*****

SUSANNA TAMARO

KÖKLER, YOLLAR VE

YİTİK BENLER

*****

Illmitz, Susanna Tamaro

© 2014, Susanna Tamaro

© 2014, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti.

Bu eserin Türkçe yayın hakları Akcalı Telif Hakları Ajansı aracılığıyla alınmıştır. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2014

Yayına hazırlayan: Nükhet Polat

Düzelti: Aylin Samancı

Mizanpaj: Emin Petek

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Tasarım (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-5473-9

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Maslak Mah. Eski Büyükdere Cad. İz Plaza, No: 9/25, Sarıyer/İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

SUSANNA TAMARO

KÖKLER, YOLLAR VE
YİTİK BENLER

ROMAN

İtalyanca aslından çeviren

Eren Cendey

*****

Susanna Tamaro’nun Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Yüreğinin Götürdüğü Yere Git, 1996

Tek Ses İçin, 1996

Anima Mundi, 1997

Yanıtla Beni, 2001

Aklı Bir Karış Havada, 2002

Rüzgâr Ne Diyor, 2005

Yüreğimin Sesini Dinle, 2006

Luisito / Bir Sevgi Öyküsü, 2009

Sessizlik Bir Erdemdir, 2011

Sonsuza Kadar, 2011

Var Olan Ada, 2012

Her Melek Korkunçtur, 2013

*****

SUSANNA TAMARO, 1957’de Trieste’de doğdu. Zor bir çocukluk dönemi geçirdi. 1976’da, 18 yaşındayken Friuli’de tanık olduğu deprem ve 25 yaşındayken geçirdiği ölümcül hastalık, Tamaro’da derin izler bıraktı. Yazmaya 27 yaşında başlayan Tamaro’nun edebiyat dünyasında tanındığı ilk eseri, Tek Ses İçin adlı öykü kitabı oldu. İlk kez 1994’te yayımlanan Yüreğinin Götürdüğü Yere Git adlı romanı, aylarca liste başı oldu, birçok dile çevrildi, yazarı büyük üne kavuşturdu ve 1995’te beyazperdeye uyarlandı. Tamaro, Aklı Bir Karış Havada ve Anima Mundi adlı romanları ve Yanıtla Beni, Rüzgâr Ne Diyor adlı öykü kitaplarının ardından, 2005’te Her Sözcük Bir Tohumdur adlı deneme kitabını yayımladı. 2006’da Yüreğinin Götürdüğü Yere Git’in devamı niteliğindeki Yüreğimin Sesini Dinle, 2011’de Sonsuza Kadar çıktı. Onu yine 2011’de Var Olan Ada izledi. Tamaro, 2013 yılında iki esere daha imzasını attı: Her Melek Korkunçtur ve Via Crucis: Meditazioni e preghiere. Yazar, çok sevdiği kedileri ve köpeğiyle birlikte Orvieto yakınlarında bulunan Porano’daki evinde yaşamaktadır.

EREN CENDEY, İtalyan Lisesi ve İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nü bitirdi. Susanna Tamaro’nun bütün kitaplarının yanı sıra Italo Calvino, Cesare Pavese, Valerio Massimo Manfredi, Roberto Calasso, Dino Buzzati, Marlo Morgan, Daria Bignardi, Margaret Mazzantini, Elena Ferrante ve Umberto Eco gibi yazarların pek çok eserini Türkçeye kazandırdı.

*****

1

Otobüs hareket edeli neredeyse yarım saat oldu.

Şehrin reklam panolarıyla örtülü son apartmanları da arkamda kaldı; toprağın eğimine uyum sağlamış buğday tarlaları gelip geçiyor şimdi; oyunu biten bir çocuğun unuttuğu iplere benzeyen elektrik telleri, yeşilliğin ortasında ışıldıyor.

Çevremdeki koltukların hemen hepsi boş; hem tatil günü hem de öğle yemeği saati. Sadece arka sıralarda, başını örtmüş birkaç yaşlı köylü kadın ve yüzü güneşten yanmış iki-üç erkek, kendilerini yolun yarattığı sarsıntıya ve sürücünün radyosunun vızıltısına emanet etmiş uyuyorlar.

Camların arkasında güneş kudretini ilan etmiş; bu, sıcağın bastırdığı ilk gün, beni de tatlı bir uyuşukluk sarıyor.

Tek yabancı benim, pencereden dışarısını kaygılı bakışlarla izliyorum: İlk işaretlerin, yeni toprakların beni karşılamasını bekliyorum.

Arada sırada sizi düşünüyorum; sizin eğitim gezisi için uzaklara gittiğimi sanmanızın sakinliğini, benimse bütün içsel çırpınışlarımı gizlemekteki maharetimi.

Yirmi beş yıl boyunca beni yok saymak istediniz, ben de bunca yılı sizin bu yok sayışınızı, cehaletinizi sevmeyi hatta bundan haz almayı öğrenmeye harcadım. Kendilerini haklı çıkarmak zorunda hisseden, aşk kıskacının tuzağına düşmüş arkadaşlarımı şimdi merhamet duygusuyla düşünüyorum.

Arkada oturan kadınların şişkin torbalarından yağlıkâğıda sarılmış şişelerin boyunları, gözleme parçalarının sarıldığı rengârenk kâğıtlar, yumurta sepetleri görünüyor. Onlar da ilişki kıskaçlarına yenik düşmüşlerdir –diye düşünüyorum– ama farklı biçimlerde: Başka türlü bir varoluş biçimini hiç düşünmemişlerdir; bu açıdan denizi aşma gerekliliğini tartışmayan kırlangıçlara benzerler.

