© 2015, Can Sanat Yayınları A.Ş. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Nisan 2015, İstanbul E-kitap 1. sürüm Ocak 2016, İstanbul Nisan 2015 tarihli 1. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Emre Taylan

Düzelti: Aylin Samancı, Ebru Aydın Mizanpaj: M. Atahan Sıralar

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Tasarım (www.lom.com.tr)

ISBN 978-975-07-3174-7

Bu kitaptaki Serkan Ocak’a ait fotoğraflar, fotoğrafçının izniyle kullanılmıştır.

Bu çalışma Kopenhag merkezli Niras ve Londra merkezli BBC Media Action’ın geliştirdiği, kaynağı DANIDA tarafından sağlanan Objective Araştırmacı Gazetecilik Programı tarafından desteklenmiştir.

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com

SİBEL ORAL

TOPRAĞIN ÖPTÜĞÜ
ÇOCUKLAR ADALETİ BEKLERKEN ROBOSKÎ

İNCELEME

SİBEL ORAL, 1979’da İstanbul’da doğdu. 2000’de günlük gazete ve dergilerde gazetecilik hayatına başladı ve bir süre sonra sadece kültür sanat alanında yoğunlaştı. Edebiyat söyleşileri ve yazılarını Taraf, Radikal ve Cumhuriyet Kitap’ın yanı sıra Milliyet Sanat ve Sabit Fikir dergilerinde sürdürdü. İlk kitabı Beni Beklerken 2006’da, ikinci kitabı Zayi “Harp ve Darp Ülkesinden Bir Selvi” 2011’de yayımlandı. Öyküleri Kar İzleri Örttü, Kısa Öyküden Çıktım Yola, Bu Sefer Mavi adlı kitaplarda yer aldı. Yazı ve söyleşilerine İstanbul Art News Edebiyat, kitap kritik sitesi K24 ve Cumhuriyet Kitap’ta devam ediyor.

www.sibeloral.com

Tüm Türkiye halklarına...

Fotoğraf: Serkan Ocak

“Gittiler; dağdan, taştan, o topraktan çekerek aldılar çocuklarını. Benim babam gitti, yeğenini aldı. Halama, yani kardeşine diyordu, ‘Ağlama, bir şeyi yok.’ Ama ölmüştü.”

Fotoğraf: Serkan Ocak

“Niye Adalet ve Kalkınma Partisi koymuş ismini? Sen adaleti yok ediyorsun. Hani Erdoğan diyordu: ‘Adalet, adalet, adalet... Bu ülkeye adalet veriyorum. Bu ülkede barış olacak.’ Hani?”

Fotoğraf: Serkan Ocak

“Oğlumun bedeni üstünde katır vardı, alev alev yanıyordu katır. Oğlum altındaydı. Ölmüştü.”

“Yılbaşında onlar keyiflerine bakıyordu...”

“‘Oğlum, deprem oldu,’ dedi babam.”

Fotoğraf: Serkan Ocak

“Kardeşçe yaşamaya çalıştık. Ayrımcılık da yapmadık.”

Fotoğraf: Serkan Ocak

“Gidiyorlar, çocukların parçalanmış bedenlerinin olduğu yere. Hâlâ ateş, hâlâ alevli olan bedenler var.”

“‘Biz mayın döşedik,’ demiyorlardı. Hayvanlar bastığında ya da insanlar bastığında, hayatını kaybettiğinde o bölgenin mayınlı olduğunu öğreniyorduk.”

“Başbakanın izni olmasaydı bu olmazdı.”

Fotoğraf: Serkan Ocak

“Devlet geldi, çevremize doldu. On beş gün bize mühlet verdi. ‘On beş gün içinde boşaltılmazsa köyünüzü yakarız, imha ederiz,’ dediler.”

Fotoğraf: Serkan Ocak

“Paramparça... Hepsi elsiz, kolsuz, ayaksız. Hepsi paramparça olmuştu. Sadece ayakları vardı. Bazılarının gövdesi vardı, ayakları yoktu, kafası yoktu. Bir-iki ceset bizim gruptan parçalanmamıştı. Diğerlerinin hepsi paramparça. İki amca oğlum vardı. İkisi de getirildi, biri ağır yaralıydı.”

Fotoğraf: Serkan Ocak

“Her türlü şiddet vardı. Dayak atarak evden alıyorlar. O şekildeydi. Bir keresinde babamın anlattığı gibi, tüm bedeninin üzerinde sigara söndürdükleri de oldu. Eve döndüklerinde görüyorduk. Yanmış, vücudu yanmış... Ve kesinlikle ayakta duracak vaziyette değil. Ayaklarından asıyorlardı, tavana asıyorlardı ayaklarından... O şekilde de işkence. Falaka onlar için iyi bir işkenceydi.”

Fotoğraf: Serkan Ocak

“Cenazeleri torbalara koyduk. Katırlara bindirdik, öyle getirdik. Kendi ellerimizle torbalara koyduk...”

“Seçim oldu mu, ‘Kürtler kardeşim, Kürtler dostum, Kürtler vatandaşım,’ diyor. Seçim bitti mi, ‘PKK’dir, teröristtir.’”

“Önce failleri istiyoruz. Yakalansınlar, cezalarını çeksinler. Yargıya çıksınlar. Sonra başbakan da özür dilesin. Bütün Kürt halkından, herkesten özür dilesin.”

Fotoğraf: Serkan Ocak

“‘Devlet halkını bombaladı,’ diye yazıldı. Bir sürü tartıştılar zaten, televizyonda da söylediler: ‘Devlet halkını bombalar mı?’ Bombaladı işte. Belli bir millet olduğunu, sivil olduğunu bildiği halde halkını bombaladı.”

Fotoğraf: Serkan Ocak

“Her bayram sabahı sofraya oturuyorduk abimle. Burada oturur, şakalaşırdık. Keşke eski günlerde olsaydık.”

Fotoğraf: Serkan Ocak

“Onu kaldırdım, bunu kaldırdım, ona baktım, buna baktım... Oğlumu gördüm. Harap içinde. Üç saat yaralı kaldı, üç saat... Ambulans gelmedi. Hiçbir şey gelmedi. Kimse...”

Fotoğraf: Serkan Ocak

“Nasıl bilmiyorlar? Bilmiyorlar, olur mu?”

Fotoğraf: Serkan Ocak

“Katleden devlet, cezayı ödeyen hep Kürtler, hep biz oluyoruz. Sanki biz katletmişiz gibi. Üstümüze üstümüze geliyorlar.”

Fotoğraf: Serkan Ocak

“Her şey değişti.”

Fotoğraf: Serkan Ocak

“Cenaze günü yakınlarımdan, öz akrabalarımdan, amca oğullarımdan kimlerin hayatını kaybettiğini mezar başlarında öğrendim. Çünkü soramadım kimler öldürüldü, kimler katledildi?”

“Burada bizler geçmişimizi tamamen unuttuk. Sadece o günün vahametini, o günün acısını, o günün korkunçluğunu hissediyoruz. Yani o günün korkunçluğu, vahşeti bütün geçmişteki güzel günlerimizi bize unutturdu. Bütün evleri gezseniz, bütün evlerde büyük büyük fotoğraflar, kaybettikleri yakınlarının fotoğrafları var. Bizim geçmişte yaşadığımız bütün güzel günlerimizi silip attı. Her şeyi attı.”

“Katliamdan sonra insanlar sürekli mezarlıktaydı. Sürekli mezarlıkta... Bütün günlerini...”

“İki sene önce, buradaki tugay komutanı, ismi de Abdullah, katliamda çocuklarını kaybeden babaları toplayıp, ‘Artık bu olayın peşine düşmeyin. Devlet öldürdü. Devlet benim. Ne yapacaksınız? Farz edin ki bir otobüste otuz dört-otuz beş kişi var. Otobüs kaza yapmış. Peşine düşmeyin. Ne yapacaksınız? Devlet yaptı, devlet öldürdü. Bitti gitti. Ne yapacaksın ki,’ dedi.”

I. BÖLÜM Bir Vicdan Yolculuğu

Bu kitapta en çok kullanılan kelimeler

katliam, kar, katil, katır, Kürt, ceset, cenaze, kol, bacak, sınır, ateş, bomba, işkence, korucu, falaka, adalet, vicdan, devlet, kahverengi, çocuk, adalet, karakol, insan, vicdan, Uludere, harçlık, poşet, insan, ceset, adalet, bomba, vicdan, devlet, ceza, Kürt, adalet, Roboskî, mezarlık, ceset, battaniye, kan, kar, katil, katliam, devlet, çocuk, adalet, adalet, vicdan, katliam, adalet, devlet, insan, Kürt, vicdan, adalet, adalet, adalet.

Bu kitap yazıldı, çünkü...

Tarih: 28 Aralık 2011

Yer: Şırnak Uludere, Beyaz Tepe Bölgesi

21.39: İlk bomba...

21.43: İkinci bomba...

22.02: Üçüncü bomba...

22.24: Dördüncü bomba...

Şırnak’ın Uludere ilçesindeki Roboskî (Ortasu) ve Bujeh (Gülyazı) köylerinden, kaçakçılığa (sınır ticareti) giden çoğu on sekiz yaşın altında, yirmi sekizi aynı aileden otuz dört kişi, Irak’ın kuzeyinden dönüşte “terörist zannedilerek” Türk Hava Kuvvetleri’ne ait savaş uçakları tarafından bombalandı.

Aslan Encü, Salih Ürek, Bedran Encü, Adem Ant, Erkan Encü, Şivan Encü, Vedat Encü, Muhammed Encü, Bilal Encü, Mehmet Ali Tosun, Savaş Encü, Orhan Encü, Celal Encü, Seyithan Enç, Fadıl Encü, Mahsun Encü, Şervan Encü, Yüksel Ürek, Cemal Encü, Cihan Encü, Serhat Encü, Salih Encü, Özcan Uysal, Nadir Alma, Hüseyin Encü, Nevzat Encü, Şerafettin Encü, Hamza Encü, Selman (Selim)Encü, Zeydan Encü, Hüsnü Encü, Selahattin Encü, Osman Kaplan, Abdulselam Encü

ve katırları parçalanarak öldüler...

Kurtulanlar vardı, ağır yaralılar vardı. Yaralılar için çağırılan ambulanslar gelmedi, gelemedi; yollar tutulmuştu. Birkaç saat sonra... yaralılar da öldü.

“Cesetlerin hepsi yanmıştı. Paramparça. Hepsi elsiz, kolsuz, ayaksız. Bazılarının gövdesi vardı, ayakları yoktu, kafası yoktu. Bir-iki ceset parçalanmamıştı. Diğerlerinin hepsi paramparça. İki amca oğlum vardı. İkisi de getirildi, ağır yaralıydı. Yolda hayatını kaybetti. Çok kan kaybetmişti. İki ayağı da paramparça olmuştu.”

Parçalanan cesetleri, karlarla kaplı kayalar arasından aileleri çıkardı. Katırlarla insanların etleri birbirine yapışmış, kaynamıştı. El ele tutuşarak ölenler vardı. Vücutları kapkaraydı. Kimyasal içeren bombaların etkisiyle yanmışlardı. Bazı cesetler, o gece, evlere erzak taşıdıkları çuvalların içine, bazıları battaniyelere sarıldı. Traktörlere yüklendi cesetler ve etrafa dağılan kol, bacakları... tanınmayacak haldeydiler; kimini kazağının renginden kimini kemerinin tokasından teşhis edebildi aileleri... Uzun boylu olanlar kısalmış, paramparça olmuştu.

Bu sırada Türkiye Devleti ve medyası susuyordu. Kimse bir şey yazmadı, ROJ TV ve DİHA’dan başka hiç kimse veremedi haberi... Herkes resmî açıklamayı bekliyordu. Resmî açıklamayı “devlet” yapacaktı. Devlet bu katliamı nasıl açıklayacaktı? On iki saat geçti. Resmî açıklama TSK’dan geldi:

Çeşitli kaynaklardan alınan istihbarat ve yapılan teknik analizler sonucunda, içlerinde örgüt elebaşlarının da bulunduğu terörist grupların bölgede bir araya geldikleri ve sınır hattındaki karakol ve üs bölgelerimize yönelik saldırı hazırlığı içinde oldukları anlaşılmış ve ilgili birlikler ikaz edilmiştir (...) Bölgenin teröristler tarafından sıkça kullanılan bir yer olması ve geceleyin hududumuza doğru bir hareketin tespit edilmesi üzerine Hava Kuvvetleri uçakları ile ateş altına alınması gerektiği değerlendirilmiş ve saat 21.37-22.24 arasında hedef, ateş altına alınmıştır.

