© 2013, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının
yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Ocak 2013 E-kitap 1. sürüm Kasım 2015, İstanbul Ocak 2013 tarihli 1. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Faruk Duman

Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design

ISBN 978-975-07-2852-5

İstanbul Büyükşehir Belediyesi Şehir Tiyatroları’na, Gökhan Akçura’ya ve Ara Güler’e, koleksiyonlarında yer alan bazı fotoğrafların bu kitapta kullanılmasına izin verdikleri için teşekkür ederiz.

Türvak-Türker İnanoğlu Vakfı’na, Türvak-Türker İnanoğlu Vakfı Sinema-Tiyatro Müzesi’nde bulunan bir belgede yer alan metnin bu kitapta kullanılmasına izin verdikleri için teşekkür ederiz.

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com

AYŞEGÜL ÇELİK

ÖLMEYİ BİLEN
ADAM

Muhsin Ertuğrul

BİYOGRAFİ

Ayşegül Çelik’in Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Kâğıt Gemiler, 2013

AYŞEGÜL ÇELİK, 1968’de Ankara’da doğdu. HÜ İktisadi ve İdari Programlar ile AÜ DTCF, Tiyatro bölümlerini bitirdi. HÜ Sosyal Antropoloji Bölümü’nde yüksek lisans programına katıldı. Varlık, Milliyet Sanat, Hürriyet Gösteri, kitap-lık, Doxa, Bütün Dünya, Akşam-lık, Kent ve Gençlik, Bireşim, “ağır ol bay düzyazı”, Dünden Bugünden Edebiyat gibi dergilerde öykü, şiir ve makaleleri, Cumhuriyet, Hürriyet, Milliyet, Star, Radikal, Yeni Şafak, Sabah gibi gazetelerde röportajları yayımlandı. Televizyon, sinema ve sahne için drama yazarlığı yanı sıra televizyon için çocuk programı yazarlığı yaptı. Radyo oyunları TRT tarafından ödüllendirildi. Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın Kaynanam Nasıl Kudurdu? romanından yaptığı oyun uyarlaması Devlet Tiyatroları ve Bursa Şehir Tiyatroları tarafından sahnelendi. Librettosunu yazdığı Arda Boyları, Devlet Opera ve Balesi Modern Dans Topluluğu tarafından sahnelendi. Kadın Öykülerinde Ankara, Kadın Öykülerinde Doğu, Belki Varmış Belki Yokmuş, Bir Dersim Hikâyesi, Şehir ve İnsan, Kar İzleri Örttü adlı çok yazarlı kitaplara öyküleriyle katıldı. Şehper, Dehlizdeki Kuş adlı öykü kitabıyla Notre Dame de Sion Edebiyat Ödülleri’nde mansiyon, Kâğıt Gemiler adlı öykü kitabıyla 2010 Yunus Nadi Öykü Ödülü’nü aldı. Sensizankaradadenizdüşleri (1997) adlı şiir, Korku ve Arkadaşı (2005) adlı öykü kitapları var. Halen Ankara Üniversitesi Devlet Konservatuarı’nda Dünya Edebiyatı ve Uygarlık Tarihi dersleri veriyor.

Benim babam Yeşilçam filmlerini figüranların hayat hikâyesine kadar ezbere bilir. Oysa bir Dean Martin hayranı olan annem için Yeşilçam, biraz Çolpan İlhan, biraz da Eşref Kolçak demektir. Sinema mevzuu eskidir bizim evde...

Bu kitapta isimlere, tarihlere, durumlara sadık kalarak çalışmaya gayret ettim. Fakat yine de asıl yapmak istediğimin “hikâye anlatmak” olduğunu yinelemem gerek.

Muhsin Ertuğrul’un kıymetli eşi Handan Uran Ertuğrul’dan ve yazar Gökhan Akçura’dan, Şehir Tiyatroları’ndan destek aldım. Kendilerine ve beni onlara ulaştıran Yalçın Bürkev ile Canan Kırımsoy’a, yılın son günlerinde dizgiden düzeltiye bu kitaba emeği geçen arkadaşlara teşekkür ederim.

Bu satırları, anneme ve babama hediye etmek isterim.

Ve tabii Faruk’a...

Sen olmasan yapamazdım.

2012, Ankara

“Ağlıyor!” diye haykırdı ön sıradan biri, “Mustafa Kemal ağlıyor!”

Tiyatro topyekûn ayaklanmıştı, aktörler kim bilir kaçıncı kez eğilip kalkıyor, alkışlar çınlıyordu salonda. Işık artınca Gazi’nin locası da seçilir oldu. Arka sıralarda oturanlar, Mustafa Kemal’i görebilmek için parmaklarının ucunda yükseldiler. Gazi, çiçeklerle süslenmiş locada oyunu alkışlıyordu. Yüzünden ne düşündüğünü anlamak mümkün değildi ama loş ışığın altında, yanağında iki damla gözyaşı parlayıp söndü.

I. BÖLÜM

İnsan yaşamı boyunca Karagöz perdesine oyun öncesi iğneyle iliştirilmiş “göstermelik” gibi kalmamışsa, bırakalım yaptıklarını bize söylesin. O zaman gecesi arkamızda kalır, önümüze gündüzü serilir; böylelikle yoksuldan aşırılan somunun hesabı verilmiş olur.

MUHSİN ERTUĞRUL

Muhsin Ertuğrul’un 60. Sanat Yılına Saygı Gecesi, 12 Ocak 1970. Fotoğraf: Ara Güler.

1800’lerin sonu

Haririzade Hacı Hüseyin, bir delikanlının tez adımlarıyla mahalleye doğru yürüyordu. İhtiyar kalbi, üstünden tonlarca yük kalkmış gibi hafiflemişti. Sabahki yağmurdan kalan ıslak toprak kokusu yokuşun başında karşıladı onu. Kokuyu derin derin içine çekti, gülümsedi. Mahalle esnafının gözünü yola dikip kendisini beklediğini biliyordu. Nitekim, zahirecinin çırağı onu hemen fark etti, ardından yoğurtçu, sucu, şerbetçi, kim var kim yoksa yola döküldüler. Fırıncı Yunus, “Ne yaptın Hacı, tamam mı?” diye seslendi uzaktan. Hacı Hüseyin, kafasını salladı sonra elini göğsüne atıp, “Tamam, çok şükür,” diye gülümsedi.

Yaşlı adam, sabahın bir vakti yağmur çamur demeden İstanbul’un öbür ucuna Evkaf’a, mal bağışlamaya gitmişti. Mal varlığının yarısını fakir fukaraya dağıtılmak üzere elden çıkarmış dönüyordu. Yaptığı ilk bağış da değildi bu, Hacı Hüseyin, dünyalığının çoğunu beş yıl önce yine fakir fukara için elden çıkarmıştı. Hal böyleyken neden ikinci bir vakfiye düzenlediğine kimse anlam veremiyordu. Esnaf, etrafını sardı, onu fırının bahçesindeki tahta kerevete oturtup başına dikildiler:

“Yahu, iş mi bu senin yaptığın!”

