her türlü yapmacıktan, her türlü plandan vazgeçip Madam de Rênal’in yanında öyle bin türlü hesaplara girişmeden yaşamak; her günün getireceği esenliğe kanmak gibi bir düşünceye hiç yanaşmadı.

Beynini yorup ustalıkla manevralar kuruyor, bir dakika sonra da bunları gülünç buluyordu; kısacası, köşkün saati ikiyi çaldığı zaman Julien pek karamsardı.

Aziz Petrus, horozun ötmesiyle nasıl uyandıysa, Julien de, saatin ikiyi çaldığını duyunca öyle uyandı. Giriştiği işin en can alıcı, en zor ânında olduğu kanısına vardı. O terbiyesizce öneriyi Madam de Rênal’e söyler söylemez aklından çıkarmıştı; o öneri ne kötü karşılanmıştı!

Ayağa kalkıp, “Saat ikide odasına gideceğimi söyledim,” dedi, “ben terbiye görmemiş, kaba bir adam olabilirim, bir köylü çocuğundan başka bir şey beklenmez ya! Madam Derville bunu kaç kez hissettirdi! Ama zayıflık göstermeyeceğim!”

Julien, gösterdiği cesareti beğenmekte haklıydı, kendini bu kadar zorladığı, böyle bir sıkıntıya soktuğu olmamıştı. Kapısını açarken bacakları titriyordu, duvara dayanmak zorunda kaldı.

Ayakkabılarını giymemişti. Gidip Mösyö de Rênal’in kapısına kulağını dayadı ve Belediye Başkanı’nın horultusunu duydu. Buna çok canı sıkıldı. Madam de Rênal’in odasına girmemek için bahane kalmamıştı. Ama oraya gidip de ne yapacaktı? Tasarlamış olduğu hiçbir şey yoktu; olsa bile kafası öylesine karışıktı ki önceden tasarlanmış hiçbir şeyi düşünüp ona göre hareket edecek halde değildi.

Ölüme gitse belki bunun binde biri kadar acı duymazdı. Madam de Rênal’in odasına giden koridora girdi. Kapıyı titreye titreye açtı; müthiş bir gıcırtı oldu.

İçeride ışık vardı, şöminenin üstünde bir kandil yanıyordu; bu yeni felaket de hiç aklına gelmemişti. Julien’in girdiğini görünce Madam de Rênal yatağından fırladı, “Siz aklınızı mı kaçırdınız?” diye bağırdı.

Julien, o boş tasarılarını unutup doğal durumuna döndü; bu kadar güzel bir kadının hoşuna gitmemeyi, mutsuzlukların en büyüğü diye karşıladı. Onun sitemlerine hiçbir yanıt vermedi, yalnızca ayaklarına kapanıp dizlerini öptü. Madam de Rênal’in son derece acı söylediğini duyunca da hüngür hüngür ağlamaya başladı.

Birkaç saat sonra Julien, Madam de Rênal’in odasından çıkarken, –roman anlatımıyla söyledim– bütün isteklerinde başarıya ermişti. Madam de Rênal’in kalbinde aşk duygusu uyandırması ve onun büyüleyici güzelliğine tutkun olması yüzünden kazandığı bu zaferi, o acemice ustalığıyla hiçbir zaman elde edemezdi.

Ama en tatlı anlarda bile, hep o garip gururuna kurban olup kendine kadınları bağlamaya alışık bir erkek gibi gözükmeye çalıştı. Yaradılışının en sevimli yanını bozmak için inanılmaz çabalar harcadı. Neden olduğu zevkli coşkunluğa ve bunun tadını bir kat daha artıran vicdan azaplarına dikkat edeceği yerde ödev düşüncesini bir dakika bile aklından çıkarmadı. Hayalinde yaratıp kendine örnek almak istediği insandan bir parça ayrılsa artık ölünceye kadar gülünç olacağını, dehşetli bir vicdan azabı çekeceğini sanıp korkuyordu. Kısacası, Julien’in kendini üstün bir adam eden yanı, ta ayaklarının ucuna kadar gelmiş olan mutluluğu tatmasına engel oldu. Yanaklarının asıl rengi pek gönül çekici olduğu halde, baloya giderken allık sürmeye kalkan on altı yaşında bir kız gibiydi.

Julien’in gözükmesiyle ölecek gibi korkmuş olan Madam de Rênal, biraz sonra büyük telaşa düştü. Julien’in gözyaşları, o umutsuzca duruşu, kadının kafasını altüst etmişti.

Julien’e artık geri çeviremeyeceği bir şey kalmadıktan sonra bile, onu, gerçek bir gönül incelemesiyle uzağa itiyor, sonra yine kollarına atılıyordu. Bir yaptığı bir yaptığına uymuyordu. Bağışlanmaz bir günah işlediğini sanıyor ve gözleri önünde beliren cehennemi, Julien’i en tatlı okşayışlarla kandırarak örtmek istiyordu. Kısacası Julien’in mutluluğunun hiçbir eksik yanı yoktu; böyle ele geçirdiği kadında alev gibi bir duyarlık bile bulmuştu; yazık ki o bundan anlayacak adam değildi. Julien çıkıp gittikten sonra bile Madam de Rênal’in hiç istemeden duyduğu coşkunluğu, içini parçalayan vicdan azabıyla çarpışması sürdü gitti.

“Aman Tanrım! Mutlu olmak, sevilmek dedikleri de bu mu?..” Odasına girince, Julien’in ilk düşüncesi işte bu oldu. Uzun zamandır istediğine kavuşan ruhun düştüğü şaşkınlığı ve kaygılı perişanlığı duyuyordu. O ruh, istemeye alışmıştır, artık isteyecek bir şey bulamaz, ancak daha anılar da oluşmamıştır. Geçit töreninden dönen bir asker gibi, Julien her hareketini birer birer gözden geçirip düşünmeye başladı:

“Kendi kendime olan görevimi hakkıyla yaptım mı? Rolümü iyi oynadım mı?”

Hem de ne rol! Kadınları avlamaya alışık bir adam rolü!

30. (Fr.) Aşka “amor” denir Latincede / Demek aşktan ölüm gelir / Daha önce de kıvrandıran dert / Keder, gözyaşı, tuzak, günah, vicdan azapları... (Ç.N.)

16 Ertesi gün

“Julia’nın dudağına çevirdi Juan dudağını,
Saçlarının lülelerini okşadı onun sonra.”31

Çok şükür ki Madam de Rênal, pek heyecana kapılmış, pek şaşırmış, bir an içinde kendisi için dünyanın her şeyi, merkezi oluveren adamın budalalığını fark edemeyecek bir hale gelmişti; böyle olmasa Julien bütün ününü kaybediverirdi.

Ortalığın ağardığını görüp de Julien’e artık gitmesini söylerken, Madam de Rênal, “Aman Tanrım!” diyordu, “Kocam bir gürültü işittiyse mahvoldum demektir.”

Hâlâ da parlak cümleler savurmaya vakit bulan Julien, şu cümleyi tekrarladı:

“Yoksa yaşadığınızdan pişmanlık mı duyuyorsunuz?”

“Bu anda çok, çok pişmanım! Ama sizi tanımış olduğuma pişman değilim.”

Julien odasına, ortalık iyice ağardıktan sonra ve hiçbir şeyden sakınmadan dönmeyi şerefine daha uygun buldu.

Deneyimli bir adam gibi gözükmek düşüncesine, bu çılgınca düşünceye saplanmış, en küçük hareketlerini bile bir an olsun şaşmaz bir dikkatle ince eleyip ona göre iş yapıyordu, bunun bir tek yararı oldu, Madam de Rênal ile sofrada karşılaştığı zaman hareketi bir sakınma şaheseri oldu.

Madam de Rênal, ona her baktıkça kulaklarına kadar kızarıyor, bir an bile ona bakmadan edemiyordu; halinde bir tuhaflık olduğunu kendi de fark ediyor, bunu gizlemek için gösterdiği her çaba, heyecanını bir kat daha açığa çıkarıyordu. Julien, ancak bir kez gözlerini kaldırıp ona baktı. Önce Madam de Rênal, Julien’in bu sakınganlığına bayıldı. Ama, arası çok geçmedi, bu biricik bakışın bir daha yinelenmediğini görünce telaşa düştü, “Yoksa beni sevmiyor mu?” diyordu; “Ben onun yanında ihtiyar bir kadınım, ondan on yaş büyüğüm.”

Yemek odasından bahçeye çıkarlarken Julien’in elini sıktı. Böyle olağanüstü bir aşk izleri görmenin verdiği beklenmedik sevinç Julien’in gözlerinde bir tutku ateşi belirtti; sofrada Madam de Rênal’i çok güzel bulmuştu ve gözlerini kaldırmamakla birlikte, bütün vaktini onu süzmek, bütün güzelliklerini birer birer incelemekle geçirmişti. Bu ateşli bakış Madam de Rênal’i avuttu; gerçi bütün kaygılarını gidermedi, ama kadıncağız, bu kaygılar yüzünden kocasını aldatmış olmaktan duyduğu vicdan azabını unutuyordu.

Sofrada bu koca, bir şeyin farkına varmamıştı; ama Madam Derville çok şeyler sezdi. Bir an geldi, Madam de Rênal’in düşüp bayılıvereceğini sandı. Bütün gün Madam de Rênal, dostluğundan aldığı korkusuzlukla, dokundura dokundura konuşmaktan kaçınmayan Madam Derville’in ağzından, düşmekte olduğu tehlikeyi en çirkin renklerle gösterip korkutacak sözler dinledi.

Madam de Rênal, Julien’le yalnız kalmak fırsatını içi yana yana kolluyordu; ona, kendisini hâlâ sevip sevmediğini soracaktı. Huyunun hiç değişmez uysallığına karşın, birkaç kez, az kaldı, Madam Derville’e, orada bulunmakla can sıktığını hissettirecekti.

Akşam bahçede Madam Derville, ne yapıp yapıp Madam de Rênal’le Julien’in arasına oturdu. Julien’in elini sıkıp dudaklarına götürmeyi bütün gün hayal etmiş olan Madam de Rênal, ona bir söz bile söyleyemedi.

Hiç umulmadık bu engel, Madam de Rênal’in çarpıntısını artırdı. İçini kemiren bir kaygısı vardı. Bir gece önce Julien’e, odasına gelmekle gösterdiği düşüncesizlik için o kadar sitem etmişti ki, bu gece gelmeyebileceğini düşünüp içleniyordu.

Bahçeden erken ayrıldı ve hemen odasına çekildi. Ama az sonra dayanamadı, Julien’in kapısına gidip içeriyi dinledi. Gönlünü kemiren kuşkuya ve aşk ateşine karşın içeri girmeye cesaret edemedi. Bu hareket, ona aşağılıkların en kötüsü gibi geliyordu, çünkü köylülerin atasözlerine bile girmiştir.

Daha hizmetçilerin hepsi yatmamıştı. Bunun için Madam de Rênal, Julien’in kapısında durmanın büyük bir düşüncesizlik olacağını aklından geçirerek odasına döndü. Onu beklemekle geçirdiği iki saat, acı içinde geçirilen iki yüzyıl gibi geldi.

Fakat görev bildiği şeye pek bağlı olan Julien’in, bir kere yapacağım dediğini yapmamasına olanak yoktu.