Olaydan iki gün sonra, 30.12.2011 tarihinde, cuma namazı çıkışı, dönemin Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan’ın açıklaması geldi:

Oradaki ailelere başsağlığı dilerken, ölülerimize de Allah’tan rahmet diliyorum. Bu incelemeler neticesinde gerekli olan neyse bütün bunlar da yapılacaktır. (...) Kırk kişilik bir grubun olması daha önce Gediktepe ve Hantepe baskınlarında silahlar katırlarla taşınmasını hatırlatıyor. O zaman da niye bunlara müdahale edilmemişti denmişti. (...) Ama talihsiz bir netice, üzüntü verici bir netice. Maalesef işte, Uludere’deki üç köyün mensuplarının bu sigara kaçakçılığı vs. bu tür şeyi yapan bir grup... Bunların yarıya yakını yirmi yaş altı, diğerleri yirmi yaş üstü olan insanlardan oluşan bir gruptu. Burada otuz beş vatandaşımız böylece ebediyete intikal etti. Bir vatandaşımız yaralı... Tabii burada üzüntümüz bu noktada büyük... (...) Genelkurmay başkanı ve komuta kademesine bu konudaki hassasiyeti nedeniyle medyaya rağmen teşekkür ediyorum.

Aynı gün dönemin AKP Genel Başkan Yardımcısı Hüseyin Çelik, yaptığı açıklamada, “Uludere bir operasyon kazasıdır,” dedi.

Bu kitap, benim kitabım değil...

29 Aralık 2011 tarihinde katliamın haberi bizlere saatler sonra ulaştığında plastik sanatlarla ilgili bir basın toplantısındaydım. Katliamı, Twitter vasıtasıyla öğrenmiş, önce anlamamıştım. “Çocuklar,” diye yazıyordu herkes, “öldürüldü...” diye devam ediyordu cümleler... “Parçalanmışlar,” diyenler vardı. Ceylan Önkol’un fotoğrafındaki o bakışı gelmişti aklıma... Bu da öyle bir şey miydi? Ceylan Önkol gibi, Doğan Teyboğa gibi mi? Umut Furkan Akçil, Mehmet Uytun, Uğur Kaymaz gibi mi öldürülmüşlerdi? Onlar ve onlar gibi nice çocuklar gibi mi?

Yok, bu kez başka. Bir değil, üç değil... Gaz bombasıyla, kapsülüyle, kurşunla, panzerle değil... F-16 diyorlardı, bomba diyorlardı, ceset parçalarından bahsediyorlardı. Anlamamıştım, otuzdan fazla insan, çoğu çocuk... Nasıl olur? Google’a “Roboskî” yazdığımı anımsıyorum. Neresi olduğunu bilmiyordum.

Gazeteye gittim ve meslek hayatımın en zor günlerinden birini yaşadım. Battaniyelere sarılmış, çuvallara konmuş çocuk cesetlerinin fotoğraflarını gördüğüm o gün, sorumlusu olduğum sayfada başka şeyler olacaktı; sergi, konser haberi ya da belki dünyadaki sanat olaylarından bir tanesi... Hiçbir şey olmamış gibi sanat sayfası yapacaktım, yaptım da. Hiçbir şey olmamış mıydı? Olmamıştı. O günün akşamı bir de davet vardı üstelik. Hiçbir şey iptal edilmemişti. Hiçbir şey olmamış gibi yaşamaya devam edecektik.

Sonra yılbaşı gecesi... Taksim, Kadıköy, Beşiktaş rengârenkti. Tüm restoranların, kafelerin camlarında “Mutlu Yıllar” ve yılbaşı özel mönülerinin fiyatları yazıyordu. Sokaklarda ellerinde paketlerle dolu insanlar... İnsanlar yeni yılı mutlulukla, umutla karşılayacaktı.

O gece, Lars von Trier’in filmi Melankoli’yi izlemeye başladım. Filmin tanıtımında, “Melankolia adlı bir gezegen, şimdiye kadar güneşin arkasında saklı kaldığı yörüngeden çıkarak dünyaya doğru gelmektedir. Şimdi herkesin kıyameti kendisine göredir,” diyordu. Öyle miydi sahiden? Filmi yarıda bırakıp Twitter’ı açtım. Yılbaşı mesajları, mutlu yıllar Türkiye, vatana millete hayırlı, barış dolu... bla bla bla... Nasıl oluyordu? Türkiye nasıl mutlu olacaktı? Havai fişekler patlatılıyor, gökyüzü renkten renge giriyordu. O gece, katliamın olduğu gece, bombalar insanları parçalarken de böyle aydınlanmış mıydı gökyüzü?

En önemli haber kaynağım Twitter’a bakarken Radikal gazetesinden Serkan Ocak’ın bölgede olduğunu fark ettim. Oradaki durumla ilgili sürekli tweet’ler atıyordu. Hemen ona yazdım, orada neler olduğunu sordum. “Çok kötü Sibel, çok kötü,” diyordu. “Soğuk,” diyordu. “Acı,” diyordu. “Ağıtlar,” diyordu. Bu arada havai fişekler patlıyor, Türkiye yeni yıla mutlulukla giriyordu.

“Zaten yılbaşından iki gün önceydi. Şanlı şöhretli bir yılbaşı kutladılar. Biz öyle değiliz. Herkesin acısı bizim acımızdır. Amerika’da bir okulu basmışlardı hani, elli dört çocuğu katletmişlerdi. Bir hafta yas ilan ettiler. Bayrakları yarıya indirdiler. Ama bizim ülkemizde öyle bir şey yok. Yılbaşı kutladılar Roboskî’nin üzerinden... ‘Otuz dört PKK’liyi vurmuşuz,’ dediler.”

Aradan zaman geçti. Roboskî adalet bekledi. Diyarbakır Cumhuriyet Başsavcılığı “Taksirle ölüme sebebiyet vermekten” dolayı görevsizlik kararı vererek 11 Haziran 2013’te dosyayı Genelkurmay Başkanlığı Askerî Savcılığı’na gönderdi. Genelkurmay Askerî Savcılığı da sekiz ay sonra askerlerin bir kusurunun olmadığı sonucuna vararak soruşturma dosyasıyla ilgili takipsizlik kararı verdi. Katliamda ölenlerin aileleri ve avukatları karara itiraz etti, itiraz reddedildi. Bunun üzerine dosya Anayasa Mahkemesi’ne taşındı. Roboskî hâlâ adalet bekliyor.

Üç yıl geçti, üç yıl bitti. Bayram sabahları çocuklar anne babalarının elini öptü, yılbaşı geceleri kutlandı, okullara gidildi, karne harçlıkları alındı. Peki, orada ne oldu? O geceden sonra oradaki çocuklar, anne babalar, sağ kalanlar ne yaşadı? Ne yaşıyor? Bu soruları sıklıkla kendi kendime sordum.

İki yıldır bölgeye gitmek istiyordum. 2014 yılı başında paylaştığım bir tweet yüzünden iki ay boyunca sansür ve otosansür korkusuyla çalıştığım gazeteyle ilişiğim olaylı bir şekilde kesildi. “Sicili bozuk”, işsiz ve biraz da “ünlü” bir gazeteci olmuştum. Yurtdışından röportaj soruları geliyor, Türkiye’de neler oluyor, diye soruyorlardı. Yayımlama özgürlüğünü, medyada sansürü, iktidarın medyasını, Gezi Direnişi’ni ve Roboskî Katliamı’nı soruyorlardı. Gezi’yi biliyordum ama Roboskî? Onu da anlatıyordum anlatmasına ama yetmiyordu. Çünkü Roboskî’yi ezberden anlatıyordum, boşlukta bir yerden... Hiç gitmediğim, katliamdan öncesine kadar adını bile bilmediğim bir yeri nasıl da ezberden anlatıyor, adaletin tecelli etmesini bekliyorlar, diyordum aileler için. Öyle ezberden anlattıkça suçluluk duygum da artıyordu. Ve bir süre sonra bu kitabın yolculuğu başladı. Uçak biletimi alırken, bileti kesen görevliye ağız dolusu, “Şırnak,” derken kendimi çok mutlu hissettim, “hayatımın yolculuğu” diye düşünüyordum. Öyleydi; ama mutluluk yoktu aslında, suçluluk vardı...

Gitmeden önce kendi kendime yaptığım bütün planlar, sorduğum sorulara kendimce bulduğum yanıtlar boşlukta kayboldu. Herkes bilsin, okusun, kimse unutmasın istiyorum, tamam... Peki, bu yetecek mi? Asıl sorun şuydu: Nasıl yazacağım? Karşımda ağlayan annelerden gözümü kaçırıp öldürülen insanların duvardaki fotoğraflarına baktığımda, eşyalarına dokunduğumda, sofralarına oturduğumda... gördüklerimi nasıl yazacağım? Elektriksiz akşamları, bir tas yoğurdu, ekmek arasındaki beyazpeyniri... Nasıl yazılır ki? “Evet, yazıyorsun, zaten işin bu; haber yazmak, inceleme yazmak, roman yazmak. İşin bu zaten; yazmak...”

Roman yazdığınızda, şiir, öykü, makale yazdığınızda ya da röportaj yaptığınızda beğenilsin istersiniz. Şimdi ne olacaktı? Beğenilsin mi isteyecektim? 2013’te yayımlanan Bana Adını Söyle isimli kitapta Burhan Sönmez’in hikâyesini okuduğumda ona bir mektup yazmış ve şöyle demiştim, “Hikâyeni çok beğendim. Beğenmeyi hiç istemezdim gerçi... Ne demek istediğimi anlamışsındır.”

Burhan Sönmez yaşadığı işkenceleri, sorgu odalarını anlatıyordu; ölümün kıyısından bir yerden yazmıştı. Acı ve öfke duymuştum. Nesini beğenmiştim peki? Bilmiyorum. Anlattığı hikâye korkunçtu... Ama ne de güzel anlatmıştı. Güzel kelimesi hiç yakışmıyordu. Hayır, hiç beğenmemiştim ben o hikâyeyi.

Roboskî’de bir gün, evlerden birinin önünde tek başıma oturup gördüklerimi, duyduklarımı sindirmeye çalışırken o hikâyeyi beğenmemi ve sonrasında bundan duyduğum suçluluğu düşündüm. İki roman yazdım. Şimdi bir kitap daha yazacaktım, dilim döndüğünce anlatacaktım gördüklerimi... Ama şimdi diyorum ki; elinizde tuttuğunuz bu kitap, benim kitabım değil. Bu kez kurgulamadım, bu kez güzel, afili cümleler kurmaya çalışmadım. Hep kaçtım. Hakikat vardı çünkü. (Kitabın üçüncü bölümünde Mithat Sancar, Roboskî’nin hakikatini çok güzel açıklıyor.) Çok sert, “acı” kelimesinin ifade edemeyeceği bir hakikat var. Evet, edebiyatta da var ama böyle değil.

Yıllar önce yeni romanı nedeniyle röportaj yaptığım bir yazar, bana, romanı yazma sürecini anlattığında bazı bölümleri yazarken hüngür hüngür ağladığını söylemişti. Çünkü kendi kurduğu hikâye onu duygulandırmıştı. Kurguydu yazdığı, elbette gerçekten, kendinden de beslenmişti ama kurguydu işte. Doğrudur, ağlamıştır da ama kurguydu. Bunu orada çok kez düşündüm. Hakikatin gerçekliği! Gerçeğin hakikati! E.nin annesi karşımda oturuyor, gözyaşlarıyla oğlunu anlatıyor bense hiçbir şey yapamıyordum. İşte hakikat, işte gerçek. Tüm dinlediklerim, gördüklerim boğazıma oturmuşken onlara sorular soramadım çoğu zaman. Ben gazeteci olamadım. Ne istiyorsanız anlatın, dedim. Çünkü çocuğunun bedeninin bir parçasını olaydan beş gün sonra bulup mezarına gömen ve adalet diye diye hayata tutunmaya çalışan insanlar vardı karşımda. Abisinin ardından sinir krizleri geçirip güzelim upuzun saçlarını kesen D.yi ve oğlunun öldürülmesinin acısıyla kıvranırken kızının poşetteki saçlarını önüme koyan anne vardı karşımda. Ne soracaktım? Ben gazeteci olamadım.

Bazı bölümleri defalarca yazıp sildim. Yazar dostlarıma bölümler gönderdim, onları sorulara boğdum: Oldu mu? Çok mu kaybediyorum, çok mu yeniliyorum orada gördüğüm acıya, kendime? Nasıl sadece dışarıdan, objektif bir göz olarak yazabilirim? Objektif olmak... Ne saçma! Karşımda, “Biz tazminat, kan parası istemiyoruz, sadece sorumluların yargılanmasını istiyoruz. Söyle onlara, herkes duysun,” diye ağlayan bir anne... Sonra beni göğsüne bastırıp diyor ki: “Sen çok zayıfsın, ye biraz, sofra kurayım?”