“Ne diye ikide bir malını dağıtıyorsun?”

“Sen Evkaf’tan zengin misin be adam?!”

“Kendini düşünmüyorsan bari çocuklarını düşün!”

Her kafadan bir ses çıkıyordu, yaşlı adam bu lafların bitmesini bekledikten sonra, “Ben bu dünyaya parayla gelmedim ki...” diye gülümsedi. “Anlasanıza, tıpkı geldiğim gibi gitmek istiyorum. Çocuklarım da kendi hayatlarını kendileri kursunlar.”

Yanındakiler birbirlerine baktı. Herkesin aklı birkaç kâğıt, birkaç mühürle Evkaf’a mal olan servetteydi. Haririzade Hacı Hüseyin’in o gün Evkaf’a bağışladığı mal varlığının içinde; 12 yağhane, 8 şerbethane, 11 dükkân, 10 ev, 3 fırın, 4 han, 1 okul, 1 bağ, 1 meyve bahçesi, 17 çeşme, 1 cami ve iki de köprü vardı.

Dağıtılan onca mala rağmen ailesi darlık çekmedi. Oğlu Hüsnü, insanda güven uyandıran ağırbaşlı bir delikanlıydı. Babası gibi paradan yana talihi açıktı, Hariciye’ye veznedar oldu. Üst üste dizili altın ve gümüş mecidiyelerle dolu bir odada çalışıyordu. Osmanlı’da bulunan büyükelçiler, aylıklarını Osmanlı Bankası’ndan aldığı için, İstanbul’da görevli olup da onu tanımayan ecnebi yoktu. Hüsnü Bey, iki kez evlendi, kalabalık bir ailesi oldu. İkinci eşi Virdiruh Hanım, bir Çerkes güzeliydi. Kocasına fena halde âşıktı, evde rahat etmesi için her şeyi yapardı. Hüsnü Bey, tutkuları olan yetenekli bir adamdı. En sevdiği iş, resim yapmaktı fakat yemek odasının köşesinde bir de tezgâhı vardı, burada da çeşit çeşit işle uğraşırdı. Mesela son marifeti, ıhlamur ağacından oyduğu bir vapurdu. Küçüktü fakat Şirket-i Hayriyye vapurlarının tıpatıp aynıydı. Kaptan köprüsünden, lombozlarına kadar her şeyi tastamamdı. Hüsnü Bey, pencerelerine kadar vapuru oyup bitirdikten sonra iki gece daha çalışarak küçük kalıplar hazırladı. Boyları bir-iki santim arasında değişen bu beş kalıba sıcak pirinç döküp soğuttu. İlk bakışta ne olduğu belli değildi fakat soğuyan pirinçler usulünce birbirine eklendiğinde minyatür bir motor çıktı ortaya. Bunu küçük vapura yerleştirdi Hüsnü Bey, incecik bir boruyla üfleyip pervaneyi döndürdü. Vapurcuk, Virdiruh Hanım’ın şaşkın bakışları altında, su dolu leğende tıkır tıkır yüzmeye başladı...

Lantern majik

O müthiş perşembe sabahı, Hüsnü Bey’in ortanca kızı Saadet, ablası Servet’in üstünden yorganı çekip alıverdi, “Pes vallahi! Ferah Kalfa fırını yaktı, bazlamanın kokusu evi tuttu, hâlâ uyuyorsun!” Servet hemen açtı gözünü, “Eyvahlar olsun!” diye fırladı, uyku muyku kalmamıştı.

“Ya oğlan? O da kalktı mı?!”

“Kahvaltıya bile oturdu.”

Servet eline geçen ilk entariyi kafasından aşağı indirdi.

“Ah ablasının kuzusu. Sormadı mı, niye bu kadar erken kalktık diye?”

“Sormaz mı... Pencereye kuş gelmiş, hepimizi uyandırmış dedik. İsim taktı, ‘Perşembe Kuşu’ diyor, söyleyin her gün gelsin diyor.”

Saadet, hırkasını tek koluna geçirdi, abla kardeş alelacele odadan çıktılar.

Gazeteci Karakin Efendi, perşembenin fevkaladeliğinden habersiz, Hüsnü Bey’in evine yaklaşırken Hanımlar gazetesini, İkdam ve Sabah’ı ayırıp koltuğunun altına aldı. Saadet ile Servet’in kapının arkasında beklediğini biliyordu. Sabahları o kapıyı çalmadan, kızlar da “şu senin bu benim” diye gazeteleri kapışmadan kahvaltıya başlanmazdı bu evde. Fakat o sabah Saadet’le Servet’ in sesini duyamadı Karakin Efendi. İçeridekilerin gazete düşünecek hali yoktu. Hüsnü Bey ve küçük oğlu, sabahın erken vakti kalkıp kahvaltılarını yapmışlardı. Şimdi Virdiruh Hanım, oğlanın saçlarını kokulu sularla taramakla meşguldü. Hüsnü Bey, saatine bakıp kalkınca o da tarağı bıraktı, çocuğun elini tuttu, birlikte merdivenlere yürüdüler. Onların ayaklandığını gören Servet, Saadet ve Ferah Kalfa cümle kapısına koşturdu. Hüsnü Bey, bir akranına hitap eder gibi, “Haydi!” dedi oğluna, sonra Virdiruh Hanım’a fısıldadı: “Biz gecikmeyiz...” Hane halkının hayır dualarıyla, baba oğul Sultanahmet’e doğru yola koyuldu.

Birbirinin kopyası, biri büyük, biri küçük iki adam, önce tramvayla Galata Köprüsü’ne gittiler. Köprünün üstü aman aman kalabalıktı. Galata’ya yürüyüp yeniden tramvaya bindiler. Küçük oğlan, yol boyu vakarla etrafı seyretti. Ama tramvaydan indikten sonra babasının el edip bir de fayton çağırdığını görünce o kadar heyecanlandı ki, olduğu yerde birkaç kez zıplayıverdi.