Daha da huzursuz arkadaşlarım şöyle bir görüp yitirdikleri ufukların peşine düşüyorlar; oysa pişmanlık yıllarını geride bırakan ben, coşku ve umursamazlık arasında gidip geliyorum.

Tam da bu halim beni pek çok kişi için anlaşılmaz, tedirgin edici kılıyor.

Ama burada, şimdi, Illmitz’e giden otobüsün üçüncü sırasında kucağında bir asker çantasıyla oturan, güneşten biraz sersemlemiş, benim olmayan bir dilin yabancılığına asılı kalmış bir gençten başkası değilim.

Bir durakta rengârenk ve dikkat çekici biçimde giyinmiş iki kız biniyor; son sıraya oturuyorlar, çantadan bir torba yerfıstığı çıkarıyorlar, fısır fısır konuşarak yemeye başlıyorlar.

O anda benim de yanımda yiyecek bir şeyler olduğunu anımsıyorum. Acıkmadım, çıkmadan önce öğle yemeğimi yemiştim ama yemek saatlerini bir şeyler gevelemeden geçirmek içime derin bir hüzün salıyor; öğle saatleri tıpkı Noel gibi, en yakın akrabaların cenazesi gibi kutsaldır: Bu öğle saatleri hayatın sıradanlığıyla kaçırılması bağışlanamaz bir buluşmadır.

Elimi torbanın içine daldırıp yanıma aldığım elmayı arıyorum. Birkaç boşa giden denemeden sonra –çorap yumağı, kutusundaki sabun– yaldızlı kâğıda sarılı elmamı çıkartıyorum. Sol cebimde bir çakı var; kim bilir hangi isim günümde gelen bir hediye.

Elmayı doğrudan ısırarak yiyebilirim ama bu küçük ayinleri yerine getirmenin değeri benim için çok büyük: Sabırla dilimliyorum, kabuğunu soyuyorum, içinden çekirdeklerini çıkartıyorum ama atmıyorum.

Tabakta yemek bırakmanın neredeyse ölümcül bir günah olduğunu sizin sofranızda öğrendim; bu nedenle yenilgimin her türlü izini silmeyi arzulayarak tavuk kanatlarının arasını, balıkların sert kılçıklarını öfkeyle didikliyordum ve boş yere kendimi arındırmaya çalışıyordum.

Elmanın olsa olsa küfü andıran bir tadı var ve kumlu gevşekliği bana bir an için bulanık bir şeyleri, yaşlı bir kadının pörsümüş memesinden alınan bir ısırığı düşündürüyor: içinde şefkat değil, kötücüllük barındıran bir ısırık.

Bir kabuk parçası dişlerimin arasına giriyor, onu yok saymaya çalışsam da kısa sürede güçlü bir takıntıya dönüşüyor. Kürdanım yok, bir türlü çıkartamıyorum; parmaklarımla denesem de nafile. Uzun, ince, soylu –sadece bir piyanonun tuşlarına yakışan– ellerim ağzımın içinde beceriksizce gezinerek beni iğrenç ve görgüsüz gösteriyor.

Kabuğu düşünmemek için uyumaya çalışıyorum ve hemen düşüncenin ışıltı kazandığı hale kayıveriyorum, arada dâhice görünen, sonra gözler açıldığında kayboluveren düşünceler uykuda karmaşık şekillere bürünüyor.

Roma’daki panjurları indirilmiş, yaz başı sıcağına terk edilmiş evimi; file atleti içinde terleyen, yatağına bağlı, güçsüz, güneşin duvarda yarattığı lekeleri seyreden, ellerini istemsizce çırpan, ölüm karşısında şaşırıvermiş bir at misali hasta dişetlerini göstere göstere gülen Frankenstein’ı düşünüyorum.

Frankenstein –gerçek adı Angelo– komşunun oğlu; ağır bir zihinsel hastalığın pençesinde esir.

İlk zamanlarda duvarın ardından gelen o yürek paralayıcı iniltilerin, haykırışların, tekdüze ezgilerin nedenini anlayamıyordum; sonra bir sabah her zamankinden erken çıktığımda annesinin koluna tutunmuş, içi saman doldurulmuş kuşu andıran uzun bir cüsse gördüm. Mükemmel ütülenmiş ekose bir ceket ile içinden, yuvadan uzanan yavru kuşları hatırlatan sıska boynunun uzandığı kolalı bir gömlek giymişti; pırıl pırıl parlayan ayakkabılarını zorlukla sürüyordu. İşte o zaman bu giysilerin ona, sanki kendisi tahtalı ve eklemli bir kuklaymış gibi, sadece kısa süreli gezintiler için giydirildiğini anladım. Bakışları donuk, bulanık, yakalanması mümkün olmayan varlıklarda kaybolmuş gibiydi.

İkinci karşılaşmamızda ise onun hakkında daha fazlasını öğrendim: Örneğin farklı duygularını ifade edebiliyordu. Annesi pazarda sırasını beklerken tezgâhın altından çıkan kedi kuyruğunu fark edince müthiş bir neşe sergileyerek şaşkınlık narası atmıştı.

Zamanla onun haykırışlarını üç kategoride sınıflandırmayı öğrendim: öfke ve çaresizlik, çağrı ve dikkat isteği, neşe ve şaşkınlık.