Konuştuğum aileler, “Biz korkmuyoruz. Daha ne korkacağız? Çocuklarımızı öldürdüler, söylediklerimizi yaz,” dediler. Ama ben yine de bu kitapta, konuştuğum insanların isimlerini yazmamayı tercih ettim. Çünkü onlar bir yerlerde konuştuğunda, hatta benim gibi gazeteci misafirlerini ağırladıklarında, mezarlığa götürdüklerinde uyarılıyor, soruşturmaya alınıyorlar. Haklarında birçok dava açılmış durumda. Burada anlatılanlar “yetkililer”i rahatsız ederse şimdiden söylüyorum; evet ben yazdım, “benim kitabım”. Ama yok, vicdanlar acıyacaksa, uzaktan da olsa bu adaletsizliğin ve zulmün karşısında duracaksa okuyan, “bu kitap benim değil”.

Teşekkür ve özür...

Bağımsız Gazetecilik Platformu P24’e ve bu kitabın yolculuğu için bana cesaret veren Yasemin Çongar’a…

Beni bu yolculuğa ve yazmaya teşvik edip Şırnak’ta bile peşime düşen, beni sürekli yoklayan Yavuz Ekinci’ye...

Kitabı sahiplenmekten çekinmeyen Sırma Köksal, Can Öz ve editörüm Emre Taylan’a...

Medya Takip Merkezi’nden Halef R. Vayıs ve ekibine...

Fotoğraflarını paylaşan Serkan Ocak’a…

Yardımları için Cansu Canseven, Gökçe Çalışkan ve İdris Emen’e...

Aileme; annem, babam, kardeşim ve halama...

Medya bölümüne katkıları ve desteğiyle Kerem Altan’a...

Acıyı yazacak dil ve cesareti bulamayıp, yazamıyorum, diye her sığındığımda bana cesaret veren dostlarım; Yekta Kopan, Şebnem Soral Tamer, Eray Ak, Murat Uyurkulak, Ali Bulunmaz, Elif Tanrıyar ve Gündüz Vassaf’a…

Yazım sürecinde her bir araya geldiğimizde beni dinlemeleri ve varlıklarıyla güç veren; Selim İleri, Mine Soysal, Halil Türkden, Vahit Uysal, Burcu Aktaş, Çağlayan Çevik ve Ayşe-Hüseyin Sarısayın’a...

Almanya’dan bu derde ortak olan sevgili Semra Uzun Önder ve Sabine Adatepe’ye...

Şırnak’ta arkadaşlıklarını esirgemeyen Jihat Ürgen ve Yekta Bayar’a... Katkılarıyla; Reha Ruhavioğlu’na, Fatih Polat’a, Sırrı Süreyya Önder’e, Aysel Tuğluk’a ve Mithat Sancar’a...

Roboskî’den Yannis Vasilis Yaylalı’ya...

Ve katliam mağduru ailelere...

Onlara teşekkür mü etmeliyim yoksa özür mü dilemeliyim? Bunu uzun uzun düşündüm... Sofralarında oturduğum, yataklarında yattığım, acılarına ortak olmaya çalıştığım ama başaramadığımı bildiğim halde, benimle konuşan, benimle susan, beni göğsüne bastıran, tüm Roboskîli kadınlar... Benimle ilgilenen Encü ailesi... Babalar, oğullar, dedeler... Beni yalan da olsa güldüren o güzel çocuklar, genç arkadaşlarım... İstanbul’a döndüğümde bile halimi hatırımı soran, bayramlarda, “Sibel arkadaş iyi bayramlar,” diye beni arayıp utandıranlar, tüm Roboskî, Bejuh halkına; binlerce kez özürle...

Hoş geldiniz...

Tarih: 01 Ağustos 2014

Yolculuğa çıkmaya karar verdiğimde bölgeden insanlarla konuşmuştum. Israr ettiler; gelip alalım, karşılayalım seni... Ama yok, sorusuz ve cevapsız geçirmek istiyorum ilk birkaç saatimi... Bir başıma olmak, kendi yolumu kendim bulmak ve bu ilk karşılaşmada yalnız olmak...

Şırnak Şerafettin Elçi Havalimanı’na iner inmez açtığım telefonum, daha kapıdan çıkarken çaldı. Arayan Radikal gazetesinden arkadaşım İdris Emen. Abisiyle gelmişti.

Bindik arabaya. Hava boğuk, kupkuru bir ağustos sıcağı dalga dalga insanın yüzüne vuruyor. Cizre Merkez’e gittik. Savaşın, çatışmaların merkezi. Çocukların gaz fişeğiyle öldürüldüğü Cizre. Birkaç ay sonra bir gazete haberinde, “Bir ayda dört çocuk öldürüldü,” diye yazılacak olan Cizre. Paslı kepenkler, kurşun delikleriyle dolu duvarlar... Yollar ıssız, tek tük insan. Bir yerde durduk, yemek yedik, İdris’in abisiyle vedalaştık, araç değiştirdik. İstikamet Şırnak. Şoför ve İdris önde, ben arkada. Kucağımda fotoğraf makinesi. Şoför fotoğraf çekmemden rahatsız... Ya polis durdurursa? Kimdim ve neden fotoğraf çekiyordum? Neyi belgeleyecek, sonra ne yapacağım? İdris şoförü rahatlattı, gazetecidir, bir şey olmaz, dedi. Adam yine de tedirgindi. Ben de tedirgindim; çünkü evet, gazeteciydim. Üstelik o meşhur sarı basın kartım da yoktu. Şoför dikiz aynasından bana bakıyordu ara ara. Bir süre fotoğraf çekemedim kendini güvende hissetsin diye çünkü şayet maazallah fotoğraf çekerken yakalanırsak onun da başı belaya girerdi. Bir süre durdum, zaten engebeli yolda sürekli sarsılırken fotoğraf çekmek güçtü. Ama işte tam orada elim ayağıma dolaşmasına rağmen deklanşöre basabildim.

“Şırnak Emniyet Müdürlüğü Hoş Geldiniz” diyordu tabelada. Az ileride de polis bariyerleri, polis kulübeleri.

Hoş gelmedim...

“Oğlum, deprem oldu...”

Şırnak Merkez’de vakit geçirdik biraz. İdris çevreyi anlattı. Roboskî’ye giden dolmuşların saatlerini, nereden kalktıklarını öğrenmeye çalıştık. Biraz şaşkındım; hiç tanımadığım insanlar, otelde kalmana gerek yok, biz seni misafir ederiz, diyordu. Konukları seviyorlardı ve biliyorum, onların da anlatacakları vardı. Aslında otel inadım onlara tersti, ayıptı; beni otele yolladıkları için ayıp ettiklerini ve hatta benim de ayıp ettiğimi düşünüyorlardı. Herkesi ikna ettiğimde artık yalnızdım. Çantamdaki dosyada artık hayatta olmayanların isimlerinin yazılı olduğu kâğıtlar, açıklamalar, raporlarla... yalnızdım.

Yola çıkmadan önce yakınlarım, oraya yalnız gitmen doğru mu, diye sormuştu, “Ben de gelsem,” diyenler vardı. “Hayatımda ilk kez Doğu’ya gitmiyorum,” dediğimde biri bana, “Orası Diyarbakır’a, Mardin’e benzemez, orası gerçek Kürdistan. Cizre, Şırnak orası...” dedi.

Şırnak
22:36

Otelin terasına çıktım. Oturduğum masayı defter ve notlarımla doldurdum. Okuyorum ama öylesine, odaklanamıyorum. Sürekli kafamı kaldırıp etrafa bakıyorum, çevre dağlarla, dağlar üzerinde karakol ve kalekollarla çevrili. Sık sık askerî araç geçiyor yoldan. Yol boyunca küçülüp kayboluyorlar. Biri gidiyor, diğeri geliyor. Nereye gidiyorlar? Niye bu kadar çok gidiyorlar?

“Uludere ne tarafta?” diye soruyorum garsona. “Uzaktır. Oraya mı gideceksiniz hocam,” diye soruyor. “Roboskî’ye gideceğim,” diye cevaplıyorum. Bir şey demiyor. Soruyorum sonra, “Siz hiç gittiniz mi?” diye, “Yok hocam,” diyor. Niye sürekli hocam diyor? Üstelemiyorum, bir demli çay istiyorum. “Kaçaktır zaten,” deyip gülerek bana çay getirmeye gidiyor. Sonra düşünüyorum ve kendi kendime içimden tekrar edip önümdeki deftere yazıyorum, “Kaçak... Kaçak... Kaçakçı... Kaçakçılar... Kaçağa gittiler...” Bu kadar... Başka bir şey yazamıyorum. Otelin yakınında lunapark var. Sinirimi bozuyor. Rengârenk, müzikli, coşkulu, şarkılı, hareketli... Otel de sinirimi bozuyor. Her şey çok düzenli, her şey çok yalan... Mesela çim görünümlü plastik halılar var. TOKİ konutları var sonra, hemen yolun karşı tarafında. Çorak ovalar bile daha güzel bu uzun binalardan. “Kaçak,” diye tekrarlıyorum yine içimden...

07:01

İlk uykusuz gecemin sabahı. Güneş doğarken dağlara baktım, karakollara, kahverengiye. Sanki doğada başka renk yokmuş gibi bu toprakların payına kahverengi ve tonları düşmüş. Tek tük ağaç görüyorum uzaklarda. Odanın penceresinden önümdeki uçsuz bucaksız kahverengiyi izlerken telefonum sinyal veriyor.

Yavuz Ekinci’den mesaj: “Günaydın. Neler yaptın? Nasıl gidiyor?”

Yanıt veriyorum: “Dün Şırnak ve Cizre’de bitirdim günü. Bugün Roboskî’ye geçeceğim, gerginim.” Yalan söylüyorum. Korkuyorum, diyemiyorum.

Yavuz’dan yeni mesaj: “Evet, bugün senin için çok zor bir gün olacak. Çünkü gerçekle yüz yüze kalacaksın. Belki de toslayacaksın. Hallâc-ı Mansûr şöyle der: ‘Cehennem yaşadığımız yer değil, sesimizi kimsenin duymadığı yerdir.’”

Çok güzel. Evet, oraya gideceğim; cehenneme... Birilerinin yarattığı bir cehennem orası... Evet, oraya gideceğim; seslerini duymaya, kulağımı kalplerine dayamaya, başka kulakları o kalpleri duymaya davet etmeye... Gideceğim ama kızıyorum Yavuz’a, daha yola çıkmadan tosladım bile. Çünkü biliyorum, duyması gerekenler duymuyor oradan yükselen sesi. Cudi’den, 15 No’lu sınır taşından, Beyaz Tepe’den bir ses, bin ses yükseliyor.

İçimde bir deprem oluyor sanki. Deprem... Deprem... Ve daha sonra, aslında şimdi bu satırları yazarken öyle düşündüğüm için utanıyorum. Çünkü birkaç saat sonra Roboskî’de şu sözleri duyacağım:

“Babam uzun uzun çaldırmıştı telefonu. Baktım saate, saat dört. Dedim kesin bir şey olmuştur. Dua ettim kötü bir şey olmamıştır inşallah, diye. Telefonu açar açmaz babamın bana söylediği ilk şey şudur: ‘Oğlum, deprem oldu.’ Ben ciddi anlamda böyle bir saldırı, katliam olabileceğini düşünmüyordum, gerçekten deprem oldu sandım.”

“İnsanlara kızgınım”

İstanbul’da doğup büyüdüm. Sıcak evlerde, 90’larda televizyon kanallarının verdiği haberlerle ama aslında her şeyden habersiz... Babaannemin evine gelip giden komşular ve akraba teyzeler vardı. Özellikle Alevi ve Kürtler için, “Evleri pistir. Bir bardak su içmem,” “Alevilerden kız alınmaz,” diyen komşu, akraba teyzeler... Alevi, Kürt nedir bilmez anlamazdım, sanıyorum onlar da bilmezdi. Yalan yanlış ve ayrımcı söylemlerinin farkında olacak kadar okumuş, görmüş kadınlar değillerdi. Bir taraftan baktığın zaman önemli de değildi böyle komşu gezmelerinde çaylarını höpürdete höpürdete konuşmaları... ama diğer taraftan önemliydi de...