Saat biri çalarken yavaşçacık odasından çıktı, evin efendisinin derin bir uykuda olduğuna güven getirdikten sonra Madam de Rênal’in odasına gitti. O gün, sevgilisinin yanında daha büyük mutluluk buldu, çünkü oynadığı rolü düşünmediği anlar da oldu. Gözlerini açıp gördü, kulaklarını açıp işitti. Madam de Rênal’in yaşı üzerine söylediği de Julien’in içine rahatlık verdi. Kadıncağız, hiç başka niyeti olmadan ve yalnızca bu düşünce yüreğini sıktığı için durmadan, “Ben, sizden on yaş büyüğüm! Beni nasıl sevebilirsiniz?” deyip duruyordu.

Julien, böyle bir nedenle içlenmeyi bir türlü aklına sığdıramıyordu, ama Madam de Rênal’in gerçekten üzüldüğünü gördü ve gülünç olma korkusunu hemen hemen unutur gibi oldu.

Bir işçi oğlu olduğu için bir âşık olarak bile yine bir uşak sayılacağı kaygısı, bu budalaca kaygı da silindi. Julien’in coşkunluğu, çekingen sevgilisinin içine rahatlık verdikçe kadıncağız biraz mutluluk da duyuyor ve sevdiği delikanlıyı incelemeye başlıyordu. Çok şükür ki Julien, bir gece önceki buluşmalarına bir eğlence değil, yalnızca bir üstünlük hali veren o özentili tavırları o gece hemen hiç takınmadı. Madam de Rênal, onun bir rol oynadığının farkına varsaydı, bunu anlamanın vereceği hüzünle bir daha mutluluğun ne olduğunu bile hatırlayamazdı. Çünkü bunu, aralarındaki yaş farkının bir sonucu diye karşılar ve artık ölünceye kadar içlenirdi.

Madam de Rênal, aşk kuramları üzerine hiç kafa yormamıştı, ama taşra kentlerinde aşk sözü edildiği zaman, beylik şakaların baş konusu, mal farkından sonra, yaş farkıdır.

Artık gençliğin ateşine kavuşmuş olan Julien, birkaç gün içinde çıldırasıya âşık oldu.

“Hakçası, melek gibi iyi bir kadın,” diyordu, “güzelliğine de bir diyecek yok.”

Bir rol oynamakta olduğu düşüncesini hemen hemen unutmuştu. Hatta kendinden geçtiği bir anda bütün kaygılarını da itiraf etti. Bu hareketi, kadının kalbinde uyandırdığı aşkı son derecesine çıkardı. Madam de Rênal şimdi sevine sevine, “Demek ki,” diyordu, “benden önce hiçbir kadını gerçekten sevmemiş!” Julien’e, bir vakit ele geçirmekten pek korktuğu resmin kimin resmi olduğunu sorma yürekliliğini bile buldu. Julien, onun bir erkek resmi olduğuna yemin etti.

Madam de Rênal, soğukkanlılık gösterip de biraz düşünebildiği zamanlar, dünyada böyle mutluluğun bulunmasına ve kendisinin bunu hiç fark etmemiş olmasına şaştıkça şaşıyordu.

“Ah!” diyordu, “Julien’i, on yıl önce, güzel sayılabileceğim çağda tanısaydım ne olurdu!”

Julien, bu gibi düşüncelerden çok uzaktı. Onun aşkı da yine yükselme hırsından geliyordu, yoksul ve hor görülen bir adam olduğu halde böyle kibar ve güzel bir kadını ele geçirdiği için koltukları kabarıyordu. Tapınır gibi hareketleri, sevgilisinin güzelliği karşısında coşkunluğu sonunda kadına, yaş farkının verdiği üzüntüyü unutturdu. Madam de Rênal’in, daha uygar ülkelerde otuz yaşındaki kadınların çoktan beri edinmiş oldukları hayat bilgisinden bir parça nasibi olsaydı, ancak beklenmedik zevklerin tadı ve pohpohlanmanın yardımıyla yaşayabilen bir aşkın çok sürmeyeceğini titreyerek anlardı.

Julien, yükseklere erişme sevdasını unuttuğu zamanlar Madam de Rênal’in şapkalarına, giysilerine bile coşarak hayran oluyordu. Onları koklama zevkine doyamıyordu. Madam de Rênal’in aynalı dolabını açıyor, onun içinde bulunan şeylerin güzelliği ve düzeni karşısında saatlerce hayran kalıyordu. Sevgilisi omzuna dayanıp ona bakar; o da, bir düğün arifesinde gelinin sepetine yerleştirilen şu elmasları, kumaşları seyrederdi.

Madam de Rênal, bazen içinden, “Ben böyle bir adama düşseydim ne olurdu?” diyordu. “Ne ateşli ruhu var! Onunla hayat ne güzel geçiyor!”

Julien’e gelince; onun, kadın silahlarının bu müthiş parçalarına bu kadar yaklaştığı hiç olmamıştı. “Paris’te de bundan güzel şeyler bulunmasına olanak yoktur!” diyor ve böylece mutluluğunun hiçbir eksiği olmadığına inanıyordu. Sevgilisinin özden gelen hayranlığı ve coşkunluğu çok zaman ona, sevgilerinin ilk günlerini pek sıkıntılı, neredeyse gülünç kılmış olan boş düşünceleri unutturuyordu. Öyle anlar oldu ki, hep ikiyüzlü yaşamayı alışkanlık edinmiş olmasına karşın, birçok âdetleri bilmediğini, kendisine pek hayranlık gösteren bu kibar hanıma söylemekten bile zevk duydu. Sevgilisinin yüksek bir sınıftan olması sanki kendisini de yükseltiyordu. Madam de Rênal’e gelince, o da, herkesin bir gün çok ilerleyecek diye baktığı bu olağanüstü delikanlıya birtakım şeyler öğretmeyi manevi hazların en büyüğü diye karşılıyordu. Mösyö Valenod ile Kaymakam bile Julien’i beğenmekten kendilerini alamıyorlardı; bu yüzden Madam de Rênal, onları da eskisinden daha az budala bulmaya başladı. Madam Derville ise Julien için hiç de öyle hisler göstermiyordu. Keşfeder gibi olduğu şeylere çok üzülmüştü; akıllı uslu öğütlerinin, artık ne yaptığını bilmeyen bir kadına kâr etmediğini, üstelik onun canını sıktığını görünce Vergy’yi bırakıp gitti. Niçin gittiğini anlatmaya gerek görmedi; zaten soran da olmadı. Gerçi Madam de Rênal onu ağlayarak yolcu etti, ama o gittikten sonra içinde eskisinden daha büyük bir mutluluk duydu. Artık hemen hemen bütün gün sevgilisiyle baş başa kalabiliyordu.

Julien de onunla oturup konuşma zevkine can atıyordu; çünkü yalnız kaldı mı, yine aklına Fouqué’nin önerisi geliyor ve rahatını kaçırıyordu. Bu yeni hayatın ilk günlerinde öyle anlar oldu ki, bu ömründe sevmemiş ve sevilmemiş genç, içtenlik göstermekten büyük bir zevk duydu, o zamana kadar varlığının özü olan yükselmek, bütün mevkilere erişmek sevdasını bile Madam de Rênal’e az kaldı anlatacaktı. Fouqué’nin önerisini kabul için duyduğu garip heves hakkında ona danışmak istedi, ama küçük bir olay buna engel oldu.

31. Lord Byron, Don Juan, I:170, çev. Halil Köksel, YKY, 2006. (Y.N.)

17 Başyardımcı

“O, how this spring of love ressembleth

The uncertain glory of an April day;

Which now shows all the beauty of the sun,

And by and by a cloud takes all away!”32

SHAKESPEARE, Veronalı İki Centilmen

Bir akşam, güneş batarken, yemiş bahçesinin ta bir ucunda, can sıkabilecek kimselerden uzakta, Madam de Rênal’in yanına oturmuş, derin derin hayallere dalmıştı. “Bu tatlı anlar acaba sürer mi?” diye düşünüyordu. Kafası, gelecekte ne olacağına, bu zor ve zorunlu soruna dalmıştı; zengin olmayan delikanlıların, çocukluk çağı biter bitmez başlayan umutsuzluk yılları vardır, Julien işte şimdi bu üzüntüleri geçiriyordu. Birdenbire, “Ah!” dedi, “Napoléon’u Fransız gençlerine Tanrı yollamıştı. Onun yerini kim tutacak? O olmayınca biz zavallılar ne yapacağız? Hali vakti benden iyi olanlar bile, ellerindekini avuçlarındakini öğrenim için harcayıp da yirmi yaşında adam satın almaya, kendilerine bir meslek edinmeye yetecek parası kalmayanlar ne yapacak?” Derin derin içini çekerek sözünü bitirdi, “Ne yaparlarsa yapsınlar, bu anı içimizden çıkmayacak ve bizim mutluluk duymamıza engel olacak!”

Madam de Rênal’in birdenbire kaşlarını çattığını gördü; kadın soğuk ve hafifser bir tavır takınmıştı, bu biçim düşünceleri ancak bir uşağa yakıştırabilirdi. Kendisinin çok zengin olduğunu bilerek ve ona göre büyümüştü, Julien’e de kendisi gibi zengin gözüyle bakıyordu. Onu hayatından bin kat çok seviyor ve paraya hiç önem vermiyordu.

Julien bu düşünceleri hiç keşfedemedi. Madam de Rênal’in kaşlarını çatması onu daldığı hayallerden uyandırdı. Oldukça kurnazlık gösterip sözlerini değiştirdi ve bahçe kanepesinde, yanı başında oturmuş o kibar hanıma, az önceki sözleri, yolculuğu sırasında dostu olan bir oduncudan işitmiş olduğunu anlattı. Kendisi onları ancak, “İşte dinsiz imansızlar böyle düşünüyor!” diye yinelemişti.

Madam de Rênal, en ateşli şefkat tavırlarından sonra birdenbire takınmış olduğu o soğuk duruşunu büsbütün bırakmadan karşılık verdi:

“Sizin de öyle adamlar içinde ne işiniz var!”

Bu kaş çatılması, daha doğrusu düşüncesizce davrandığı için duyduğu pişmanlık, Julien’i sürükleyip giden tatlı kuruntuların uğradığı ilk yenilgi oldu. Julien içinden, “Bu kadın iyi ve şefkatli bir kadın,” dedi, “benden de çok hoşlanıyor, ama o, bize düşman olanlar arasında yetişmiş. Bu zengin sınıfının en korktuğu insanlar hiç kuşkusuz, iyi bir eğitim gördükleri halde bir işe girmek için paraları olmayan gençlerdir. Onlarla çarpışmak için elimizde onlarınkiler gibi silahlarımız olsa, bu kişioğullarının hali ne olurdu? Diyelim ki ben Verrières belediye başkanı oldum... İş görmek isteyen, namuslu bir adamım... Mösyö de Rênal de doğrusu namusludur ya!.. Ben belediye başkanı olsam, o Papaz Yardımcısı da, Mösyö Valenod da, bütün dalavereleri de bir gün kalmaz, süpürülür gider. Onlarda beni korkutacak bir yetenek, bir bilgi mi var? Görüyoruz, hep bocalayıp duruyorlar.”

O gün Julien, içtenlikli olma yürekliliğini gösterebilseydi, mutluluğu artık sonsuz olabilirdi. Savaşa girişme yürekliliğini göstermek gerekti, ama bunu “hemen” yapmalıydı; Madam de Rênal, Julien’in sözlerine şaşırmıştı, çünkü kendi gibi kibar olan kimselerin söylediğine göre Robespierre yönetimi bir gün yine gelirse bu ancak böyle “adam evladı” denemeyecek, ama çok iyi okuyup yazmış gençlerin yüzünden olacaktı. Madam de Rênal’in soğuk durması oldukça uzun sürdü; Julien bundan alındı. Julien’in sözü Madam de Rênal’i neredeyse tiksindirmişti; ama bundan sonra da kadıncağız Julien’e, doğrudan doğruya olmasa bile, tatsız bir şey söylemiş olmaktan korkmuştu. Bu üzüntü, onun yüzünde, can sıkıcı kimselerden kurtulup da içinde sevinç duyduğu anlar o pek masum ve pek saf olan yüzünde de belirdi.