Gözlerimi ansızın yeniden açıyorum, bir bulut güneşi örtüverdi. Yan yana dizilmiş beyaz evlerden oluşan köyden geçiyoruz; rüzgâr, ıssız bir meydanda barok kilisenin karşısındaki ıhlamurların yapraklarını sarsıyor. Öyle görünüyor ki şu anda dünyada bu yaprakların hışırtısından başka ses yok.

Bir sonraki durakta ineceğim; sakin sakin eşyamı toparlamaya başlıyorum: asker çantamı, çapraz askılı çantamı, kazağımı, güneş gözlüğümü.

Otobüs tam anacaddede duruyor.

Bilgi edinme ihtiyacından çok, yabancı oluşumu vurgulamak için inmeden önce sürücüye, “Illmitz mi?” diye soruyorum.

Gözlükleri burnunun ucuna düşmüş adam duymuyor bile. Böyle olacağından kuşkum yoktu.

Can sıkıntısı ve yılgınlık yüklü bir öğleden sonrasında hedef olarak burayı seçmiştim. Ani, birdenbire alınan bir kararla bir haritanın üzerindeki beş-altı yerin çevresini kurşunkalemimle çizmiştim. Bütün beklenmedik ve mantıkdışı kararlarımda olduğu üzere uç kararlarımda da kendime özgü bu mantığı takip ediyordum.

Seçilen yöre Doğu Bloku ülkelerinin zorbalığı altında boğulmuş, Avrupa’nın minik bir köşesiydi. Oradaki etnik gruplar da, konuşulan diller de, inançlar da çeşit çeşitti; bu heterojen doku, içinde kadim bir huzurun sırrını barındırabilir, diye düşünmüştüm.

Ama beni Illmitz’e çeken şey ne bu huzur ne de etnografik bir meraktı: Köklerim oradaydı; ailem çok uzun yıllar önce daha iyi bir kaderin arayışıyla oradan yollara düşmüştü.

Hiçbirimiz oraya bir daha dönmemiştik: Sadece ben, kuyruğunu ısıran yılanların görüldüğü eski resimlerde olduğu gibi, huzursuzluklarıma bir son vermek için oraya gidiyordum.

Meydan ıssız: Gölgeli tarafta arabaya bağlı tek bir at dinleniyor. Zemin asfaltlanmamış; rüzgârın kaldırdığı toz bulutlara yükseliyor.

Meydana bakan lokantadan mide bulandırıcı bir soğan kokusu yayılıyor; bir kapıdan çıkıveren bir çocuk sonra bir başka kapıdan girip yok oluyor.

Hangi yola sapacağıma karar veremediğim için bir an duruyorum.

Sessizlik ve rüzgârın uğultusu: Duvarların ardına sığınmış hayat akıp gidiyor.

Hatırlıyorum, birkaç yıl önce benzer bir duygu yaşamıştım. Bir ilkbahar ikindisiydi, Sahra’nın bir köyünde, kilden yapılmış duvarların insanı pelerin gibi sarıp sarmaladığı bir köydeydim. Son derece şiddetli bir rüzgâr esiyordu, artezyen kuyuları her an toprağın eteklerine tutunup göğe yükselecekti sanki. Tüyleri toz kaplı köpekler, güneşin altında yere bağdaş kurmuş, yüzleri gizli, çuvalı ya da boyalı saksıları andıran adamların yanı başında ölü gibi yatıyordu.

Rüzgârın havaya savurduğu teneke kutular ve tel yumakları arasında umursamazca yürümüştüm.

Pazar barakaları arasına girince yarı yarıya kuma gömülmüş ve köpeklerce kemirilmiş bir sığır kafası görmüştüm; kafanın öteki tarafındaki göz hâlâ canlıydı ve göğe bakıyordu.

Kafayı daha iyi inceleyebilmek için eğilmiş ve son et kalıntılarına üşüşen sinek sürüsünü elimle kovalamıştım. Sonra onu bir boynuzundan tutup uzağa fırlatmıştım.

Yumuşak bir sesle meydanın ortasına düşmüştü; uçarken zeminde uzun bir kan şeridi bırakmıştı.

Önceden araştırmıştım, kasabada çeşitli pansiyonların olduğunu biliyordum; ama beni mekânla hızlı bir ilişkiye sokmaması için sormak yerine en uygun yeri kendim seçmeye karar vermiştim.

Hepsi tek katlı olan evler hayatlarını bir iç avluya kapatmıştı; pencereler de oraya açılıyordu, kümes de oradaydı, çocuklar da; hepsi bir arada uçak gibi uçuyorlardı.

Bazılarının içine girdim, varlığımı belli etmek için nazikçe öksürüyordum; ama bir-iki dakika bekledikten sonra kimseyle karşılaşmadan dışarı çıktım.

Sadece bir kapının önünde duran, bir parmağı burun deliğinde kaybolmuş küçük bir oğlan beni düşünceli bir edayla süzerken avlunun kenarına yatmış bir köpek de yorgun argın kuyruğunu yere vuruyordu. Beşinci evden ellerini önlüğüne kurulayan bir hanım çıktı; benim sorum üzerine sadece çift kişilik ve çok pahalı bir odası olduğunu söyledi ve yegâne çözüm olarak kasabanın hanını tavsiye etti. Ona teşekkür ettim ve birkaç dakikalık tereddütten sonra yola koyuldum.

Han!

Evet, nihayetinde bu isim bile pek kesin olmayan bir şeyler çağrıştırıyordu: daimi ve mide bulandırıcı bir mutfak kokusu, dalkavuk ruhlu ve güven telkin etmeyen bir hancı kadın, gece yarısına kadar şarkı söyleyen sarhoşlar; hatta arada sırada belki haydutların bile uğradığı bir mekân.