Fayton, Şehr-i İstanbul’un baklava, kavun, şerbet ve misk kokan sokaklarını tıkırdatarak Yıldız Sarayı’na götürdü onları. Kapıda Hüsnü Bey’in büyük oğlu Ratip, onları bekliyordu. Babasıyla kardeşini karşıladı; öne düştü, inilip çıkılan merdivenlerden, uzun koridorlardan sonra bir odaya girdiler. İçeride başka küçük çocuklar da vardı, bunların bazıları gecelik entarisiyle geziyorlardı. Beyaz gömlekli bir adam, Ratip’in küçük kardeşini yanından alıverdi. Babasıyla abisinin arasında duran küçük oğlan, geçirdiği uzun yolculuktan sersemlemişti. Sağa sola bakınırken kendisini bir iskemlede oturan bir başka beyaz gömleklinin karşısında buldu, adamın elinde emaye bir kap vardı. Ne olup bittiği anlaşılmadan, müthiş bir el çabukluğuyla onu, oracıkta sünnet ediverdiler. Her şey o kadar hızlı oldu ki, sarayın önüne çıkıp bir kupa arabaya binene kadar acı duymak bile aklına gelmedi. Babasının yanına oturtuldu, ağabeyi Ratip gülümseyerek onun ayaklarını kendi dizleri üstüne yerleştirdi. Kırbaç şakırtılarıyla eve döndüler.

Gösterişten, şamatadan hoşlanmayan Hüsnü Bey, sünnetin de sade ve ilmî bir şekilde yapılmasını istemişti. Ortalıkta hokkabazlar, kaynana zırıltıları, süslü esvaplar yoktu. Ama konakta kocaman bir yatak hazırlanmış, yorganı tahinli çörek gibi kabartılmış, öteye beriye birkaç süs asılmıştı. Yasemin kokan yastığın üstünde kurdelelerle sarılmış bir kutu da sahibini bekliyordu.

İşte lantern majik, bu kutuda saklanıyordu. Hüsnü Bey, oğluna aldığı hediyeyi Virdiruh Hanım’a uzun uzun anlatmış fakat bir türlü fırsat bulup gösterememişti. Oyuncaktan sayılmayacak gayet pahalı bir cihazdı bu, işi gölge oyunu oynatmaktı. Perdeleri kapatıp odayı kararttılar. Hüsnü Bey, makinanın kulağını bükünce yeknesak bir tıkırtı duyuldu ve lantern majik’in ışıklı gözünden bir ördek fırlayıverdi. Seyircilerden hayret sesleri yükseldi. Hüsnü Bey’in gözü, oğlundaydı. Küçük oğlan yatağın topuzuna tutunup doğrulmaya çalıştı, en çok şaşıran o olmuştu. İlaçların etkisiyle gözleri kapanıyordu, ateşi yükselmiş yüzü parça parça kızarmıştı. Annesine bir şeyler söylemek istedi fakat konuşamadı.

Gözleri kapanmak üzereydi, etrafına baktı. Perdeleri kapatılan oda dışarıdan kopmuştu. Küçük çocuk dikkatini toplayınca yattığı odanın bir hayalbazın kutusuna dönüştüğünü fark etti. Etrafta gölgeler pır pır ediyor, annesi, babası, ablaları gülerek onları seyrediyordu. Oda ipini koparmış, boşlukta bir beşik gibi sallanıyordu. Kendisinin seyredenlerin mi, gölge oyununda oynayanların mı arasında olduğunu kestiremedi. Avucu gevşedi, yatağın topuzunu bıraktığı anda yürüyen gölgelerle oynadığı oyundan derin bir uykuya yuvarlanıverdi. En son duyduğu, sokaktaki çocukların sesiydi; “Bana sesleniyorlar,” diye düşündü hayal meyal...

Muhsin, pabucu yarım

Çık dışarıya oynayalım...

Muhsin

Ateşi aklına vurmasa, rüyası da bu kadar karışmayacaktı. Aslında dışarıda hiç arkadaşı yoktu. Harb-i Umumi zamanında mecbur olmadıkça sokağa çıkılmıyordu. Evlerinin Cankurtaran Camii’ne bakan şahane taraçası sokaktan daha güzeldi zaten, buradan bütün Marmara’yı seyretmek mümkündü. Hüsnü Bey’in dürbününü alıp ailece taraçaya dizilir, geçen savaş gemilerine bakarlardı. Bunlar direklerinin çanaklıklarına kadar askerlerle doluydu. Ortanca ağabeyi Âkif, bütün zırhlıların adını bilir, aileye tek tek takdim ederdi; “Önde gidenler Mesudiye ve Aziziye. Arkasındaki de Necmi Şevket torpidosu..” Bu koca gemilerden, “Padişahım çok yaşa!” sesleri duyulur sonra bu sesler yerlerini, bağrı yanık savaş türkülerine bırakırdı.

Nüfusta yazan ismiyle İbrahim Muhsin, evin en küçüğüydü. Kimi öz kimi üvey, tam altı kardeşi vardı fakat onun tek ve en iyi arkadaşı babasıydı. Hüsnü Bey, onunla vakit geçirmeyi severdi. Çoğunlukla Divan Yolu’ndaki Arif’in Kıraathanesi’ne gider, Meddah İsmet Efendi’yi seyretsin, diye Muhsin’i de yanına alırdı. Kıraathanenin karşısındaki Hayalî Kâtip Salih Efendi’nin Karagöz’ü de bu ikisinin uğrak yerlerindendi.

Şehr-i İstanbul’da, tiyatronun kapısı gülmek için çalınırdı. Bağrış çağrış seyredilen piyeslerde, arabistanfıstığı, sakızleblebisi, şekerli çörek atıştırmak âdettendi. Yeme içme sesinden repliklerin anlaşılmadığı olur fakat kimse bu ayrıntıyla uğraşmazdı. Keyfe gelen seyircilerin sahneye portakal, avuçla leblebi bazen de para attığı olurdu. Her şeye rağmen tiyatro, yaşamanın bir yolunu bulmuştu... Şehzadebaşı’nda Osmanlı Dram Kumpanyası, Kel Hasan Efendi, Komik Şevki Efendi temsiller veriyordu. Fehim Efendi Tiyatrosu daha kibar İstanbulluların uğrak yeriydi. Mesela İstanbul Merkez Komutanı Selahattin Paşa’nın ailesi ve kırk halayığı, Fehim Efendi’yi tercih ederdi. Halayıklarını sanatkâr yetiştirmek isteyen Paşa, onları sık sık tiyatroya gönderirdi. Sonraları Çemberlitaş’taki konağında bir tiyatro salonu inşa etmiş, alaturka, alafranga kostümler diktirip Şişeciyan’a dekor bile yaptırmışlardı. İstanbul’da yabancı topluluklar da vardı. Bunlar Beyoğlu tarafına gelirdi. Geceleri yollar karanlık, araba az olduğu için Beyoğlu’na geçmek çok zordu ama giderken bir saat, dönerken bir saat yürümeyi göze alıp İtalyan operasına ya da Fransız dramlarına giden deliler de yok değildi. Fakat ne olursa olsun aklına esen tiyatroya gidemezdi. Çünkü tiyatrolar sadece belli zamanlarda çalışırdı: kışları hafta sonlarında ve bir de ramazanda...

