Can Yayınları 824

© 1995, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 1995 3. basım: Kasım 2010 E-kitap 1. sürüm Aralık 2015, İstanbul Kasım 2010 tarihli 3. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design Kapak resmi: © iStockphoto.com

ISBN 978-975-07-1624-9

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com

TAHSİN YÜCEL

BIYIK
SÖYLENCESİ

ROMAN

Tahsin Yücel’in Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Haney Yaşamalı, 1991

Peygamberin Son Beş Günü, 1992

Vatandaş, 1996

Aykırı Öyküler, 1997

Ben ve Öteki 1998

Komşular, 1999

Yalan, 2002

Kumru ile Kumru, 2004

Mutfak Çıkmazı, 2005

Yapısalcılık, 2005

Yazın Gene Yazın, 2005

Göstergeler, 2006

Gökdelen, 2006

Dil Devrimi ve Sonuçları, 2007

Yazın ve Yaşam, 2008

Sonuncu, 2010

Gün Ne Günü?, 2010

TAHSİN YÜCEL, 1933 yılında Elbistan’da doğdu. Galatasaray Lisesi’ni ve İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Fransız Dili ve Edebiyatı Bölümü’nü bitirdi. Aynı bölümde uzun yıllar öğretim üyeliği yaptıktan sonra, 2000 yılında emekli oldu. Yazın araştırmalarına 1969’da yayımladığı L’Imaginaire de Bernanos ile başladı. Bunu 1973 yılında yayımlanan Figures et Messages dans la Comédie Humaine izledi. Ardından 1979’da Anlatı Yerlemleri’ni, 1982’de Dil Devrimi ve Sonuçları ve Yapısalcılık’ı yayımladı. 1976’da Yazın ve Yaşam, 1982’de Yazının Sınırları, 1991’de Eleştirinin Abecesi, 1993’te Tartışmalar, 1995’te Yazın, Gene Yazın, 1997’de Alıntılar, 1998’de Söylemlerin İçinden (1999 Sedat Simavi Edebiyat Ödülü) 2000’de Salaklık Üstüne Deneme, 2003’te Yüz ve Söz ve 2006’da Göstergeler ile deneme ve eleştirilerini okurla buluşturan Yücel, ilk romanı Mutfak Çıkmazı’nı 1960 yılında yayımladı. Bunu 1975’te Vatandaş, 1992’de Peygamberin Son Beş Günü (Orhan Kemal Roman Ödülü), 1995’te Bıyık Söylencesi, 2002’de Yalan (2003 Yunus Nadi Roman Ödülü ve 2003 Ömer Asım Aksoy Roman Ödülü), Kumru ile Kumru (2005), Gökdelen (2006, Balkanika Ödülü 2007) ve Sonuncu (2010) izledi. Öykü kitaplarından, Sait Faik Hikâye Armağanı’nı kazanan Haney Yaşamalı 1955 yılında, Düşlerin Ölümü 1958’de (1959 Türk Dil Kurumu Öykü Ödülü), Ben ve Öteki 1983’te, Aykırı Öyküler 1989’da, Komşular 1999’da (Dünya Kitap 1999 Yılın Kitabı Ödülü) ve Golyan Devrimi (2007) yayımlandı. Pek çok çeviriye imza atan Tahsin Yücel’e 1984’te Azra Erhat Çeviri Yazını Üstün Hizmet Ödülü verildi.

www.tahsinyucel.com

I

Cumali Kırıkçı, yirmi iki ay yirmi altı günlük askerlikten sonra, 28 ağustosta yarbayının elinden tezkeresini aldı. O tren senin, bu kamyon benim, Demirköy’den memlekete dört koca gün yol tepti, 1 eylül günü ikindi ezanı okunurken evine geldi. Nayme gelinin elini öptükten sonra, iki tas su bile dökünmeden, yatağının yapılmasını bile beklemeden, kerevetin üstüne attı kendini, yüzünü duvara dönüp gözlerini yumdu. Uykuya varmadan önce, “En az bir hafta yan gelip yatarım,” diye düşünüyordu. Ama Hacarifa’nın ne yapacağı belli olmazdı: hem çok sert adamdı, hem de ortadan ötesini okumamasını hiçbir zaman bağışlamamıştı, kaç yıldır kafasını bozmak için elinden geleni ardına bırakmıyordu, bakarsın, gene bir işler çıkarırdı. Ayrıca, olağandışı bir durum vardı ortada: Hacarifa, yaklaşık dört aydır tüm işleri sermiş, sabahın köründen akşamın alacakaranlığına dek terzi Zarif’in tepesine dikilip şalvar ve yelek diktirtiyordu. Hep aynı şalvarı ve aynı yeleği. Yıllardır aynı yeleği, aynı şalvarı, aynı ceketi, aynı mintanı giyerdi. Yeleğiyle şalvarını da her zaman terzi Zarif’e diktirtirdi. Sekiz cepli kadife avcı yelekleri, peyikleri dizlerine inen kara şalvarları, kalın belini sekiz kez dolanan, sırma telli, ak kuşakları, ortalığı velveleye veren gıcırdaklı kunduraları dillere destan olmuştu yıllardır. Eski giymeyi sevmediği için de ikide bir yeni yelekler, yeni şalvarlar, yeni ceketler diktirtirdi. Ama dört aydır aralıksız diktirtiyordu. “Ula Zarif, bakışların, duruşların hiç hoşuma gitmiyor; korkarım ki sen paçayı Azrail’e kaptırdın, cartayı çekeceksin yakında; senin yüzünden don gömlek dolaşmak zorunda kalacağım. Ben anlamam, gidene dek bana çalışacaksın!” demişti. Sonra da gerçekten çalıştırmaya başlamıştı zavallıyı. Dövdüye Ahmet’in dediği gibi, firavunun işine akıl sır ermezdi. Ama kimine göre, Zarif’in öleceğine gerçekten inandığı için, yani bencilliğinden böyle yapıyordu; zavallı adamın gittikçe incelip sararması da korkunç öngörüsünün yabana atılacak bir öngörü olmadığını gösteriyordu; kimine göreyse, nicedir hiç kimse terzi Zarif’e dikiş getirmediği için izliyordu bu yolu, en eski ve candan dostuna başka türlü yardım edemeyeceğini deneyimleriyle bildiği için böyle yapmaktaydı. Ne olursa olsun, şimdi her ikisi de bir tutkuya dönüştürmüştü bu işi: Hacarifa dükkânından top top kumaşları alıp terzi Zarif’e getiriyor, terzi Zarif de, hiç sesini çıkarmadan, aynı ölçü üzerine, aynı bol peyikli şalvarları, aynı avcı yeleklerini biç babam biçiyor, dik babam dikiyordu, tek koşulu onun da yanında oturup kendisine yardım etmesi ve kalfa parasını ücretten düşmesiydi. Hacarifa da koşula boyun eğmişti, başında bekçilik ediyor, onun gibi bir adamın bunca işi nasıl boşlayabildiğini soranlara, “Oldu bir kez, hem de oğlan bugün yarın döner,” diyordu. Böylece, kendini kerevete atmasından bilemedin iki saat sonra, uykunun en derin yerinde, bastonunun ucuyla dürtükleyerek kaldırdı Cumali’yi; önce, sanki uğrasa kendisini bulacakmış gibi, dükkâna uğramadı diye verip veriştirdi; sonra, hemen ertesi sabah erkenden yola çıkması gerektiğini bildirdi.

“Tamam mı?” dedi.

Cumali iki yıllık alışkanlığın etkisiyle ortaparmaklarını pantolon dikişlerine bastırdı.

“Tamam, baba,” dedi.

Çoktan karanlık çökmüştü. Nayme gelinin birbiri ardından getirdiği yemeklerin tadına bakmakla yetindi, “Doydum!” deyip kalktı hemen. Kırklareli arastasından aldığı gümüş saplı el aynasını koynuna koyup çıktı, Bedriye ablanın evinin çevresinde dolaşmaya başladı, arada bir, sessizce yaklaşarak pencerelerden içeriyi kolaçan etti, ama, her seferinde, Hasan Hüseyin çavuşun rakısının başında oturduğunu gördü. Bu herif de terslikte Hacarifa’dan aşağı kalmazdı. Cumali Bedriye ablayla nişanlı olmasına nişanlıydı ya, boş bulunup kapıyı çalacak olsa, Hasan Hüseyin çavuş ayaklarını kırardı. Bedriye abla da, iki yılda eski duyarlığını yitirmiş miydi, neydi, ne kapıya çıktı, ne arka pencereye. Cumali boynunu büküp küskün küskün eve döndü. Ertesi sabah, daha gün doğmadan, heybesinde kara kaplı alacak defteri, birkaç bazlama, birkaç diş peynir ve birkaç haşlanmış yumurta, babasının yeni kısrağına atladı, tam altı gün süresince, en az iki düzine köy dolaşıp alacak topladı, bir sürü ortakçıyla topraklarının durumunu görüştü. Bu arada, şöyle beş dakikacık olsun Bedriye ablayı görüp armağanını verememiş, kan kardeşi Tuzsuz Vaysal’ı bağrına basıp havalara kaldıramamış olmanın ağırlığı değirmen taşları gibi çöktü yüreğine, ama iki yıldır düşleyip durduğunu bir an önce yaşayabilmek için işi öyle sıkı tuttu ki, çeyrek saat bir köy berberinin önüne oturup sakalını bile kazıtamadı.

En sonunda, önde Tuzsuz Vaysal, arkada kendisi, Berber Ziya’nın dükkânının kapısından içeri girdikleri zaman, en az on iki günlük bir sakal sarmıştı yüzünü. Ama, o sırada, yaşamını bir bıyığa adamaya yönelmek şöyle dursun, bir badem bıyık bırakmayı bile düşünmüyordu. Hayır, Cumali o defteri kapatmıştı: on altı, on yedi yaşlarında, kasabanın tüm delikanlıları gibi o da bir kaytan bıyık bırakmıştı ya, o günlerde bıyık bırakmak sırta gömlek, ayağa çorap giymek kadar doğal bir şeydi. Oysa şimdi, yirmi üç aylık askerlik süresince bıyıksızlığa alışmıştı, hatta bıyıksızlığı bıyıklılığa yeğlediğini bile söyleyebilirdi: bıyık düzelteceğim diye ayna önünde zaman yitirmiyordun, jileti bastın mı sakalla birlikte kazınıp gidiyordu. Söylenenlerin tersine, erkekliğe de fazla bir katkısı yoktu. Bıyığı kazınmış olmasına karşın, koca çavuş olmuştu, gerek Demirköy’de, gerek Kırklareli’de, hiç mi hiç tanımadığı askerler bile şak diye selamı çakıyorlardı. Cumali en az yirmi kez düşünmüştü bunları.