Bütün bunlar bir şekilde burada kalışımın tadını kaçırabilirdi ama aslında gizliden gizliye hevesim bu değil miydi: haydutlarca kaçırılmak ve onlarla ormanı tanımayı öğrenmek!

Solgun cephede hanın adı belli belirsiz görünüyordu: Schwarzer Adler.

İçeri girdim. Son derece şişman, beyaz bir önlüğün sıkıca sardığı canlı bir tomurcuğu andıran kadın kâğıt oynayan üç erkeğin ortasına oturmuş, sandviçini dişliyordu.

Gayet nazik bir gülümsemeyle hemen beni karşıladı ve sormamı bile beklemeden sordu: “Tek kişilik oda mı? Kaç gece için?”

Tereddütle, “Uzun süre için,” dedim.

Meraklı bakışlarla beni baştan aşağıya süzdü, sonra sözler dökülüverdi ağzından: “Elbette... tam size göre pencereleri avluya bakan bir odam var.”

O sırada sıska mı sıska, uzun mu uzun bir oğlan belirdi; kadın ona anlaşılmaz bir şeyler emretti ve muhtemelen oda numarasını söyledi.

Dar ve uzun oda ikinci kattaydı: Bir yatak, bir masa, bir dolap ve duvarlara asılı bir-iki çikolata kutusu resmi gerekli dekoru tamamlıyordu. Pencereden, avludaki masaların üzerine konmuş iskemleler ve kapatılmış şemsiyeler görünüyordu.

Sırt çantamı yatağın üstüne bıraktım, içinden bir şeyler çıkardım, yüzümü yıkadım ve yapacak bir işim olmamasına ve kendimi oldukça yorgun hissetmeme karşın kendimi hemen dışarı attım.

İşte benim hayat tarzım: bir şeye varmak ve hemen sonra huzursuzca onu terk etmek.

Hanın salonundan geçmeden sokağa çıktım. Meraklı bakışlardan, yapış yapış bir samimiyetin doğmasından şimdiden çekinmeye başlamıştım.

Bu arada kasabada hayat biraz canlanmıştı; sokak köşelerinde siyah giyinmiş yaşlı kadınlar, kucaklarında çocuklarıyla genç anneler alçak sesle konuşuyor, aralarında gülüşüyor, başlarıyla birbirlerini onaylıyorlardı.

Koca dondurmasını özenle yalayan bir oğlan geçti yanımdan, şortunun altından sıska bacakları görünüyordu.

İyice eğikleşen güneş ışınları her imgeyi uzatıyordu.

Karnım acıktı, daha doğrusu çocukluk boyutuna dönmek için canım dondurma yalamak istedi. Dondurmacıyı bulmam zor olmadı; arabasının önünde cıvıl cıvıl çocuklar kuyruk olmuştu.

Benim yaklaştığımı görünce bir yabancının varlığı yüzünden bir an için sustular ama sonra ilgilerini yitirdiler, ben de efendi gibi sıramı bekledim.

Külahımı sıkıca tutarak –beceriksizliğim yüzünden dondurmamı hep sandviç gibi yer, parmaklarımın arasından akan dondurmayı emerim– tenha bir sokağa saptım.

Mis gibi kokan ıhlamur ağacının altına oturdum, bağdaş kurdum, elimde külahım gözlerimi yumdum. Güneş az sonra saman bir çatının ardından batacaktı. İstesem, başparmağımı o yönde kaldırsam, onu ben de batırabilirdim.

Yanımdan geçen bisikletin zili beni uyandırdı. Ne kadar zaman geçtiğini bilmiyordum ama havadaki belirli seslerin yarattığı tuhaf aşinalık akşam yemeği saatinin geldiğini belli ediyordu.

Her evde aydınlık bir pencere, tabak çanak sesi, tiz sesler, boğuk sesler vardı.

Bir an için derin bir kayboluş yaşadım; uzakta olduğumu, herhangi bir mekâna ait olmadığımı, bunun geçici seyyahlığımdan değil, kaçınılması olanaksız bir kaderden kaynaklandığını biliyordum.

Huysuzluğum çocukluğumdan beri büyükler arasında huzursuzluk yaratmıştı; daha sonra bende bir burjuva karşıtlığı seçer gibi oldular, ben de sürekli mazeret bulmaktan yorgun düştüğüm için bunu kabullendim.

Beni asıl rahatsız eden şey, sağır edici gürültünün arasında yalnızlığın o incecik temasını işitmekti; ama bunu asla kimseyle paylaşmadım. Anlaşılmamaktan korkuyordum.

Bu nedenle çocukluğumun büyük bölümünde ikiyüzlülükten değil, hassaslıktan tam bir çocuk gibi davrandım.

Hana döndüğümde biraz yorgunluktan biraz da hüzünlü düşünceleri engellemek amacıyla yatağıma uzandım ve hemen rüyasız derin bir uykuya daldım.

Uyandığımda bir an için yitiklik duygusu yaşadım, içinde bulunduğum mekânı bir türlü tanıyamıyordum. Yarım saat yatakta kalıp ışık oyunlarını seyrettim, mutfaktan şimdiden yükselmeye başlamış olan sesleri dinledim. Bir yasağı delermişim gibi belirsiz bir neşe hissettim.

Kendimi hayallerime bıraktım; şu anda dünyada kimse nerede olduğumu bilmiyordu. Başıma bir felaket gelse meçhul askerle –tabii o kadar kahramanca olmasa da– aynı koşullara sahip olacaktım.