Muhsin, piyeslere bayılırdı. Henüz ilkokula bile gitmiyordu ama dikkatli bir çocuktu; gözünü kırpmadan oyunu seyrediyor ve her şeyi açık seçik anlıyordu. Çözemediği tek şey, sahnedeki âlemdi. Oyun sonunda nasıl olup da her şeyin puf diye kaybolduğunu anlamıyordu. Bir gün Zanbaoğlu Tiyatrosu’nda babasının ahbaplarıyla sohbete dalmasını fırsat bilen Muhsin, onun elini bıraktığı gibi sahne arkasına koştu. Henüz öğle vaktiydi fakat gün ışığı, salonu bölen bozarık, kalın perdeden öteye gitmiyordu. Küçük çocuk biraz korktu, biraz çekindi ama geri dönmeyi kendine yediremedi. Giderek karanlığa gömülen merdivenin tırabzanını tuttu ve basamaklardan indi. Merdiven onu getirip bir tahta kapının önüne bırakmıştı. Muhsin artık çok heyecanlıydı. Bir geçit bulduğunu, atacağı tek adımla bir ecnebi sarayına veya haydutların bulunduğu bir ormana yuvarlanabileceğini düşünüyordu. Kapıyı açmaya fakat içeri girmemeye karar verdi. Kendini emniyete almak için daha fazla yaklaşmadan uzandı, tahta kapıyı itti, kapı bir taşlığa açılıyordu. İlk gördüğü az ileride bir maltızda kaynayan kuru fasulye tenceresiydi. Nefesini tutmuş, gözlerini de dört açmıştı ancak sahnede gördüğü ecnebi sarayların, sihirli ormanların, başka âlemlerin izi yoktu burada. Hayal kırıklığına uğrayan Muhsin, bir akıl yürüttü oracıkta: Büyü sahnedeydi!

Tefeyyüzde üç kafadar...

Muhsin tefeyyüze başladığında en sevdiği şey sabahları okula yürümekti. Olabildiğince erken çıkıyordu evden, Cankurtaran’ dan Sultanahmet Meydanı’na yürüyordu. Sınıf arkadaşı Mahmut, meydanda onu bekliyordu. İkisi Fuad Paşa Türbesi’ne yakın bir köşeden Haşim’i de alarak Gedikpaşa’ya doğru yola koyuluyorlardı. Yine böyle güle oynaya yürüdükleri bir sabah, “Bil bakalım bu kim!” diye seslendi Haşim. Bir elini cebine koymuş, diğer eliyle havada daireler çiziyordu. Mahmut ve Muhsin bakıştılar; Haşim, “Gelmoor, gitmoor, artık kapıyı açmooor!” diyerek bahçe duvarına oturunca Mahmut, “Bildim!” diye bağırdı, “Mınakyan’ın Kibar’ı bu!” Fakat Haşim oynamaya devam ediyordu, bu kez Muhsin bağırdı: “Hayır, bu Beybaba!” Haşim yetenekli bir çocuktu, Dram Kumpanyası sanatçıları; Mınakyan’ı, Binemeciyan’ı çok güzel taklit ederdi. Üç kafadar, her fırsatta “bil bakalım bu kim” oyununu oynardı. Bu oyun, bir gün Mahmut’un aklına gelen bir fikirle bambaşka bir şeye dönüştü. Evin büyük odasına bir ip gerip üstüne de bozarık bir çarşaf asan Mahmut, küçük bir tiyatro sahnesi icat etmişti. Hemen piyesler uydurmaya ve çivitle boyadıkları dekorlar arasında oynamaya başladılar. Muhsin bu işe kendini o kadar kaptırdı ki, bir akşam Ferah Kalfa’nın, “Haftaya da ilk oruç Allah’ın izniyle,” diye mırıldandığını duyana kadar hep dört gözle beklediği ramazanın geldiğini bile fark etmedi. Halbuki kaplar kalaylanmış, reçeller kaynatılıp erişteler kesilmiş, mutfağın, sofranın eksiği kalmamıştı. Muhsin için en güzel mevsimin adıydı ramazan, çünkü ramazan demek Direklerarası demekti.

Direklerarası’nın, adı Beyazıt’taki dükkânların direklerinden geliyordu. Şehzadebaşı, Fatih ve Süleymaniye camilerinin arasında kalan Direklerarası, akşamları teravih namazından çıkanların uğrak yeriydi. Tiryakiler Bohça, Göbek veya Yaka sigaralarını alır veya kutularını enfiyelerle doldurtup Direklerarası’nın yolunu tutardı. Sıra sıra çaycılar, şerbetçiler, kıraathanelerin arasında ramazanda mutlaka bir at cambazhanesi bulunurdu. Karagöz, hokkabaz, pehlivan güreşi, kukla ve kantocu kızlar vardı Direklerarası’nda beş tane de tiyatro... İstanbul ahalisi ramazanda, ellerinde muşamba fenerler, konuşup gülüşerek Direklerarası’nı doldururdu. Cuma günleri yalnızca kadınlara matine yapılırdı. Kadınlar, çocuklarıyla gelir oyun izlerlerdi. Balmumu Cinayeti, Demirhane Müdürü gibi bazı dramlar 11 perdeyi buluyordu. Direklerarası’nın en sevilen aktörlerinden biri Naşit idi. Şehzadebaşı’nda yürürken dükkânlardan selamlar yağardı. Bunların arasında her yaştan, her milletten birileri vardı. Direklerarası ahalisi son zamanlarda artan yankesicilerden illallah etmişti. Bu yüzden kalabalığın arasında epeyce gizli hafiye vardı. Söylenenlere bakılırsa Fehim Paşa, burada hafiye teşkilatına bağlı hususi bir şube kurmak zorunda kalmıştı.

Hüsnü Bey, ramazanlarda, eve pek çok misafir davet ederdi. Ferah Kalfa ve Virdiruh Hanım’ın hazırladığı mükellef sofranın ardından Cankurtaran Camii’nde teravih namazını kılar, sonra Direklerarası’nın yolunu tutarlardı. Muhsin, misafirler için kiralanan localardan birinde oyunu ayakta seyrederdi. Haftada bir gün de ağabeyi Rasih, tiyatroya götürürdü onu. Askerî doktor olan Rasih, bayağılıktan uzak ciddi temsilleri, genellikle de Osmanlı Dram Kumpanyası’nı seçiyordu. Burası, ramazanın otuz gecesi de tıklım tıklım doluydu. Fransız romantik oyunlar her akşam değişir, aynı oyun iki gün üst üste oynanmazdı. Kimse bir kumpanyanın nasıl olup da her gün yeni bir ezberle sahneye çıktığını merak etmez; bu kadar oyunun nereden bulunduğunu, bu kadar çeviriyi kimin yaptığını soran olmazdı. Bu soruların cevabı önemli değildi aslında, çünkü bilinen bir şey vardı; Şehr-i İstanbul’da, aynı oyunu iki gece dolduracak kadar seyirci bulmak imkânsızdı.