Bugün otuz beş yaşında, askerler tarafından kimlik kontrolünden geçip vardığım Kürdistan topraklarında ilk aklıma gelen şeylerden biri, çocukluğumun, “Kürt onlar, evleri pistir. Ölsem susuzluktan, bir bardak su içmem,” diyen komşu teyze oldu. Gittiğim ilk evde kapıdan girer girmez tepsiyle bana sunulan bir bardak suyu içerken aklıma geldi. Katliamda hayatını kaybeden on üç yaşındaki E.nin evi burası. Yere oturup duvardaki fotoğrafına bakarken evin kızlarından biri metal bir tepsi üzerinde cam bir bardakta su getiriyor. Yıllardır aklıma hiç gelmeyen o teyzeyi, çocukluğumun Kürtler için, “Ölsem bir bardak su içmem,” diyen teyzesini hatırlıyorum. Cam bir bardak ve metal bir tepsi. Öyle işlemeli, şık, desenli filan değiller. Orada duyduğum acıyla öfke karışımı duygularımla bir yumruk atsam, yerden yere çalsam hemen yamulacak bir tepsi. Ve sonrasında kurulan yer sofrasına konan tabaklar... Melamin ya da öyle bir şey. Çatal kaşıklar yamuk. Kesin yan odada gülüşen çocuklar oynarken yamultmuştur, diye düşünüyorum pilava daldırırken.

Gülüşüyorlar evet, zaten sadece çocuklar gülüyor. Bunu belki çok kez tekrarlayacağım çünkü Roboskî’de bir tek insanın yüzünde gülümseme görmedim ben. Kimse, “Hoş geldin,” derken bile gülümsemedi. Ta en başından hoş gelmemiştim zaten ve ben de hiç gülmedim yüzlerine. Çocuklarla geçirdiğim zamanlar başkaydı ama... Oyun oynadık, şarkılar söyledik, daha doğrusu ben söyleyemedim. Onlar güldü, ben de onlara uymak için yalandan güldüm. Sonra gülüştüğümüz iki kız çocuğunu karşıma alıp sordum: “Sizin akrabalarınız da öldü mü?”

“Benim dayım öldürülmüştür.”

Bilerek, “Öldü mü,” diye sormuştum; nasıl biliyor, içinde nasıl taşıyor diye... “Öldürüldü,” dedi. Sonra diğeri atıldı:

“Benim de amca oğullarım.”

“Bizim akrabalarımızdır zaten hepsi.”

Dayısını anlatmasını istiyorum sonra.

“Dayım çok iyi bir insandı. Akşamları bakkaldan cips, şeker alıp bize gelirdi. Arka Sokaklar’ı izlerdik, şeker yerdik, şakalaşırdık. Biz sürekli mezarlığa gidiyoruz şimdi, şeker dağıtıyoruz orada.”

Ne diyeceğimi bilmiyorum, bir süre sonra dayanamayıp soruyorum:

“Kızgın mısın?”

“Evet.”

“Kime kızgınsın?”

“İnsanlara,”diyor.

Dokuz yaşında Ş., insanlara kızgın, ki biliyor anne babasının ve geriye kalan aile büyüklerinin kime kızgın olduğunu, kimin sorumluluğundan hesap sorduğunu biliyor. Ama Ş., “İnsanlara kızgınım,” diyor. “Ben de kızgınım,” diyorum. Gülüyor, “Hadi o zaman şarkı söyleyelim.”

“Siz başlayın ben eşlik edeyim.”

Başlıyorlar Kürtçe bir şarkı söylemeye. “Ben Kürtçe şarkı bilmiyorum,” diyorum utanarak. O zaman Türkçe diyorlar, popüler bir şarkıya başlıyorlar.

“Bunu da bilmiyorum.”

“Sen hiçbir şey bilmiyorsun,” diyerek dalga geçiyorlar benimle. Onlar benimle, ben de kendimle eğleniyorum. Ailelerden birinin evine gidiyorum. Bazen bir hayalet gibi, sanki orada değilmiş gibi, sessiz ve kıpırtısız onları izliyorum. Onlar da bu halime aldırış etmiyor, beni öylece bırakıyorlar... Hiçbir yerde değil gibiyim. Ne yiyor ne yaşıyor ne görüyorum; her şey silik silik. Yazmam lazım. Her gün, hatta her an; gördükçe, konuştukça yazmam lazım. Yazamıyorum. Sadece bakıp, görüp, yaşayıp arada soru sorup duruyorum. Şaşırıyorum ama gördüklerime değil; ne yapacağıma, ne hissedeceğime... İstanbul’dan bir arkadaşıma mektup, yani aslında bir e-posta yazmaya karar veriyorum:

Burada her şey çok zor. Yazmak için geldim ama canım konuşmak bile istemiyor... Her yer dağ, her yer kahverengi. Sanki doğada sadece iki renk varmış gibi burada sadece kahverengi ve yer yer sarı var. O sarı da doğanın bir rengi değilmiş de sanki kahverenginin içi çekilmiş, kurumuş, ölmek üzere olan hali gibi... Tek tük yeşil. Çimen bile yok, Şırnak’ta çimen görünümlü plastik halılar var. Daha hiç çiçek görmedim. Gördüklerim de yapay, plastik, çirkin... İnsan bir şey görüp, “Ne kadar güzel!” deyip şaşırmıyor. Buraya geldiğimin ilk dakikalarında beni şaşkına uğratan tek şey Cizre’de yemek yediğim bir yerde servis yapan küçük çocuğun gözlerinin iriliği, kirpiklerinin kıskanılacak derecede uzunluğu oldu. İşaretparmağının yarısının olmadığını bana su uzatırken fark ettim. Bahşiş bırakmayı çok istedim ama hesabı İdris’in abisi ödedi. Sadece makas alabildim çocuğun yanağından. Bunu yaparken çok utandım. İnsan burada gördükleri karşısında şefkat göstermeye çalışırken bile utanıyor. İnsan burada sadece ne yapacağını şaşırıyor.

Mektubu yarıda bırakıyorum. Ş.nin, “İnsanlara kızgınım,” demesi geliyor aklıma. Ve soruyorum kendime; aklandın mı şimdi? Ş.nin kızdığı insanların içinde değil misin sanıyorsun kendini? Geldin de aklandın mı şimdi? Hayır, aklanmadım ama Ş.nin kızgınlığını seviyorum, insanlara olan kızgınlığını. Ş. sadece dokuz yaşında, sapsarı saçları, kocaman gözleriyle güzeller güzeli bir kız çocuğu değil. Ş. akrabalarını öldüren, hayatını değiştiren, çocukluğunu zulümle, katliamla sınayan bu ülkenin tüm insanlarına kızgın bir çocuk.

Ama korkmayın, korkmayalım. Ş. insanlara kızgın olsa da hemen arkasından, “Hadi şarkı söyleyelim,” diyor. Kızmayın; Kürtçe de söylüyor Türkçe de... Şarkılarına eşlik edemeyen bana kurduğu, “Sen hiçbir şey bilmiyorsun,” cümlesi ise Ş.nin kızgın olduğu herkese...

90’larda Qilaban (Uludere) bölgesi: Mayın, işkence, havan topu

Evet, hiçbir şey bilmiyorum aslında. 2011 yılının 28 Aralık gününden sonrası malum; peki ya öncesi? 90’lı yıllarda mesela, neler oluyordu bölgede?

Katliam mağduru ailelerin çoğu aslında yıllar önce Zeviyan’da (Tarlabaşı) yaşıyormuş. Evlerini oraya yapmış, tarlalarını oraya ekmişler. Zeviyan gerçekten de kuytularda kalmış, o kadar kahverengiden sonra cennet diyebileceğiniz bir köy. Ailelerin şimdi yaşadığı bölgeye arabayla on beş-yirmi dakika uzaklıkta. Peki, neden artık orada yaşamıyorlar? Suyun aktığı, tomurcuğun patladığı, ağaçların gölgelediği Zeviyan’da değil de Roboskî, Bejuh bölgesinde kopkoyu kahverengi içinde tek bir yeşil dala hasret, yolsuz, susuz yaşıyorlar?

Zeviyan halkı (yani bugün Roboskîli aileler diye bildiklerimiz) 90’lı yıllarda devlet tarafından uygulanan baskılara maruz kalmış. Devlet onlara, “Korucu olacaksınız,” demiş. Köy halkı ise eline silah almamak için direnmiş. Direnmiş dediğime bakmayın, mesela köyün kadınlarının gözü önünde çıplak koşturulan erkeklerin direndikleri şey bir yerden sonra sadece devlet olmuş. Bütün işkencelere boyun eğmişler. Altı bıçakla yarılan ayaklarına tuz boca edilen insanlardan bahsediyorum; falakaya yatırıldıklarında buna şükreden insanlardan... Türlü işkencelere rağmen korucu olmamak için direnen, yüz elli havan topuyla vurulan ama “şansa öldürülemeyen” bir halktan...

F. anlatıyor: “Ya korucu olacaksın ya da öleceksin!”

Buraya Zeviyan’dan geldiniz. Orada ne oldu, neler yaşandı?

90’lı yıllardı. Bir gün yüz elli tane havan topu atıldı bizim köye. Ama hiç kimseye bir şey olmamıştır. Sabahleyin kazma, kürekler getirmiş asker ve diğer köylüler. Bizimkiler ölmüştür, diye. Herkes sağ. Sadece bir katır yaralandı. Sonra da Gülyazı’ya, yani şu an olduğumuz yere geldik.

Ne var o zamanlardan hatırladığın ya da sana anlatılan?

Amcam anlatmıştı. Bir defasında teyp getirmiş sınırdan. Kürtçe kaset dinliyor. Öğrenmiş askerler bunu, vay sen nasıl Kürtçe şarkı dinlersin, diye ayağından tavana asmışlar. Biz zaten eskiden televizyonda Kürtçe kanal açmak için bile iki kişi nöbet tutuyorduk. İki kişi aşağıda televizyonu izliyor, iki kişi de antenin orada nöbet tutardı. Askerler geldiği zaman hemen çanağın yönünü değiştirir, kanalı bozardık. Hep vardı baskı. İşte, “Kürtçe dinlemeyeceksin, puşi bağlamayacaksın. Onun için sen Kürt’sün, bunu yapmayacaksın,” diyorlardı. Baskın düzenledikleri zaman, o köydeki insanları, Roboskî’nin arkasında bir arazi vardı, oraya getirdiler. Arazide bir buçuk yılı aşkın kaldık. Dört-beş aile bir çadırda yaşıyordu. Sonra orada eski karakol vardı, bizi oraya götürdüler. Dediler ki, “Siz hepiniz burada yaşayacaksınız.” Beş aile, dört metrelik odada... Ne penceresi vardı ne kapısı. Pencereleri naylonlarla kapatmışlar. Kapıları da battaniyelerle...

Evleri ne oldu peki o insanların?

Yaktılar. İnsanlar, evlerinden elbiselerini bile alamadı. “Siz burada PKK’ye yardım ediyorsunuz, çıkacaksınız buradan,” dediler.

Sonra buraya, Gülyazı’ya mı geldi insanlar?

Evet, bizi bu toprağa, bu tepenin üzerine attılar. Bu tepe böyle değildi. Taşlıktı, daha yüksekti. Yirmi-yirmi bir yıl oldu. Bu yolları biz yaptık, evlerimizi biz yaptık. Sonradan sonraya buraya da korucu olacaksınız baskısı yaptılar. Amcam diyordu, “Zorla koruculuğu dayattılar, elimize silahı verdiler. O zamanın parasıyla 200 milyon para verdiler bize. Korucu olacaksınız, diyorlardı.” Onları çatışmaya götürüyorlardı. Ama nasıl? Korucuları önden koyup askerler de arka taraftan...

Korucuları kendilerine siper ediyorlardı...

Evet, ne dersen işte. Kurban gibi... “Sen önden git, biz senin arkandan geliyoruz.” Dayım anlatmıştı, çatışmaya girmişler 98 yılında. Bunları önden yollamışlar, dayımlar da PKK’lileri görünce, “Kaçın, çatışma çıkacak,” demiş. Bu arada da komutan telsizden duymuş, “E., senin yanına geldiğim zaman senin kafana silahı sıkacağım. Sen nasıl yardım ettin onlara, onları gönderdin?” demiş. Dayım da anlatıyor, “Ben orada bir kan dökülmesini, böyle bir şey yaşanmasını istemedim. Oradan gittiler, kaçtılar.” Sonra askerler bizimkilerin üzerine ateş açmış. Dayımın da kurşun yarası var.

Dayın sonra devam etti mi koruculuğa?

Yok, attılar koruculuktan. Biz burada çok şey yaşadık. Baskınlara geldiler, bizi gözaltına aldılar. Yani düşün, iki torba şeker için 15-20 bin TL para cezası verdiler. Zaten adamın kazandığı 50 milyon para. Sen 20 bin TL para cezası kesiyorsun. E, o adam bu parayı nasıl ödeyecek? İnan ki, M. diye bir komutan geldi buraya, dedi ki, “Ben dokuz tane köy boşalttım. Onuncu köy de burası olacak. Ben bu köyü boşaltacağım.”