O sırada, bir sorunu varsa, o da eski berberi Zülfü’ye mi, yoksa memurların, tatile gelmiş üniversite öğrencilerinin, para ve öğrenim düzeyi belli bir çizginin üstünde bulunan kasaba gençlerinin gözde berberi sırık boylu Ziya’ya mı gideceğiydi. Ona kalsa, bunca yıllık bağlılığı sürdürürdü, daha çok esnafların ve esnaf çocuklarının gittiği Zülfü’ye giderdi gene. Ama Tuzsuz Vaysal Berber Ziya diye tutturmuştu. Tuzsuz Vaysal arkadaşlarına uymayı yeğlerdi genellikle, herhangi bir konuda bir diyeceği bulunması da çok uzak bir olasılıktı; bu nedenle, kendisi de pek öyle uyanık bir insan sayılmamakla birlikte, insanlar hep birlikte dolaşmalarına şaşar, “Cumali de bu Tuzsuz’u ne diye yanında gezdirir ki!” diye söylenirlerdi; ama, öyle anlaşılıyordu ki, Tuzsuz Vaysal, babasının uçsuz bucaksız topraklarının üstüne oturduktan sonra, berber değiştirmeyi bir onur sorununa dönüştürmüş, sorunu çözmek için de Cumali’nin askerden dönmesini beklemişti: konuştu da konuştu, “Bizim neyimiz eksik?” dedi durdu. Doğru, hiçbir eksikleri yoktu: ikisi de ortaokul bitirmişti; ikisinin ardında da tarla, bağ, bahçe, ev, dükkân, aramadığın kadardı; Cumali’nin koskoca kumaşçı dükkânı vardı, kendisiyse, babası öleli beri, yani üç yıldır, topraklarının geliriyle beyler gibi yaşıyordu. “Berber Ziya senden, benden iyisini mi bulacak, hadi yürü, gidelim!” dedi. Cumali kibarca geri çevrilmekten korkuyordu, epeyce direndi. Ancak, korktuğunun tersine, Berber Ziya her ikisini de çok iyi karşıladı, “Buyur, Cumali kardaş; buyur, Vaysal, ben de sizleri bu dükkânın yolunu bilmez sanırdım,” dedi.

Berber Ziya usta berberdi; bu nedenle, kasabanın gençleri uğraşını ada dönüştürmüşlerdi, hep Berber diye seslenirlerdi ona, arkasından da Berber diye konuşurlardı; ama, yüzünün hiç gülmemesine, en cıvık öyküyü, en zamzum konuyu bile bir felsefe sorunu gibi anlatmasına karşın, ya da bu yüzden, yalnızca tıraş olmaya gelmezlerdi ona; ne zaman canları isterse, gelip bir köşeye oturur, söyleşir, şakalaşır, zaman öldürürlerdi; dükkân hep kalabalık olurdu bu yüzden, zaman zaman ayakta dikilenlere bile rastlanırdı; onlar geldiklerinde de böyleydi. Berber Ziya her ikisini de oturttu gene de. Her ikisini de tanışmadıkları memur ve öğretmenlerle tanıştırdı. Elindeki sakalı bitirdikten sonra, Cumali’yi usta eğilmeden çalışabilsin diye fazla uzun tutulmuş ayakları nedeniyle Hacı Leylek diye anılan taht gibi yüksek ve geniş ceviz koltuğa buyur etti. Minderi iyice silkeleyip oturttu, boynunun çevresine apak örtüler yerleştirdi, arkada küçük bir heykel gibi oturan çırağa da “Hadi, yavrum, çek yelliği, Cumali kardaşımız hem Hasan Hüseyin çavuşun kızıyla nişanlı, hem de askerden yeni geldi, onu şöyle püfür püfür bir tıraş edelim!” dedi. Çocuk, iki yanına altın ayyıldız taçlı bir simgesel dünya güzelinin resimleri, ortasına kolağası Mustafa Kemal’in fotoğrafı yapıştırılıp alt yanına uzun kâğıt püsküller takılarak zincirle tavana asılmış kocaman dikdörtgen tahtayı ipinden çekip bırakmaya başlayınca, dört bir yandan sinekler havalandı. Sonra, tüm tıraş boyunca, ünlü yellik başının yukarısında gidip gelirken, Cumali altın taçlı dünya güzelinin ikide bir kendisine gülümsediğini gördü. Yelliğin yelinden, makasın şıkırtısından, sabunun sıcaklığından, usturanın dokunuşundan derin bir mutluluk duydu, Berber Ziya’nın ceviz koltuğunu tahta benzetenlere hak verdi, ama, dünya güzeli bir yana, çevresinin bıyıklı insanlarla dolu olmasına, karşısındaki aynayla çerçevesi arasına sıkıştırılmış vesikalık fotoğraflardan bir sürü bıyıklı adamın kendisine bakmasına karşın, kafasında hâlâ bir bıyık sorunu yoktu. Saçlar kısaltılıp sakal kazındıktan sonra, bıyığın alınıp alınmayacağı sorulunca da hiç duralamadı.

“Heye,” dedi.

“Nesıl heye? Yani kazıyor muyuz?” diye üsteledi Berber Ziya.

“Kazı gitsin!”

Berber Ziya sustu, çok önemli bir iş yaparcasına, ağır mı ağır, Cumali’nin yüzündeki sabunları aldı, sonra, karşıdaki koca ayna yetmezmiş gibi, eline kemik saplı bir küçük ayna tutuşturdu.

“Şuna bir bak da öyle konuş,” dedi. “Bana sorarsan, çok yakıştı, yakışacak daha doğrusu.”

Cumali, elinde ayna, hiçbir şey söylemeden kendi imgesine baktı bir süre: bir saat öncesine göre daha yakışıklı olduğundan kuşkusu yoktu, ama bunu dudağının üstündeki kısacık kıllara borçlu olduğundan kuşkuluydu. Ayrıca, Berber Ziya bu kısacık kılların ileride sunacağı görüntüyü şimdiden sezmiş miydi, yoksa bıyıklı bir müşterinin berberine bıyıksız bir müşteriden daha bağlı olacağını mı düşünüyordu, yoksa kendisiyle eğlenmek mi istiyordu, bunu da kestiremiyordu, aynayı geri verdi.

“Bilemiyorum,” dedi.

Berber Ziya Tuzsuz Vaysal’ı çağırdı, desteğini sağlamaya çalıştı, ama Tuzsuz Vaysal askerliğini topçu çavuşu olarak yapmış bir adamın sakalına, bıyığına karışmanın saçma olacağını söyledi. Berber Ziya arkada sıkı bir tartışmaya dalmış olan konukların desteğine başvurdu o zaman. Küpçüler’in Hacasan, Cumhuriyet İlkokulu’nun başöğretmeni Enver Arslan, sağlık memuru Ökkeş Celep, her olayı dakikasında dizelere dökerek biraz olsun değiştirdiği için özellikle memur ve öğretmen kesiminin gözdesi olan halk ozanı Hacizzet Ocak, ozanlık adıyla Âşık Hasreti, bir anda çevrelerini sardı, hepsi de Berber Ziya’yı onayladı. Tam o sırada kasabalıların ayaklı ansiklopedi diye andıkları fizikçi Osman hoca da dükkâna geldi, görüşü sorulunca, Cumali’nin bıyığını bir süre gözden geçirdi, pos bıyığını sıvazladı, öksürüp gırtlağını temizledi.

“Vallahi, Berber haklı,” dedi. “Bu bıyık genç bir bıyık, geleceği de parlak: ben olsam, bırakırım.”

“Sen daha nesini bırakacaksın?” dedi Ökkeş Celep.

Ama ne Osman hoca yanıt verdi ne bir başkası. Cumali’ye gelince, Hacı Leylek’in üstünde kızarıp bozarıyordu; boyun eğmeye hazırdı. Askere gitmeden önce, kelek bir çocuk diye bilinirdi, ne söylense inanırdı, hele bir de aynı şeyi birkaç kişi art arda söyledi mi. “Bu oğlan hiç babasına çekmemiş!” derlerdi. Şimdi de, Tuzsuz Vaysal’dan çekinmese, “Olur,” deyip kapatacaktı işi. Berber Ziya bunu sezdi, kulağına eğilerek, fısıltıyla konuştu onunla: dudağıyla burnunun arasının iyi bir bıyık otursun diye “Allah tarafından” özel olarak geniş tutulmuş, yüzünün de, gene özel olarak oturaklı bir bıyığı taşıyacak biçimde yaratılmış olduğunu anlattı ona, sonra, iki eliyle birden, ama küçümsercesine, karşısındaki kocaman aynanın çevresini süsleyen, nerdeyse hepsi de bıyıklı müşteri resimlerini gösterdi.

“Yalanım varsa, anam avradım olsun: birkaç haftaya varmadan, sen bunların topundan daha yakışıklı olacaksın,” dedi, sonra dostça gülümsedi, sanki bu iş büyük bir sorumluluk, zaman, çaba ve masraf gerektirirmiş gibi, “Sen her şeyi bana bırak, gerisine karışma,” diye ekledi.

Cumali dönüp Tuzsuz Vaysal’a baktı: Tuzsuz Vaysal, cılız ve seyrek bıyığını gizlemek istercesine, başını önüne eğmişti.

“Peki, senin dediğin olsun,” dedi.

Böylece, saç sakal birbirine karışmış durumda girdiği berber dükkânından, sakalsız, kısa saçlı ve gölge bıyıklı bir genç adam olarak çıktı, kasketini her zamanki gibi sağ kulağının üstüne düşürdü, dükkâna dönmek üzere, Yukarı Çarşı’ya yöneldi. Ama nerdeyse akşam oluyordu, gene terzi Zarif’e gitmediyse, Hacarifa’nın dükkânı çoktan kapatmış olması gerekirdi. Tuzsuz Vaysal da Kızılcoba yolunda şöyle bir dolaşma önerisinde bulundu. Kasabanın tüm gençleri, özellikle tatili memlekette geçirmeye gelmiş üniversite öğrencileri, bu yolda bir aşağı, bir yukarı dolaşarak ortalığa hava atarlardı bu saatte.

“Hacarifa, Zarif’e kalfalık ederken, sen hep çalışacak değilsin ya, biraz insan yüzü gör,” dedi Tuzsuz Vaysal.

Öyle oldu: birçok tanıdığa rastladılar. Cumali kimilerini daha o sabah görmüştü, kimileriyle döneli beri ilk kez karşılaşıyordu. Ama hepsi de “Merhaba”nın hemen arkasından bıyık konusuna geçti: yarım saatlik bir sürede, üç aşağı beş yukarı aynı sözler yirmi kez yinelendi belki:

“Ne o, Cumali kardaş, bıyığın ucunu koyvermişsin!”

“Niyetlendik, Berber Ziya öyle istedi.”

“Çok iyi, çok iyi, Berber Ziya ne istediğini bilir.”

“O istedi, işte Vaysal burada.”

“Hayırlı bıyıklar olsun.”

“Sağ ol.”

Arada bir, bir topluluğa katılıyorlar, sonra, ne olursa oluyor, gene baş başa kalıyorlardı. Cumali beş yüz metrelik bir yol parçasında bu tekdüze gidiş gelişlerden, özellikle de bıyık konuşmalarından sıkıldı.

“Daha bu sabah sakallıydım, kimse sakal mı bıraktın demiyordu,” dedi.

Tuzsuz Vaysal bir süre düşündü, sonra, nasıl olduysa oldu, uygun açıklamayı buldu:

“Sakal başka, bıyık başka.”

Kalabalıktan koparak çıplak dağın eteğindeki toprak yoldan batıya doğru yürüdüler, Gariplik’in aşağısından geçtiler. Sağlarında, kavak ağaçlarının arasından Cahan göründü: ağır ağır akıp gidiyor, uzun kanatlı, aklı karalı bir sürü kuş, üzerinde çığlık çığlığa dönüyor, kimileri iyice alçalarak suları şöyle bir sıyırıp yeniden yükseliyorlardı. İki arkadaş yaşlı bir çınara yaslanarak bir süre izlediler onları. Sonra, kaşla göz arasında, ne yana gittiklerini bile anlayamadan, ortadan çekiliverdiklerini ayrımsayınca, şaşırıp kaldılar. Bu arada, Cahan kurşun mavisine döndü; çok geçmeden, ortalık da aynı renge büründü. Tuzsuz Vaysal içini çekti.

“Avrat şimdi beni bekler, ben varmadan sofra kurmaz,” dedi.