Ramazan bir rüya gibi geçip gitti, Muhsin, Haşim ve Mahmut, bayram harçlıklarını topladıkları gibi soluğu Avram’ın tiyatrosunda aldılar. Burada Arabın İntikamı oynuyordu. (Shakespeare, Othello) Üç kafadar, hayatlarının en tuhaf deneyimlerinden birini yaşayacaklarını bilmeden, tiyatronun ikinci katındaki locaya doluştu. Oyunun on iki kişilik, kalabalık bir orkestrası vardı. Az sonra ilk oyuncu sahneye çıktı, beyaz atlastan sırma işlemeli bir elbise giymişti, seyircilere doğru bir adım attı, kollarını açarak selam verdi. Sonra iki elini huni yaptı ağzına, avazı çıktığı kadar bağırıyormuş gibi ağzını açtı. Yüzü gerilmiş, boynundaki damarlar şişmişti ama tek ses çıkmadı. Haşim arkadaşlarına dönüp, “Ne oluyor?” diye sordu, “Niye sesi çıkmıyor bunun?” Oğlanlar dudak büktü. Mahmut birden arkadaşlarını dürtüp sahneyi gösterdi. Onun çıkmayan sesini duymuş gibi bir Zenci koşarak sahneye gelmişti. Çocuklar heyecanla birbirlerine baktılar, bağırıyormuş gibi yapmanın, bağırmaktan daha etkileyici olacağı kimin aklına gelirdi ki? Az sonra siyahlar giymiş biri çıktı ortaya, elinde topuzlu kısa bir bastonla Zenci’nin peşi sıra dolaşıyor, adeta aklını karıştırıyordu. Çocuklar, seyrettikleri bu ilk pandomimle büyülendiler.

Ertesi gün, üçü Aya İrini’ye doğru yürürken Mahmut birden arkadaşlarını durdurdu ve gayet tuhaf hareketler yapmaya başladı. Pandomim yaptığı için konuşması imkânsızdı, Haşim ile Muhsin, onun karşısına geçip ne yaptığını anlamaya çalıştılar. Haşim birden, “Ata binmiş, gidiyor bu!” diye bağırdı. Mahmut, anlaşıldığı için pek sevinmişti, bu yüzden gösteri uzadıkça uzadı. Çocuk dörtnala savaşa gitmekle kalmadı, orada attan düştü, bacağını da kırdı. Haşim, “Yaşa sen!” diyerek alkışlayacak oldu ama Mahmut onu engelledi. Topallayarak katıldığı bir törende göğsüne madalya takılmadan pandomim sona ermiyordu. Üç arkadaş, Aya İrini’nin önündeki geniş meydana gelince durdular. Ortalık her zamanki gibi kalabalıktı.

Duvarın dibine okul çantaları ve üst üste atılmış ceketler yığılmıştı. Çünkü burası İstanbul’un 41 milletinden çocukların buluşma yeriydi. Sirkeci’den Rum, Kumkapı’dan Ermeni çocuklar gelir, burada takım kurup futbol oynarlardı. Bu geniş ve rahat alanın tek kusuru, Topkapı Sarayı’na bitişik olmasıydı. Durup dururken saray askerlerini rahatsız etmeye lüzum olmadığı için, maçlar sessizce yapılıyordu. Takımlar usulca kuruluyor, golden sonra ağızdan kaçırılan birkaç çığlık dışında herkes suspus oluyor, cezalar çıt çıkarmadan veriliyordu.

Üçü de oyuna girdi. Fakat Mahmut’un şansı yaver gitmedi, daha ilk adımda yediği bir tekmeyle yere devrildi. İyice canı yanmıştı, ağzından bir küfür kaçırdı. Ama daha fazla ses çıkarmamak için hemen dudağını ısırdı. Biraz ötede Haşim, ağzı kulaklarında ona sırıtıyordu. Atılan tekmeyi görmediği için Mahmut’un yeni bir pandomim numarası yaptığını sanmıştı.

Oyun uzun sürdü, Muhsin eve döndüğünde fena halde yorgundu ama hemen defterini açıp derslerin başına oturdu. Bir gözü saatteydi, babasını bekliyordu. Hüsnü Bey eve girer girmez, ilk iş onun yanına gelir, geçen günü sorup defterlerine bakardı. O akşam da böyle oldu. Baba oğul baş başa sohbete daldılar. Hüsnü Bey, defteri gözden geçirirken karalanmış bir sayfa bulunca duraksadı, lastiği istedi. “Boş kalması, karalanmış olmasından iyidir,” diyerek güzelce sildi. O gece Muhsin yatmadan önce bir leylak ağacını resmeden babasını seyretti.

Sabah çiseleyen yağmurla uyandı. Yol boyu Mahmut ve Haşim’le birlikte yağmurdan kaçarak yürüdüler. Tefeyyüz uzaktan görününce Mahmut bağırdı. “Buyrun bakalım! Mahşer yeri vallaha!” Muhsin suratını salladı: “Değişik bir şey değil ki! Her zamanki manzara!”

Tefeyyüz Mektebi, bir özel okuldu. Sahibi de Danıştay üyelerinden Muammer Bey’di. Avlusundan sınıflarına kadar pırıl pırıl olan bu mektebe, önemli memurlar ve zengin aileler itibar ediyordu. Bu yüzden sabahları okulun önü fena halde kalabalık oluyordu. Ortalığı keşmekeşe çeviren, çocukları okula taşıyan konak arabalarıydı. Muhsin, tefeyyüzde birkaç yıl geçirdikten ve okula midilliyle gelen bazı çocukları gördükten sonra konak arabalarına şaşırmaz oldu. Hüsnü Bey de önemli bir memurdu fakat oğlunu bu şekilde okula göndermek, adamcağızın aklına bile gelmemişti. Bu çocukların saltanatı kapının önünde bitse ne ala.. Okulun içinde de ayrıcalıklıydılar. Mesela dersleri iyi olanların ön sıralarda oturtulması âdetken bu sıralar arabalardan inecek önemli zatların çocukları için boş tutuluyordu. İşin en kötü tarafı, bu çocuklar da, kendilerine gösterilen ayrıcalığı hak ettiklerine inanıyorlardı. Muhsin, bu saçmalığın tefeyyüzle sona ereceğini sanmıştı, oysa Darül Edeb’de, Soğukçeşme ve Toptaşı rüşdiyyelerinde de aynı şeyle karşılaştı. Rüşdiyyeden sonra Mercan İdadisi’ne başladığında da hiçbir şeyin değişmediğini öfkeyle fark etti.