Siz zaten boşaltılan Zeviyan’dan buraya atılmadınız mı?

Buradan da atacaklardı. Geliyordu, sınırın ortasında duruyordu. Çocuklar katırlarla gelip 50-100 milyon kazanmak için sınırda bekliyordu. Katır geldiği zaman katırın kafasına sıkıyordu. Mazotu katırın kafasına döküyordu, yakıyordu. Katırla beraber semerleri, mazotu, hepsini yakıyordu. Bir tane çocuk geldi, ağlayarak dedi ki, “Ben daha katırımın borcumu ödememişim. Mazotu al ama katırı bırak.” Çocuğun gözü önünde katırı vurdu. Burada gerçekten yaşanan o kadar şey oldu ki! İşkence desen işkence. Devletin zulmü, devletin katlettiği çocuklar. Devletin... Yani düşün, gerilla kıyafeti giyiyorlardı, köyün içine geliyorlardı, insanları vuruyorlardı.

Kim gerilla kıyafeti giyip vuruyordu?

Asker, ajan... İşte o kontrgerilla zamanında MİT’e bağlı ajanlar bir sürü şeyler yapıyorlardı.

Ne yapıyorlardı?

Kontrgerilla zamanında sınırlarda duruyorlardı, insanları vuruyorlar, gerillaların üzerine atıyorlardı. İnan ki, Roboskî Katliamı’nda da eğer üç saat daha sessiz kalınsaydı, cenazelerin yanına gidilmeseydi, bizim çocukların üstüne silah atılırdı.

Bombalama sonrası cesetlerin yanına mı silah bırakılırdı diyorsun?

Evet, “Bunlar gerillaydı. Bunlar kaçakçı değildi,” diyeceklerdi. Öyle yapacaklardı. Ama biz çabuk davrandık. İki grup buradan gittik sınıra. Bir de bizim gözcümüz vardı. Gözcümüz çabuk haber verdi. Askerler helikopterle gidip gelene kadar, biz orada cenazelerimize sahip çıktık. Geç gitseydik, “Onlar PKK’lidir,” diyeceklerdi. Devlet bunu burada çok yaptı, hep yaptı, inan et.

Senin baban mayın yüzünden hayatını kaybetmiş, diye duydum.

Doğru; babam, askerlerin döşediği mayına basarak hayatını kaybetti. Topuğu kopmuş, kan kaybından ölmüş. Hastaneye gitmesine izin vermemişler, sınırı kapatmışlar.

Ne zaman oldu bu?

95 yılında.

Sen kaç yaşındaydın?

O zaman dört yaşında falandım.

Nasıl hatırlıyorsun babanın ölümünü?

Cenazesini getirdikleri zaman, o zaman... Irak’taydı bizim evimiz o zaman. Getirdiler cenazesini. Cenazesinin yanına gittim. Hiçbir yarası yoktu. Sadece ayağı işte... Dedem de rahmetli, yine bu yolda yaşamını yitirdi. Çoğu insan, ailelerimiz yaşamını yitirdi. Asker bir el bombası atıyor yere; patlamıyor. Çocuk alıyor eline. Elinde patlıyor. Eli parçalanıyor. Bizim köyde çoğu insan sakat kaldı. Kolu kopmuş, gözü görmüyor, kafasında hasar var. Ama başbakan ne diyor?

“Onlarda mayınlı bölgelerin haritası var,” diyor. Var mı sizde böyle bir şey?

Başbakan diyor, evet, “Onların elinde harita var.” Tabii... bizim elimizde harita olsaydı benim babam, benim akrabam niye mayına bassın?

Hiçbir yerde uyarı yok mu?

Hiç, hiç. Tabela yok. “Mayınlı Bölge” diye bir tabela, bir işaret yok. Sınırlarda, hiçbir sınırda yok...

Ben şimdi çıkıp gitsem, sınır nerede, mayınlı arazi neresi, nereden bileceğim?

Bilemezsin, gidersin kafana göre. Bir sınır uyarı levhası ya da ne bileyim bir “Mayın Var” tabelası, hiçbir şey yok. Beş yüzüncü gününde biz sınıra gideceğimiz gün, sırf o gün için, bütün sınıra tel çekmişler. Ve akşam gidip o telleri kaldırıp getirdiler. Sırf kameralar oraya gidecek diye...

Medyaya göstermelik yani...

Evet, “Mayınlı Bölge” diye. Ama mayınlı bölge de değil, biz hep oraları gezmişiz. İnan ki, mesela ben şu an çoğu yeri biliyorum. O sınırın ortalarında, köyde; mesela Zeviyan’da arazinin içinde mayınlar var. Ama bir tane bile tabela yok mayınlı olduğuna dair. Hep askerin mayını. Daha bu sene döşediler. Bizim kendi toprağımız. Eskiden orada ekim yapıyorduk, şu an ekim yapamıyoruz, hep mayınlı.

Ne zaman döşemeye başlamışlardı bu mayınları?

90’lı yıllar... 96’ya kadar, o arada döşediler. 2010’da döşediler. 2012’de döşediler. Daha bu yıl döşediler. Yani her yıl döşemeseler de iki yılda bir döşüyorlar.

Çözüm sürecinde mayın döşeniyor olmasını nasıl değerlendiriyorsun?

Zaten bence bu da yanlıştır. Mayınların hepsinin temizleneceği söyleniyor, o zaman niye yeni mayın döşüyorsun? İşte, bir barış süreci var. Bir çözüm süreci var. Ama buraya barış süreci, çözüm süreci uğramamış, inan et. Şırnak’tan bu tarafa geldiğiniz zaman polislerin, askerlerin arama noktası üst seviyede. Kimliğinle, senin bütün her şeyini araştırıyorlar. Böyle barış süreci mi olur? Sen sürekli bir savaş hazırlığı yapıyorsun. Ailelerin üzerine, burada yaşayan insanların üzerine, toplumun üzerine baskı yapıyorsun... Bir savaşa hazırlanıyor yani. Şu anda bu bölgede belki de yirmiye yakın kalekol yapıldı. Sadece seçim sürecinden bu yana. Daha önce yapılan kalekollar hariç. Bir de barış süreci diyorsun. Sanki bu devlet bir barış süreci içerisinde değil bir savaş hazırlığında.

V. anlatıyor: “Bizi gömmeye geldiler.”

Siz de Zeviyan köyünden buraya sürüldünüz. O yıllardan sen ne hatırlıyorsun?

90’lı yıllarda çok çetin bir gerilla oluşumu vardı. Sürekli asker baskısı, sürekli operasyon, çatışmalar... Ayrıca 1992’den sonra da Körfez Savaşı’nın ardından Güney Kürdistan’ın Kuzey Kürdistan’a geçmesiyle birlikte o dönem çok çetin geçiyordu.

Geçim kaynağınız neydi o zaman?

Devletin deyişiyle kaçakçılık. Biz sınır ticareti deriz. Yüz yıldır babalarımız, atalarımız bu işi yapıyordur zaten.

Hayvancılık yapamıyor muydunuz?

Bölge mayınlarla donatıldı, nasıl yapacaksın? Üstelik hayvanların ya da insanların üzerine basmasıyla birlikte o bölgenin mayınlı olduğunu öğrenebiliyorduk. Yani, “Biz mayın döşedik,” demiyorlardı. Mayınların döşenmesiyle birlikte hayvancılık bitti. Bir de yasak bölgeler vardı. “Gördüğümüz yerde vururuz,” dediler. Ekonomik olarak sistemin dayatmış olduğu bir koruculuk sistemi vardı. 90’lı yıllarda bu çevre köylerde de birçok insan böyle korucu oldu. Ama biz reddettik.

Siz neden olmadınız?

Kan dökmeye, savaş çıkarmaya ve buna sebep olmaya, kendi kardeşimi vurmak gibi bir niyet içerisine giremezdik.

Baskı ve tehdit oluyor muydu korucu olmaya karşı çıkınca?

Olmaz mı? Beş yaşındaydım galiba... Babamın, amcamın, akrabalarımın yaşadıklarını hatırlıyorum. O şiddet hafızamdan asla silinmiyor.

Nasıl bir şiddet bu, anlatır mısın?

Her türlü şiddet vardı. Dayak atarak evden alıyorlardı. Tabii karakolların içerisinde neler oluyordu, siz tahmin edin. Bir keresinde babamın anlattığı gibi, tüm bedeninin üzerinde sigara söndürdükleri de oldu. Eve döndüğünde yanıkları görüyorduk tüm vücudunda. Yanmış, vücudu yanmış. Ve kesinlikle ayakta duracak bir vaziyette değildi. Ayaklarından tavana asıyorlardı saatlerce... Falaka onlar için iyi bir işkenceydi. Keşke sadece falaka olsaydı.

Kim yapıyor işkenceyi, asker mi?

Tabii tabii. Asker yapıyor. Korucu olalım, diye yapıyor. Siz kaçağa gidiyorsunuz, sınır ticareti yapıyorsunuz, deyip insanlara zulmediyorlardı. “Ya korucu olacaksın ya köyü boşaltacaksın. Köyü boşaltmazsan biz bu köyü yok edeceğiz, yakacağız.” Çevredeki bütün köyler korucu olmuş, biz kalmışız, bir-iki köy kalmış. Tamam, iki-üç kere boşalttık ama tekrar geri döndük. Yanlış hatırlamıyorsam 1992 yılıydı. Burada bir çatışma çıktı, PKK ile askerler arasında. Uludere’nin girişinde, hemen o barajların yapıldığı yerde Dağlıca Karakolu vardı. Oradaki topların namluları bizim köyü vurdu. Yüz elli tane pare söylediler, saydılar. Yüz elli tane pare bizim köyün içerisine attılar. İnsanların yaşadığı köye...

Ölen, yaralanan oldu mu?

Ölü yoktu. Bir tane eve isabet etmişti. Evlerin dağınık olduğu bir bölge olduğu için galiba.

Sen hatırlıyor musun o günü?

Hatırlıyorum tabii. Biz kendimizi korumak için kuytulara sığındık. Topun isabet etmeyeceği bir bölgeydi. Ama ölebilirdik, hepimiz ölebilirdik. Hiç unutmadım o günü. Top atışı yapıldıktan sonra, sabah buradaki korucular ve askerler kazma kürek alarak geldiler. Hepimizin öldüğünü düşünüyorlardı, gömmeye gelmişler bizi.

Korkutmak ya da tehdit değil, doğrudan öldürmek amaçlı bir saldırıydı yani...

Kesinlikle, öldürmek amaçlı. Yüz elli havan topu! O sabah gelen korucular, “Biz kesinlikle sizin öldüğünüzü tahmin ediyorduk, hiç kimsenin sağ kalmayacağını düşünüyorduk,” dedi. Öyle bir saldırı olmuştu köye. Kışı orada geçirdik. Ama bu sefer ciddi tehdit ettiler. O dönem biliyorsunuz faili meçhuller çok yoğundu ve kontrgerilla da ortaya çıkmıştı. Cizre’de, Şırnak’ta insanlar ya öldürülüyor ya da kayboluyorlardı. Biz de korkuyorduk, herkes korkuyordu. Hepimizin psikolojisi bozuldu. Göç edecektik. O günü hiç unutmam. Yağmurlu bir gündü ve babam evde değildi. Kafasındaki bir yarasından kaynaklı doktora gitmişti. Ailenin en büyüğü benim. Ben, keçileri önüme kattım. Eski bir karakol vardı boşaltılmış, oraya yerleştik. Kimileri de akrabalarının yanına yerleşti. Yani 90’lı yıllar bu şekilde geçti.

Sonra devam etti mi peki?

93’e kadar bu şekilde geçti. Ama yok, bırakmadılar bizi. Yani ille de korucu olacaksınız. Bu sefer, şahit olmadım bizzat ama babam anlatır, amcam anlatır, köyde herkes anlatır. Köyü toplamışlar meydana... Zaten hepsi birbiriyle akraba. Kırk haneydik o dönemde. Her hane o köyün ileri geleni dediğimiz, aksakal ya da rüsvi dediğimiz sözü geçen insanları toplayan alay komutanı, “Bu insanları son görüşünüz olacaktır,” demiş. Ya koruculuğu kabul edeceksiniz, her evden bir kişi korucu olacak ya da bu insanları son görüşünüz... O topladıkları insanlar birinin babasıdır, birinin amcasıdır, böyle, herkes akraba... Mecbur her evden biri korucu oldu, kimliklerini zorla aldılar.