Cumali eve ancak ortalık karardıktan sonra döndü. Sofra kurulmuş, Hacarifa alışılmış yerine kurulup oturmuştu, ama çok düşünceli görünüyordu, yemek boyunca hiç konuşmadı, Cumali’nin yüzüne de ancak yemeğin sonuna doğru, Nayme gelinin getirdiği elmayı gürültüyle ısırdığı zaman baktı, geç de olsa, bıyığın ayrımına vardı, ama henüz uzak bir tasarı karşısındaymış gibi, gelecek zaman kipinde konuştu:

“Ne o, bıyık mı bırakacaksın?”

Cumali bıyığının çevresinin kızardığını duydu.

“Evet,” diye yanıtladı. “Berberde yakıştı dediler.”

Hacarifa, üç kez üst üste, gür ve ak pala bıyığını sıvazladı.

“Bıyık avrat işi değildir, yakıştı diye bırakılmaz,” dedi.

Cumali yutkundu, yanıt vermedi; Hacarifa her şeyden bir azarlama nedeni çıkarırdı, gene çıkarmıştı işte; sinirlenmeye yatkın olsa, babasının her sözü tepesini attırabilirdi, ayrıca, erkeklikse erkeklik, güzellikse güzellik, bıyık bırakmasına karşı çıkmadığına göre, sorun yok demekti. Ama bu avutucu düşünce uzun süre barınamadı içinde: babası konuya erkeklik açısından baktığına göre, bundan böyle bu bıyığı kazımayı kafasından çıkarması gerekirdi; ama bir de Bedriye’nin “Kes şu mereti!” diyeceği tutarsa, işler tümden sarpa sardı demekti. Kendi istemi dışında, dönüşü olmayan bir yola saptığını düşünerek tepeden tırnağa titredi, “Yaktın beni, Berber!” dedi kendi kendine.

O gece, uzun süre uyuyamadı. Yıllar var ki, o Bedriye ablanın her şeyini beğenirdi, Bedriye abla da onun. Gene de belli olmazdı.

Ertesi gün, akşamüzeri, Hasan Hüseyin çavuşun kahvede tavla attığını saptadıktan sonra, evlerinden altı kapı ötede, Bedriye ablaların avlu kapısından içeri girerken, yüreği küt küt atıyordu. Ama korktuğu başına gelmedi; tam tersine, birkaç dakikalığına baş başa kaldıkları zaman, Bedriye abla, tüm yüzünde ışıl ışıl bir gülümseme, kınalı parmaklarını taslak bıyığın üzerinde dolaştırdı, “Bıyık mı bırakıyorsun? Şimdiden yakışmış gibi!” dedi, arkasından da mutlu mu mutlu bir kahkaha attı. Her şeyde bir kahkaha nedeni bulmak Bedriye ablanın eski huyuydu, ta çocukluğundan beri böyleydi. Ayrıca, her türlü yanlış anlama olasılığına karşın, “Sakın alınma, gerçekten yakışacak gibi,” diye eklemeyi de unutmadı. Bıyıklılığı sürdürmek bir kez daha kaçınılmaz oldu böylece: sabahları, jiletle sakalını kazırken, dudağının üstüne yaklaşmamaya özen gösterdi. Ama, her sabah, yüzünü yıkayıp kuruladıktan sonra, yeniden aynaya yönelince, dudak bükmekten de kendini alamadı, Osman hoca milleti makaraya almıştı herhalde, bu bıyığın geleceği pek de parlak görünmüyordu, olsa olsa Vaysal’ınki gibi yavan bir bıyık olurdu.

Üç dört gün sonra, Berber Ziya’nın dükkânının kapısından içeri girerken, daha nişanlısının bile ancak bir taslak olarak gördüğü bıyığının herhangi bir etki uyandırabileceğini usundan bile geçirmiyordu. Ama Berber Ziya elindeki sabunlu fırçayla usturayı fırlatarak ona doğru atıldı.

“Yahu, sen ne biçim adamsın, bir gittin bir daha görünmedin! Gel şöyle de bir bakayım sana!” dedi, ellerini omzuna bastırdı bir süre, yüzüne, daha doğrusu bıyığına ve çevresine baktı, baktıkça mutluluğa benzer bir ışıltı yayıldı yüzüne. “Çok güzel, çok güzel, çok güzel!” diye söylendi. “Doğrusu ben bile beklemiyordum bu kadarını!”

Cumali bir ona, bir çevresindekilere baktı; bu coşkulu karşılamanın altında bir şeytanlık yatmasından kuşkulandı; susmayı yeğledi. Geriye çekilen koltuğa da her devinisini iyice izlemek kararıyla oturdu. Ancak, Berber Ziya ellerini burnunun dibinde öyle bir işletiyordu ki, pek de yabancı gelmeyen bir koku, yapışkan bir ıslaklık ve birkaç makas şıkırtısı dışında hiçbir şey algılayamadı, yalnızca sonucu gördü: şimdi bıyığı aynada koltuğa otururken gördüğü bıyık değildi, hem gerçek bıyıklara biraz daha fazla benziyor, hem de biraz daha koyu görünüyordu.

Tuzsuz Vaysal da gelip yakından baktı.

“Bayağı ilerleme var, herhalde düğüne yetişir,” dedi.

“Hepsi bu mu?” dedi Berber Ziya.

Tuzsuz Vaysal biraz daha yakından baktı.

“Tuhaf, rengi eski rengi değil sanki,” dedi. “Bir ilaç mı sürdün, ne yaptın! Şurda yetmiş seksen kılla çeyrek saat oynadın.”

Hacizzet Ocak da kalkıp yanlarına geldi, Cumali’nin bıyığını inceledi bir süre, sonra birden gözlerini Berber Ziya’ya dikti.

“Ula Berber, sen ne biçim adamsın?” dedi. “Cumali’ nin bıyığıyla oynarken kendinden geçiyorsun, ama senin bıyığın yok!”

Birden bir onay uğultusu yayıldı dükkâna, sanki Berber’in bıyıksız olduğunu ilk kez görüyorlardı. Hacizzet Ocak daha da yükseltti sesini:

“Köse möse de değilsin, bu kadar bıyık düşkünüysen, kendi bıyığını neden kazırsın?”

“Hasreti kardaş, sen de anlamazsan kime söyleyeyim: Tanrı her şeyi birden vermez insana,” dedi Berber Ziya, elini dalgalı saçlarının, deve hörgücünü andıran top ensesinin üstünde dolaştırdı. “Her şeyi birden ortaya dökmek de çirkin olur. Bana saç vermiş, Cumali’ye bıyık.”

Oturanlardan biri, ak gömlekli, lacivert ceketli, pos bıyıklı arzuhalci Boranoğlu, bıyık burdu.

“Bana da,” dedi.

Ama Berber Ziya acımayla horgörü arasında gidip gelen bir anlatımla yüzünü buruşturdu.

“Sizler bu bıyıkla kendi bıyıklarınız arasında bir fark görmüyorsanız, ben daha ne söyleyeyim?” dedi.

Başta Boranoğlu olmak üzere, birkaç kişi açık açık güldü. Dudağından ve burnundan aynı oranda uzak duran kaytan bıyığıyla ünlü avukat Hayri de abartmaya bir açıklama getirerek Berber Ziya’nın ya gözünün bozulduğunu ya da kafasında bir şeyler kurduğunu söyledi. Cumali sinirlenmeye başladı o zaman, yalnızca davranışlarıyla da olsa, bu çekişmede Berber Ziya’yı tutması, ona yardımcı olması gerektiğini düşündü. El aynasını yüzüne yaklaştırarak ona hak vermesini sağlayacak bir belirti aradı, ama o da olağandışı denilebilecek hiçbir özellik bulamadı bıyığında. Ancak, adam böyle kıllarının uzunluğu birkaç milimetreyi geçmeyen bir bıyıkla çeyrek saat uğraştığına, uğraşırken de yüzünde en ufak bir alay anlatımı belirmediğine göre, bir bildiği olsa gerekti: Berber Ziya bu kılların ucunda ya da dibinde hiç kimsenin göremediği bir şeyler görüyordu herhalde.

Berber Ziya birden bıyığı bırakıp pek de uzun olmayan sakalları köpürte köpürte sabunlayıp sinekkaydı kazıdı. Sonra, Cumali’nin yüzünü bir temiz yıkayıp kuruladı, arkasından, iki eliyle birden, bıyık üstünde yeni ve karışık işlemlere girişti. Sonra geri döndü.

“Boranoğlu, gel de şu bizim bıyığa iyice bir bak bakalım,” dedi.

Bu kez yalnız Boranoğlu değil, herkes gelip Cumali’ nin başında toplandı, “Vallahi, pes!” dedi birkaçı, “Kısacık bıyığa koca bir bıyık havası vermişsin.” Cumali de, bir tansık gerçekleşmiş gibi, bıyığının kalınlaşıp karardığını ve bayağı bıyığa benzediğini saptadı. Öteden beri söylenirdi, kendisi de bilmez değildi, yakışıklı adamdı, her şey gibi bıyık da yakışığına yakışık katacaktı kuşkusuz. Ama, bu işin içinde bir olağandışılık varsa, olağandışılık Berber Ziya’nın ustalığındaydı: ne yapmışsa yapmıştı, kısacık ve seyrek kıllar şimdi daha uzun, daha sık görünmekteydi.

“Hadi, arslanım, geçmiş olsun,” dedi Berber Ziya.

Cumali koltuktan kalktı. Borcunu sordu, hiçbir borcu olmadığı yanıtını aldı. Daha sonra da hesaplaşabileceğini düşündü, üstelemedi. Biraz oturup konuşmaları dinledi. Sonra izin istedi. Tuzsuz Vaysal’la birlikte, kapıya yöneldi. Berber Ziya arkasından geldi.

“Cumali, arayı açma!” dedi. “Sakın arayı açma!”

“Açmam,” dedi Cumali.

Açmadı da: daha bu gelişmemiş durumunda bile bu bıyığın kendisine yakıştığını öğrendikten sonra, hakkını vermek istedi, özellikle nişanlısına gideceği günlerde, sabahtan Berber Ziya’ya uğradı, güzel bir sinekkaydı sakal tıraşından sonra, uzun uzun, sakala ayırdığının en az iki katı bir süre, arada bir hayranlık çığlıkları kopararak bıyık üzerinde çalışmasını sabırla izledi, biraz da sıkıldı. Müşterilerle konuklar daha çok sıkıldı. Ama, “Arayı açma!” dediği günden şöyle böyle iki hafta sonra, sakal tıraşıyla bıyık bakımının ardından, bir adım geriye çekilip şöyle alıcı gözle baktıktan sonra, birdenbire, deli gibi bağırmaya başladı, artık iyiden iyiye dağılmaya yüz tutan ilgiyi yeni baştan Cumali’nin bıyığında topladı.

“Başladı işte! Başladı işte! Yürüyüşe geçti işte!” diye haykırıyordu var gücüyle. “Adım gibi biliyordum böyle olacağını! Bundan böyle hiçbir bıyık yetişemez benimkine!”

Konuklar ortaya bir bomba düşmüş gibi yerlerinden fırlamışlardı. Ama, başta Cumali’nin kendisi olmak üzere, herkes Cumali’nin bıyığından önce onun yüzüne dikmişti gözlerini: yüz gene Berber Ziya’nın yüzüydü, ancak çığlığına bir anlam vermek zordu: bıyık nasıl yürüyüşe geçerdi ki? Sonra elin adamının bıyığından neden “benimki” diye sözediyordu ki? Yoksa tozutuyor muydu?

“Ne diye suratıma bakıyorsunuz? Suratımda ayı mı oynuyor! Şuraya bakın, şuraya!” diye gürledi Berber Ziya, parmağını Cumali’nin bıyığına doğru uzattı.

Konuklar Cumali’nin bıyığına diktiler gözlerini, şaşkın şaşkın baktılar, sonra gene Berber Ziya’ya döndüler, sonra, şaşkınlık içinde, hiçbir şey söylemeden yerlerine oturdular. Neden sonra, zahireci Şuayip Hacı Leylek’ten inip yanına oturan Cumali’ye bakarak gülümsedi.