Artık Julien, kendini hayallere bırakmaktan çekindi. Daha yatışmıştı, eskisi kadar da şık değildi; Madam de Rênal’in odasına gitmesinin bir densizlik olacağını düşündü. Uşaklardan biri onu geceleyin evde dolaşırken görse, bin türlü yorumlayabilirdi; bunun için Madam de Rênal’in, Julien’in odasına gelmesi daha iyi olacaktı.

Ancak bunun da sakıncaları vardı. Julien, kendi gibi bir papaz adayının bir kitapçıdan istemesi uygun düşmeyecek kitapları Fouqué’ye yazıp getirtmişti. Onları ancak geceleri açabiliyordu. Onları okurken rahatsız edilmek istemezdi. Madam de Rênal tarafından bile olsa... Oysa yemiş bahçesindeki o küçük olaydan önce olsaydı, Julien, Madam de Rênal’i beklerken, hiç kalkıp da kitap mı okuyabilirdi?

Madam de Rênal’in yüzünden şimdi kitapları büsbütün başka türlü anlıyordu. Cesaret edip ondan birçok küçük şey üzerine bilgi almıştı; bunları bilmemek, zekâsı ne olursa olsun, kibarlar dünyası dışında doğmuş bir gencin anlayışını daraltıverir.

Kendisi de son derece acemi olan bir kadın tarafından verilen bu aşk eğitimi, pek güzel bir şey oldu. Julien, kibarlar çevresini tam bugün olduğu gibi görmeye başladı. Bu çevrenin geçmişte, iki bin yıl önce ya da yalnızca altmış yıl önce, diyelim ki bir Voltaire, bir XV. Louis zamanında nasıl olduğunu öğrenerek belleği bulanmamıştı. Gözlerini örten perde birdenbire kalktı ve Julien, anlatılmaz bir sevinç duydu: Artık Verrières’de olup bitenlerin anlamını kavrıyordu.

Gözüne ilk çarpan şeyler, iki yıldan beri Besançon Valisi katında çevrilen oldukça karışık dalavereler oldu. Bunlar Paris’ten, en tanınmış kimseler tarafından yazılmış mektuplardan güç alıyordu. İstenen şey de, oraların en sofu adamı olan Mösyö de Moirod’nun, Verrières Belediye Başkanı’nın ikinci değil, başyardımcısı olmasıydı.

Mösyö de Moirod’nun bu işte karşıtı, pek zengin bir fabrika sahibiydi; ne yapıp edip bu adamın ikinci yardımcılığa indirilmesi gerekiyordu.

Julien, Verrières büyüklerinin Mösyö de Rênal’in sofrasında harcadıkları dokundurucu sözlerin anlamını anlamaya başladı. Bu ayrıcalıklı kimseler, başyardımcı seçimi işine, kasaba halkının, hele liberallerin varlığını bile bilmedikleri bu işe son derece ilgi gösteriyordu. Bunu önemli kılan da Verrières Caddesi’nin doğu yakasının, herkesçe bilindiği üzere, üç metreden fazla açılması gereği idi, çünkü artık anayol olacaktı.

Yıkılması istenen evlerden üçü Mösyö de Moirod’ nundu; demek ki, o başyardımcılığa getirilir, Mösyö de Rênal milletvekili seçilip belediye başkanlığına geçerse, bu işe gözünü kapar ve yasada gösterilen çizgiyi geçen evlerde ufak bir onarım yapılmasıyla yetinebilirdi. Böylece de evler hiç olmazsa daha yüz yıl kurtulurdu. Mösyö de Rênal, sofuluğu ve aşırı namusluluğu ile tanınmıştı, ama yine de “onunla anlaşma” yolları vardı; çünkü o çoluk çocuk babası adamdı. Yıkılacak evler içinden dokuzu da, Verrières’de en ileri gelen kimselerindi.

Julien’in gözünde bu çevrilen dalavere, Fouqué’nin gönderdiği kitaplarda daha ilk olarak adını öğrendiği Fontenoy Savaşı tarihinden çok daha önemliydi. Julien, akşamları Papaz’ın evine gitmeye başladığından, yani beş yıldan beri doğrusu çok şeyleri merak ediyordu. Ama din bilgisine çalışan bir gençte aranan başlıca üstünlüklerin, her işe karışmamak, kendini ileri atmamak gibi şeyler olduğunu bildiğinden, bir şey sormaya cesaret edememişti.

Bir gün Madam de Rênal, Julien’in düşmanı olan uşağa emir veriyordu. Adam, tuhaf bir tavırla, “Ama, Madam,” dedi, “bugün ayın son cuması.”

Madam de Rênal, “Haydi gidin!” dedi.

Julien sordu:

“Şimdi bu adam, eskiden kilise olan, şimdi yine kilise haline gelen ot deposuna mı gidecek? Peki ama orada ne yapacak? Benim bu sırlara bir türlü aklım ermiyor.”

Madam de Rênal karşılık verdi:

“Doğrusu hayırlı bir kurul, ama pek de tuhaf bir şey; kadınları almıyorlar: Bildiğim bir şey varsa, o da herkesin birbiriyle senli benli konuşması. Sözgelişi, bu uşak oraya gidip Mösyö Valenod ile buluşacak; o kasıntılı, kendini beğenmiş adam da, Saint-Jean’ın ‘sen’ diye konuşmasına kızmayacak, ona aynı tavırla yanıt verecek. Orada ne yapıldığını merak ediyorsanız Mösyö Maugiron’a ve Mösyö Valenod’ya bir sorayım. 93 yılının kanlı olayları bir gün yine baş gösterirse, uşaklarımız bizi kesmesin diye her biri için 20 frank veriyoruz.”

Zaman uçup gidiyordu. Sevgilisinin güzelliklerini hatırlamak Julien’e yükselmek hırsını unutturuyordu. İkisi de ayrı sınıflardan oldukları için ona gamlı ve akıllıca şeylerden söz edememesi, kendisi pek farkına varmadan, mutluluğunu da, Madam de Rênal’e karşı uysallığını da artırıyordu.

Çocukların, üçü de pek akıllı olan çocukların yanında bulunup da kendilerini duygularına bırakarak konuşmadıkları zamanlar, Julien, Madam de Rênal’in kibarlar çevresinde olup bitenler üzerine söylediklerini gözleri aşkla parlayarak, ama uslu uslu dinlerdi. Çoğu kez, Madam de Rênal, bir yol ya da yiyecek, giyecek işinde dönen kurnazca hileleri anlatırken, birdenbire dalar ve sayıklar gibi sözler söylerdi. Julien ona çıkışmak zorunda kalırdı. Madam de Rênal, ona, çocuklarına davrandığı gibi davranırdı (diyelim ki saçlarını okşayıverirdi). Doğrusu bazı günler onu çocuğu gibi sevdiği kuruntusuna kapıldığı olurdu. Bir kibar çocuğunun daha on beşine varmadan öğreniverdiği birtakım basit şeyleri Julien ona sorup öğrenmiyor muydu? Ama, bir dakika geçmez, Julien’e, kocası, üstadıymış gibi hayran hayran bakardı. Bazen zekâsından ürperirdi. Bu genç rahipte yarının büyük adamını açıkça görür gibi olurdu. Onu papa olmuş, Richelieu gibi başbakan olmuş varsayardı. Julien’e, “Ah! Ben yaşayıp da senin ünlü bir adam olduğun günleri görecek miyim?” derdi. “Bu zamanda bir büyük adama çok ihtiyaç var; krallık da, din de ancak böyle kurtulur. (Bizim beyler de her gün söyler ya! Bir Richelieu çıkıp da, kişisel yargılamalar selini durdurmazsa her şey mahvoldu demektir.)33

32. Ah, nasıl benziyor bu aşkın baharı / Bir nisan gününün kararsız pırıltısına / Bütün güzelliğini gösterir güneş / Derken bir bulut alır götürür her şeyi. (Ç.N.)

33. Parantez içindeki yerler Stendhal’in Bucci’ye verdiği nüshaya kendi eliyle yazdığı eklerdir. (Ç.N.)

18 Verrières’de bir kral

“Sizi, halktan bir adamın, damarlarında kan kalmamış, ruhsuz cesedi gibi oraya atmak mı gerek? Başka bir işe yaramaz mısınız?”

Saint-Clémen Kilisesi’nde piskoposun verdiği söylevden

3 Eylül Salı günü, akşamın saat onunda, bir süvari, caddeyi dörtnala geçerek bütün Verrières halkını uyandırdı; Haşmetli ... Kralı’nın, ertesi pazar, kenti onurlandıracağı haberini getiriyordu. Vali, kasaba ileri gelenlerinin, koruma birliği oluşturmalarına izin veriyor, yani böyle bir şey yapılmasını emrediyordu; elden gelen debdebe gösterilecekti. Vergy’ye bir ulak gönderildi. Mösyö de Rênal, gece yarısı geldi ve bütün kenti heyecan içinde buldu. Herkesin bir iddiası vardı; pek o kadar işgüzarlığa kalkmayanlar, Kral’ın kente girişini seyir için balkon kiralıyorlardı.

Gönüllü koruma birliğine kim komuta edecekti? Mösyö de Rênal, bu işin Mösyö de Moirod’ya verilmesinin, yıkılması istenen evlerin sahiplerine çok yararlı olacağını hemen gördü. Bu, başyardımcılık için çok iyi bir basamak olabilirdi. Doğrusu Mösyö de Moirod’un bağlılığına bir diyecek yoktu; o, bu konuda eşsiz, benzeri olmayan bir adamdı, yalnız ömründe ata binmemişti. Otuz altı yaşında, her işte ve her yerde çekingen, attan düşmekten de, gülünç olmaktan da korkan bir adamcağızdı.

Belediye Başkanı onu sabahın beşinde çağırtıp, “Görüyorsunuz ya, Mösyö,” dedi, “kasabamızın bütün namuslu, akıllı kimselerinin sizi layık gördükleri makamı işgal ediyorsunuz varsayarak görüşünüzü almayı kendime borç bildim. Bu mutsuz kasabada küçük fabrikalar ilerliyor, liberallerin partisi milyoner oluyor, yönetimi ele geçirmeye çalışıyor, her şeyi bir silah diye kullanmanın yolunu bulacak. Biz, Kral’ın, krallığın, her şeyden önce kutsal dinimizin çıkarını göz önüne getirelim. Koruma birliğinin komutanlığına kimi münasip görüyorsunuz, Mösyö?”

Attan son derece korktuğu halde Mösyö de Moirod, din ve vatan uğruna bu şerefe katlandı. Belediye Başkanı’na, “Yüzünüzü ağartmaya çalışırım!” dedi. Artık bir kere de iş, yedi yıl önce Fransız prenslerinden birinin Verrières’den geçmesi dolayısıyla kullanılmış üniformaların düzeltilmesine kalmıştı.