Eminim köyün birkaç merhametli kadını toprağımın üzerine plastik çiçek bırakırdı ve belki ben de toprağın altında, seherde öten kırlangıçları dinlerdim.

Ölüm duygusu bana ezelden beri eşlik eder.

Destansılıktan uzak, gösterişsiz, dramatik olmayan bir ölümdür bu: tramvayda bir kadının sökük çoraplarına ya da dalgaların kış kumsalına fırlattığı oyuncak bebeğin yüzüne bakarken öğrenilen bir ölüm.

Kimi zaman sonumu fiziksel olarak da tasvir ediyorum. Toprak kulaklarımı dolduracak mı? diye soruyorum kendime. Ellerimi uykumdaki gibi sertçe sıkacak mıyım yoksa gevşek mi bırakacağım? Belki de telaşla göğsümün üzerinde haç biçiminde kavuşturacağım.

Kendime ait son görüntüm aklımı çok kurcalıyor; belki hayatım boyunca asla kendimi tanımlama yetisini edinmediğim içindir – ama belki de sadece ödlekliğimden tanımlamamışımdır kendimi.

Kimsin sen? Ne yaparsın?

Yolun sol yanındaki bara takılırım, sadece çizgili tişörtler giyerim, bağcıklı lastik ayakkabıları severim. Ayırt edici özelliklerim bunlardır.

Kimi zaman bir adrese ya da telefon numarasına bakarım. Ama beni en çok rahatsız eden anlatmaktır: Bunun altından romantik bir kahraman çıkabilir.

Belirsizliklerden çekinirim. Çocukken tren kontrolörü olmayı hayal ederdim; şimdi de bazen elime bir tren saatleri çizelgesi geçince gelişlerin dakikliğini, aktarmaların hareket saatlerini incelemek benim için büyük bir haz kaynağıdır.

Frankenstein da böyledir. Sabah 06.45’te, ilk radyo haberleriyle uyanır. Bazen bağırır bazen bir tür şarkı tutturur. O da ruh halinin değişkenliğine esir düşenlerdendir. Annesi bazen yatağından ikna edici bir ses tonuyla seslenir: “Uyu Angeluccio, haydi biraz daha uyu...” Ama ola ki oğlan bağırdı mı annesi de onu tehdit eder: “Öldüreceğim seni, atacağım pencereden...” Sonra da derin hıçkırıklara boğulur.

Frankenstein’ın annesinin ruh hali aynen benim anneminki gibi oğlunun ruh haline bağlıdır. Frankenstein’ın ruh hali ise ya havaya ya da rüyalarından fışkıran korkunç görüntülere bağlı olarak değişir.

*****

2

Yüzümü yıkarken kendimi aynada inceliyorum. Herhangi bir değişikliğin izini arıyorum: Biraz daha yanık tenli, biraz daha huzurluyum.

Yavaştan giyiniyorum; önümde bomboş bir gün uzanıyor, bu beni hafiften ürkütüyor.

Yapacak işlerin yoksa zamanın içinde yaşamak zor.

Şehirdeki hayatımda da böyle günlerim olmuyor değildi ama gereksiz bir sıradanlık uydurarak dolduruyordum onları.

Ne var ki son zamanlarda derin bir sıkıntı yüreğimi kemirmeye başlamıştı. Kargaşanın ortasındaki hiç olmak tehlikeli bir hal almaya başlamıştı; herhangi bir şeyle bağlantı oluşturamamış olduğumdan hayatımın ellerimin arasından kayıp gittiğini hissediyordum; bununla birlikte kendini yitiren tek kişinin ben olmadığım ve bütün dünyanın yönünü, hedefini yitirmiş olduğu duygusu beni vadide yuvarlandıkça büyüyen bir çığ misali kendi yıkımının içine çekiyordu.

Geceleri açıklanması mümkün olmayan karabasanlar görüyor, gündüzleri en ufacık şeyle yerimden sıçrıyordum.

Belki de yola çıkışımın nedeni buydu.

Yola çıkmak bana daima düşmanca bir eylem olarak görünmüştü.

Belki de bu, salt yaradılışımdan değil, aynı zamanda kuşağımın bir özelliğinden kaynaklanıyordu: Gençler Odysseus misali hep daha uzak kıyılara yelken açıyor, sonra da ya gittiklerinden daha bahtsız ve mutsuz dönüyor ya da hiç dönmüyorlardı.

Oysa ben panjurları kapalı odamda yatağıma uzanmış, şapkamı Billy Budd gibi seren direğinin tepesinden havaya fırlattığımı ya da Peter Pan gibi kollarımı iki yana açarak Karayip Denizi üzerinde uçtuğumu hayal ediyordum.

Tramvaya binmek bile bana külfet geliyordu.

Aslında avutulması mümkün olmayan bir mutsuzluğa düşmüş değildim, ender olarak drama dönüşen sıradan bir beceriksizlik sergiliyordum.

Yemeğini dalgınca yiyen bir insanın hayatını yaşamakla yetiniyordum.

Kahvaltıya indiğimde bana salonun bir köşesinde bulunan, taze ekmek sepeti, tereyağı ve marmelatla hazırlanmış sofrayı gösterdiler.

Az ötede bir akvaryum var: Yeşilimsi yosun tutan camın arkasında rengârenk balıklar can çekişiyor.

İştahla, neredeyse açgözlülükle yiyorum.