“Cumali’nin yüzüne karşı söylemek gibi olmasın, ama bence hiçbir bıyık rahmetli Topal Hacı’nın bıyığına erişemez,” dedi.

Hemen herkes bu görüşü onayladı, Küpçüler’in Hacasan daha da ileri gitti.

“Beşir dayı bademden bir milim öteye geçmez, onunki bile daha heybetli,” dedi.

Hacizzet Ocak, eli çenesinde, düşüncelere dalmıştı.

“Bana sorarsanız, bu memlekette rahmetli Müslüm dayının palasıyla aşık atacak bıyık çıkmadı, çıkacağı da yok,” diyerek içini çekti.

Küpçüler’in Hacasan, “Hacizzet dayı, seninki de yabana atılmaz doğrusu,” dedi.

Berber Ziya, öylece dikilip kollarını göğsünde kavuşturmuş, hiç sesini çıkarmadan, ama horgörüyle izliyordu onları.

“Yakında göreceksiniz,” diye homurdandı. “El mi yaman, bey mi yaman, göreceksiniz.”

“Yakında mı? Ne zaman?” dedi Şuayip.

Berber Ziya bir an düşündü.

“İki hafta, belki iki haftadan da yakın,” diye yanıtladı.

Konuklar ve müşteriler, inanmadıklarını göstermek istercesine, güldüler, ama, aradan on gün bile geçmeden, başlarını önlerine eğmek zorunda kaldılar: Cumali’nin bıyığı gerçekten yürüyüşe geçmişti. Berber Ziya, hiç kimseye çaktırmadan, denenmedik bir ilaç mı kullanıyordu, bilinmedik bir büyü mü yapıyordu, yoksa Cumali’nin bedeni görülmedik bir değişime mi uğruyordu, bilinmez, birkaç gün öncesinin delikanlı bıyığı gidiyor, yerine bambaşka bir bıyık geliyordu: gittikçe gürleşiyor, sıklaşıp genişliyor, insan ölçülerini hızla geride bırakarak uzayıp duruyordu, hem de gerçekten kendine özgü bir parıltısı vardı, Hacarifa akşamdan sonra sokağa çıkmasına izin verse de gece görsek, fosfor gibi parladığını da görürdük belki.

Cumali, çevresinde tam üç sıra dostları, düğün tıraşı töremini başlatmak üzere, Berber Ziya’nın ünlü koltuğuna yerleştiği zaman, birkaç hafta öncesinin genç bıyığı bayağı oturaklı bir bıyığa dönüşmüştü: olmayacak gibi gür ve koyuydu, uçları da, daha şimdiden, gökyüzünü göstermeye başlamıştı; Berber Ziya’nın elleri Cumali’nin tepesinde işlerken bile, dostlarının gözlerinin hep bıyığına dikilmesi, bu bıyığı onun tinsel ve bedensel varlığının ayrıcalıklı öğesi olarak değerlendirdiklerini göstermekteydi. Biri lacivert damatlığı, öteki ak gelinliği, biri görkemli bıyığı, öteki ortası beşibiryerdeli altın gerdanlığıyla yan yana oturup el ele tutuşarak çektirdikleri düğün fotoğrafı da açık kanıtıydı bunun. Fotoğraf en sonunda camlatılıp gelin odasında çoktan hazırlanmış yerine asılınca, odayı dolduran akraba ve komşular, kesin kanılarını bildirmek için bu fotoğrafın bu duvara asılması gerekiyormuş gibi, Bedriye ablanın çeyiz olarak getirdiği oymalı ceviz sandalyeleri döve döve, “Maşallah! Koşayaşarlar inşallah! Nazar değmesin!” diyerek iki insanın birbirine ancak bu denli denk düşebileceğini dile getirmeye çalışırken, hiç sesini çıkarmadan gözlerini fotoğrafta bir noktaya dikip öylece duran bir delikanlı, Mevlüt ağanın oğlu Kara Sadık, “Şu bıyık var ya, şu bıyık: ben bu bıyık için gelini de, boynundaki altınları da veririm,” dedi. Erkekler, kadınlar, çocuklar, öfkeyle karışık bir şaşkınlıkla baktılar, ama, hemen sonra, yeniden fotoğrafa dönünce, birdenbire, söylenenin ardında söylenenden daha derin bir gerçeğin varlığını sezinlemiş gibi, öylece susup kaldılar.

Gene de, en azından komşularının gözünde, Cumali’nin yaşamının tek önemli olayı bıyığının baş döndürücü gelişimi değildi. O günlerde, Hacarifa’nın bir yıl önce, yüzyıllık konakla selamlığının bitişiğinde, oğlu ve gelini için yaptırdığı güzel evin önünden geçenler, akşamları, Cumali’yle Bedriye ablanın kimi zaman birbirini izleyen, kimi zaman birlikte yükselen kahkahalarını işitiyor, Cumali’nin, daha sabahın köründe, Bedriye ablayla gülüşüp durduktan sonra, evden çıkıp ağır ağır dükkâna giderken, sokakta kendi kendine güldüğünü görüyor, “Bu çocuklar böyle hiç durmadan neye gülerler ki?” diye söyleniyorlardı. Tuzsuz Vaysal’ın anası Siyar bacı, Cumali’nin bunca yıl kendi evine girip çıkıp da Hüsnüye’yle evlenmeyi düşünmemiş olmasının suçunu ona yüklediğinden olacak, bunu her şeyden önce Bedriye ablanın aykırı doğasına bağlıyor, “Ne olacak, arsız ağız güler işte, dağ gibi oğlanı da kendine benzetti,” dedikten sonra, kadının ağırbaşlılığı boyuyla ters orantılıymış gibi, sözü Bedriye ablanın uzun boyuna getiriyor, “Ben olsam, böyle tavan süpürgesi gibi gelini dünyada almazdım; yaşasaydı, Hacer gelin de de almazdı, Azrail’in gözü kör olsun,” diye ekliyordu. Ama komşular yalnızca gülüyorlardı bu yoruma. “Doğru, Tuzsuz gibi boy fukarasına kimse Bedriye gibi kız almazdı,” diyorlardı. Cumali’yle Bedriye’nin neden böyle ortalığı sabah akşam kahkahaya boğduklarına gelince, hepsi de sevgiye bağlıyordu bunu. “Birbirlerini çok seviyorlar da ondan böyle gülüyorlar,” diyorlardı. Ne olursa olsun, Bedriye ablanın varlığının Cumali’nin yaşamını sonsuz bir sevince dönüştürdüğü kesindi: Bedriye abla söylüyor, o gülüyordu, Bedriye abla pişiriyor, o yiyordu, Bedriye abla, “Hadi yatağa!” diyor, o kaşla göz arasında soyunup yatağa giriyordu. Bıyığa gelince, şu günlerde pek de üzerinde durduğu yoktu doğrusu; hatta, bıyığına kesinlikle makas ya da jilet değdirmeme konusunda Berber Ziya’ya söz verdiğinden, iki günde bir sakal tıraşı olmasına karşın, dudaklarının yukarısına elini bile sürmüyor, Berber Ziya’nın dükkânına da bilemedin haftada bir, birkaç dakikalığına uğruyordu. Böylece, düğünden şöyle böyle altı hafta sonra, bir akşamüstü, iyice uzayan saçını kestirmek üzere dükkândan içeri girdiği zaman, ünlü bıyık eni konu bir Bektaşi bıyığı görünümündeydi.

Şubat başlarıydı, açık, ama buz gibi bir hava vardı, dağ köylerinden eşeklerle odun getirmiş köylülerin başlıkları gibi bıyıklarıyla sakallarından da sarkan buzlar insanın içini ürpertiyordu. Ama Berber Ziya Cumali’yi Hacı Leylek’in üstüne büyük bir mutlulukla oturttu, göğsüne, kucağına, sırtına güzelce çivitlenmiş tıraş örtülerini yerleştirdi. Bir adım gerileyerek saçı, sakalı, bıyığı gözleriyle şöyle bir tarttıktan sonra, çok yukarılardan gelen bir buyruğu iletir gibi, “Cumali kardaş, zemheri kan donduruyor, ama bu saçları iyice kısaltmam gerek!” diyerek işe girişti: önce saçları kısalttı, arkasından yüzünü sabunlayıp sakalını kazıdı, odun sobasının üstünde güzelce ısınmış suyla yüzünü yıkadı, bir elde makas, bir elde tarak, bazı bazı maşa, bazı bazı bademyağı, bıyığı işlemeye girişti. Bir kez arzuhalci Boranoğlu, “Ula Berber, sana ne oldu böyle, ne zamandır hiç sesin çıkmadı!” dedi, bir kez de pehlivan Kara Hacı, “Ula, Berber, yetti artık, öldürdün herifi!” diye uyardı. Hiçbirine yanıt vermedi, Cumali’yle bile konuşmadı. Neden sonra, başta Cumali olmak üzere, herkesin uyuklamaya başladığı bir anda, birden topuğunu yere vurarak Hacı Leylek’i hızla arkaya çevirip bir adım geriye çekildi, bir süre öylece süzdü dostunu, sonra, gözleri hep üzerinde, ağır ağır çevresini dolaştı, sonra, nerdeyse yüz metre öteden duyulacak bir sesle, “İşte oldu!” diye haykırdı. “İşte oldu! Şimdi bana bu memlekette bu bıyıktan daha üstün bir bıyık var diyen varsa, buyursun, karşıma çıksın, çıksın da alnını karışlayayım!”

Hacizzet Ocak, sağlıkçı Ökkeş, tuhafiyeci Cemal, arzuhalci Boranoğlu, öğretmen Tayyip, pehlivan Kara Hacı, fotoğrafçı Kör Ümmet, Tuzsuz Vaysal ve daha en az beş kişi, yerlerinden fırlayarak Hacı Leylek’in çevresine üşüştüler: Cumali bir şeylerden ürkmüş ya da bir şeyleri devirip kırmaktan korkuyormuş gibi kımıldamadan, gülümsemeyi, kaşını, kirpiğini oynatmayı bile göze alamadan oturuyordu koltuğunda, ama yüzünde sanki bir tansık gerçekleşmişti: daha on beş dakika önce, herhangi bir bıyığa bakar gibi, şaşırmadan, irkilmeden baktıkları bıyık şimdi gerçekten göz kamaştırıcıydı: eskisinin en az iki katı büyümüş gibi görünüyor, yanakların iki yanından, ben diyeyim üçer, siz deyin dörder santim dışarıya taşıyor, uçları kıvrıla kıvrıla yükselerek nerdeyse gözlerinin düzeyine ulaşıyordu. Kısa mı, yoksa uzun mu olduğunu hiç kimsenin ayrımsayamadığı bir şaşkınlık suskunluğundan sonra, aynı anda, ortak bir hayranlık çığlığı yükseldi: dünyanın en görkemli bıyığı duruyordu karşılarında.

Gür mü gür bıyığı her zaman göz kamaştıran Hacizzet Ocak, ozanlık adıyla Âşık Hasreti, o güne dek bıyığıyla övünmemiş, ama rahmetli Topal Hacı’nın bıyığı dışında, kasabada herhangi bir bıyığın kendi bıyığıyla karşılaştırılmasını her zaman bir haksızlık, daha da kötüsü, bir aşağılama saymıştı, ama Cumali’nin bıyığı önünde saygıyla eğildi.

“Maşallah ki maşallah!” diye haykırdı. “Bu bıyık benzersiz bir bıyık, çifte çengelli bir bıyık! Ben böyle bıyığa türkü yakarım!”

Dükkândakiler bu yansız övgüyü gönülden alkışladılar, yalnız pehlivan Kara Hacı yansızlığının tam ölçüsünü almak istedi.