Baban da oldu mu?

Ciddi anlamda esprilik bir durum. Babam burada değildi. Kimliği de burada değildi. Onu da korucu yaptılar mesela.

Nasıl yaptılar?

Devlet isterse yapmaz mı? Babamın haberi yoktu, burada değildi. O olaydan dört-beş ay sonra geldi, korucu olduğunu öğrendi. Daha doğrusu bir gerillayla karşılaşmış, gerilla söylemiş babama korucu olmuşsun diye... Bu arada babamın çalışacak sağlık durumu yoktu, sürekli hastaneye gidiyordu. “Gideceğim, istifa edeceğim,” dedi. Gitti. İstifayı kabul etmediler. Çok şey yaşandı, hangi birini anlatayım bilemiyorum. Her gün, her akşam çatışma... Bir yandan korucusun, yani mecbursun. Devlet seni zorla korucu yapmış, olmazsan akrabaların ölür, demiş, işkence yapmış. PKK de gelip eylem yapıyor. E sen iki ateşin arasında kalıyorsun.

PKK ne diyor, şahit olduğun, duyduğun bir şeyler var mı?

Mesela bin askerle operasyona çıkacaklar. Burada yüz korucu var. Elli kişiye, “Siz gidin, şu tepeyi alın,” “Siz önümüzden gidin,” diye bir tehditle onları öne sürüyorlar. PKK de bu yörenin insanı. Korucuya diyor, “Gelme, sizi öldüreceğiz mecbur. Gelirseniz öleceksiniz. Gelmeyin!” Ama yapacak bir şey yok. Ya PKK’nin kurşunuyla öleceksin ya da devletin kurşunuyla. Yapacak bir şey yok, ne olacak... 99’dan sonra biraz daha normalleşti durum. Bu sefer politik olarak insanların üzerinde bir baskı oluşturmaya çalıştılar. 2000’li yıllardan sonra ateşkesin, savaşların durmasıyla birlikte artık insanlar biraz daha rahat bir ortama kavuştular. Ama devletin baskısı hiç eksilmedi.

Toprağın öptüğü

“Nereye oğlum? Gel açsındır, yemek koyim...”

“Yok. Bekliyorlar. Kaçağa gidecez. Sen mandalinayı, limonu doğra.”

Annesi meyveleri doğradı. S. bir yandan ayakkabılarını ve montunu giyiyordu. Çiğnedi, yuttu annesinin doğradığı mandalinayı, limonu. Öptü sonra annesini, koşarak uzaklaştı evinden... Dönmedi sonra... Eşiğinde mandalina çiğnediği, yüzünü ekşiterek yuttuğu limonu yediği evin... Evinin kapısından içeri bir daha hiç girmedi. Kim bilir belki ağzı da parçalandı o gece. Annesini öptüğü, annesinin verdiği mandalinayı çiğnediği ağzı... Şimdi toprakta ağzı...

Annesi şimdi her perşembe, o evin kapısından çıkıp mezarlığa, oğlunun yanına gidiyor. Toprağa dayıyor yanağını; toprak onu öpüyor, o toprağı...

Poşette saçları, canımın kardeşi, kız kardeşi

Way dayê way dayê (Ah anam, vay anam)
Ez kuştim ser çîyayê way (Dağların başında öldürüldüm)
Çima nayê dengê min (Neden gelmiyor sesim)
Xwuşk û birayê canê min (Canımın kardeşi, kız kardeşi)
Bibîhse şîna min (Duy ağıdımı)
“Uludere Ağıdı”

Söz-Müzik Ozan Baran

Seslendiren: İlkay Akkaya

Üçüncü gün. Sabah. Yalandan iki lokma ekmek, peynir, çay ve dışarıda sigara üstüne sigara. Kaldığım evde telaş. Zeviyan’a gidecekler, beni de çağırıyorlar, yok diyorum. Evlere gideceğim. V.ye katliam mağdurlarından birinin evini soruyor, bana tarif et, ben kendim giderim, diyorum. Eliyle gösteriyor evi, hemen aşağıda. Kendime şaşırıyorum, kendi kendime utanıyorum, “Orası mı?” diye sorarken. “Evet, orası,” diyor. Ağır adımlarla yürüyor, daha doğrusu taşlı yoldan iniyorum.

Evdeyim. İki göz oda var. Eve adımımı atar atmaz utancım artıyor. Çünkü bir gün önce buraya yukarıdan bakmış, çatısındaki, penceresindeki naylon kaplamaları görmüş ve burayı ahır ya da depo gibi bir yer sanmıştım.

Aklıma o dizeler geliyor Behçet Necatigil’den:

(...)

Vurulmuş vurgunların yücelttiği evlerde

Kalbi kara insanlar oturdu.

Gündelik korkuların çökerttiği evlerde

O fıkara insanlar oturdu.

Evlerin çoğu eskidi gitti tamir edilemedi

Evlerin çoğu gereği gibi tasvir edilemedi.

Kimi hayata doymuş göründü,

Bazıları zamana uydular.

Evlerin içi oda oda üzüntü,

Evlerin dışı pencere, duvar.

(...)

“Evler” şiirinden

Yok, üzüntü değil, başka bir şey var buradaki evlerin içindeki odalarda... Üzüntü kelimesi hafif, bu kelime anlatamaz o hali... Rutubetten kabarmış pembe boyalı duvarlarda, katliamda hayatını kaybedenlerin toplu bir fotoğrafı var. Siyah bir tülbentle üzerleri örtülmüş çocukların.

Ş.nin evi burası. Annesi Türkçe bilmiyor ama beni kapıda karşılayan kızı Z. tercümanlık yapacak. İki de çocuk var. Ş.’nin yeğenleri kocaman açıp gözlerini bana bakıyorlar merakla...

Ş.nin annesi giriyor sonra telaşlı adımlarla odaya. Ayağa kalkıyorum, kollarıyla sarıp beni bağrına basıyor. Uzun uzun tutuyor orada... Üzerinde siyah bir bluz, elbise, her neyse... Bir şeyler diyor, anlamıyorum önce. Aynı dili konuşamıyoruz ama geçirdiğimiz saatler boyunca uzun uzun birbirimizin gözlerine bakıyoruz. Acının dili yokmuş, bunu öğreniyorum.

Ş. on üç yaşında öldürüldü. Kardeşlerine ve annesine bakıyordu. Beş ay şantiyede çalışmış, karşılığında 500 TL almıştı. Kaymakamlıktan 100 TL fakirlik parası alıyorlardı; o da zorla, yalvar yakar... “Diplomasını yeni almıştı,” diyor ve koyuyor dizlerime Ş.nin çerçeveli diplomasını...

Sonra? Sonrası yok.

Ablası anlatıyor:

“Okumayı seviyordu, öğretmen olacaktı. Tek istediği şey öğretmen olmak ve annesiyle kardeşlerini kimseye muhtaç etmemekti... Koyunları, hayvanları çok severdi. Bana dedi, ‘Abla, Şanlıurfa’ya oraya geleceğiz. Sana ne getireyim?’ Ben, ‘Yoğurt getir,’ dedim. O da, ‘Bizim koyunlarımız yok ama parayla alırım, sana yoğurt getiririm,’ dedi. Bir hafta sonra Şanlıurfa’ya geleceklerdi. Gelmedi, yetişemedi. Ben geldim cenazesine...”

Haftada bir kez gidiyordu Ş. sınır ticaretine. 50 ya da 100 TL kazanıyordu. Taş çatlasa ayda 400 TL.

“O gün, hayatının o son gününde nasıl çıktı bu evden?” diye soruyorum. Annesi anlatıyor gözlerinde yaşlarla, arada hıçkıra hıçkıra...

“Ben dedim, ‘Bu gece gitme, dinlen, çok yoruluyorsun. Gece dinlen. Bu gece gitme. Bugün çok yorgunsun.’ ‘Yok, anne gideyim,’ dedi... Üç defa geldi öptü beni, gitti sonra. Gitti, dönmedi. Kaldık biz.”

“Kaldık biz,” diye tekrar ediyor. Hayatta olduğu için suçlu hissediyor sanki kendini. Ben de kalıyorum öyle. Bir süre sessizce oturuyoruz. Ne diyeceğimi bilmiyorum, çocuklarla bakışıyorum. Sonra kalkıyor anne ağlaya ağlaya... Ne yapacağımı bilemiyorum. Peşinden gitmek istiyorum ama yapamıyorum. Bir süre sonra elinde bir poşetle geri dönüyor. Dizlerimin üzerindeki diplomanın üzerine koyuyor poşeti. Beyaz, buruşuk bir poşet. Ağzını aralıyorum poşetin; saçlar... Anlamıyorum, Z.ye, bu ne der gibi bakıyorum.

“Kız kardeşimizindir, D.nindir. D.nin aklı gitmiştir.”

Kimdi o, “Öfke ile akıl da uçar gider,” diyen? D.nin aklı gitmiş, neden?

Anlatıyor ablası. Abisinin ölümünden sonra küçük kız kardeş D. yitiriyor aklını. Saçlarına kıyıyor, aklına kıyıyor yaşadığı öfke, annesinin acısı harlanıp ikiye katlanıyor. “Benim abim nerdedir?” diye soruyor çünkü geriye kalan...

Aklıma geliyor o ağıt: “Saçlarım tutuşur canım yanar kavrulur / Beni bombalar öldürmez bu sessizlik öldürür / Canımın kardeşi, kız kardeşi / Duy ağıdımı.”

Abla devam ediyor anlatmaya:

“Şimdi bir şey söylüyorsun. Sanki ona söylememişsin başkasına söylemişsin gibi. Psikolojisi bozulmuş. Zaten herkesin bozuldu. Biz faillerin belli olmasını istiyoruz. Bize bir para verdiler. Biz kabul etmiyoruz o parayı. Otuz dört canımızı aldılar. Şimdiye kadar yüzümüz gülmedi. Öteki kız kardeşim evlendi. Başından aşağıya kadar siyah elbiseler giydi. Katliam yerine gittiler. Kardeşimin ayakkabısını bulmuş gelmiş. İşte diğer kardeşim de saçlarını kesti, aklı gitti. Annem de saklıyor saçlarını... Perişan ettiler bizi...”

Okuldan da atılıyor kız kardeş D. Sinir krizleri geçiriyor diye, sınıfın huzurunu bozuyor diye... Evden kaçıyor, kayboluyor...

“Bir gün kaybolmuştu. Aradılar, aradılar, sonra gittiler, mezarlığa baktılar. Mezarlıkta kardeşimin mezarı üstüne bayılmıştı.”

Bir erkek çocuğu daha var evin. on dört yaşında. Katliamdan sonra okulu bırakmış. Abisini, akrabalarını öldüren devletin okuluna gitmek istememiş. Şimdi abisi Ş.nin öldürüldüğü yerden geçip sınır ticaretine gidip ailesini geçindirmeye çalışıyor.

“Onu gördükçe sanki düşmanımızı görüyoruz.”

“Kimi?” diye soruyorum, “Recep Tayyip Erdoğan’ı,” diyor ve devam ediyor:

“Erdoğan’ın eşi Emine Erdoğan buradaki şehitlerin annelerine eşarp hediye etmişti. Annem eşarbını geri vermiş, demiş, ‘Bizim senin eşarbına ihtiyacımız yok.’ Gazetede de çıkmıştı ‘Ş.nin annesi hediyeyi geri verdi,’ diye... Biz muhtaç değiliz, biz eşarp istemiyoruz, sorumluların cezalandırılmasını istiyoruz. Bizim tek istediğimiz, failler bulunsun. Biz onu istiyoruz. Bir ekmek parası için gidiyorlar. Çay getiriyordu, bir bidon mazot getiriyordu. Allah’ın emri olsaydı bu ölümler, biz bir şey diyemeyiz ama bu ölüm bize çok zor geliyor. Erdoğan vermiş vurun emrini. Vurmasalarmış, tutsalarmış hepsini, ağır bir ceza verselermiş, senelerce yatsalarmış ama böyle yapmasalarmış. Askerler bile onlarla arkadaş olmuştu. Onlara sigara veriyorlardı.”

“Siz niye bizim çocuklara yardım etmediniz?”

Anne anlatıyor: “Şimdi küçük oğlum S. gidiyor sınır ticaretine. Korkuyoruz ama yapacak bir şey yok. Çünkü başka yerden gelir yok. Mesela bazı yerlerde fabrikalar var, pamuğa gidiyorlar. Burada o da yok, nerede çalışacaklar? Birkaç kişi gitmişti İstanbul’a çalışacağız diye. Gidiyorlar, bir-iki ay kalıyorlar, geri dönüyorlar. Çünkü evleri orada değil. Bizim çocuklarımız korksa bile mecbur gidiyorlar. Devlet katliamdan sonra fakirlik paramızı kesti. Ben ne yapayım? Eğer vicdanları olsaydı, hastadır kızım, neden fakirlik paramızı kesiyorlar? Hasta olduğunu bile bile... Öğretmeni biliyor, müdürü biliyor böyle hasta olduğunu. Niye kesti devlet?”