Artık kumral, uzun boylu bir delikanlıydı; serin bir sonbahar günü bahçede arkadaşlarıyla yürürken gözünü, kapıdaki araba kalabalığından ayıramıyordu. Atların ve sürücülerin sesi birbirine karışmıştı. Az sonra pek şık bir araba diğerlerinin arasından geçip kapıya yaklaştı. İhtiyar bir adam olan sürücü arabadan atladı, kapıyı açtı. 16-17 yaşlarında bir delikanlı çıktı arabadan. Yaşlı adama dönüp bakmadı bile, bahçeyi geçip okula girdi. Muhsin’in iyice canı sıkılmıştı, “Ne yüksek kibir!” diye homurdandı. Arkadaşlarından biri omuz silkti, “Kibir değil,” dedi. “Hükümet katındakiler, yani devlet büyükleri böyle davranır. Zaten er geç hepimiz hükümette bir vazife üstleneceğiz.” Arkadaşlarından biri, “Gözünü aç da iyi görevler al,” diye sırıttı Muhsin’e. “Büyük görevlere gelirsen büyüklük taslayan sen olursun.” Muhsin, “Yok,” dedi, “bu iyi bir hesap değil.”

“Ya nasıl olacak?”

“Ne sen boyunduruğa gireceksin ne de üste çıkıp başkasına büyüklük taslayacaksın.”

“Olur mu hiç? Her yerde astlar üstler var.”

Hepsi, bir ağızdan bunu doğruladı. Ama Muhsin yanaşmıyordu, en sonunda, “Ben kendimi memurluğa bağlamayacağım,” diye kestirip attı. “Kendi kendimin efendisi olup ne hak edersem onu alacağım!”

Diğerleri bakıştılar, Muhsin’in bunu yapabileceğini biliyorlardı; çünkü dersleri hepsinden iyiydi. Her nevi listede ismini başta görmeye alışmışlardı. Okul, Muhsin’e zor gelmiyordu, üstelik öğretmenden yana da şansı hep açıktı. Mesela ortaokuldaki Arapça öğretmeni Mehmed Âkif Bey (Ersoy) okuma yazmayı sevdiren bir adamdı. Mercan İdadisi’nde de, Hüseyin Cahit Bey çıkmıştı karşısına. Tevfik Fikret’in kalem arkadaşlarından Hüseyin Cahit, idadinin müdürüydü. Onun çıkardığı Tanin gazetesinde ilk yazısı yayımlandığında Muhsin, 16 yaşındaydı.

Fakat İdadi’de mutlu değildi. Arkadaş edinmekte hiç zorluk çekmiyor fakat kendini açamıyordu. Sık sık Mahmut ve Haşim, geliyordu aklına. Geçen yıllar herkesi savurup atmıştı. İlk kopan Haşim’di... Savaş ailesini fena vurmuş, ağabeyinin şehit olduğu haberiyle apar topar İstanbul’u terketmişlerdi. Sonra da Mahmut. Babasının tayiniyle Şam’a giden Mahmut’tan yıllardır haber almıyordu. Taze bir bahar sabahı top oynamak için evden çıkan Muhsin’in aklı yine bu ikisindeydi. Artık Aya İrini’de değil, Haydarpaşa’daki İbrahimağa Çayırı’na gidiyordu. Çayıra yaklaştığında maçın başlamak üzere olduğunu gördü. Rap Selahattin, ta uzaktan el salladı. “Takım kuruldu,” dedi. “Sen bizdesin, geleceğini bildiğimiz için bir kişi eksik aldık.” Muhsin, ceketini çıkarırken hızlıca karşı takıma göz attı. Sadri ve İsmail Hakkı dışında tehlike yaratacak kimseyi göremedi, gülümsedi. Taze bahar güneşinin altında oyuna girer girmez top ayağına geldi, Muhsin koşmaya başladı. Bir çalımla geride bıraktığı Galip’in (Arcan), ülkenin en iyi aktörlerinden biri, az ötede avaz avaz bağırıp duran Burhan’ın (Felek) gündemi çekip çeviren bir yazar olacağını ve karşısına çıkan, çıktığı gibi ayağındaki topu alıp kaleye yollayan İsmail Hakkı’nın (Tekçe), Atatürk’ün Muhafız Alayı komutanlığını yapacağını kim bilebilirdi ki?.. İlk gol karşı taraftan gelince Muhsin’in suratı asıldı. “Boş ver!” diye bağırdı Rap Selahattin, “Şimdi bir tane de sen atarsın!” Sonra da neşeyle göz kırptı. Diğerlerinin yapacağı büyük işler bir yana bu hafif kambur, güler yüzlü delikanlı Rap Selahattin, Muhsin’in bütün hayatını değiştirecekti.

Fakat tüm bunlardan önce bir öğle vakti, hiç beklemediği bir anda babasını kaybetti Muhsin. Derin bir yalnızlığa yuvarlandı. Onunla olan benzerliği, ölümünden sonra daha çok ortaya çıktı. Artık akşamları deftere bakacak kimse yoktu. Küçük vapurlar yapan, leylak tabloları boyayan o zarif, güzel adam ortadan kaybolmuştu. Muhsin, sık sık babasının yanında olduğunu hayal ettiği uzun yürüyüşlere çıkıyor, içinden onunla konuşmaya devam ediyordu. Bir defasında Kışlık Tepebaşı Tiyatrosu’nda buldu kendini. İçerisi gürültülü ve kalabalıktı. Koşturan iki oğlan lokumlu leblebi külahını devirince yerler yapış yapış olmuştu. Kadife kaplı localarda çekirdek çitleyenler, epey yüksek perdeden sohbetteydiler. Muhsin, bulduğu ilk iskemleye oturdu. Oyun başlarken uğultu biraz azaldı fakat Burhanettin Bey sahneye girdiğinde Muhsin için başka hiçbir sesin hükmü kalmadı.

Tepebaşı Dram Tiyatrosu.

Burhanettin Bey’i daha önce izlememişti. Genç aktörün geniş alnı ter içindeydi, duruşu, bakışı o kadar sahiciydi ki Muhsin, piyesin içinde kaybolduğunu hissetti. Birdenbire içinde onunla tanışma isteği peyda oldu. Gözünü sahneden ayırmadan, “Bir çaresini bulmalı,” diye geçiriyordu aklından, “Ne yapıp edip onunla tanışmalı...”

O... Burhanettin Tepsi... İstanbul’un eşsiz aktörlerindendi. Diğer büyükler Kavuklu Hamdi, Küçük İsmail, Kel Hasan Efendi veya Naşit, tuluat yapıyor, vodviller oynuyordu. Hepsinin ortaoyunu meşhurdu, bazen kantodan sonra sahneye çıkıyor, hatta gösteri adı altında şiir bile okuyorlardı. İşte Burhanettin Bey, bunların tümünden farklıydı.