“Yani şimdi Cumali’nin bıyığı seninkinden de üstün mü diyorsun?” diye sordu.

Hacizzet Ocak, ağzı açık, Cumali’nin bıyığına bakmaktaydı.

“Yoksa bundan kuşkun mu var? Elbette üstün,” dedi. “Ama Cumali’nin bıyığı göğe bakıyor, benimki toprağa: ben ozanım.”

Tuhafiyeci Cemal sözleri hep kıyıcığından anlamakla ünlüydü, bir kez daha doğruladı ününü.

“Yerden göğe haklısın,” dedi. “Bu bıyığın her bir yarısından beşer bıyık çıkar.”

Berber Ziya uzakta durmuş, çabasının ürününün yarattığı etkiyi mutlulukla izliyordu, bu sözü duyunca yüzünü buruşturdu, ağır ağır ilerleyerek halkanın ortasına geldi.

“O dediğin bir şey değil,” dedi, sonra, hayranlara nicelikten çok daha ağır çeken niteliği göstermek ister gibi, parmağını Cumali’nin bıyığına doğru uzattı, “Daha iyi bakın,” diye ekledi.

Dediği gibi yaptılar: bu bıyık doğaüstü bir dönüştürücü güç mü kazanmıştı, neydi, Cumali’nin yüzü birden değişivermiş, dudaklarından gözlerine, kaşlarından alnına ve çenesine, tüm yüzünün üstüne, eski görüntüsünden çok da uzak olmayan, ama alabildiğine etkileyici bir başka yüz yerleşmişti, aynı zamanda, tüm yüzden, gözleri kör edecek bir ışık gibi, elle tutulacak ölçüde somut bir sonsuz güç, bir karşı konulmaz erkeklik anlatımı yayılmaktaydı.

Bunu Berber Ziya’dan sonra ilk Âşık Hasreti ayrımsadı, tepeden tırnağa titredi.

“Haklısın, bıyığa bakmaktan yüzü göremedik,” diye kekeledi, Cumali’nin bıyığıyla yüzüne daldı gözleri, sonra yanındakilere döndü. “Siz hiç böyle yakışıklı bir adam gördünüz mü? Bu Berber Ziya bir şeytan, ya da berberlerin piri!” diye ekledi.

Fotoğrafçı Kör Ümmet, hiç böyle bir alışkanlığı olmamakla birlikte, kaytan bıyığını burmak gereksinimini duydu, sayıklar gibi, üç kez üst üste, “Heye, heye, heye,” diye yineledi; “bıyık başka bir bıyık, adam da başka bir adam.”

Tuzsuz Vaysal, kan kardeşlerine yakışacak biçimde, hiçbir şey söylemeden, ayaklarının ucunda yükselerek dostunun yanaklarını öptü, sonra gene sessizce yerine oturdu.

Cumali, biraz şaşkın, biraz utanmış bir durumda, usulca kalktı, aynanın önüne gitti, yüzünü iyice yaklaştırdı, uzun uzun baktı yeni imgesine, ne diyeceğini bilemedi: böylesine büyük bir bıyık olamazdı, düşünülemezdi bile! Bu nedenle, bu bıyık bir yerlerden getirilip ağzıyla burnunun arasına, eski bıyığının üstüne yapıştırılmış gibi geldi ona, gerçekten kendi bıyığı olduğuna inanamadı. Bir süre, öyle kımıldamadan baktıktan sonra elini korka korka bu bıyığa doğru götürdü, orasından burasından çekiştirdi: kendi bıyığıydı. Bu kez de yüzünün bayağı değişmiş olduğunu ayrımsadı, elleriyle alnını, yanaklarını, çenesini yokladı: yüz de kendi yüzüydü. Derin bir soluk aldı. Berber Ziya da, bütün coşkusuna karşın, dönüşümü fazla büyütmemek gerektiğini söyledi: hiç kuşkusuz, bıyık büyümüş, parlamış, dikleşmişti, yüzü de ışıldar gibiydi, ama bıyığı kadar saçlarının yeni biçiminin de etkisi vardı bunda; ayrıca, yeni yüz eski yüzle tüm bağlarını koparmış olsa, başta kendisi olmak üzere, herkesin düşüp bayılmış olması gerekirdi. “Hayır, o kadar da değil! Ortada şaşılacak bir şey yok!” diye bağladı Berber Ziya. Cumali de başıyla onayladı. Gene de, herkesin böyle büyülenmiş gibi gözlerini üzerine dikmesinden, bitmek tükenmek bilmeyen övgülerden sıkılıp çıktıktan sonra, nerdeyse yürümekte bile zorlandı, bıyığını düşürmekten korkar gibi, çekine çekine bastı yere, yeni bıyık dünyayla bedeni arasında bir duvar oluşturuyormuş ya da, daha kötüsü, kendisi büyümüş de dünya küçülmüş gibi bir duyguya kapıldı. Yürümesine yürüyordu, herhangi bir yerinde herhangi bir ağrı da duymuyordu, ama ayaklarında uzun zamandır giyilmediğinden çarpılmış, üstelik fazlasıyla dar bir ayakkabı varmış gibi hem ağır, hem de zor ilerliyordu. Tuhaf bir korku düştü içine. “İnşallah sonu kötü gelmez!” diye söylendi.

Berber Ziya’nın dükkânındakiler, Âşık Hasreti, arzuhalci Boranoğlu, tuhafiyeci Cemal, fotoğrafçı Kör Ümmet, Kara Hacı, Küpçüler’in Hacasan, hâlâ kendilerine gelememişlerdi. Aralarına sonradan katılanlara yaşadıkları tansığı anlatıp duruyor, ancak bir türlü inandıramıyorlardı, Hacizzet Ocak sorunu Âşık Hasreti kimliğiyle çözmeyi düşündü, ama, şaşkınlıktan mıdır, nedir, tek dize doğmadı içine. Gene de umutsuzluğa düşmedi.

“Bugün olmazsa, yarın, yarın olmazsa, öbür gün, bu bıyığın türküsünü çıkaracağım,” dedi, “uzun, çok uzun bir türkü, say ki bir destan.”

II

Cumali kapıdan içeri girer girmez, Bedriye abla zorlu bir kahkaha kopardı; yüzünün ortasında düşünülemeyecek ölçüde kocaman ve parlak bir bıyık, dudaklarında belli belirsiz bir gülümseme, sünnet çocukları gibi tek tek basarak kendisine doğru ilerlediğini görünce, daha bir yükseldi kahkahası. Ama iyice yaklaşıp beline sarılmak isteyince, birden kesiverdi gülmeyi. Kınalı ellerini Cumali’nin alabildiğine büyümüş bıyığına doğru uzattı, parmaklarının ucuyla dokundu, tehlikeli bir hayvana dokunmuş gibi, hemen geri çekti. “Allah Allah! Koca bir bıyık!” diye söylendi. “Hiç gerçeğe benzemiyor, ama koca bir bıyık!” Bir süre, şaşkınlık içinde, hiçbir şey söylemeden, kocasının yüzüne baktı. Elinden tutup pencerenin önüne götürdü onu, yüzünü bir süre de orada, batmak üzere olan güneşin sarı aydınlığında inceledi, inceledikçe bir tuhaf sıkıntı çöktü içine: Cumali eskisinden de yakışıklı, eskisinden de güçlüydü belki, ama, yüzüne bıyıktan başlanarak bakılınca, uzaktan Cumali’yi andıran bir yabancı gibi görünüyor, iyice yaklaşılıp da örneğin alnından ya da çenesinden bıyığına doğru ilerlenince de güzel yüz ortadan ikiye bölünmüş gibi bir duygu uyandırıyordu insanda.

“Cumali, ne oldu sana böyle? Çok değişmişsin!” dedi.

Cumali, kocaman bıyığına karşın, suçlu bir çocuk gibi sarardı.

“Bana da öyle gelmişti,” dedi, “hem saçım, hem bıyığım değişti de ondan böyle oldu herhalde.”

“Herhalde,” diye doğruladı Bedriye abla. “Ama başka bir adam olmuşsun; gülünce de bir acayip gülüyorsun.”

Cumali elini içgüdüyle ağzına doğru götürdü, sonra gülümsemeye çalıştı.

“Peki, daha yakışıklı olmamış mıyım?” diye sordu. “Berber Ziya’nın orada herkes öyle söyledi.”

“Berber Ziya, Berber Ziya, Berber Ziya,” diye söylendi Bedriye abla, sonra o da gülümsemeye çalıştı, ellerini kocasının dizlerine bastırarak yüzünü yüzüne yaklaştırdı, iyice yakından baktı, “Doğru, eskisinden de yakışıklı olmuşsun, ama, nasıl söylemeli, sanki yaşlanmışsın, bir de, nasıl söylesem ki, buralı değil gibisin,” dedi, hiçbir açıklamada bulunmadan mutfağa gitti.

Bedriye abla o akşam mutfakta her zamankinden daha fazla oyalandı; çıktıktan sonra da, çıngıraklı kahkahasıyla ortalığı çınlatacak yerde, olmayacak bir kusur işlemiş de sözün bu kusura getirilmesinden korkuyormuş gibi tedirgin davrandı. Kocası güldüğü ya da gülümsediği zaman, başını başka yana çevirdi hemen, “Çok tuhaf, gülmesi insanı ürkütüyor,” diye düşündü her seferinde. Yatakta da her gece ilk ve son kez yapıyormuş gibi bir tür esrime içinde giriştiği edime zorunlu bir görevi yerine getirir gibi, sırf âdet yerini bulsun diye, gönülsüzce başladı, öyle de bitirdi. Neden, bilmiyordu, ama Cumali’nin o Berber Ziya denilen adama hiç gitmemiş olmasını yeğlerdi. Cumali’nin bıyığının başkalarınınkinden daha büyük olmasında bir kötülük yoktu kuşkusuz, hatta, bu bıyıkla birlikte, yüzüne anlatılmaz bir güzellik geldiğine göre, bunun iyi bir şey olduğu da düşünülebilirdi; ama, ne olursa olsun, eve yeni bir can gelmiş de bundan böyle yaşamında önemli bir yer tutacakmış gibi bir tatsız önsezi vardı içinde, dönüp dolaşıp yeniden kafasına takılıyordu. Bir türlü uyuyamadı, yatağında bir o yana, bir bu yana dönüp durdu. Horozlar öterken, Cumali’nin de uyamadığını ayrımsadı. Ama o hep sırtüstü yatıyor, yalnız, arada bir, elini usulca bıyığına götürüp gene usulca geri çekiyordu.

“Sen de mi uyuyamadın?” diye sordu.

Cumali Bedriye ablanın bir sorusu karşısında belki ilk kez yalana başvurdu: yeni uyandığını söyledi; kafayı bıyığa mı taktığını sorunca da ilk yalana bir yalan daha ekledi.

“Yok, bıyığın nesine takayım ki?” dedi bitkin bir sesle.

Sesi bile yalanını ortaya koyuyordu. Uyuyabilmek için bu bıyığı usundan çıkarması gerekirdi, bıyıksa, unutulamayacak kadar büyüktü. Şu var ki, uyku kaçırması için ille de insanın kendi yüzünde olması gerekmiyordu: işte Bedriye de uyuyamamıştı. Karnını doyurup kapıdan çıkınca, nerdeyse tüm kasabanın o gece uyku uyumadığını gördü: zemherinin bıçak gibi ayazına karşın, millet sokağa dökülmüştü.