Bölgede bulunan askerlerle ilişkilerini soruyorum:

“Askerler bazen kendilerini bize çok yakın gösteriyorlardı. Biz ekmek yapıyorduk. Geliyorlardı, ekmek veriyorduk, yiyorlardı. Bazen de çok kötü davranıyorlardı. Şimdi de sürekli yollarda durdurup arama yapıyorlar, soğuk davranıyoruz biz artık. Ama ne oldu? Katliamdan sonra kaza oldu, askerlerin aracı devrilmişti. Bu mahallede ölen çocukların babaları gitti. Askerler demiş, ‘Amca yardım edin!’ Bizimkiler de, ‘Bak biz size yardım ediyoruz. Siz niye bizim çocuklara yardım etmediniz?’ demiş. Kürekler, kazmalar arabanın içinden askerleri çıkarmışlardı. Onları kurtardılar. Bizimkileri kimse kurtarmadı. Ama teşekkür ederiz size. Şimdiye kadar gelen herkese teşekkür ediyoruz. Birileri bize geldiğinde, acımızı paylaştığında yalnız olmadığımızı anlıyoruz.”

Ayrılırken yeniden bağrına basıyor beni, yine orada tutuyor uzun uzun. Utanarak girdiğim evde utancım katlanarak çıkıyorum.

M. anlatıyor: “Asla ve asla... İnan et
Allah’tan... Asla unutmayacağız...”

“M.nin oğlu ve kardeşi öldü,” diyor V. evin yamuk basamaklı merdivenlerini çıkarken. Derin nefesler alıp kendimi hazırlamaya çalışırken basamağın üzerinde plastik bir saksı görüyorum. Kuru bir dal var saksının ortasında. Sanki o topraktan beslenmiyor, onunla büyümüyor da, sanki onu oraya sonradan saplamışlar gibi duruyor. İçi çekilmiş, kurumuş, cansız. Yanımdaki suyu saksıya dökerken evin annesi simsiyah karşılıyor beni. Kucaklıyor, öpüyor, sonra da karşıma geçip oturuyor. Tek kelime etmiyor. Evin kızı soğuk ayran getiriyor. Sessizlik sonra. Uzun bir sessizlik.

Sofra kuruluyor hemen. “Benim için kurmayın, aç değilim,” diyorum. Yine de kuruluyor sofra. Tabaklara yanaşıyor, sofra örtüsünü dizlerimize örtüyoruz. Sessizce yemek yeniyor, ardından çay geliyor. Sigara içmeye kapının önüne, o yamuk merdivenlere gidiyorum. Saksıdaki toprak yine kuru, kupkuru. Olamıyor, ne yapsan olmuyor işte. Eve girip baba M.nin karşısına oturuyorum. “Ne istiyorsanız anlatın,” diyorum, “ne istiyorsan, kime seslenmek istiyorsan...”

“Biz ölünceye kadar davamızdan vazgeçmeyeceğiz. Doğacak çocuklarımıza, kardeşlerimize anlatacağız. Çünkü büyük bir zulüm yaptılar bize. Büyük bir katliam yaptılar. Bu katliamı biz hak etmemiştik. Bunu bize yaptılar ve kesinlikle bunların peşini de bırakmayacağız. Bedeli ne olursa olsun... Asla ve asla!”

Bu arada anneye bakıyorum, gözleri doluyor ama yine de çıt çıkmıyor dudaklarından, sadece gözleri dolup akıtıyor yaşlarını. Baba devam ediyor:

“Bize para teklif ettiler. Benim tek erkek evladımdı kıydıkları. Bana daha çok para verseler ne olacak? Ben bundan sonra kendi çocuğumun kanıyla mı, kan parasıyla mı yaşayacağım? Asla ve asla. Onların bize teklif ettiği parayı kesinlikle kabul etmeyeceğiz. Bu zulmü, bu katliamı bize yapanlar önce adalet önünde hesap versinler. Failler ortaya çıkmadan asla ve asla devletle anlaşamayız.

Tamam, kaçakçılık diyorsunuz. Suçtur, bu bir suçtur. Götürecektiniz. Öldürmeyecektiniz. Adalet önüne götürecektiniz. Her birine beş-on yıl verecektiniz. Zengin olmak için gitmiyorlardı, geçinmek için gidiyorlardı. Kimi çocuklar bilgisayar taksidini babasına ödetmemek için gitti. Kimisi okul harçlığı için kimisi ailesini geçindirmek için... O buz gibi havada, kar çamur içinde... Allah’tan inan et, biz olay yerine gidene kadar, katliam yerine gidene kadar, hepimiz çamur, su olduk, donduk. Eğer bu insanlar mecbur olmasalardı neden o soğukta gitsinlerdi?”

“Tavuk değil, otuz dört insan...”

Tüm evlerde otuz dört kişi bir fotoğraf çerçevesi içinde sıra sıra...

Karlarla kaplı kayaların üzerinde battaniyelere sarılan cesetlerinin olduğu o fotoğraftaki gibi... Sıra sıra dizilmişler... Yan yana...

Ama burada, yani fotoğraflarda kolları var, bacakları var. Saç tıraşları düzgün, yüzleri parlak... Biri gülümsüyor, biri çok fiyakalı bir bakış atmış. Birinin boynunda kolye var, diğeri bir ağacın önünde poz vermiş.

Yaşıyorlar daha, sağlar... Yaşamak güzel diye bakıyorlar sanki.

Yüzleri kapkara değil o zaman, parçalanmamış, yanmamışlar...

Kimyasal zehir bulaşmamış annelerinin öpüp kokladığı yanaklarına... Daha o zaman nefes alıyorlar, yüzleri gülüyor, elleri kopmamış, babası kan boşalan şahdamarını tutmamış daha...

Yemek yiyoruz. Onlar da bize bakıyor fotoğraf çerçevesinden aileleriyle oturduğumuz yer sofrasına... Kızlardan biri diyor ki bana, “Sen yemiyorsun hiç, beğenmedin mi?” Utanıyor, toparlanıyorum ve sonra zorla tıkıyorum bulguru kursağıma. Öksürmemle evin annesi yanımda bitiyor, bir şeyler diyor anlamıyorum, sırtıma vuruyor, ayran içiriyor. Daha çok utanıyorum. Sofra toplanıyor, erkekler gidiyor, kalıyoruz anne ve kızlarla baş başa...

“Ben de gazeteci olmayı düşünüyorum,” diyor F. Neden diye sorunca, “Bizim çektiklerimizi, biz Kürtlerin çektiklerini herkese duyuracağım,” diyor, “burada o kadar çok şey olmuştur ki hiç siz duydunuz mu, yazdı mı gazeteler? Ben gazeteci olacağım, yazacağım.”

Bir şey diyemiyorum. Gazeteci olsun istemiyorum. Anne geliyor sonra. Sabah gittikleri Zeviyan köyünde yetiştirdikleri salatalıklardan getirmiş bir çanağın içinde. “Soymayın, öyle yerim,” diyorum. F. bana özel tabak yapmaya çalışıyor misafirim diye.

Yok, diyorum, elinden alıyorum salatalığı, hınçla ısırıp çiğniyorum. Ben misafir değilim, gazeteci de değilim. Soğukkanlılığımı koruyamıyorum, soru soramıyorum, çiğniyorum salatalığı. Sulu, çok sulu... Basıyorum tuzu... Hınçla çiğnemeye devam ediyorum, ağzımın kenarından suları damlıyor; elimle silerken keşke F. de bana sorular sorsa, diye düşünüyorum.

Yılbaşı gecesi İstanbul’da, Ankara’da, İzmir’de, orada burada ne yaptınız? Umurunuzda mıydı diye sorsa... İçiniz yanmadı mı diye sorsa... On iki saat boyunca gazeteler, televizyon kanalları niye sustu, diye sorsa... Siz hiç çocuklarınızın parçalanmış bedenini kayaların altından çıkarıp çuvallara koydunuz mu diye sorsa... Adalet diye çaldığınız her kapı yüzünüze kapandı mı diye sorsa...Yanık katır bedenini çocuğunuzun sırtından ayırdınız mı diye... Siz çocuğunuz para kazanmaya giderken incecik ayakkabılara girecek ayaklarına üç tane çorap birden giydirdiniz mi diye... Eline silah almamak için sizin dedeleriniz, babalarınız karakollarda işkence gördü mü... Çırılçıplak köy meydanında koşturuldu mu, diye sorsa...

Bunları sormuyor ama başka soruları var:

“Eskiden çok olaylar, baskı falan oluyordu. O zaman diyorduk, ‘Burada adalet diye bir şey yok, hak diye bir şey yok!’ Tamam, hadi o zamanlar eski zamanlardı. Geçti diyelim. Ama şu an hangi tarihteyiz abla? Hangi ülkede yaşıyoruz? Hangi?.. Nasıl desem, nasıl yaşıyoruz? Hangi dildeyiz? Diyorum, ‘Allah’ım, hâlâ niye eski zamanlardaki gibi geliyor bana? Niye hâlâ adalet verilmiyor bu ülkeye?’ Hani Erdoğan diyordu, ‘Adalet, adalet, adalet... Bu ülkeye adalet veriyorum. Bu ülkede barış olacak.’ Niye Adalet ve Kalkınma Partisi koymuş o zaman ismini? Adalet ve Kalkınma Partisi. Sen adaleti yok ediyorsun. Bu otuz dört can ya!.. Bu tavuk değil, insan... Türkiye’nin vatandaşı olan otuz dört can. Biz Erdoğan’ın vatandaşı değil miyiz? Onun milleti değil miyiz, onun ülkesinde yaşamıyor muyuz? Onun okulunda okumadık mı? Dilini konuşmadık mı abla?”

Verecek yanıtım yok, susuyorum...

Endişe noktaları

Elektrik iki saat varsa on iki saat yok, kesiyorlar. Evlerdeki buzdolapları, televizyonlar bozuluyor. İçimde bir ağrı, bir ağırlık, insanların yüzüne bakamıyorum. Şırnak’a gitmeye karar veriyorum. İstanbul’dan telefon geliyor. “Nasılsın, her şey yolunda mı?” Geldiğimden beri kim bilir kaçıncı kez soruldu, “Her şey yolunda mı?”

“Değil,” diyemiyorum, “çok acı var,” diyorum, bir şey anlatmak istemiyorum. Ne bekliyordum ki diye kızıyorum o an kendime. Yoldayım bu sırada. Bazen üç, bazen dört kez arama noktalarında durduruluyoruz.

İlk günümün akşamında köyden genç bir arkadaşla civardaki karakolları konuşmuştuk. Bana, “Sen buraya geldin ya, onlar senin burada kimlerle görüştüğünü, nerelere gittiğini filan, her şeyi biliyorlar. Sürekli gözetleniyoruz. Daha önce gelen misafirlerimizi sınırın oraya, mezarlığa götürdük diye tehdit ettiler bizi... İşte, ‘Siz buraya gelen insanlara neler anlatıyorsunuz,’ diye sorguya çekiyorlar bizi... Senden de haberi var yani devletimizin...”

Doğruydu dediği. Şırnak’tan Roboskî’ye ilk gittiğimde bir dolmuşa binmiştim. Bidonlar, tabureler, çuvallar arasında tıkış tıkış. Kendime dolmuşun önündeki ikili koltukta yer bulmuştum. Birkaç dakika sonra dolmuşa binen yaşlı bir teyze tatlı sert bir ifadeyle “oradan kalk” der gibi bana yer göstermişti. En arkada, tekli bir koltuk. Tam kendimi ötelenmiş ve çok kötü hissediyordum ki bir süre sonra bir şişe soğuk su uzattı gülerek. İçim rahatlamıştı. Sonra Şenoba girişinde galiba, asker durdurdu. Kapılar açıldı, bazı erkek yolcular aşağı indi. Askerlerden biri dolmuşa binip herkesin yüzüne tek tek baktı, sıra en arkada oturan bana geldiğinde duraksadı.

“Yolculuk nereye bacım?”

“Roboskî...”

“Hayırlı yolculuklar herkese...”

Tangur tungur yola devam ettik sonra. Benimle aynı hizada oturanlar arada kafalarını uzatıp bana bakıyor, bense o keskin virajlı ve taşlı yolda fotoğraf çekmeye çalışıyorum. Bir yandan da aramızda sözsüz bir iletişim var sanki. Küçük bir salkım üzüm veriyorlar, teşekkür ediyorum Türkçe. Çünkü o an bildiğim üç-beş Kürtçe kelimeyi de unutuveriyorum.