Sadaret’teki parlak memuriyetini ve bütün ailesini tiyatro hevesiyle terk etmiş bir adamdı o. Paris’e gitmiş ve yepyeni bir tiyatro adamı olarak dönmüştü. Maalesef memleketin durumu kendini sahneye vakfeden gencin parlak fikirleri için elverişli değildi. Temaşa sanatlarıyla para kazanmanın, hele de ev bark geçindirmenin imkânı yoktu. Bu yüzden tiyatro gelip geçici heveskârların işi olmaktan öteye gidemiyordu. Burhanettin Bey, 1908 Martı’nda İkdam gazetesine açıkça anlatmıştı bunu:

Bir oyunun toplam gelirinin; %10’u Darülaceze, %10’u Düyun-u Umumiye, %5’i Hicaz demiryolu vergisidir. Geri kalandan 12 lira tiyatro kirası olarak verilir. 4 lira ilan ve reklam, 18 lira da aktörlere dağıtılınca 50 liralık toplamdan geriye tam 3,5 lira kalmaktadır. Halbuki yabancı memleketlerde böyle bir şey yok. Orada tiyatrodan vergi almak şöyle dursun, ödenek verilerek onlara yardım edilir.

Muhsin bu yazıyı dikkatle okumuştu, o da babası gibi iyi bir gazete okuruydu, fakat takip ettiği haberler, sadece tiyatroya dair değildi. Memlekette epeydir siyasi sıkıntılar almış yürümüştü. Nihayet Temmuz’da yer yerinden oynadı: Meşrutiyet ilan edilmişti. “Baskı dönemi bitti!” diye haykıran kalabalıklar sokaklara döküldü. Nutuklar atılıyor, vatan şiirleri okunuyordu. O güne kadar yasaklı olan Namık Kemal’ler, Şemsettin Sami’ler birer birer gün ışığına çıkmaya başladı. Bayezid Meydanı’ndan Askerî Tıbbiye’nin avlusuna kadar her köşede irili ufaklı sahneler kuruluyor, birinde Vatan yahut Silistre, ötekinde Zavallı Çocuk perde açıyordu. Tiyatro, sokak kahramanlığına giden bir yol olup çıkmıştı. Muhsin bir defasında ünlü aktör Ahmed Fehim Bey’i, sokağı tutmuş birkaç tiyatro heveslisinin arasından çıkmaya çalışırken görmüştü. Etrafını saran kalabalık, girdap gibi içine çekiyordu onu. Adamcağız sonunda bastonuyla havayı yararak, “İstanbul bir divaneler şehrine döndü!” diye bağırmış; ancak bundan sonra dört portakal sandığı ve ipe gerilmiş bir çarşafla kurulmuş sokak sahnesindeki aktör ve seyircilerinin arasından sıyrılıp çıkabilmişti. Muhsin, bu karışıklık içinde de Burhanettin Bey’i takip etti. Gazetelerdeki resimlerine bakıyor, oyun günleri onu nerede bulacağını hesaplamaya çalışıyordu. Durum pek parlak değildi. Bir kere topluluğun belirli bir yeri, periyodu yoktu. “Ama diyelim bir mucize oldu,” diye hayal kuruyordu Muhsin, “diyelim yerlerini buldum, Burhanettin Bey’ in karşısına da çıktım! Peki ne diyeceğim ona?” Bunu düşününce bile terden sırılsıklam oluyordu. En iyisi oyuna gitmek ve bir rastlantı yaratmaktı fakat ne kadar erken giderse gitsin, Burhanettin Bey’i, oyun dışında ortalıkta göremiyordu. Oyun olmadığı günler de Pera Palas’ın karşısındaki Şeyh Apartmanı’na dadanmıştı. Burhanettin Bey’in evi buradaydı. Muhsin bazı akşamlar aydınlık perdenin arkasında aktörün siluetini görüyor; ama kapıyı çalmaya bir türlü cesaret edemiyordu.

Tepebaşı Dram Tiyatrosu.

Bir akşam yine eli boş Pera’dan eve dönerken hafif kambur bir gölge çıktı karşısına. Muhsin onun yanından geçip gitti ama gölge duraksamıştı, bir anlık tereddütten sonra usulca seslendi: “Muhsin?” Futbol arkadaşı Rap Selahattin’di bu, sevinçle sarıldılar. Selahattin artık top sürmeyi bırakmış, tiyatroyla ilgileniyordu. Muhsin imrenerek bakarken Selahattin ballandıra ballandıra tiyatrodan ve rol aldığı oyunlardan bahsetmeye başladı. Laf arasında Burhanettin Tepsi’nin kumpanyasında çalıştığını söylediğinde ise Muhsin’in yüreğine iniyordu. Onun koluna sarıldı fakat heyecanı hemen konuşmasına mâni oldu. Selahattin’in şaşkın bakışları altında birkaç saniye sustuktan sonra, “Bir müşkülüm var!” diye fısıldadı, “Bana yardım et!” Bu suskunluk ve ardından gelen yalvarış, Selahattin’in ödünü koparmıştı. Muhsin meseleyi açıklayınca delikanlı derin bir nefes aldı, “Aman arkadaş, iş bu muydu?” dedi. “Yarın Yazlık Tiyatro’da oyunumuz var. Oraya gel, ben seni Burhanettin Bey’le tanıştırırım.”

Yazlık Tiyatro, Erenköyü’ndeydi. Etrafı duvarlarla çevrili, küçük, güzel bir binaydı bu; bitişik köşkte oturan hali vakti yerinde bir adam yaptırmıştı burayı. Muhsin sabah erkenden Erenköyü’ne gitti. Sokakta kimsecikler yoktu. Binanın etrafında turlamaya başladı. Kim bilir kaçıncı turdan sonra gişenin açıldığını gördü, en ucuz biletle kendini içeri attı. Fakat Selahattin gelene kadar bir saatten fazla beklemesi gerekti. Arkadaşı onu alıp sanatçıların yanına götürdü ve bir yaprak gibi titreyişini görmezden gelmeye çalışarak Burhanettin Bey’e takdim etti. Burhanettin Tepsi, sıcak bir adamdı onu içtenlikle selamladı. Tiyatronun diğer oyuncuları da oradaydı. Muhsin rüyalar âleminde gibiydi, bu kadar heyecan yetmez gibi tiz bir ses duyuldu: “Ee, ben bunu tanoorum!” Hep birlikte sese doğru döndüler; kumpanyanın tek kadın oyuncusu Suzan Hanım’dı bu. Küçük adımlarla Muhsin’e yaklaştı, bir de yakından baktı: “Evet tanoorum,” dedi yeniden. “Çünkü bizim bütün oyunlara gelooor bu!”

Sahne vakti yaklaşınca aktörler birer-ikişer dağıldılar. Muhsin arkalarından içini çekerek baktı. Bir hafta sonra kendisinin de Suzan Hanım ve Burhanettin Bey’in karşısında aynı sahnede oynayacağı kimin aklına gelirdi ki?