Tuzsuz Vaysal sekide oturmuş kendisini bekliyordu. Karşı sekide de genellikle gençlerle yüz göz olmaktan kaçınan Hacarifa, dünürü Hasan Hüseyin çavuşla karşı karşıya sigara tüttürmekteydi. Dövdüye Ahmet, muhtar Hacı Fakı, Köyneksizler’in Geylani, Takavutlar’ın Bilal, Cırık Hasan, kısacası semtin belli başlı erkekleri onların çevresine toplanıp yere çömelmişti, onların iki yanına irili ufaklı çocuklar, kimileri kasabanın ta öbür ucundan gelmiş delikanlılar toplanmıştı. Bütün ağızlardan aynı zamanda, gümbür gümbür “Maşallah”lar yükseldi, dik kayalara çarpıp da yankılanır gibi, birkaç kez yinelendi. Cumali, yüzü kıpkırmızı, öylece dikilip kaldı eşikte. Gözlerini üzerine dikilen gözlerden kaçırmaya çalışırken, tüm pencerelerden komşu kadınların kendisine baktıklarını gördü. Bu sırada, Hacarifa sarma sigarasını eşiğe atıp ayağının altında ezdi, ortalığı gıcırtıya boğarak yanına geldi, elini omzuna koydu, uzun uzun inceledi yüzünü, arkasından, Cumali’nin hiç görmediği bir yumuşak gülümseme yayıldı yüzüne.

“Arslan oğlum, çok güzel olmuş,” dedi. “Akşam neden gelip babana göstermedin ki? Yakışmış ki yakışmış!”

Duvar diplerinde çömelen adamlar, ortak bir buyruğa uyar gibi, doğrulup kalktılar, ağır ağır yaklaşıp babayla oğulun çevresinde toplandılar. Geylani bir adım öne çıktı.

“Yakışmış da söz mü, gözünü yediğim, önce şu bıyığın kendisine bak!” dedi. “Bu bıyık Allah’ın bizlere bir armağanı!”

Hacarifa, herkesle yüz göz olmaktan hoşlanmazdı, hayranlık gösterilerini kısa kesmek istedi. Dükkânın anahtarını oğlunun eline tutuşturdu.

“Neyse, git, dükkânı aç!” dedi.

Cumali, yanında Vaysal, ağır ağır uzaklaşırken, sesini seçemediği bir çocuğun “Arkadan bile görünüyor!” diye haykırdığını, Dövdüye Ahmet’in karısı Habibe bacının da, herhalde pencereden pencereye, “Bedriye! Kocana kurşun dök!” diye seslendiğini işitti.

Hacarifa, oğlunun yeni bir yürüyüşle, ağır ağır uzaklaşmasını gururla izledi, Hasan Hüseyin çavuşa biraz daha yaklaştı, damadının bıyığının arkadan da göründüğünü ayrımsayıp ayrımsamadığını sordu.

“Gördüm, görünüyor,” dedi Hasan Hüseyin çavuş. “Rahmetli Topal Hacı’nınki de görünürdü: Murtaza’da arkadan çekilmiş fotoğrafı da var.”

“Fotoğrafı da var, doğru, ama o nerde, bu nerde!” dedi Hacarifa. “Rahmetli Topal Hacı yürürken sağ ayağını attı mı iki karış yükselir, sol ayağını attı mı iki karış alçalırdı. Bıyığına bakmaya fırsat mı kalırdı?”

“Doğru, orası da öyle,” dedi Hasan Hüseyin çavuş, sonra, var gücüyle, “Ula it dölleri, adamı rahat bırakın!” diye seslendi, Cumali’nin ardından ilerleyen çocuk sürüsünü durdurdu böylece.

Ama o sabah sokaklar her zamankinden birkaç kat daha kalabalıktı. Her sokağın köşesinde, gözleri büyük büyük açılmış çocuklar parmaklarıyla Cumali’nin bıyığını gösterdiler. Beklenmedik zamanlarda, beklenmedik yerlerden, beklenmedik adamlar çıktı. Kimileri, yerlerinden kımıldamadan, öyle durup baktılar yalnızca; kimileri, duvar diplerinde, ellerini göğüslerine götürerek, “Merhaba, uğurlar ola!” dediler; kimileri, genellikle yaşlılar, ikişer üçer, yolun ortasına çıktılar, Cumali, bilinmedik bir töremin kutsal devinimlerini gerçekleştirir gibi, ağır ağır yaklaşırken, üç sokak öteden duyulacak hayranlık çığlıkları kopardılar, geldiler, haberi kimden öğrendiklerini belirttikten sonra, bıyığı yakından incelediler, hiç böyle bir bıyık görmediklerini söyleyerek Cumali’yi kutladılar; kimileri anlaşılmaz dualar okuyup bıyığa doğru üfleyerek, “Maşallah! Tanrı nazardan saklasın!” dediler. Cumali’nin gözleri yaşardı. Gene de sıkılıyor, bir an önce dükkâna ulaşmak istiyordu. Ama bedeni dün bu zamankine göre dört kat daha ağırdı sanki, bıyık geriye mi çekiyordu, neydi, bir türlü hızlanamadı.

“Kim bilir, çarşı nasıldır?” dedi Vaysal’a, içini çekti.

Çarşıda kalabalık çok daha yoğundu. Üstelik, onlar görününce, yürüyenler oldukları yerde durdular, dükkânlarda oturanlar ya da alışveriş edenler pazarlığı yarıda kesip kaldırıma çıktılar. Biraz şaşkın, biraz mutlu, “Cumali, uğurlar ola!” dediler. Yolunu kesip konuşanlar, bıyığın çok yakıştığını söyleyenler oldu. Cumali, kızara bozara, zor duyulan bir sesle, tek sözcüklük yanıtlar verip yürüdü. Sonra, birdenbire, arkadan bir çift güçlü kol sarıldı beline. Hızla geriye döndü: karşısında, kasabanın delisi Adem, bacaklarını iki yana açmış, elleri belinde, alaylı alaylı gülümsüyordu.

“Cumali, sen misin?” dedi. “O dediler de inanmadım. Nerden buldun bu zembereği?”

Çevrelerinde herkesin ağzı kulaklarındaydı, Cumali gene kızardığını duydu.

“Büyüttük işte,” dedi.

“Yok, hayır, sen büyütmedin, o geldi, cak deyip kondu,” dedi Adem.

Cumali güldü.

“Yok, yok, büyüttük,” diye yanıtladı.

“Öyleyse ver parasını,” dedi Adem, gölgeliksiz kasketini başından çıkarıp önüne uzattı, “ben anlamam, ver parasını!”

Gördüğünün parasını istemek Adem’in eski huyuydu, ama azı çoğu bilmezdi, Cumali cebinden bir beş kuruş çıkarıp kasketin içine attı.

Dükkânda, saatin dokuz buçuğa geldiğini görünce, şaşırdı: her zamankinden bir saat geç gelmişti. “Millet bizi çok oyalamış,” diye söylendi; devinimlerinin ağırlaştığını düşünmedi. Ama bıyığın büyük ağırlığını hep duyuyordu. Çok da yorgundu. Kimi dükkânın önünde, kimi içeride, bıyığının çok görkemli olduğunu söyleyen, “Maşallah, nazır değmesin!” diyen komşu ve dostlara yanıt vermek bile gözünde büyüyordu. Bereket, müşteriler hayranları biraz uzaklaştırdı. Bir köylüyle karısı beşer metreden üç ayrı basma, on metre kaput bezi aldı; ama basmalardan çok, yüzüne bakıyorlardı; hele köylü kadının sürekli bıyığına bakması sanki başka yerlerine bakılıyormuş gibi rahatsız etti Cumali’yi; Kefensiz’in Mustafa da şalvarlığını seçerken, kumaştan çok bıyıktan sözetti; en sonunda kumaşı keserken, tanıdık bir ses, “Bizim küçük kıza fistanlık alacağım, üç bıyık boyu yeter mi?” dedi. Cumali başını kaldırdı, Hacizzet Ocak’ı gördü, “Ocağı yanası,” diye söylendi.

Bu sırada Hacarifa dükkâna girdi.

Dükkânın önündeki kalabalığı müşteri kalabalığı sanarak sevinmişti, insanların daha çok Cumali’nin bıyığını görmek için toplanmış olduklarını anlayınca, sevinci alan değiştirdi: biricik oğlunun görkemli bıyığının böylesine hayranlık uyandırması bir kez daha koltuklarını kabarttı. Övgüler karşısında, hem de kaç kez, “O kimin oğlu ki!” diyerek hoşnutluğunu belli etti. Hacizzet Ocak, aldığı fistanlığı koltuğunun altına sıkıştırırken, Cumali’nin benzersiz bıyığını ilk gören birkaç ayrıcalıklıdan biri olduğunu, ancak, dün akşam gözlerine inanamadığından, bir de gündüz gözüyle burada görmek için fistanlığı bahane edip geldiğini söyleyince, gururla gülümsedi, “Doğrusun, ben de hiç böylesini görmedim,” diye onayladı. Ama, dükkânı meraklılar doldururken, müşterilerin gittikçe seyrekleştiğini, kadınlarınsa hiç uğramadıklarını ayrımsamakta gecikmedi. Cumali’ye bıyık onuruna bir günlük izin verdi.

Cumali, sabahtan beri, öyle çok insanla karşılaşmıştı ki, artık bıyığını görmeyen kalmadığını, dolayısıyla çarşıdan örneğin iki gün önce olduğu gibi, fazla dikkat çekmeden, rahat rahat geçebileceğini düşünüyordu. Ama insanlar gene dükkânların önüne çıktılar, gene yürürken durdular, yüzlerinde bir mutluluk gülümsemesi, uzun uzun baktılar. İlkokuldan iki arkadaşı, Kunduracı Ayvaz’la aktar Yakup yolunu kesti, Kunduracı Ayvaz, “Dur, sana bir bakayım,” dedi, uzun uzun baktı, sonra, şaşkın, düşünceli, “Çok değişmişsin! Çok değişmişsin!” diye yineledi. Birkaç tanıdık daha yaklaştı, onlar da “Çok yakışıklı olmuşsun,” dediler. Ayvaz, bir şeylerden ürkmüş gibi, titrek mi titrek bir sesle, “Maşallah! Maşallah! Maşallah!” diye yineledi, sonra tahtaya vurur gibi aktar Yakup’un omzuna vurdu. Cumali arkadaşını epeydir görmemişti, konuyu değiştirmek istedi, ama sanki bir aşılmaz uzaklık, bir görünmez duvar girmişti araya, sıradan şeyler konuşmalarını önledi, Ayvaz da, Yakup da tüm sorularını geçiştirdiler. Kalabalık büyümeye başladı. İnsanlar, yüzlerinde mutlu bir hayranlık, öyle durup önce bıyığına bakıyor, sonra başından ayaklarına doğru tüm bedenini süzüyor, gene gözlerini görkemli bıyığa dikiyorlardı. Cumali izin istedi. Daha üç dükkân boyu gitmeden, Kunduracı Ayvaz gene yolunu kesti. Gülümsedi, ama yüzünde ve devinilerinde bir kaygı, bir ürkü seziliyordu.

“Yürüyüşün bile değişmiş, kendine dikkat et,” dedi Ayvaz.

“Yani nasıl?” dedi Cumali.

“Bilmiyorum,” dedi Ayvaz, bir süre daha baktı bıyığa, üşümüş gibi büzüldü, “Sonu hayırlı gelir inşallah! Şimdi bana eyvallah,” diye fısıldadı, geldiği yoldan geri döndü.

Cumali eve dönüp biraz uzanmak düşüncesindeydi, ama birden düşünce değiştirdi, Berber Ziya’ya gitmeye karar verdi, adımlarını olabildiğince sıklaştırdı. Köprübaşı’ya, Berber Ziya’nın dükkânının önüne geldiği zaman, halk camiden çıkmaktaydı. Hemen içeriye girdi. Dükkân yükünü almıştı, dumandan göz gözü görmüyor, herkes yüksek sesle konuşuyordu. Berber Ziya tıraş makinesini ve tarağı elinden atarak kendisine doğru koştu.