Saat yedide Madam de Rênal, Vergy’den geldi; çocuklarla Julien de yanındaydı. Salonu liberal parti kadınlarıyla dolu buldu; bunlar, partilerin birleşmesi gereğinden söz ediyor ve Madam de Rênal’e, koruma birliğinde liberallere de hizmet verilmesi için, kocasına iltimas etmesi dileğinde bulunuyorlardı. İçlerinden biri, kocasının, bu işe seçilmezse kederinden iflas edeceğini söyledi. Madam de Rênal, bu kadınları çabucak başından savdı. Kafası pek yorgun gibi gözüküyordu.

Madam de Rênal’in, rahatını kaçıran düşüncelerini gizlemesi, Julien’i şaşkınlığa düşürdü, daha çok da kızdırdı. Julien, içinden, “Böyle olacağını anlamıştım ya!” diyordu. “Evine bir kralın konuk olması mutluluğu, ona aşkını unutturuverdi. Bütün bu gürültü patırtıdan gözleri kamaşıverdi. Hele bu işler bitsin, soyluluk konusundaki düşünceler kafasını bir bulandırıp geçsin, beni yine sever.”

Şaşılacak şey, Madam de Rênal’in bu durumu, Julien’in sevgisini artırdı.

Ev döşemecilerle dolmuştu; Julien, Madam de Rênal’e bir çift söz söylemek fırsatını kolladı, ama ele geçiremedi. Madam de Rênal, Julien’in odasına girmiş ve giysilerinden birini alarak çıkmıştı. Julien, onu çıkarken gördü. Yalnızdılar. Konuşmak istedi. Madam de Rênal dinlemeden kaçıp gitti.

“Ben, böyle bir kadını sevmekle ne büyük bir budalalık ediyorum, büyüklük sevdası onu da kocası kadar deli ediyor.”

Kadıncağız sevgilisinin sandığından da çok çıldırmıştı: En büyük isteklerinden biri, gücendirmek korkusuyla Julien’e bile söylemediği en büyük isteği, Julien’i bir günlük olsun o kara setreden başka bir giysiyle görmekti. O kadar saf bir kadın için gerçekten şaşılacak bir beceriklilik gösterip önce Mösyö de Moirod’yu, sonra da Kaymakam Charcot de Maugiron’u, Julien’in de koruma birliğine alınmasına razı etmişti. Keresteci Sorel’in oğlu, oldukça zengin fabrikacı oğullarına, beş-altı gence üstün tutularak alınacaktı; oysa onların içinde hiç olmazsa ikisi dine, Kral’a bağlılık konusunda parmakla gösterilen delikanlılardı. Arabasına, kasabanın en güzel hanımlarını bindirip Normandiya atlarına herkeslere parmak ısırtmayı tasarlamış olan Mösyö Valenod, o atlarından birini Julien’e, yani dünyada en çok nefret ettiği adama vermeye razı oldu. Ama koruma birliğine girenlerin hepsinin gök mavi renkli, beyaz sırma apoletli albay üniformaları vardı; kimisi bunu yedi yıl önce yaptırmış, kimi de yeni almıştı. Madam de Rênal, yeni bir giysi istiyordu; Besançon’a adam gönderip üniformayı, kılıcı, şapkayı, kısacası koruma birliğine gerekli eşyayı hazırlatmak için ancak dört günü kalmıştı. İşin garip yanı da, Julien’in üniformasını Verrières’de yaptırmayı sakınmasızlık sayıyordu. Onun da, bütün kasaba halkının da bunu son anda, birdenbire öğrenmelerini istiyordu.

Koruma birliği hazırlanıp düşüncelerin işlenmesi bittikten sonra Belediye Başkanı’na uğraşılacak başka bir iş çıktı: ... Kralı Verrières’ye gelmişken herhalde kasabadan bir fersah ötede Bray-le-Haut’da, azizlerden Clémens’in kutsal yadigârını da ziyaret edecekti; bunun için bir dini alay hazırlamak gerekiyordu.

Bu törende birçok rahip bulunması gerekiyordu, başlıca zorluk bundan çıktı; yeni Papaz Mösyö Maslon, ne yapıp edip Mösyö Chélan’ın gelmesine engel olmak istiyordu. Mösyö de Rênal, bunun düşüncesizlik olacağını kaç kez söylediyse de kâr etmedi. Ataları uzun zaman oraların genel valiliğini yapmış olan Mösyö le Mole Markisi de, ... Kralı’na eşlik etmekle görevlendirilmişti. O, Papaz Chélan’ı otuz yıldır tanırdı. Verrières’ye gelir gelmez herhalde onu soracaktı; onun işinden çıkarıldığını, gözden düştüğünü öğrenince de, bütün alayla onun küçük evine ziyarete gitmesi pek olasıydı. Bu da çok ağır bir tokat olurdu!

Papaz Maslon, yanıt olarak, “Mösyö Chélan bu ayinde gözükürse, burada da, Besançon’da da onurum beş paralık olur,” diyordu. “Aramıza bir de janséniste34 mi alacağız?”

“Siz ne derseniz deyin, Aziz Papaz, ben Verrières yönetiminin Mösyö Mole’den hakaret görmesini istemem. Siz onu tanımazsınız; sarayda hükümete, geleneklere bağlı bir adamdır, ama, burada taşrada, hemen alaycı, herkesi yeren, herkesi sıkıntıya düşürmekten kaçınmayan, geçimsiz bir adam oluverir. Sırf gönül eğlendirmek için bizi liberaller yanında kepaze ediverecek bir adamdır.”

Papaz Maslon’un kendini beğenmişliği, Belediye Başkanı’nın artık yüreklilik halini alan korkusu karşısında ancak cumartesi akşamı eğildi. Chélan’a, yaşı ve hastalıkları engel olmazsa Bray-le-Haut’daki türbede yapılacak ayinde bulunması dileğiyle ikiyüzlüce bir mektup yazıldı. Mösyö Chélan, diyakoz yardımcısı olarak kendisine eşlik edeceğini söyleyerek Julien için de bir davetiye istedi.

Pazar sabahı daha erkenden, çevre dağlardan gelen binlerce köylü, kasabayı hıncahınç doldurdu. Hava her zamankinden açık, güzeldi. Saat üçe doğru bütün bu kalabalıkta bir çalkantı göründü: Verrières’den iki fersah ötede bir kayanın tepesinde ateş yakılmıştı. Bu işaret, Kral’ın kasaba sınırlarına girmiş olduğunu müjdeliyordu. Hemen bütün çanlar çalındı; kasaba, İspanyollardan kalma topu doldurup doldurup ateşleyerek bu mutlu olaya ne kadar sevindiğini ilan etti. Halkın yarısı damlara çıktı. Bütün kadınlar balkonlara üşüşmüştü. Koruma birliği hareket etti. Herkes o parlak üniformalara hayran hayran bakıyor, kimi bir akrabayı, kimi bir dostu tanıyıp selamlıyordu... Her an eyer kaşını tutmak için elini hazır bulunduran Mösyö de Moirod’nun korkusuyla alay ediliyordu. Ama herkesin gözüne çarpan bir şey, hayranlığı da Mösyö de Moirod’nun korkusunu da unutturdu. Dokuzuncu dizinin başında giden süvari pek yakışıklı, ince belli bir delikanlıydı. İlk önce onu tanıyan olmadı. Ancak arası çok geçmeden, bazılarının homurdanması, bazılarının da şaşıp susuvermesi herkesin de hiç umulmadık bir şeyle karşılaşmış olduğunu bildirdi. Mösyö Valenod’nun Normandiya atlarından birine binmiş olan bu delikanlının, kerestecinin oğlu küçük Sorel olduğunu anlamışlardı. Herkes, başta liberaller olmak üzere herkes Belediye Başkanı’na atıp tutuyordu. Papaz kılığına girmiş bu işçi parçası, çocuklarına eğitmenlik ediyor diye onu, falan beylerin, falan zengin fabrikatörlerin zararına olarak koruma birliğine almak! Bir sarrafın karısı, “Doğrusu,” diyordu, “bu beyler gidip de o çamurdan doğmuş küstaha haddini bildirmeli!”

Yanında duran biri karşılık verdi:

“O ne sinsi domuzdur, bilmezsiniz! Şimdi elinde bir kılıcı var, hainlik edip suratlarını parçalar.”

Soyluların sözleri ise daha tehlikeliydi. Kadınlar, son dereceyi bulan bu densizliğin yalnızca Belediye Başkanı’ nın işi olduğuna pek inanmıyorlardı. Onun böyle soysuz insanları hor gördüğü, onlara yüz vermediği hemen herkesçe kabul ediliyordu.

Hakkında böyle söylenedursun, Julien, dünyanın en mutlu adamıydı. Yaradılışında gözüpeklik olduğu için ata binişi, bu dağlık kasaba delikanlılarının çoğunkinden üstündü. Kendisinden söz edildiğini, kadınların gözlerinden okuyordu.

Apoletleri daha parlaktı, çünkü yepyeniydi. Atının durmadan şahlanması da Julien’i sevincinden çıldırtacaktı.

Hele eski kalenin yanından geçerken, at küçük topun gürültüsünden ürkerek saf dışına sıçrayınca Julien’in mutluluğuna diyecek yoktu. Raslantının iyi bir sonucu olarak düşmedi ve o andan beri kendini bir kahraman diye görmeye başladı. Artık Napoléon’un yaveri olduğunu ve bir bataryayı ateşleme emri aldığını hayal ediyordu.

Ondan da mutlu biri vardı. Önce onun geçmesini, belediye konağının bir penceresinden seyretmişti; sonra arabasına bindi ve sapa bir yoldan hızla geçip yine onların önüne çıktı ve Julien’in bindiği atın sıçradığını görüp titredi. Sonra arabayı kentin bir kapısından dışarı dörtnala sürdürdü, kralın geçeceği yola vardı, koruma birliğini yirmi adım geriden, tantanalı bir toz duman bulutu arasından izledi. Belediye Başkanı, haşmetli Kral’a bir söylev çekmekle şereflenirken on bin köylü bir ağızdan, “Yaşasın Kral!” diye bağırdılar. Bir saat sonra bütün söylevler dinlenip Kral’ın kente gireceği sırada küçük top birbiri arkasından atışa başladı. Bu, bir kazaya neden oldu; topu ateşleyenlere bir şey oldu demiyoruz, onlar Leipzig’de, Montmirail’da değerlerini göstermiş adamlardı; ne olduysa geleceğin Belediye Başkan yardımcısı Mösyö de Moirod’ya oldu. Atı onu, yolun üstündeki biricik çamurlu çukura bırakıverdi; bu da oldukça gürültüye neden oldu; çünkü Kral’ın arabasının geçebilmesi için Mösyö de Moirod’yu çukurdan çekip çıkarmak gerekti.

Kral, o gün bütün al perdeleriyle süslenmiş olan yeni, güzel kiliseye indi. Yemek yiyecek, sonra da arabaya binerek Aziz Clemens’in kutsal yadigârını ziyarete gidecekti. Kral, kiliseye girer girmez, Julien atını dörtnala sürüp Mösyö de Rênal’in evinin yolunu tuttu. Orada içini çekerek o güzelim gök mavi üniformasını, kılıcını, apoletlerini bırakıp sırtına havı dökülmüş kara setreyi giydi. Yine atına atladı ve biraz sonra, pek şirin bir tepeciğin üstünde yükselen Bray-le-Haut’ya vardı. İçinden, “Coşku, bu köylüleri çoğaltıyor mu ne?” dedi. “Verrières’ de köylüden geçilmiyor, bu köhne manastırın çevresinde on binden çok köylü var.” İhtilalin eski eserlere karşı gösterdiği saygısızlıkla yarı yıkılmış olan bu manastır, krallık yönetimi yeniden kurulduktan sonra olağanüstü güzellikte onarılmıştı; şimdi mucizelerden söz ediliyordu. Julien, Papaz Chélan’ı buldu, ondan oldukça azar işitti ve bir cüppe ile bir papaz hırkası aldı. Hemen giyimini değiştirdi ve yeni Agde Piskoposu’nun yanına gitmekte olan Mösyö Chélan’ı izledi. Bu genç piskopos, Mösyö Mole’ün yeğeniydi; Agde’a daha yeni atanmıştı. Azizin kutsal yadigârını Kral’a o gösterecekti. Ancak, piskoposu bulamadılar.