Güneş gözlüklerimi almak için odaya çıkıyorum; fazla şehirli duran şapkamı bırakıyorum. Hava hâlâ serin, daha sekiz bile olmadı.

Önlüklü ve sandaletli birkaç çocuk okula koşuyor; saçları taralı, geceden kalan rüyalara dalıp kalmış gözleri hâlâ şiş. Alanda bekleyen otobüs geç kalanlar için klakson çalıyor.

Onları görünce içimi hoş bir suç ortaklığı duygusu sarıyor: Mayıs kokularının, ilk çiçeklerini veren mor salkımların, açelyaların beni nasıl sersemlettiğini hâlâ anımsıyorum. Okulun bitmesi yakındı ve içimi tuhaf bir coşku sarıyordu; bütünüyle çocuklaşmanın, sandaletlerin dışında kalan ayaklarımın tozdan kapkara olmasını görmenin ince neşesine bulanmanın vakti yakındı!

Sınırsız bir mutluluktu bu, kışın önlenemez geri dönüşünün bile engelleyemeyeceği derin bir soluktu. Hayat sonsuz bir yazdan başka bir şey değildi.

Çocuksu düşüncenin lütfu kaderin alçaklıklarını bilmemektir.

Rastladığım çocuklara gülümsüyor, sonra ters yöne doğru uzaklaşıyorum.

Köyden çıkıyorum. Haritaları incelediğimde yakınlarda küçük bir göl olduğunu keşfettim ama çevrem geniş bir düzlük olduğundan yerini tahmin edemiyorum.

Farklı yollara sapıyorum ama birkaç kilometre sonra cesaretim kırılıyor ve içimi bir öfke sarıyor. Güneş daha da yüksekte parlıyor, ilk ağustosböcekleri ötmeye başlıyor.

Yenik düşmüş halde öğle yemeğimi yemek için hana dönüyorum. Henüz kimseyle konuşmadım.

Pencerenin yanına oturduğumda okul otobüsünün döndüğünü, saçları başları dağılmış neşeli çocukların dört bir yana dağıldığını görüyorum.

Odama çıkıyorum, yatağa uzanıyorum ve sırt çantamdan bir-iki roman çıkarıyorum ama okumaya dikkatimi veremiyorum; dakikalar geçmek bilmiyor.

Bizzat ben bir roman kahramanıyım, kendimi okuyamam.

Gün batarken uyanıyorum, keyifli bir sersemleme halindeyim. Zihnimde alışıldık hayatımın mekânlarına dönüyorum: Oralarda dolaşmak içime acayip bir neşe veriyor. Frankenstein şimdi ikindi kahvaltısını ediyordur. Yatağa bağlanmış, televizyonda Japon uzaylıların beta ışınlarıyla akıldışı dünyaları keşfedişlerini seyrediyordur; babası mutfakta tuttuğu takımın haberlerini okuyor, annesi de yatak odasından “Z” ile biten üç harfli bir isim soruyordur.

Akşam yemeğine inmek için gömleğimi değiştiriyorum, ne de olsa bir oteldeki yabancıyım.

Gün ışığı henüz tükenmemiş ve salonda hoş bir loşluk var. Bazı müdavimler aralarında alçak sesle konuşuyorlar. Gulyás,1 gnocchi2 ve yarım litre bira ısmarlıyorum. Ağır ağır ve sonsuz bir keyifle yiyorum. Ekmeği yemeğin sosuna batırıyorum, tabağımı sıyırıyorum, biramı yudumluyorum. Bütün dikkatim sıradan bir ayinin hazzına yoğunlaşmış durumda.

Akşam yemeğinden sonra köy meydanındaki bir banka oturup bir sigara yakıyorum ve insanların evlerine seğirtmelerini, sokakların ıssızlaşmasını seyrediyorum.

Zaman geçiyor, düşüncelerimi daha da güçlendirmek istercesine beş ya da altı sigara içiyorum. Karanlık iyice indi, birileri gece gezintisine çıkıyor.

İki ihtiyar kadın yanıma oturuyor. Arada soluklanmanın dışında heyecanla konuşuyorlar. Edepli bir sıkılganlığın altında iletişim kurma ihtiyaçları olduğunu hissediyorum.

Parmağımla bileğimi göstererek saati soruyorum. Gülüşerek omuz silkiyorlar; onların da saati yok. Bir sigara daha yakıyorum. Sonra onlardan biri koluma dokunarak çan kulesini gösteriyor.

Saat dokuzu vuruyor.

Gülümseyerek teşekkür ediyorum. Kadınların daha canlı olanı, bakışlarımdan cesaret alarak orada tatil için mi bulunduğumu soruyor – en azından ben öyle tahmin ediyorum. Başımı sallayarak, “Hem evet hem hayır,” diyorum. El işaretleriyle büyük dedelerimin buralardan geldiğini anlatmaya çalışıyorum.

Başlarıyla onay veriyorlar, gülümsüyorlar ama benim bu kaba açıklamamı anladıklarından kuşku duyuyorum.

Bir kentteyim ama sokaklarını tanımıyorum. Yapılar boz renkte, duvarları donuk, ne kapıları var ne pencereleri, gökleri örtecek şekilde yükseliyorlar.

Kaldırımlardaki ağaçlardan geriye sadece kesik gövdeleri kalmış. Yollar kalabalıklaşmaya başlıyor. İnsanlar, ateşten kaçan karıncalar gibi telaşla koşuşuyor. Hiçbir bilgi almayı başaramıyorum.

Dünyanın sonunun yaklaştığını sezinliyorum. Yapılar ve sokaklar çatırdamaya başlıyor.