“Yahu, nerelerdesin?” dedi soluk soluğa. “Aldın gittin, bir daha görünmedin. Senin oraya gelecektim, dükkânı bırakıp gelemedim. Neyse, dur bakayım şuna!” İyice baktı olduğu yerden, sonra yanına geldi, burnu burnuna değecek ölçüde yaklaştı, geriye çekildi, bir daha baktı. “Arslanım benim, azıcık dağılmış, çok değil, ama dağılmış işte, Ziya abisinin tarağını istiyor.” Parmağını bıyığa doğru uzattı. “Bundan böyle her sabah dükkâna giderken bana bir uğrayacaksın. Tamam mı?”

“Tamam, olur,” dedi Cumali, ancak sözün kendisine mi, yoksa bıyığına mı yöneldiğini pek de kestiremedi.

Hacı Leylek’te kasabanın tek hekimi Besim beyin kardeşi Şahin oturmaktaydı, Berber Ziya onu kaldırıp Cumali’yi oturtmayı göze alamadı, ama makinesini şaşırtıcı bir çabuklukla işletti. Dükkânda makine ve makas sesinden başka bir şey duyulmaz oldu: konuklar, belki Berber Ziya’yı oyalamaktan korktukları, belki böylesine görkemli bıyığın önünde gevezelik etmeyi saygısızlık saydıkları için, sessiz sessiz oturdular yerlerinde, arada bir, hayranlık içinde, Cumali’yi süzmekle yetindiler. Hacı Leylek’e yerleşme sırası Cumali’ye geldi, Berber Ziya, sanki beceremezmiş gibi yardım etti. Sonra, kendisi, Cumali ve bıyık tek bir varlık oluşturuyorlarmış, Cumali’yle bıyık uzakta bulunduğu sürece, kendi durumunu bile bilemiyormuş gibi,

“De bakalım: nasılız?” diye sordu.

“Vallahi, yorgunum,” dedi Cumali. “Sanki sırtıma bir değirmen taşı yüklemişler.”

Berber Ziya, “Hele bismillah!” deyip ıslak, biraz da yapışkan parmaklarıyla bıyığı ovmaya girişmişti, yanıtı çok doğal karşıladı.

“Olacak o kadar, dudakla burun arasında öyle durduğuna bakma, iyi bıyık ağır çeker,” dedi, elini havluda kurulayıp bıyığı incecik bir tarakla taramaya başladı, “Peki, millet bizimkini nasıl buldu?” diye sordu.

“Herkes beğendi,” dedi Cumali.

“Yenge de beğendi mi?”

“O da beğendi,” dedi Cumali, aynı anda Adem’in nitelemesi geldi usuna, “Adem de zemberek dedi,” diye ekledi.

“Kime? Bizimkine mi?”

“Heye, bizimkine.”

Berber Ziya, tarak elde, el çenede, öyle durup düşündü bir süre, yüzünü buruşturdu.

“Deli işte, ne olacak?” dedi. “Ne zembereği, kardeşim, sustalı bu, ya da, Âşık’ın dediği gibi, çifte çengelli. Her kafadan bir ses çıkıyor işte. Dün de, sen caminin önünden geçerken, Kara Hafız görmüş, mübareğin her çengeline bir adam asılır demiş. Olur mu, yahu! İlle de bir yerlerden birilerini sallandıracak bunlar!” Birkaç kişi güldü. O hiç gülmeden işini sürdürdü, sonra, birdenbire, ön ayaklarını hafiften kaldırarak, Hacı Leylek’i Cumali’yle birlikte arkaya döndürdü, herkese meydan okur gibi, “İşte burada, inanmayan gelip baksın!” dedi.

Konuklar, hep bir ağızdan, “Helal, vallahi helal!” dediler.

Cumali işinin bittiğini düşünerek kalkmaya yeltendi, aynı anda sırasını bekleyen eczacı Nebi bey de yerinden doğruldu; ancak Berber Ziya görkemli bıyığı kolay bırakacağa benzemiyordu.

“Otur, otur,” dedi, yüzünü yeniden aynaya çevirdi. “Herkes seni tanımadığını söylüyor, bunu sana da söylediler mi?” diye sordu.

“Heye, söylediler,” dedi Cumali, “herkes şaştı. Ayvaz’a bakarsan, yürüyüşüm bile değişmiş.”

Berber Ziya gene horgörüyle yüzünü buruşturdu.

“Bunlar tümden hıyar,” diye homurdandı, “tümden hıyar turşusu! Hey, Allahına kurban olduğum, şu bıyık kimi değiştirmez ki?”

“Yürüyüşü de değiştirir mi?”

“Heye, yürüyüşü de, oturuşu da, yatışı da değiştirir! Allahını bile değiştirir adamın!”

Berber Ziya, arada bir konuklarının tanıklığına da başvurarak, Cumali’yi her şeyin doğal, olağan, hem de yolunda olduğuna inandırdı, eve dönmek üzere dükkândan ayrılınca da bir süre yanında yürüdü, geceleri sırtüstü uyumasında ve sabahları dükkâna gitmeden kendisine uğramasında yarar bulunduğunu söyleyerek uğurladı onu.

“Hiçbir şeyi kafana takma,” dedi. “Böyle bir bıyık karşısında bu gördüklerin az bile!”

Akşam, evinin kapısında, Bedriye abla kendisini güler yüzle karşılayıp kapı kapanır kapanmaz boynuna sarılınca, Cumali de iyice inandı buna.

Bedriye abla, o sabah, insanların coşkusunu gördükten sonra, ilk ürküntüsünü büyük ölçüde yenmişti; sonraki günlerde, arada bir, özellikle sabahları, kocasının uyuyuşuna bakarken, sanki bıyık birdenbire havalanarak onu da alıp gidecekmiş gibi, bulanık bir ürküntüye kapıldı, bir de Cumali’nin bu koca bıyıkla gülmesini hiç sevemedi, gene de gittikçe daha çok benimsedi kocasının görüntüsünü; dahası, bundan bir övünç payı çıkararak komşu gelinleri üstünlüğü altında ezdi. Gelinler, canını sıkmak amacıyla, genç kadınların her yanda Cumali’yi görmek için pencerelere üşüştüklerini söyledikleri zaman, “Onların yerinde olsam, ben de öyle yapardım: herif gerçekten çok yakışıklı,” diye yanıtladı; kapı önünde komşularla söyleşirken, Cumali sokağın köşesinde görününce, “Şu gelene bak, şu gelene! Bıyığına kurban olduğum, senin eline su dökecek erkek mi var şu memlekette!” diyerek düşman çatlattı. Her gün, sabaha karşı, kapının önüne döktüğü iki kova sabunlu suyla da kanıtladı bunu.

Bedriye ablanın ardından, Hacarifa da işi gücü bırakıp Cumali’yle övünmeye başladı. Bir zamanlar, en büyük amacı onu okutup bir kaymakam, bir yargıç, bir hekim yapmaktı; bunun için elinden geleni ardına koymamış, öğüt vermiş, zılgıt çekmiş, dayak atmış, eve kapatmış, harçlığını kesmişti, çabalarının işe yaramadığını görünce de derinden derine kırılmıştı ona, yirmi beşinde kazayla kendini vuran büyük kardeşinin eşi Nayme gelinle oturmayı sürdürerek Cumali’ye yeni bir ev yaptırtması bile, bitmeyen öfkesinin bir belirimiydi belki. Ama şimdi, bıyık etkisini gösterdikten sonra, onunla hep güler yüzle, alttan alarak konuşuyor, yorulacak diye ödü kopuyor, okumuşlar arasında, okumuşlar gibi gülüp eğlenmesi için, işi kendisine bırakıp kahveye ya da dolaşmaya gitmesini söylediği bile oluyordu. Dünürü ya da arkadaşlarıyla giriştiği söyleşilerde de ikide bir “Ne yapalım, cevheri başka yerdeymiş,” diye yineliyordu. “Okumadı okumasına, ama şu memlekette onun kadar beğenilip sevilen bir okumuş gösterebilir misiniz?”

Bu gözleme karşı çıkmak zordu: hemen herkes, Cumali’nin benzersiz bıyığını onuncu, yirminci, yüzüncü görüşünde bile, elinde olmadan, ilk kez görüyormuş gibi davrandı: yürüyorsa durdu, oturuyorsa ayağa kalktı, uzaktaysa yaklaştı, fazla yakındaysa biraz açıldı, “Maşallah, Tanrı nazardan saklasın!” dedi. “Şuraya bak, sulak yerde büyümüş!” ya da “Maşallah, yerini sevmiş!” türünden sözler edenler de oldu ya insanlar Cumali’yle her karşılaşmalarında olağanüstüyle burun buruna gelmiş gibi titrediler. Kış bitti, bahar geldi, durum gene değişmedi: Cumali’nin her girdiği yerde havayı bir tuhaf titreşim sardı. Ama çevresinde olup bitenleri en az ayrımsayan Cumali’nin kendisiydi belki: sanki bıyık bedeninin çevresinde görünmez bir kalın tabaka oluşturarak devindiği ortamdan yalıtlıyordu onu. Bir gün, Tuzsuz Vaysal, geçtiği sokaklarda, kadınların, gelinlik kızların gizli gizli kendisine baktıklarını söyleyince, inanmak bile istemedi. Sonra, biraz gözünü açıp da aralanan kapıları, kıpırdayan perdeleri, kapıların ve pencerelerin gerisinde ak bürgülü kadınların ışıldayan gözlerini görünce, şaşırıp kaldı, “Allah Allah! Şu işe bak, avrat kısmı bıyığın nesine bakar ki!” diye mırıldandı. Bu işin gereğinden fazla büyütüldüğünü düşündü. Devinimlerinin eskisinden daha ağır, daha beceriksiz olmasını, sokakta yürürken sırtında yük taşırmış gibi bir duyguya kapılmasını da zaman zaman bu sürekli ilgiye yordu.

Ama Berber Ziya’nın dükkânında hiçbir zaman böyle bakmadı konuya: hemen her sabah, Berber Ziya’nın şimdi nerdeyse değişmez bir kalıba dönüşmüş olan “Arslanım benim, geldi işte!” sözcükleriyle karşılanıp da arkadaşlar evden kalkıp buraya gelmeyi kendisinden başka hiç kimse beceremezmiş ya da bıyık kendi başına gelmiş gibi, “Heye, geldi valla!” diye onaylayınca, kasları daha bir güçlenmiş, göğsü daha bir genişlemiş gibi bir duygu uyandı içinde. Aynı biçimde, Berber Ziya’nın alışılmış “Nasılız!” sorusunu “İyiyiz, Tanrı’ya şükür!” diye yanıtlarken de toplumsal bir görevi yerine getirdiğini duyumsadı. Sırasını gönüllü olarak Cumali’ye veren müşteriler de, Cumali’yi Hacı Leylek’e oturttuktan sonra, çevresini ağır ağır dolaşarak, bıyığı, yüz ve saçla ilişkisi içinde, önden, arkadan ve yandan, uzun uzun inceleyen, özenle sabunlayarak gündelik yaşamın kirlerinden arıtıp özenle yağlayıp parlatarak gündelik yaşamın donukluğu karşısında daha dayanıklı bir duruma getirdikten sonra, dakikalarca tarayan, buran, yeniden tarayıp yeniden buran, sonra, Hacı Leylek’i arka ayaklarının üstünde geriye çevirerek, “Ağalar, bakın da gözleriniz bıyık görsün!” diyen Berber Ziya da aynı duygular içindeydi. Uçları her iki yanda gerilmiş yaylar gibi aşağıya doğru kıvrılıp sonra dimdik yukarıya yönelen çifte çengelli karşısında, dükkânın her yanından yükselen hayranlık çığlıkları da her zaman doğruladı bunu:

“Nereden bakarsan, bak, hiç diyecek yok!”