Papazlar topluluğu sinirleniyordu. Eski manastırın karanlık ve gotik dehlizinde durmuş, piskoposu bekliyorlardı. 1789’dan önce yirmi dört üyeden oluşan Bray-le-Haut ruhaniler topluluğunu temsil için yirmi dört curé35 getirilmişti. Piskoposun gençliğine üç çeyrek saat söylendikten sonra curé’ler, yaşı dolayısıyla kendilerine baş diye seçtikleri Mösyö Chélan’dan piskoposa gidip Kral’ın gelmek üzere olduğunu, artık kilisedeki yerlerine girme vakti geldiğini haber vermesini dilemeyi uygun buldular. Mösyö Chélan, Julien’e kızgın olduğu halde ona da birlikte gelmesini işaret etti. Julien, papaz hırkasını yöntemince giymiş; kıvırcık saçlarını, rahiplerce kullanılan bir tuvalet yöntemiyle düzeltmişti. Ama Mösyö Chélan’ın öfkesini artıran bir dalgınlık eseri olarak, mahmuzlarını çıkarmayı unutmuştu, bunlar cüppenin eteği altından gözüküyordu.

Piskoposun dairesine vardıklarında karşılarına çıkan iriyarı, renk renk giysili uşaklar, ihtiyar curé’ye, Monsenyör’ün36 kimseyi kabul edemeyeceğini, yukarıdan bakar bir tavır takınarak bildirdiler. Mösyö Chélan, Bray-le-Haut ruhaniler kurulunun başı olmak sıfatıyla, istediği zaman piskoposun huzuruna girmeye hakkı olduğunu söyleyince onu alaya aldılar.

Uşakların küstahlığı, yaradılışı pek kibirli olan Julien’in ağrına gitti. Manastırın yatak odalarını dolaşmaya, her gördüğü kapıyı kurcalamaya başladı. Küçücük bir kapı, biraz sarsınca açılıverdi; Julien, kendisini Monsenyör’ün, siyah setreli, boyunları zincirli odacıları arasında buldu. Julien’in telaşlı halini görünce bu beyler, onun piskopos tarafından çağırılmış olduğunu sanıp içeri girmesine ses çıkarmadılar. Julien birkaç adım attı ve oldukça büyük, karanlık, duvarları kara meşe tahtalarıyla örtülü bir gotik salona girmiş olduğunu gördü; biri dışında ogive37 biçimi pencerelerin hepsi tuğlayla örülmüştü. Bu duvarda işinin kabalığını örten hiçbir şey yoktu; bu örülü pencereler, eskiden kalma meşe kaplamaların görkemi yanında pek aykırı düşüyordu. Burgonya’nın eski eser meraklılarınca pek tanınmış olan salonu, 1740 yıllarında Dük Cesur Charles, bir günahına kefaret olarak yaptırmıştı; sağ ve sol yanında tahta üzerinde oyma pek güzel levhalar vardı. Bunlar, Yuhanna’nın Vahyi’nde bildirilen sırları dile getiriyordu.

Çıplak tuğlaların, daha bembeyaz alçının sanki soyluluğunu kaybettirdiği hüzün dolu ululuk, Julien’in içine dokundu. Salonun öteki ucunda, içeriye ışık veren biricik pencerenin yanında, maun ağacından, oradan oraya taşınabilir bir ayna gözüne ilişti. Arkasında mor cüppe giyip omuzlarına tenteneden bir rahip atkısı almış, başı açık bir delikanlı, bu aynadan üç adım beride durmuştu. Böyle bir yerde öyle bir şey bulunması insana bir garip geliyordu; hiç kuşkusuz manastıra, daha yeni getirilmişti. Julien’in anladığına göre, o gencin öfkeli bir hali vardı; sağ eliyle, aynaya doğru, ciddi ciddi kutsama işaretleri yapıyordu.

Julien, kendi kendine, “Bu ne demek?” dedi. “Bu genç rahip hazırlık ayini mi yapıyor? Belki de piskoposun kâtibidir... O da uşaklar gibi haddini bilmez bir adam... Bana ne. Hele bir deneyelim.”

İlerledi, salonu baştan başa, ağır ağır geçti, gözlerini hep biricik pencereden yana dikmiş, bir an durup dinlenme bilmeden kutsama işareti yapan delikanlıya bakıyordu.

Yaklaştıkça onun öfkeli olduğunu daha iyi fark ediyordu. Tenteneli atkının ne kadar ağır bir şey olduğunu görünce, sanki ilerlemek elinde değilmiş gibi duruverdi; aynaya pek yaklaşmıştı.

“Susmak, görevimden kaçmak olur!” dedi. Ama salonun güzelliğiyle heyecana kapılmıştı, işiteceği ağır sözler de şimdiden gücüne gidiyordu.

Genç rahip, Julien’i aynada gördü, hemen ona doğru döndü ve öfkeli tavrını bırakıp pek tatlı bir sesle, “Oldu mu? Artık düzeltebildiler mi, Mösyö?” dedi.

Julien şaşkınca duraksadı. Delikanlı dönerken, Julien, onun göğsündeki haçı görüp Agde Piskoposu’nun huzurunda olduğunu anlamıştı. “Ne kadar da genç!” dedi. “Benden olsa olsa, yedi-sekiz yaş büyük!..”

Mahmuzlarından da utandı.

“Efendimiz,” dedi, “beni ruhaniler kurulu başı Mösyö Chélan gönderdi.”

Piskopos, Julien’in hoşnutluğunu bir kat daha artıran bir incelikle, “Öyle mi? Bana Mösyö Chélan’dan hep övgüyle söz ettiler,” dedi. “Ama Mösyö, kusurumu bağışlayın. Bana mitre’mi38 getirecek birini bekliyorum, sizi o sandım. Paris’te mitre’yi iyi sarmamışlar; üst sırması fena halde zedelenmiş. Çok çirkin duracak. Şimdi de bekletiyorlar.”

Bu son sözleri pek hüzünlü hüzünlü söylemişti. Julien, “Buyurursanız gidip bir bakayım, Efendimiz,” dedi.

Julien’in güzel sözleri, etkisini göstermişti. Piskopos gönüle pek hoş gelen bir incelikle, “Ne iyi edersiniz, Mösyö,” dedi. “Bana mitre’m hemen gerekli. Ruhaniler kurulunu beklettiğim için bilseniz ne kadar üzülüyorum.”

Julien, salonun yarısına gelince bir daha dönüp baktı. Piskopos yine kutsama işaretlerine başlamıştı. Julien, “Bu da ne oluyor?” diye düşündü. “Kuşkusuz, ayinden önce yapılması zorunlu olan bir hazırlık duası.” Odacıların bulunduğu küçük odaya girdiği zaman mitre’nin getirilmiş olduğunu gördü. Odacılar, Julien’in emir verir gibi baktığını görünce, hiç istemedikleri halde Monsenyör’ün mitre’sini ona verdiler.

Mitre’yi taşımak Julien’in koltuklarını kabartıyordu. Onu saygıyla taşıyor, ağır ağır yürüyordu. İçeri girince, Piskopos’un ayna önüne oturmuş olduğunu gördü. Monsenyör, artık yorulmuş olmasına karşın, sağ eliyle arada bir kutsama işareti yapıyordu. Julien, mitre’yi giymesi için ona yardım etti. Piskopos başını salladı; hoşnut bir yüzle, “Hah! Şimdi başımda durur,” dedi. “Biraz öteye gider misiniz?”

Piskopos salonda hızlı hızlı yürüdü, sonra ağır adımlarla aynaya yaklaştı, yine o öfkeli tavrını takınıp ciddi bir eda ile kutsama işaretine başladı. Julien, şaşkınlıktan donakalmıştı; gördüğünü anlar gibi oluyordu. Piskopos durdu ve yine o ağırbaşlılığı bırakarak, “Nasıl, Mösyö,” dedi, “mitre’m iyi duruyor mu?”

“Çok iyi duruyor, Efendimiz.”

“Pek arkada değil ya? Arkada olunca insana biraz aptal görünüşü verir; ama bir subay şapkası gibi gözlerin üstüne eğmek de doğru olmaz.”

“Bence çok iyi.”

“... Kralı hep yaşlı ve kuşkusuz çok ağırbaşlı ruhaniler görmeye alışıktır. Ben de ona, hele yaşım dolayısıyla hafif bir adam gibi gözükmek istemem.”

Piskopos yine kutsama işaretleri yaparak yürümeye başladı.

Julien, artık anlamaya başlamıştı; içinden, “Anlaşılıyor,” dedi, “kutsama için elini alıştırıyor.”

Biraz sonra piskopos, “Ben hazırım,” dedi. “Haydi Mösyö, siz önden gidip Mösyö Chélan’a, ruhaniler kuruluna haber verin.”

Arası çok geçmedi, Mösyö Chélan, arkasında curé’lerin en yaşlılarından ikisiyle, oldukça büyük, ağır, oymalı bir kapıdan girdi; Julien, bu kapıyı fark etmemişti. Bu kez Julien, sırasından önce geçmedi; yani hepsinin arkasında kaldı, artık Piskopos’u ancak, kapının önüne üşüşen rahiplerin omuzları üstünden görebiliyordu.

Piskopos, salonu yavaş yavaş geçti, eşiğe varınca curé’ler, ayin alayı düzeniyle dizildiler. Çok kısa bir kargaşalıktan sonra alay, bir mezmur okuyarak ilerlemeye başladı. Piskopos, Mösyö Chélan ile yine öyle ihtiyar bir curé’nin ortasında, en arkadan geliyordu. Julien, Mösyö Chélan’ın emrinde olması dolayısıyla, Monsenyör’ün ta yanına sokuldu. Bray-le-Haut Manastırı’nın uzun koridorlarından geçiliyordu; güneşli bir gün olduğu halde bu koridorlar karanlık ve nemliydi. Keşişler dairesinin kapısına varıldı. Bu güzel, tantanalı alay, Julien’i hayran bırakmıştı. Piskopos’un bu kadar genç olduğunu görünce gönlünde büyük mevkiler sevdası yine uyanmıştı; bir yandan da ondan gördüğü inceliğe hayran olmuştu. Bu incelik, Mösyö de Rênal’in en iyi günlerinde gösterdiğinden bile büsbütün başka bir şeydi. Julien içinden, “İnsan kibarlar çevresinde en yüksek yere ne kadar yaklaşırsa, o kadar ince davranışlarla karşılaşıyor,” dedi.

Kiliseye yan kapılardan birinden girildi; birdenbire amansız bir gürültü, yüzyıllık kubbelerden patırtılı yankılar kopardı. Julien, kubbeler yıkılıyor sandı. Yine küçük top patlatılmıştı; bu topu, dört çift ata koşarak, oraya kadar getirmişlerdi. Şimdi Leipzig topçuları, karşılarında Prusyalılar varmış gibi, topu dakikada beş kez ateşliyorlardı.