Gökyüzü kararıyor. Korkunç bir gümbürtü: Arkamda on bin dişli mekanik melezler beliriyor. İlerliyorlar, yerde çatlaklar açılıyor. Çığlıklar daha da yükseliyor.

Nereye kaçacağımı bilmiyorum.

Ansızın bir dağın tepesindeyim; yamaçlar, yokuşlar yumuşacık otlarla kaplı. Hafif bir esintiyle eğiliyorlar. Elimde keman kutum var, üzerimde kara bir giysi.

Aşağıda, vadide dünyanın sona erdiğini görüyorum, sadece birkaç ışıltı seçebiliyorum sadece birkaç ışık seçebiliyorum.

O zaman kemanımı elime alıyorum ve çalmaya başlıyorum.

Havaya son derece ahenkli bir ezgi yükselmeye başlıyor.

Susamış kurtlar vadileri aşıyor.

Yatağımda bir güneş ışığı gözlerime vuruyor. Illmitz’ teyim.

Alışıldık kahvaltı. Kahvemi beklerken parmağımla akvaryumun camına vuruyorum. Balıklar umursamıyor. Uykulu gözlerle bana hizmet eden gence gülümsüyorum.

Sokakta güneşten gözlerimi kısıyorum.

Gece gördüğüm rüya üzerimde tuhaf bir duygu bıraktı; belki de bu, seçilmiş olma duygusudur.

Bu sabah göle varmaya niyetliyim. Bir dizi yol hatası öngörerek ekmek, peynir, salam satın alıyorum.

Şanslıyım: Evin birinden elinde olta olan bir adam çıkıyor; belli etmeden onu izliyorum. Köyden çıkınca tarlalar arasına dalan bir patikaya giriyoruz; buğdaylar yeşil daha, gelincik fırtınası arasında eğilip bükülüyorlar. Gelincikleri, renklerinin yoğunluğunu, taçyapraklarının kırılganlığını hep sevdim.

Birkaç kilometre sonra ekili tarlalar yerini sazlığa bırakıyor; böceklerin vızıltısına kurbağaların vraklaması ekleniyor. Rehberim bir patikanın ucunda duruyor; çalıların arasında düztabanlı bir sandal beliriyor. Palamar tok bir sesle suya düşüyor; suyu iten küreklerin uyumlu sesi çevredeki sessizliği bölüyor.

İşte göl kıyısında yapayalnızım.

Hafiften hayal kırıklığı yaşıyorum: Bu, bir gölden çok aldatıcı bir bataklığı andırıyor. Gölleri hep dünyanın merkezinden göğe çevrilmiş bir dürbün gibi pırıl pırıl bir düzlem olarak düşünmüştüm.

Doğduğum kasabanın az ötesinde aşınmış kayaların ortasında bir göl vardı. Yazları iki ağabeyimle oraya giderdik; her bir günümüzün tek amacı, bir kıyıdan ötekine ulaşmaktı. Yıllarca en ilkel sandallarla karşı yakaya geçmeye heves ettiysek de gerçek anlamda batma tehlikesi bizi daha ortaya bile varamadan durduruyordu. Böylece destanımız yıldan yıla büyüyor ve kış geceleri bu kahramanca girişimimizi nihayet başarıya ulaştırabilmek amacıyla çok farklı yollar konusunda kafa patlatıyorduk. Biz büyüdük, ağabeylerim bu konuyu unuttular, başka serüvenlere atıldılar ama ben bugün hâlâ en tuhaf anlarda gözlerimi yumarım ve o gölü görürüm. Koskocamandır, kimi zaman karla kaplıdır kimi zaman da seherin pusuna gömülmüştür. Onun en ufak hışırtısı bile bir soluk gibi ulaşır kulaklarıma.

Hana döndüğümde bir-iki not almayı deniyorum ama yılmış bir halde çabucak vazgeçiyorum: Düşüncelerim hızla yol alıyor, fazla akışkanlar, bir şeye tutunmayı reddediyorlar. Yazmak, kendini sergilemek konusunda yararsız bir yöntem olarak görünüyor gözüme; her şey benim içimde sırlanmalı.

Ne anlatacağım dönüşümde?

Olasılıkla hiçbir şey. Öncekilerden daha derin bir sessizlik olacak.

Bu gezimde beni tedirgin eden bazı şeyler var. Seyahatin ilginçliği, köklerimin peşine düşme fikri şimdi bana son derece yapay görünüyor.

Öte yandan belli bir doğanın parçası olma duygusu canlanıyor içimde. Belki de şöyle bir bağlantı vardır: Bu doğa beni ilgilendiriyor çünkü köklerim burada.

Doğa!

Son zamanlarda sadece bu sözcüğü duymak bile beni derin bir bunalıma sokuyor. Doğayı herkes sever, herkes anlar onu; doğa kör iyiliktir, yozlaşmamıştır, insanın ilk ve elbette olumlu ruhudur. Ne tatlıdır serçeler, ilkbaharlarda kırları örten çiçekler nasıl da bir güvencedir!

Erişkin yaşıma kadar doğaya ilişkin nahoş bir baygınlık tadı kaldı içimde. Çocukken de sevmez değildim; tam tersine en büyük ilgi alanımdı ama büyüyünce doğa imgesinin nasıl derinlemesine büküldüğünü, çoktan yabancılaşmış zihinlerde nasıl da rahat bir paravana dönüştüğünü fark ettim.