“Böyle bıyık Kanuni’nin yeniçerilerinde bile yoktu!”

“Padişah bıyığı!”

Ne olursa olsun, bu dükkânda Cumali’nin bıyığının kusursuzluğu ve görkemi vurgulandı yalnızca. Müslüm dayıyla Topal Hacı’nın bıyıklarına bile dudak büküldü, Bismarck’ın, Nietzsche’nin bıyıklarını ananlara gülündü. Osman hoca bile Cumali’nin bıyığını nerdeyse kutsal bir nesne düzeyine yükseltti. Bu nedenle, ikide bir “padişah bıyığı” benzetmesine başvuran Enver Arslan’ın sözünü ağzına tıkadı: “Kardeşim, sen padişah bıyığının ne olduğunu bilmiyorsun!” diye kesip attı, sonra, sayısız örnekler anarak, tüm padişah bıyıklarının sırmalı yataklar üstünde loğusa kadınlar gibi sakalın üstünde yattığını, sakalınsa, tıpkı kavuk gibi, bıyığın düşmanı olduğunu, görkemini sıfıra indirdiğini anlattı. “Bana sorarsan, bir Yavuz’un bıyığı vardır, o da, o kırlangıç kanatlarıyla, daha çok takma bıyığa benzer. Bir de bizim Cumali’nin Anadolu bıyığına bak! Bak da ağzın uçuklasın!” diye bağladı.

Berber Ziya’nın dükkânında, Cumali’nin ünlü bıyığına bakıp hayran kalmak için, Cumali’nin Hacı Leylek’e yerleşmesine gerek yoktu artık: şimdi koca dükkânın her yanı Cumali’nin bıyığının irili ufaklı fotoğraflarıyla doluydu. Fotoğrafçı Eysan, olanak bulduğu her seferde, karşılığında hiçbir şey istemeden, Cumali’nin portrelerini çekip büyüterek bıyığının görkemini gözler önüne seriyor, fotoğrafçı Kör Ümmet boy fotoğraflarını çekerek bıyığın beden ve dünyayla oranını belirliyor, Berber Ziya’ysa, gerekince parasını da ödeyerek bu fotoğrafları topluyor; duvarları, ayna kenarlarını, hatta yelliği bu fotoğraflarla süslüyordu. Şimdi yelliğin üstünde Kolağası Mustafa Kemal’le eski kıta çavuşu Cumali Kırıkçı yan yana sallanmaktaydı. Kısacası, bir anlamda Cumali’nin bıyığına adanmış bir tapınaktı burası. Bu nedenle, şimdi eskisinden de kalabalıktı. Sabahın köründen akşamın koyu karanlığına dek, Hacı Leylek bir an bile boş kalmıyor, kasabanın gençleri, özenle büyüttükleri bıyıklarının hiçbir zaman Cumali’nin çifte çengellisine erişemeyeceği konusunda daha baştan uyarılmış olmalarına karşın, Berber Ziya’ya belbağlıyor, fazla ileri gidemeseler bile, hiç değilse düşlerinin bıyığı çevresinde başsız sonsuz söyleşilere katılmanın mutluluğunu yaşıyorlardı, çünkü, ne zamandır, tüm konuşmaların odağını Cumali’nin bıyığı oluşturmaktaydı burada.

Kasabanın genç kaymakamı Neşet Alyanak ilk kez tıraşa geldiği zaman da nerdeyse yalnızca Cumali’nin bıyığı konuşuldu.

Hiç kuşkusuz, kaymakam kapıdan girince, Hacizzet Ocak’la Osman hoca da içlerinde olmak üzere, herkes ayağa fırladı, kaymakam Hacı Leylek’in üzerine, kendileri kanepelere yerleştikten sonra da kimse ağzını açıp bir şey söylemeyi göze alamadı. Ama kaymakam Cumali’nin sözünü çoktan duymuştu; üstelik, aynı babayiğidin bunca fotoğrafını bir arada görüp de ondan söz açmamaya olanak yoktu. Bir kez daha söz ondan açıldı, ünlü bıyıklar anıldı. Kaymakam aynadan Hacizzet Ocak’ı izliyordu.

“Şu köşede oturan arkadaşın bıyığı da hiç yabana atılmaz,” dedi.

“Çok doğrusun, kaymakam bey, benimki de okkalı olmasına okkalıdır, ama yastık bıyıktır, yani hilelidir,” dedi Hacizzet Ocak.

“Neden hileli olsun ki?”

“Benimki yastık bıyıktır, efendim, kılının çoğunu sakaldan çalar.”

Kaymakam hiçbir şey anlamadı, ama anlamamış gibi görünmek istemedi.

“Tamam, şimdi anladım,” dedi.

Berber Ziya, bıyık dışında hiçbir şey yüksek sesle söylenmeye değmezmiş gibi, kaymakamın kulağına eğilerek Hacizzet Ocak’ın kasabanın en ünlü âşığı olduğunu, her şeyi kolayca türküye döktüğünü, ancak, çok istemesine karşın, Cumali’nin bıyığının türküsünü bir türlü çıkaramadığını söyledi. Kaymakam, gözleri hep aynada, sert ve güvenli bir sesle, “Yahu, âşık, şu dağ gibi bıyığın türküsünü neden çıkaramazsın ki?” diye sordu.

“Bilemiyorum, kaymakamım,” dedi Hacizzet Ocak, “ele gelir yerini bulamadım gitti, neresinden gireceğimi bilemiyorum.”

“Bence bir türküye herhangi bir yerinden girilebilir,” dedi kaymakam. “Hadi, bir de şimdi dene!”

Buyruk yüksek yerden gelince, Hacizzet Ocak yastık bıyığını avcuna alıp Âşık Hasreti havasına büründü. Ama, Berber Ziya tıraşı bitirdiği zaman, o hâlâ başlangıç dizesini aramaktaydı.

“Âşık, bizim türkü ne oldu?” dedi kaymakam.

“Kaymakamım, çıkaramadım, kusura kalma,” dedi Âşık Hasreti. “İstersen, seni söyleyeyim.”

Kaymakam güldü.

“Benim neyimi biliyorsun ki, söyleyesin? Sen Cumali’nin bıyığının türküsünü söyle bana,” dedi. Berber Ziya’nın parasını verip kapıya yöneldi, tam çıkmak üzereyken, geri dönüp Berber Ziya’nın yanına geldi. “Yarın öğleden sonra, bizim âşıkla Cumali’yi al, benim oraya gel, biraz laflarız,” diye fısıldadı.

Berber Ziya hazırola geçti.

“Baş üstüne, kaymakamım,” diye yanıtladı.

Ertesi gün, üçü de dükkâna en iyi giysileriyle geldiler. Berber Ziya önce Hacizzet Ocak’ı, sonra Cumali’yi tıraş etti, sonra kendi saçlarını iyice parlatıp dalgalandırdı, ensesindeki top saçı biraz daha kabarttı. Hükümet Konağı’nın yolunu tuttular. Kaymakam onları kapıda karşıladı. Ellerini coşkuyla sıktı. Cumali’yi elinden tutup pencerenin önüne götürdü, sağdan, soldan, önden, arkadan baktı, baktıkça şaşkınlığı arttı.

“Güzel, çok güzel,” diye mırıldandı. “Ben ömrümde böyle bıyık görmedim, resimlerde, fotoğraflarda, hatta düşümde bile görmedim.” Büyük bir coşku içinde, konuklarına yer gösterdi, kendisi de Cumali’nin karşısına oturdu, gözlerini bıyığına dikti, uzun süre, hiçbir şey söylemeden baktı öyle, neden sonra gülümsemeye başladı, “Evet, doğru, düşümde bile görmedim,” diye yineledi tutkulu bir sesle. Gene sustu, sonra, gene aynı tutkulu sesle, “Ama ben bu bıyığı tanıyorum, öteden beri tanıyorum: bu bıyık geleneksel Türk bıyığı, leventlerimizin, yeniçerilerimizin bıyığı, üç kıtada at koşturmuş atalarımızın bıyığı,” dedi. Arkasından, uzun ve karmaşık bir biçimde, sözlerinde çelişki aranmaması gerektiğini, Cumali’nin “şu gördüğümüz” bıyığının yüzyıllardır tüm Türk bıyıklarının olmaya yöneldiği, yani olması gereken bıyık olduğunu, belki de tarih içinde “ipi ilk Cumali’nin göğüslediğini”, bu nedenle kendisine ve kendisine yardımcı olanlara “minnet ve şükran” borçlu olduğumuzu, devletin de, yirminci yüzyılda, Anadolu’muzun bu cennet köşesinde, bu küçük ve şirin kasabada, en kusursuz biçimiyle ortaya çıkmış bulunan geleneksel Türk bıyığının üstüne titreyip ona her türlü desteği sağlamak zorunda bulunduğunu anlattı.

Üç konuğunun üçü de soluk bile almadan dinliyordu. Ancak son tümcede Âşık Hasreti kaymakamın sözünü kesti, bu kasabanın hiç de öyle küçük bir kasaba olmadığını, Kılıç Arslan’ın burada otağ kurduğunu, Battal Gazi’nin buranın Cahan’ına köprüler yaptırdığını, Maraş’la Antep’i gerçekte buranın yiğitlerinin kurtardığını, âşıklar âşığı Karacaoğlan’ın da en çok buranın kızlarına vurulduğunu belirtti. Kaymakam özür diledi, sonra Âşık Hasreti’den bu bıyığa bir an önce bu şanlı kasabaya yaraşır bir türkü yakmasını istedi. Ayrılırken, kapıda sıra bekleyen kasabalıların önünde, elini Cumali’nin omzuna koydu, ne zaman bir sorunu olursa, dosdoğru kendisine gelmesini söyledi, yanaklarından öperek uğurladı.

O gün, kahvelerde, dükkânlarda, sokaklarda, evlerde, tüm konuşmalar dönüp dolaşıp kaymakamın odasındaki dörtlü söyleşi üzerinde yoğunlaştı. Birçokları, özellikle Berber Ziya’yla Hacizzet Ocak’ın yarım yamalak açıklamalarından yola çıkarak Cumali’nin bıyığının kasabayı ayrıcalıklı bir konuma getiren olağanüstülüğünü vurgulayan değişik söyleşilere girişti. Ancak, görünüşe bakılırsa, olaydan en çok etkilenen Hacarifa’ydı, sokakta adımlarını daha bir güvenle attı, dükkânda, kahvede, geleneksel Türk bıyığının kökeninin nerede olduğunu göstermek istercesine, ikide bir apak bıyıklarını burdu, “Oğlanın cevheri başka yerdeymiş meğer, okumadı diye üzülüyordum, ama hiçbir okumuş onun geldiği yere gelemedi,” diye yineledi durdu. Herkes de gönülden onayladı sözlerini. Yalnız bir kişi, Dövdüye Ahmet, bu “cevher”in ne olduğunu sorunca, Hacarifa sinirlendi, uzun uzun düşündükten sonra, “Bunu bilmeyecek ne var, ortada, herkesin gördüğü işte, leventlik, erkeklik,” dedi.

Yaklaşık iki hafta sonra, Bedriye abla daha ilk doğumda oğlanı bulunca, bu da Cumali’nin “cevher”ine bağlandı. “Erkek adamın erkek çocuğu olur,” dediler. Kaymakam, hemen ertesi gün, yanında karısı, Cumali’nin kapısını çaldı, anneyle babayı kutlayıp bebeğin omzuna nalça gibi altın maşallahı taktı, sonra, büyük olayı duyar duymaz dükkânı bırakıp oğlunun evine