Ama bu şanlı gürültü Julien’i hiç etkilemedi; o, artık Napoléon’u da, askerlik ününü de aklından geçirmiyordu. “Bu Agde Piskoposu ne de genç!” diyordu. “Agde da acaba neresi? Acaba ne para alıyor? Yılda belki iki-üç yüz bin frank...”

Monsenyör’ün uşakları, piskoposluk sayvan’ını39 getirdiler. Bunun kollarından birini Mösyö Chélan tutacaktı, ama o bu işi Julien’e bıraktı. Piskopos, sayvanın altına girdi. Gerçekten bir ihtiyar hali takınabilmişti; artık Julien’in hayranlığı son dereceyi bulmuştu. “İnsan biraz becerikli olunca elinden neler de geliyor!” diye düşündü.

Kral geldi. Julien, onu ta yakından görmek onuruna erişti. Piskopos, Kral’a, okşar gibi bir sesle söylevini söyledi ve bir kral karşısında söz söylemekten duyduğu heyecanı gösteren bir hal takındı; bu, doğrusu büyük bir görgünün sonucuydu.

Bray-le-Haut’da yapılan ayinleri anlatacak değiliz; bunların ayrıntısı, o il gazetelerini on beş gün doldurdu. Julien, Piskopos’un söylevinden Kral’ın, Cesur Charles oğullarından olduğunu öğrendi.

Bundan uzun süre sonra Julien, işi gereği, bu ayinin hesaplarına baktı. Yeğeninin bir piskoposluğa atanmasını sağlayan Mösyö Mole, bütün giderleri de kendi üzerine alma kibarlığını göstermişti. Yalnız Bray-le-Haut ayini, üç bin sekiz yüz franga mal olmuştu.

Piskopos’un söylevine karşılık verdikten sonra Kral, sayvanın altına girdi ve sunağın yanında bir yastığa, pek dindarca bir tavırla diz çöktü. Kilisenin içi, iki basamak merdivenle çıkılan tahta sıralarla çevrilmişti. Julien, bu merdivenin üst basamağında, Mösyö Chélan’ın dizi dibine oturmuştu; Roma’da Sistina Şapeli’nde kardinalinin yanına oturmuş bir caudataire’e40 benziyordu.

Bir Te Deum41 okundu, buhurdanlar buram buram tüttü, toplar atıldı, tüfekler havaya boşaltıldı; köylüler sevinç ve sofuluktan sarhoş gibi olmuşlardı. Böyle bir gün, Jakoben gazetelerinin yüz günde yaptığını bozuverir.

Julien, tam bir huzur içinde dua etmekte olan Kral’dan altı adım arkadaydı. Gözlerinde zekâ parlayan kısa boylu bir adam gözüne ilişti; onu daha ilk olarak görüyordu. Bu adamın giysisi hemen hemen işlemesizdi, ama bu yalın giyimin üstünde gök mavi bir şerit vardı. Julien’in dediği gibi kumaşı gözükmeyecek kadar sırmalı giysiler giyinmiş birçok büyük adamlar, Kral’a onun kadar yaklaşamıyorlardı. Julien, biraz sonra bu adamın Mösyö Mole olduğunu öğrendi. Tavrını pek gururlu, hatta küstahça buldu. İçinden, “Bu Marki, bizim güzel Piskopos gibi görgülü birine benzemiyor,” dedi. “Rahiplik insana bir uysallık, bir usluluk veriyor. Kral da buraya Aziz Clemens’i ziyarete geldi; benim öyle bir şey gördüğüm yok. Aziz Clemens acaba nerelerde?”

Yanında duran genç bir rahip, azizin vücudundan kalan kutsal yadigârın kilisenin yukarısında, bir chapelle ardente’ta42 saklandığını söyledi.

Julien, “Chapelle ardente da nedir?” diye düşündüyse de bunun ne olduğunu sormaya yüzü tutmadı. Artık hep dikkat kesilmişti.

Bir hükümdar geldiği zaman âdet, chanoine’lar43 piskoposla birlikte gitmez. Ama chapelle ardente’a doğru giderken Agde Piskoposu, Mösyö Chélan’ı da çağırdı; Julien de onun arkası sıra gitmeye cesaret etti.

Uzun bir merdiven çıkıldıktan sonra oldukça küçük ama yaldızlı gotik pervazı son derece süslü bir kapı önüne geldiler. Pervaz, yıldızı daha dün vurulmuş gibi parıl parıl yanıyordu.

Kapının önünde, hepsi de Verrières’nin en kibar ailelerinden yirmi dört kız diz çökmüş duruyorlardı. Piskopos da, kapıyı açmadan önce, bu güzel kızların arasına diz çöktü. O, yüksek sesle dua okurken kızlar da onun tentenelerinin zarifliğine, nazikliğine, genç ve tatlı yüzüne bakmaya doyamıyorlardı. Bu görüntü, Julien’in kalan aklını da başından aldı. O anda, Engizisyon uğruna, hem de gönül rızasıyla çarpışmaya hazırdı. Kapı birdenbire açıldı. Küçük şapel sanki alev almıştı. Sunağın üzerinde sekiz sıraya dizilmiş, aralarına demet demet çiçekler konmuş binin üstünde mum vardı. Saf günlüğün tatlı kokusu, kapıdan dalga dalga çıkıyordu. Daha yeni yaldızlanmış olan şapel, küçük ama çok yüksekti. Julien, sunağın üzerindeki mumlardan bazılarının beş metreden büyük olduğunu gördü. Kızlar hayranlıklarından kendilerini tutamayıp bağrıştılar. Şapelin önündeki sofraya yirmi dört kızdan başka yalnız iki curé ile bir de Julien kabul edilmişti.

Biraz sonra Kral da geldi, peşinde yalnız, Mösyö Mole ile başmabeyincisi vardı. Muhafızlar bile diz çöküp selam durda kalmışlardı.

Kral, dua rahlesinin önüne kendini atar gibi diz çöktü. Yaldızlı kapıya yapışır gibi arkasını dayamış olan Julien, işte ancak o vakit, bir genç kızın çıplak kolu üzerinden, Aziz Clemens’in heykelini gördü. Aziz’i, genç bir asker giyimiyle gösteren bu heykel, sunağın altına gizlenmişti. Boğazında geniş bir yara vardı ki, sanki kanıyordu. Bunu yapan sanatçı doğrusu büyük bir ustalık göstermişti; Aziz’in can çekişen ama yine tatlı tatlı bakan gözleri yarı kapalıydı. Yeni terleyen bir bıyık altından gözüken o güzel ağız, yarı kapalı olduğu halde bile yine dua eder gibiydi. Julien’in yanında duran kız bunu görünce hüngür hüngür ağladı ve gözyaşlarından biri Julien’in eli üzerine düştü.

Herkes derin bir sessizlik içindeydi; ancak çevre köylerde çalınan çanların sesi geliyordu, bir süre böylece dua edildikten sonra Agde Piskoposu, söz söylemek için Kral’dan izin istedi. Kısa ama dokunaklı bir konuşma yaptı. Yalın, yalın ama etkisi büyük olan şu sözlerle bitirdi:

“Ey Hıristiyan kızları! Bu dünyanın en büyük krallarından birini, yaratan ve yok eden Tanrı huzurunda diz çökmüş olarak gördüğünüzü hatırınızdan çıkarmayın. Din uğrunda çalışmış olanlar ne kadar zayıf olursa olsun, dünyada kötülük görüp Aziz Clemens gibi öldürülse bile, yine ahrette üstün gelirler. Siz bugünü, ömrünüz oldukça unutmayacaksınız değil mi, Hıristiyan kızları? Dinsizden nefret edecek ve büyük, yok eden ama bağışlayan Tanrı’ya bağlı kalacaksınız.”

Piskopos bunu söyledikten sonra emir verir gibi bir tavırla ayağa kalktı ve ilhama ermiş gibi elini kaldırıp, “Söz veriyor musunuz?” dedi.

“Ant içiyoruz!”

Piskopos, gök gürültüsünü andırır bir sesle, “Yüce Tanrı andınızı duyuyor!” dedi.

Ayin sona ermişti.

Kral bile ağlıyordu. Julien, bundan ancak çok zaman sonra bir cesaret gösterip Aziz’in kemiklerinin nerede olduğunu sorabildi; bu kemikleri Burgonya Dukası Philippe le Bon’a, Papa’nın gönderdiği söylenirdi. Julien’e, kemiklerin o balmumundan heykelin içinde saklı olduğu yanıtını verdiler.

Kral, kendisiyle birlikte şapele girmiş olan kızların kollarına, üstü sırma ile, “DİNSİZE LANET, TANRI’YA SONSUZ İBADET” sözleri işlenmiş bir al kurdele takmalarına izin vermek bağışında bulundu.

Mösyö Mole, köylülere on bin şişe şarap dağıttırdı. Akşam Verrières’de liberaller, Kral yandaşlarından da çok şenlik yapmak için bir bahane buldular. Kral, yola çıkmadan önce, Mösyö de Moirod’ya hatır sormaya gitti.

34. Jansen’in kurduğu bağışçılık öğretisi ve tarikatına bağlı kişi. (Y.N.)

35. Katolik papazı. (Y.N.)

36. Piskoposlara da, prenslere olduğu gibi, Monsenyör (Efendimiz) diye hitap edilir. (Ç.N.)

37. Mimarlıkta sivri kemer, sivri kubbe. (Y.N.)

38. Piskopos tacı. (Ç.N.)

39. Dam saçağı gibi düz ya da sarkık örtü. (Y.N.)

40. Kardinalin eteğini tutan adam. (Ç.N.)

41. Katoliklerin büyük bir duası. (Ç.N.)

42. Cenaze için hazırlanmış, çevresine mumlar yakılmış yer. (Ç.N.)

43. Piskoposluk kurulu üyesi. (Y.N.)

19 Düşünmekten acı doğar

“Her günkü olayların tuhaf yanları gözlerimizi alır da, tutkuların asıl yıkımını görmez oluruz.”

BARNAVE

Mösyö Mole için hazırlanmış olan odanın, Kral gittikten sonra, yine eski eşyasını yerleştirirken, Julien, dörde katlanmış oldukça kalın bir kâğıt buldu. Birinci sayfasının altında şu satırları okudu:

Senato üyelerinden, ... nişanları sahibi, A.S.E.M. Mole Markisi’ne...

Bu, bir aşçı kadının elinden çıkmış gibi koca koca harflerle yazılmış bir dilekçeydi:

Sayın Marki,

Bütün hayatımda dinimizin buyruklarından ayrılmadım. Uğursuz 93 yılında Lyon kenti kuşatılıp da üzerine bombalar yağdırıldığında ben de Lyon’daydım. Tapınma konusunda kusurum yoktur; her pazar mahallemizin kilisesinde ayine giderim. Her yıl Paskalya’da perhizde kusur etmem, uğursuz 93 yılında da perhiz tuttum. Yemeklerimi pişiren kadın, –devrimden önce çok uşağım, hizmetçim vardı– cuma günü et yemez. Verrières’ de herkesin saygısını kazandım, gerçekten bu saygıya değer olduğumu da söyleyebilirim. Dinsel alaylarda sayvanın altında, Papaz Efendi ile Sayın Belediye Başkanı’nın yanında yürürüm. Tören günlerinde, kendi paramla aldığım mumu yakıp elimde taşırım. Paris’te Maliye Bakanlığı’nda, söylediklerimin doğruluğunu gösteren belgeler vardır. Mösyö le Marki’den, Verrières piyango başsatıcılığının bana verilmesini diliyorum; şimdiki başsatıcı pek hasta olduğundan, yeri, her ne biçimde olursa olsun, açılacaktır; zaten seçimlerde liberallere oy verir vs.