Benim doğam meraktan ve acımasızlıktan oluşuyordu; en berrak, kendimi en açıkça ortaya koyduğum anlarda ortaya çıkan buydu. Gözüm onunla bütünleşmişçesine konuyordu üzerine: Ben de doğadan başka bir şey değildim.

Büyük kente taşınınca doğa beni hep mutsuz etti; ilkbahar gelince pencereleri öfkeyle örtüyordum, ağaçları çiçeklenmiş sokaklardan geçmeyi reddediyordum. Çevremdeki her şey ölü görünüyordu gözüme ve doğanın yeniden canlanışı benim dışlanma duygumu bilemekten başka işe yaramıyordu.

Illmitz’te durum yeniden değişiyordu. Koca bir çamur yığını önünde durabilir, onu elime alıp sıkıştırabilir, kimse görmeden sadece bunu yapıyor olmanın keyfi için otlar arasında yuvarlanabilir ve derin bir neşe hissedebilirdim.

Otelde sırt çantamı eşeleyip getirdiğimi düşündüğüm bazı kitapçıkları arıyorum. Onları en dipte buluyorum. Biri botanik, biri zooloji konusunda iki küçük cep rehberi. Bunlar sayesinde gezintilerime anlam kazandıracak, çiçekleri sınıflandıracak, kuşları tanıyıp fişleyeceğim.

Nihayet varlığıma bir anlam yükleyebilmiş olmaktan delicesine mutluluk duyuyorum.

Pinokyo şimdi bir köşede kıvrılıp yatmış olan tahta bedenini terk etti, kalemi parmaklarının arasından kayıp gitti.

Akşamüzeri. Meydandaki bank artık benim dinlenme yerim oldu. Köy, varlığımı sessizce kabullendi, bazı yaşlılar ben önlerinden geçerken selam veriyor, çocuklar kıkırdayıp susuyorlar.

Sigara tüttürüp duruyorum, Illmitz de benim bu zaafım karşısında çaresiz kaldı; tertemiz hava sigaranın tadını daha da fazla çıkarmama yarıyor, her birine farklı bir tat veriyor.

Saat altı. Cecilia şimdi ofisten çıkıyordur, adımları yalandan tedirgin, bir-iki düğmesi mutlaka iliklenmemiştir.

Kimi zaman gidip beklerim onu. Sokağa dökülen memur kalabalığının arasına karışırım ve arkasından yetişip, “Buradayım,” diye fısıldarım. Gidip onu almamı isterse bundan kesinlikle rahatsız olurum çünkü küçük sürprizler yapmayı, kendimi günün bir saatinde gösterivermeyi çok severim; o beni fark ettiğinde coşkulu sevinç gösterileri yapmazsa homurdanır, akşamın geri kalanında küskün bir suskunluğa bürünürüm.

Ona sık sık minik hediyeler götürürüm; kâğıdı özel renkli ambalajına sarılmış bir çikolatayı, tuhaf biçimde kıvrılmış bir ağaç yaprağını, panayırdan alınmış bir yüzüğü ona uzatırken hediyemin küçüklüğüne mazeret uydururcasına onun değerini yüceltir, enderliğinden dem vururum.

Cecilia’nın sevdiğim yönü, bütün aptallıklarıma şaşırmasıdır. Sokakta bazen onun gerisinde kalır, kalabalığın arasında yürüyüşünü seyrederek kendi kendime onu sevip sevmediğimi sorarım. Kimi zaman kendime şöyle derim: Cecilia’yı eski bir koltuk gibi seviyorum, onun içinde hep rahat bir pozisyon bulabiliyorum ve yaylar gün gelip kumaşı deldiğinde bile yeni koltuğun rahatsızlığına katlanmamak için onun üzerine uzanmayı sürdüreceğim. Kimi zaman da duygumu yüce ve adil olarak niteler ve benim bu yüceliğim karşısında bilinçsiz ve umursamaz olan Cecilia’ya öfkelenirim.

İşin gerçeği Cecilia benim yalnızlığımı dindirmeyi bilmiş olan tek kişidir ve balığın oltaya yapıştığı gibi tutunurum ona.

1. (Macarca) Gulaş. (Y.N.)

2. İtalya ve Güney Amerika’da un ve patates püresiyle hazırlanan yemek. (Y.N.)

*****

3

Küçük Jiri sekiz kardeşin en küçüğüydü. Anne ve babasının hayattaki tek arzularının yavaş yavaş tükenmek olduğu bir zamanda dünyaya gelmişti. Jiri belki kardeşlerinin ondan çok büyük olmasından, belki anne ve babasının ihtiyarlığından, belki de evlerinin köye çok uzak olmasından ötürü derin bir yalnızlık duygusuyla büyüdü. Tek eğlencesi bir ipi peşi sıra sürüklemek ve kürekleri derenin içinde dönen su değirmeninin dilinden dökülen cümleleri çözmeye çalışmaktı.

Günün birinde ağabeyleri pazardan yularından çektikleri sarı bir eşekle döndüler. Babaları hayvanın rengi konusunda bir şeyler diyecekti ama en büyük oğul bu hayvanı kaça aldıklarını söyleyince sesini kesti. “İster boz olsun ister sarı,” dedi, “hiç fark etmez; çalışmayı bilsin yeter.”

Böylece Mattia adındaki eşek, yemiyle birlikte köy evinin ahırına yerleşti ve Jiri’nin gecikmeyen dostluğuyla tanıştı.

Mattia’nın işi ağır değildi, üç günde bir pazara giden arabayı çekiyordu. Geri kalan zamanını evin önündeki çayırda bir direğe