İnenler, binenler oluyor. Bir süre sonra askerler tarafından yine durduruluyoruz. Yine aynı sahne fakat bu sefer ben sadece izleyiciyim. Soru sorulmuyor, yüzüme bakılmıyor, kimliğim istenmiyor.

Belli ki artık tanınıyorum ama ben korkuyorum yine de. Korkum kendime dair değildi elbette. Ya bir şey olursa... Ya birini götürürlerse... Çok paranoyaktım belki, bilmiyorum. Tek bildiğim yolculuğun son gününe kadar her arama noktasında yanımdakiler için endişelendiğim. Ama bu endişeden farklı bir durum algılanmasın. Yolculuğun sonunda bölgeden bir kişi, tezkeresini almış bir asker ve ben, İstanbul uçağında yan yana düştük. Yan yana, konuşa konuşa ama hep mahcup...

“Elmayı çok severdi.”

Bana orada geçirdiğin günlerde seni en çok etkileyen, unutamadığın an ne oldu diye sorsalar, “Elma,” der; ama asla orada, o anda yaşadığım hali anlatabilecek kadar güçlü bir ifade yeteneğine sahip olamadığımı söylerdim. Aylarca yazıp sildiğim kâğıtların olduğu masada birkaç tane elma çürüttüm. Evet, elmalar çürüttüm. Evdeki çocuk kitaplarındaki elma ağaçlarına baktım. Yemeyeceğimi, yiyemeyeceğimi bile bile elmalar aldım, masaya koydum, o elmalara baka baka yazdım, sildim. Bir akşam ben yine masamdaki elmalara bakarken kısa öyküler antolojisi için bir hikâye isteği geldi. Sadece “Elma” yazıp yollamak istedim, nasılsa öyküyü yazsam da anlaşılmayacaktı elma, anlatamayacaktım. Ama yazdım, birileri bir yerde elma gördüğünde düşsün diye vicdanına, insan derimiz ürpersin diye... Neden bunları anlatıyor, az sonra anlatmaya çalıştığım ânın ağırlığında eziliyorum, dilim döndüğünce yazmaya çalışacağım.

Yine bir evdeyim, içeride değil, dışarıda oturuyoruz bu kez. Katliamda oğlunu kaybeden anneye neden orada olduğumu anlatmaya çalışıyorum. “Siz anlatacaksınız, ben yazacağım. Çocuğunuzu anlatmanızı istiyorum,” diyorum. “Nasıl isterseniz öyle anlatın... Ne sever, ne yapar, ne hayal ederdi, nasıl bir çocuktu,” diye soruyorum...

Bilmiyorum tek bir cümleyle yıkılacağımı, sonra durup durup aynı karşımdaki anne gibi yere bakacağımı. Konuya bir türlü giremiyorum, en kolay sorudan başlayacağım, sonrası nasılsa gelir diye düşünüyorum.

“En çok ne severdi mesela?”

Duruyor, yere bakıyor, sonra başını kaldırıp yüzüme, “Elma,” diyor, “elmayı çok severdi...”

Aldığım yanıt öyle güzel, masum, öyle korkunç ki!.. Susuyorum. Yere bakıyor sonra yüzü... Susuyor... Bu kadar...

Hiçbir şey hissetmiyor muyum ya da öyle bir şey ki hissettiğim şey... Öyle ilk ki bilmiyorum hiçbir şey. Ne diyeyim, ne sorayım şimdi? Artık soracak hiçbir şey yok. Aklıma Ümit Kıvanç’ın Ağlama Anne, Güzel Yerdeyim belgeseli geliyor. Ağaçların elma vermesini bekleyen o güzel çocuğun evinde miyim?

İçimden tekrar ediyorum: Elma... Elma...

O da bir şey demiyor. Tükenmiş, takati yok. Anlatsa ne olacak? Yazsam ne olacak? Sonrası yok ki! Sonrası gelmiyor işte. Sonrası yukarıdaki mezarlıkta. Sonrası toprağın altında bir çocuk bedeni. Sonrası toprağın içine saplanmış siyah mezar taşındaki isimde...

Susuyorum... Arada yüzüme bakıyor, kucağında oğlunun çerçeveli fotoğrafı. Bir öne, bir arkaya gidip geliyor. Çay geliyor, içiyoruz. Susuyoruz. Evin önünden gelen geçen, hoş geldin, diyen oluyor. Hiç konuşmadan gelip yanımıza oturan oluyor. Bir akraba bozuyor sessizliği sonra:

“Onlar lüküs arabalara binerken bizim oğullarımız katırların tepesinde, dizlerine kadar karın, çamurun içinde bir bidon mazot yoluna gitti. Parçaladılar. Biz bunu hak edecek ne yaptık? Soruyorum sana, sen de bizim evladımızsın, hepimiz bir değil miyiz; soruyorum Allah için, ‘Bizim günahımız neydi?’”

Korkmak diye bir şey yok artık...

Bu gece kaçağa gidilecek. Evdeki herkes uyudu. Odanın duvarında çocukların fotoğrafı... Bakamıyorum yüzlerine... Bu gece kaçağa gidecekleri düşünüyorum. Yere, pencerenin kenarına oturuyorum. Aşağıda birtakım hareketlenmeler var. Gözlüğüm içeride kalmış, karanlıkta bir şey seçemiyorum ama katırların seslerini duyabiliyorum. “Korkmuyor musunuz?” diye sormuştum bu gece kaçağa gideceklerden birine. Genç daha. Kayıplarının sayısından büyük değil yaşı. Yirmi iki filan belki. Zayıf, çelimsiz. “Korkmuyoruz,” demişti. Sanki soruma da kızmıştı. Kızmışsa da hak etmiştim. “Onca ölüm olmuş, zulüm olmuş, korkmak diye bir şey yok burada...”

Neyse ki kış değil, diyorum içimden. Kar, çamur yok. Gidip gelecekler işte... Sağ salim dönecekler, bir şey olmayacak, deyip kendi kendimi teskin etmeye çalışıyorum. Sesler duyuyorum Kürtçe, anlamıyorum. Yıldız çok bu gece. Saat geç oldu. Ne zaman döneceksiniz diye sormuştum, ertesi güne anca demişti. Ne kadar kazanacaksın, diye sormuştum, “Belli olmaz, sigara getiririm en azından,” demiş ve bana ismini şimdi hatırlayamadığım bir sigaradan ikram etmişti. Yok, benim var deyince de, “Olsun, kaçak iç,” demişti.

Geri çevirmemek için içtim, hatta bir paket hediye etti, onu da içtim.

Bu gece de kaçağa gidilecek, döndüğünde belki bir paket daha hediye edecek. Onu da içeceğim.

Üşüyorum biraz. Evin zeminindeki betonu düşünüyorum, kışı düşünüyorum. Bana verilen battaniyeyi dizlerime alıyorum. Düşünüyorum sonra evin ölen çocuğunu. Bu battaniyeye sarılıp uyumuş muydu hiç? Rengârenk bir battaniye, çok yumuşak, sarılmak istiyorum, battaniyeyle konuşmak istiyorum. Aşağıdan gelen sesler daha az duyulmaya başladı. Gidiyorlar. Yok, bir şey olmayacak... Battaniyeyi bacaklarıma sarıyorum, üzerine de yanımdaki yüzlerce kâğıttan oluşan dosyayı koyuyorum. İsimler var, o gece kaçağa gidenlerin isimleri, yaşları... Aldığım notlar, haber çıkışları, raporlar... O kâğıt yığınından kırmızı çarpı işareti koyduğum birini çekip alıyorum.

Şunlar yazıyor:

Yatıyorsunuz kalkıyorsunuz Uludere diyorsunuz. Her kürtaj bir Uludere’dir diyorum.

Recep Tayyip Erdoğan

Hümanizm köpekliktir. Uludere’deki katırlara üzülün bence. Uludere Olayı’nın ikinci yıldönümü kutlu olsun. Ölen katırlar sizden daha değerliydi.

Ümit Çınar, Hakem

(Twitter’a yazdığı bu cümlelerden sonra profil arka plan fotoğrafını da Türk bayrağıyla değiştirdi ve kişisel bilgiler bölümüne “Türk”üm yazdı.)

Ölenler arasında silahlı militanlar vardı.

Genelkurmay Başkanı Org. Necdet Özel

Konunun altı aydır gündemde tutulması kime yarıyor. (...) Güvenlik güçlerimizin yargısız infaz edilmesine izin vermeyiz.

Recep Tayyip Erdoğan

Bu hayatını kaybeden vatandaşlarımız kaçakçılık yaparken hayatlarını kaybettiler. Sağ yakalansalar kaçakçılıktan yargılanacaklardı. Daha ağır bir sonuç olunca yargılanamaz duruma gelip hayatlarını kaybedince kaçakçılık olayı gölgede kaldı. O bölge Kandil’e doğru bölücü terör örgütü KCK’nin kontrolünde olan bir bölgedir. Gelir kaynakları var. Bölücü terör örgütünün sıktığı kurşun, attığı bomba, yediği ekmek, giydiği ayakkabı parayla alınıyor. Baronların da parada payı var. Para hareketinin bir bölümü kaçakçılıktır. Otuz dört insanımız, çoğu yaşı küçük gençlerimiz bu olayın sadece figüranlarıdır. Filmin büyüğüne bakmak lazım. Filmin senaristi, başoyuncusu vardır. Figüranlara takılıp kalıyoruz.

İdris Naim Şahin

Allah aşkına tazminatsa tazminat... Bizim resmî tazminatımız ötesinde yaptık. Silahlı Kuvvetler’imiz de gerekli adımı atmıştır. Burası, halkın oturduğu bir bölge değil, terör bölgesidir. Böyle bir bölgede Silahlı Kuvvetler bu Ahmet midir, Mehmet midir bilemez ki? Uludere için, “Hatadır,” dedik, kaç kere diyeceğiz. Otomota mı bağlayacağız.

Recep Tayyip Erdoğan

Her olay karşısında özür dilensin, dilenmesin olayı buralara getirmeyiniz. Bakın birçok politikacı, hükümet temsilcisi bölgeye gitti. Bu durumu kışkırtmak isteyenler var. Bir ihmal ve hata varsa şahsen özür dilerim ama resmî bir özür dilenmesini beklemek yanlış olur. Ölenlerin ailelerine tazminat ödenecek. Tazminat ödenmesi birkaç gün içinde gerçekleştirilecek.

Bülent Arınç

Entel barların romantik tayfası, “50 liracık için canını tehlikeye atmak zorunda kalan masum köylü” filan diyor ama... Haftada iki sefer yaptığında, ayda 15 bin lira kazanıyor o masum!

Yılmaz Özdil

Bir süre sonra sesler bitiyor. Gittiler... Evet, 50 TL için. Hadi az yazmayalım, 100 TL için... Pirinç için, mazot için, sevgilisine kontör almak için, kantine borcunu ödemek için, ablasına yoğurt almak için, bilgisayar taksitini babasına ödetmemek için...

Yaşayabilmek için.

Mecbur olduğu için.

Rüya

Hep yağmur yağıyormuş onu gördüğü rüyalarda. “Hiç konuşmuyor ama olsun, ben doya doya bakıyorum oğluma,” dedi.

“En son nasıl gördün rüyanda?” diye soruyorum.

“Evin önünde, o sarı montu var üstünde. Yağmur yağıyor, o da duruyor öyle. Doya doya baktım, doyamadım.”

Kızı giriyor araya:

“Çok ağlıyorsun, o yüzden hep yağmurda görüyorsun rüyanda...”

Y. anlatıyor: “Cesetlerimizi torbalara koyduk, katırlara yükledik.”

Kaçağa gitmeden önce kardeşiniz ve diğer akrabalarınızla geçirdiğiniz son günü anlatır mısın?

O gün bütün köylüler, gençler buradaydı. Hepsi bizim eve geldiler. Yemek yedik, okey oynadık. Gittik, halı sahada top oynadık. Sonra yola çıktılar. Güzel geçti, çok güzel geçti o gün.

Peki, o geceden önce bir uyarı, tuhaf bir durum, şüphe uyandıran bir şey olmuş muydu?

Yok, herkes biliyordu. Asker de biliyordu.

Bombalama haberini siz nasıl aldınız?

Tam bizim sınırda telefon çekiyor. Haber geldi, asker yolu kesti diye... Biz de gördük askerin gittiğini. Tepeye çıktık, orayı gözetlemeye gittik. Baktık, uçaklar geliyor.