DE CHOLIN

Bu dilekçede, De Moirod44 imzasını taşıyan ve “Sadık uyruğunuzdan Mösyö de Cholin’den dün de söz etmek onuruna erişmiştim,” diye başlayan bir çıkma vardı.

Julien, kendi kendine, “Bak,” dedi, “Cholin budalası bile bana ne yoldan gitmek gerektiğini gösteriyor.”

Kral’ın, Adge Piskoposu’nun, Mole Markisi’nin, on bin şişe şarabın, Moirod zavallısının attan düşmesinin ve nişan alma umuduyla tam bir ay yatıp evden çıkmaması üzerine, bir yığın yalanlar uydurulmuş, budalaca sözler söylenmiş, gülünç tartışmalara girişilmişti; ama Kral’ın gittiğinin haftasında bütün bunlar unutulup yalnız kerestecinin oğlu Julien Sorel’in, gönüllü koruma birliğine “tepeden inme” sokulması, bu son dereceyi bulan utanmazlık hatırlarda kalmıştı. Sabah akşam kafede, sesleri kısılıncaya kadar eşitlik düşüncesini yaymaya çalışan zengin kumaş fabrikatörlerinin bu konuda söylediklerini bir dinlemeliydi! Bu edepsizce iş hep o Madam de Rênal denen kendini beğenmiş kadının işi değil miydi? Neden yapmıştı? Anlamayacak ne var? O küçük Papaz Sorel’in güzel gözleri, pembe yanakları, niçin yaptığını istendiğinden iyi anlatmıyor mu?

Vergy’ye döndüklerinden az sonra çocukların en küçüğü Stanislas-Xavier bir hummaya tutuldu; Madam de Rênal de birdenbire müthiş vicdan azapları çekmeye başladı. Yaptıklarından ilk olarak böyle sürekli pişmanlık duyuyordu; ne kadar büyük bir günah işlemiş olduğunu, bir mucizeyle gözleri birdenbire açılmış gibi, şimdi anlıyordu. Gerçi dindarlık onun ta içine işlemişti, ama o âna kadar suçun Tanrı gözünde ne kötü bir şey olduğunu düşünmemişti.

Vaktiyle Sacré-Cœur Manastırı’nda okurken Tanrı’ yı neredeyse ateşle sevmişti; şimdi ise ondan öyle korkuyordu.

Korkusu düşünceden, tartışmadan doğmuş bir korku olmadığı için, gönlünü parçalayan acılar büsbütün amansız oluyordu. Julien, bir parçacık olsun tartışmanın Madam de Rênal’i yatıştırmak şöyle dursun, daha çok sinirlendirdiğini bu yoldaki deneyleriyle anladı; Madam de Rênal, öyle sözleri cehennem dili diye karşılıyordu. Julien de küçük Stanislas’ı çok severdi; bunun içindir ki, onun hastalığından söz ettiğinde sözlerini dinletebiliyordu. Hastalık ağırlaştı. Artık Madam de Rênal, dinmek, uyuşmak bilmeyen vicdan azabı yüzünden uyuyamaz olmuştu; hep susuyordu ve bu susmasında korkunç bir hal vardı. Bir tek söz söylese bu, hiç kuşkusuz günahını Tanrı’ya da, kullara da açıklamak için olacaktı.

Julien, onunla baş başa kalınca, “Tanrı aşkına kimseye bir şey söylemeyin,” diyordu, “çektiğiniz acıyı bilen bir ben olayım. Beni hâlâ biraz olsun seviyorsanız kimseye bir şey söylemeyin: Söyleyecekleriniz Stanislas’çığımızın ateşini geçirmez ki!”

Ama Julien’in sözleri boşunaydı. Madam de Rênal, ancak Julien’den nefret edebilirse Tanrı’nın öfkesini yatıştırabileceğini, yoksa oğlunun öleceğini aklına koymuştu; Julien, bunu anlamıyordu. Madam de Rênal’in asıl üzüntüsü de, aşkından nefretin olanaksızlığını anlamasından geliyordu.

Bir gün Julien’e, “Beni bırakıp gidin,” dedi, “Tanrı aşkına bu evden gidin! Oğlum, siz buradasınız diye ölecek.”

Sonra yavaş yavaş, kendi kendine söylenir gibi, “Tanrı beni çarpıyor,” dedi. “Doğru; adaleti yerini bulacak; ben, çok büyük günah işledim, hem de hiçbir vicdan azabı duymuyordum! Tanrı’nın gözünde artık yerim kalmadığını bundan da anlamalıydım: Şimdi iki kat ceza görsem yine hakkımdır.”

Bu sözler Julien’e çok dokundu. Yalan ve abartılmış sözler olmadığını görüyordu. “Beni sevmekle oğlunu öldürdüğünü sanıyor, ama zavallı kadıncağız yine de beni oğlundan çok seviyor. İçini kemiren, öldüren acı da hiç kuşkusuz işte bu; güçlü, büyük duygu işte buna derler. Ama ben, bu kadar yoksul, görgüsüz, bilgisiz olan ben, bazen en büyük kabalıklar eden ben, nasıl oldu da böyle bir aşk uyandırabildim?”

Bir gece çocuk büsbütün ağırlaşmıştı. Sabahın ikisine doğru Mösyö de Rênal, onu yoklamaya geldi. Ateşler içinde yanan çocuk kıpkırmızı kesilmişti, babasını tanıyamadı. Birdenbire Madam de Rênal kocasının ayaklarına kapandı: Julien, onun artık her şeyi söyleyip kendi kendini yok etmek istediğini anladı.

Çok şükür ki bu garip davranış Mösyö de Rênal’i rahatsız etti.

“Hoşça kal! Hoşça kal!” diyerek odadan çıkmak istedi.

Madam de Rênal, önünde diz çökmüş, onu durdurmaya çalışıyordu.

“Dinle! Dinle beni!” dedi. “Sana her şeyin doğrusunu söyleyeceğim. Oğlumuz benim yüzümden ölüyor. Onu ben dünyaya getirdim, dünyaya gözünü kapamasına da ben neden oluyorum. Tanrı beni cezalandırıyor; ben onun gözünde bir katilim. Ben kendimi ayaklar altına atarsam belki Tanrı’nın öfkesini yatıştırırım.”

Mösyö de Rênal’de hayal denen şeyden bir parçacık bulunsaydı, bu kadarla da gerçeği anlardı. Dizlerine sarılmak isteyen karısını iterek, “Ne tuhaf düşünceler!” dedi. “Hep abuk sabuk sözler! Julien, sabahleyin erkenden hekimi çağırtın.”

Odasına, yatmaya gitti. Madam de Rênal, yine dizüstü düştü, yarı baygındı; yardımına koşan Julien’i çırpınmalar içinde itti.

Julien, şaşırıp kaldı. İçinden, “Demek ki zina işleyen, gerçekten çarpılıyor!” dedi... “Papazların, o kurnaz dalavereci papazların... yoksa hakkı mı var? O kadar günah işledikleri halde onlar günahın gerçeğini anlayabilmişler mi? Ne garip şey!..”

Mösyö de Rênal çıkıp gideli yirmi dakikayı geçmişti; Julien, sevdiği kadının, hâlâ başı çocuğun küçük karyolasına dayalı, kıpırtısız ve baygın bir halde olduğunu gördü. İçinden, “İşte yüksek ruhlu bir kadın ki, beni tanıdığı için en büyük mutsuzluğa düştü!” dedi. “Saatler hızla gelip geçiyor. Benim elimden ona ne yardım gelir? Bir şey yapmalıyım. Şimdi ben kendimi değil, onu düşünmeliyim. Elâlemden, elâlemin bayağı yapmacıklarından bana ne? Bu kadın için elimden ne gelir?.. Bırakıp gitmek doğru olur mu? Gitsem, onu, içini kemiren acıyla yapayalnız bırakmış olacağım. Kocası denen o kukla herifin iyilikten çok kötülüğü dokunur. Kaba kaba söylenirken ağzından acı bir söz çıkıverir; kadıncağız çıldırır, kendini pencereden atar. Bıraksam, göz kulak olmasam, kalkıp kocasına işi anlatacak. Kim bilir, belki herif de, ihtiyar haladan kalacak mirasa bakmaz, bir rezalet çıkarır... Kadıncağız, şu Papaz Maslon denen boka da her şeyi söyleyebilir; o herif, altı yaşındaki çocukcağızın hastalığını bahane etti, evden çıkmıyor; amacını da biliyoruz. Madam de Rênal acısından, Tanrı korkusundan kör gibi oldu, o keratanın ne adam olduğunu unuttu, ona yalnız bir papaz diye bakıyor.”

Madam de Rênal, birdenbire gözlerini açıp, “Git!.. Git buradan!..” dedi.

Julien, “Bu anda,” dedi, “senin için ne yapmam gerektiğini bilsem, canımı verirdim. Seni hiçbir zaman bu kadar sevmedim, meleğim, daha doğrusu ancak şimdi seni sana yaraşan bir aşkla, taparcasına sevmeye başladım. Seni bırakıp gidersem, hele benim yüzümden senin mutsuz olduğunu düşündükçe, benim halim ne olur? Ama benim çektiğim, çekeceğim acıların sözünü etmenin sırası değil. Gideceğim, gideceğim, ruhum. Ama ben gidersem, sana göz kulak olamazsam, her vakit kocanla senin aranızda bulunmazsam ona her şeyi söyler, kendi kendini yakarsın. Bir düşün; seni evinden alçakçasına kovar. Bu rezalet bütün Verrières’de, bütün Besançon’da dillere düşer. Herkes seni haksız çıkarır ve bir daha bu yüz karasından kurtulamazsın...”

Madam de Rênal, ayağa kalkarak, “Benim de istediğim bu ya!” diye bağırdı.

“Ama bu çirkin rezalet onu da felakete sürükler!”

“Ben kendi kendimi alçaltmak, çamurlara atmak istiyorum; belki böylelikle çocuğumu kurtarırım. Böyle herkesin önünde kendini alçaltmak, cezamı çekmek değil midir? Benim zayıf aklımın aldığına göre insanın Tanrı için yapabileceği en büyük özveri de bu değil midir?.. Belki benim bu özverimi kabul buyurur da yavrumu bağışlar! Bana bundan da ağır bir özveri göster, hemen yapayım.”

“Bırak da ben kendimi cezalandırayım. La Trappe Manastırı’na çekilip bir keşiş olayım mı? Böyle bir hayat, Tanrı’nın öfkesini yatıştırabilir... Ah, Stanislas’ın hastalığı bana geçse ne olurdu!..”

Madam de Rênal, kalkıp Julien’in kollarına atılarak, “Onu sen de seversin, sen de seversin, değil mi?” diye bağırdı.

Ama Julien’i yine amansızca itti ve yeniden diz çöküp, “İnanırım, inanırım,” dedi, “benim biricik dostum! Stanislas’ın babası sen olsan ne olurdu? O zaman seni oğlundan çok sevmem bir günah olmazdı.”

“İzin verir misin, gitmeyip kalayım ve seni yalnızca kardeşinmişim gibi seveyim. Günahımızın en doğru kefareti olur, Tanrı’nın öfkesini de yatıştırırız.”

Madam de Rênal, kalkıp iki eliyle Julien’in başını tuttu ve kollarını gerip onun gözlerine bakarak, “Ya ben?” dedi, “Ya ben? Seni bir kardeş gibi sevmek benim elimden gelir mi?”

Julien, hüngür hüngür ağlıyordu. Onun ayaklarına kapanıp, “Dediğini yaparım,” dedi, “her ne emredersen et, yaparım; benim için yapacak başka ne var ki! Aklım körleşti; neye başvuracağımı bilemiyorum. Buradan gidersem sen her şeyi kocana anlatır, kendini de, onu da mahvedersin. Kalsam, yavrunun ölümüne benim neden olduğumu sanıyor, acıdan ölüyorsun. Benim gitmemin ne yararı olacak, istersen bir dene. İstersen ben günahımızın cezasını çekmek için bir hafta seni bırakıp gideyim. Sekiz günümü, senin seçeceğin yerde geçireyim, her şeyden elimi çekeyim. İstersen, Bray-le-Haut Manastırı’na giderim. Ama sen de, benim bulunmadığım bu zaman içinde kocana bir şey söylemeyeceğine yemin et. Bir düşün, sen ona bir şey söylersen bir daha geri gelemem.”

Madam de Rênal söz verdi; Julien gitti, ama iki gün geçmeden geri çağrıldı.

“Sen burada olmayınca yeminimi tutamayacağım. Sen her an burada bulunup da bakışlarınla bana susmamı emretmezsen kocama her şeyi anlatıvereceğim. Bu kötü, pis hayatın her saati bana bir gün gibi geliyor.”

Sonunda Tanrı, bu zavallı anaya acıdı. Stanislas yavaş yavaş tehlikeyi atlattı. Ama artık eski tasasızlık, eski büyü bozulmuştu; Madam de Rênal, günahının büyüklüğünü kavramış, bir daha dengesini bulamıyordu. Vicdan azabı dinmedi, böyle yürekten bir insanın gönlünde tutabileceği bütün yeri kapladı. Şimdi Madam de Rênal’in hayatının yarısı cennette, yarısı cehennemde geçiyordu: Julien’i görmediği zaman cehennem, onun dizlerine kapandığı anlar cennet... Julien’e, kendini bütün bütün aşkına bıraktığı anlarda bile, “Artık hiçbir umudum kalmadı,” diyordu. “Lanetli biri olduğumu, bir daha kurtulamayacak lanetlinin biri olduğumu biliyorum. Sen gençsin, sen bana kapıldın. Tanrı senin suçunu bağışlar; ama ben bir lanetliyim. Bundan hiç kuşkum yok. Korkuyorum. Cehennemi görür de kim korkmaz? Ama, yaptığıma pişman değilim. Bu suçu önceden işlememiş olsam şimdi işlerdim. Yalnız Tanrı beni bu dünyada, elimden yavrularımı alarak cezalandırmasın, hak ettiğimden de çok mutluluğu tatmış olurum.”

Bazı anlar da oluyor, “Bari sen, Julienim, bari sen mutlu musun?” diyordu. “Ben, seni istediğin gibi, istediğin kadar sevebiliyor muyum?”

Aşkta karşısındakinden özveri görmeye ihtiyacı olan Julien’in her şeyden kuşkulanma huyu, çabucak yaralanıp incinen gururu, bu kadar büyük, bu kadar kuşkudan uzak ve her an bir özveri karşısında sürüp gidemezdi. Şimdi Julien de Madam de Rênal’i taparcasına seviyordu. “Gerçi o bir soylu kızı, bense bir işçi oğluyum, ama ne çıkar? O, beni seviyor... Ben onun gözünde âşıklık görevini yüklenmiş bir uşak değilim.” Bu korkusu geçince Julien, aşkın bütün çılgınlıklarını, bütün o öldürücü kuşkuları ve kararsızlıklarıyla birlikte tattı.

Madam de Rênal, aşkından kuşkulanıldığını gördükçe, “Hiç olmazsa,” diyordu, “birlikte geçireceğimiz şu kısa zaman içinde seni mutlu edebilsem! Vakit kaybetmeyelim; belki yarın bir daha senin olamam. Tanrı, beni yavrularımı elimden alarak cezalandırırsa, seni sevmek için yaşamak istemem para etmez, onların benim yüzümden öldüğünü görmek istememek para etmez. Öyle bir şey olursa ben bir an yaşayamam. Yaşamak istesem bile yaşayamam; çıldırırım... Ah! Senin günahların da benim boynuma yazılsa... Sen cömertçe Stanislas’ın hastalığını onun yerine çekmek istiyordun.”

Ruhlarının geçirdiği bu büyük bunalım, Julien’i sevgilisine bağlayan duyguyu değiştirdi. Artık onun aşkı, yalnızca güzellik karşısında duyulan hayranlıktan, onu kendine tutsak etmiş olmak gururundan oluşmuyordu.

Mutlulukları artık çok daha üst düzeyde bir mutluluktu. İçlerini yakan alev daha yükselmiş, daha güçlenmişti. Çılgınca coşkulara kapıldıkları oluyordu. Mutlulukları, dışarıdan bakana daha büyük görünebilirdi. Ama, aşklarının ilk günlerindeki mutluluğu, Madam de Rênal’in umduğu kadar sevilmemekten başka korkusu olmadığı günlerdeki o tatlı, dingin, bulutsuz mutluluğu bir daha ele geçiremediler. Şimdiki mutlulukları, gün oluyor, bir suç gibi görünüyordu.

En mutlu ve görünüşte en durgun anlarda Madam de Rênal, birdenbire Julien’in elini çırpıntılar içinde sıkıp, “Tanrım!” diye bağırıyordu, “Cehennem... İşte Cehennem gözlerimin önüne geldi. Aman ne korkunç işkenceler! Ben bütün bunları hak ettim.”

Julien’i kolları arasında sıkıyor; duvara sarılan sarmaşık gibi ona sarılıyordu.

Julien, bu acı çeken ruhu yatıştırmaya çalışıyorsa da bunun yolunu bulamıyordu. Madam de Rênal, onun elini tutup yeniden öperek sonra yine o gamlı hayallerine dalıp, “Cehennem,” derdi, “Cehennem benim için bir bağış olur; dünyada birkaç günümü daha onunla geçirebilirim, ama daha bu dünyadayken cehennem hayatı sürmek, yavrularımın ölümünü görmek... Ama böylelikle belki günahım silinir... Tanrım, beni böyle ağır bir ceza ile bağışlama!.. O çocukcağızlar senin buyruklarına karşı gelmediler; ben, yalnız ben suçluyum: Nikâhlım olmayan bir erkeği seviyorum.”

Sonra durgunluk anları başlıyordu; daha doğrusu Julien böyle sanıyordu. Gerçekte bunlar, Madam de Rênal’in, sevdiğine hayatı zehretmemek için kendini zorladığı anlardı.

Böyle bazen aşk, bazen vicdan azabı, bazen de zevk içinde günler bir şimşek hızıyla gelip geçiyordu. Julien, artık düşünüp hayaller kurmaz olmuştu.

Matmazel Élisa, Verrières’ye bir küçük davasını izlemeye gitti. Mösyö Valenod’nun, Julien’e karşı pek hırslı olduğunu gördü. Matmazel Élisa, çocukların eğitmenine kin besliyor ve Mösyö Valenod’ya sık sık ondan söz ediyordu. Bir gün, “Size olup bitenleri söylesem kötü kişi olurum Mösyö,” dedi. “Böyle büyük işlerde siz efendiler birlik oluverirsiniz... Bizim gibi hizmetçiler bazı şeyleri açığa vurduk mu, bizi bir daha koruyan olmaz...”

Mösyö Valenod, âdet yerini bulsun diye söylenen bu sözleri kısa kestirtti; ama bu sözler bittikten sonra duyduklarını doğrusu bir türlü onuruna yediremedi.

Altı yıl o kadına bin türlü hizmetler etsin, bunu herkese belli etmekten çekinmesin, hor görülüp yüzü kızarsın, sonra da kentin en kibar kadını diye tanınan o kibirli Madam de Rênal, kalkıp eğitmen kılığına soktuğu bir işçi parçasının metresi olsun!.. Hem de, Düşkünlerevi Müdürü’nü çatlatmak ister gibi, o işçi parçasını tapar gibi sevsin!..

Matmazel Élisa içini çekerek, “Hem de,” diyordu, “Mösyö Julien, onu ele geçirmek için hiçbir çaba göstermedi; Madam’ın gönlünü kazanmak için o, her zamanki soğuk duruşlarını bile değiştirmek gereğini duymadı.”

Élisa, işin aslını ancak köye gittikten sonra anlamıştı. Bunun çok daha önce başladığını sanıyordu. Hırslı hırslı, “Beni almak istememesi demek bunun içinmiş. Ben de, budalalığıma doymayayım, Madam de Rênal’e akıl danışıyor, eğitmene söz geçirmesini diliyordum,” dedi.

Hemen o akşam Mösyö de Rênal’e kentten, gazetesiyle bir de uzun imzasız bir mektup geldi. Bu mektup, evinde olup bitenleri anlatıyordu. Julien, Mösyö de Rênal’in bu mavimtırak kâğıda yazılmış mektubu okurken sapsarı kesildiğini, ikide bir gözlerini kaldırıp kendisine, Julien’e, kötü kötü baktığını gördü. Bütün o akşam Belediye Başkanı’nın çatık kaşları düzelmedi ve Julien’in, Burgonya’nın soylu aileleri hakkında bilgi isteyerek yaltaklanmaya kalkışının da hiçbir yararı olmadı.

44. Fransızca metinde, de Moirod’nun yazımının bozukluğu gösterilmek için hier, yani dün sözcüğü yert biçiminde yazılmıştır. (Ç.N.)

20 İmzasız mektuplar

“Unutma sözünü tut.
Oynaşmaya fazla kaptırma kendini;
Çünkü en şiddetli yeminler bile
Kanında dolaşan ateşte saman çöpüdür.”45

Gece yarısına doğru salondan çıkılırken Julien fırsat bulup sevgilisine, “Bu gece buluşmayalım, kocanız kuşkulanmaya başladı. İçini çekerek okuduğu o mektubun imzasız bir mektup olduğuna yemin edebilirim,” dedi.

Çok şükür ki Julien, geceleri oda kapısını kilitlerdi. Madam de Rênal, delice bir düşünceye kapılıp Julien’in sözlerini, artık buluşmamak için bir bahane diye karşıladı. Çıldırır gibi oldu ve her günkü saatte onun kapısına geldi. Julien, dışarıda gürültü duyunca hemen lambasını söndürdü. Biri kapıyı açmaya çabalıyordu: Madam de Rênal mi? Yoksa kıskanç kocası mı?

Ertesi sabah erkenden, Julien’i pek koruyan aşçı kadın, ona bir kitap getirdi; bu kitabın kapağında şu İtalyanca cümle yazılıydı: Guardate alla pagina 130.46

Julien bu kadar düşüncesizlik karşısında korkup titredi; 130. sayfayı açtı, bir iğne ile iliştirilmiş, gözyaşlarıyla ıslanmış, acele yazılmış, yazımı bozuk bir mektup buldu. Madam de Rênal, her zaman doğru yazardı; bu kez heyecandan böyle yazım kurallarında bile şaşırması Julien’e çok dokundu ve o korkunç düşüncesizliği biraz unutturdu. Mektup şöyle bir şeydi:

Bu gece

45. W. Shakespeare, Fırtına, çev. Bülent Bozkurt, Remzi Kitabevi, 2011. (Y.N.)

46. “130. sayfaya bakın” anlamında. (Ç.N.)