“Odeon Tiyatrosu’nda en mutena piyesler...”

Tiyatronun basık tavanlı, havasız odalarından birinde iki arkadaş ayakta duruyorlardı. Yüzleri birbirine dönüktü. Rap Selahattin kendinden emin bir sesle, tane tane, “Seyircilerin tarafına hiç bakmayacaksın,” dedi Muhsin’e. “Gözün işte böyle karşındakinde olacak. Yüksek sesle, anlaşılır biçimde, ağır ağır konuşacaksın ve hiç korkmayacaksın!” Erenköyü’ndeki tanışma faslından birkaç gün sonraydı; Selahattin, onu ilk rolüne çalıştırıyordu. Üç cümlelik bir roldü Muhsin’in talip olduğu; fakat prova yarım saatten fazla sürdü. Selahattin tonlamadan, vurgudan emin olunca, “Haydi,” dedi, “gidip gösterelim.” Burhanettin Bey’in kapısını çaldılar. Muhsin içinden o üç cümleyi tekrarlayıp duruyordu. Genç yönetmen onun ezberini dinledi, üst üste tekrarlattı. Sonra duruşunu gözden geçirdi, bazı düzeltemeler yaptı, nihayet durum aklına yatınca, “Peki,” dedi. “Yarından itibaren provalara gel. Selahattin, sen Agop’a git de, Muhsin’in ismini ilana yazdır.”

Odadan çıktığında Muhsin başka biriydi artık. Heyecandan nefesi kesilmişti, aklı başına gelince Selahattin’in koluna yapıştı, “Sakın ilana Muhsin diye yazdırma!” dedi. “Ne olur ne olmaz, Ertuğrul Muhsin diye yazdır benim adımı!” Selahattin şaşırmıştı, “Ertuğrul da nerden çıktı?” diye sordu arkadaşına. Onun bakışını kaçırdığını görünce, “Muhsin, yoksa sen gizlice mi geliyorsun?” diye sordu. Muhsin, hafifçe başını salladı. Sherlock Holmes’ta “Bob” rolüyle sahneye adım atan Ertuğrul Muhsin, ikinci hafta da, L’Arlesinenne piyesinde oynadı. Bu kez ezberleyeceği üç cümlesi bile yoktu; yapacağı şey, sahneye girip, “Boşa gitti!” diye bağırmaktan ibaretti.

Okul tatil olduğu için evdekiler olup bitenin farkında değildi. Sabahın köründe evden fırlayan delikanlının çayırda top koşturduğunu sanıyorlardı. Muhsin de ses çıkarmadı, onların düşüncesini bozmamaya gayret ediyordu. Gün boyu, boyanacak dekorlardan, onarılacak kostümlere, ezber provalarına kadar tiyatronun her işine koşan Muhsin, daha sonra sahne arkasına çekilip kendi hazırlığını yapıyordu. Bu dakikalar bir felaketti, oyun başlayana kadar midesine kramplar giriyor, avuçları ter içinde kalıyor, aklındaki her şey siliniyordu. Fakat perde açıldıktan sonrası kolaydı; oyun, su gibi akıp geçiyordu. Temsil bittikten sonra tiyatronun hayhuyu biraz daha sürer, herkes çıkıp içerisi boşalınca oyuncular toplu halde banliyö trenine binip Haydarpaşa’dan Beyoğlu’na dönerdi. Muhsin o zaman onlardan ayrılıyor, yürüyerek Üsküdar’a gidiyordu. Babası öldükten sonra her şey gibi evi de değişmişti. Artık ablası ve eniştesiyle yaşıyordu.

Kumpanyanın başı Burhanettin Bey, yaklaşan ramazandan çok şey bekliyordu. Tiyatroların yüzünü güldüren bu bir ay için planları vardı... İlk iş, İstanbul’un ünlü yönetmenlerinden Reşat Rıdvan’ın kapısını çaldı ve topluluklarını birleştirmeyi teklif etti. Böylece daha geniş bir kadroyla daha çok oyun sergileyebileceklerdi. Teklif, Reşat Rıdvan’ın da aklına yatınca iki yönetmen, Odeon Tiyatrosu’nu kiraladılar. Sonra hemen ramazan için hazırlayacakları özel repertuvar üstünde çalışmaya başladılar.

Bu yeni durum, kumpanyada heyecan yaratmıştı. Fakat Muhsin için iyi olan hiçbir şey yoktu. O, fena halde huzursuzdu; geçen yıllar, her şey gibi ramazan sevincini de değiştirmişti. Artık yaklaşan ramazandan ödü kopuyordu. Tiyatro her gece perde açmaya başlayınca ne olacaktı? Oyunda rolü varsa iftar sofralarından, bütün ailenin bir araya geldiği ramazan akşamlarından nasıl kaçacaktı? Aileden birinin onu sahnede görmesi ve tanıması ihtimalinden nasıl kurtulacaktı? Tabii yeni yönetmen Reşat Rıdvan Bey, ona hiç rol vermeyebilirdi ki, bu diğerlerinden de korkunç bir ihtimaldi. Oflayıp puflayarak tiyatroda meczup gibi dolaşıyordu. Merdivenleri çıktı, boş salona geçip oturdu. Düşüncenin hiçbir türlüsü rahat vermeyince başını avuçlarına dayayıp gözlerini kapattı. Az sonra biri omzuna dokundu, Rap Selahattin’di bu, “Reşat Rıdvan Bey, bizim kumpanyanın oyuncularıyla tanışmaya gelmiş. Herkesle tek tek görüşüyor, seni de müdüriyete çağırmış!” dedi. Muhsin kötü düşüncelerle yüzleşme zamanının geldiğini anladı. Reşat Rıdvan Bey’i tanıyanlardan çok dinlemişti; bu adam ölçüsüz derecede titiz, dikkatliydi. Tiyatroda fazladan adam tutmaz, işini yapamayanın gözünün yaşına bakmazdı. Muhsin, derin bir nefes alıp oturduğu yerden kalktı ve müdüriyet odasına yürüdü.

Reşat Rıdvan Bey, tiyatronun büyük müdüriyet odasındaydı. Buraya yeni gelmiş ama adamakıllı yerleşmişti. Tiyatronun işlerini başka; oyunları, çevirileri başka tarafa koyarak bir düzen kurmuştu. Fakat ne kadar titizce istiflenmiş olsa da, masası kitaplar ve kâğıtlar tarafından istila edilmiş durumdaydı. Reşat Rıdvan bu masanın arkasında kaybolmuş, çalışıyordu. Kapı tıklatılınca başını kaldırdı, sapsarı yüzlü bir delikanlı eşikte dikiliyordu. Reşat Rıdvan hemen kâğıtlardan birine göz attı, tiyatronun kalan son üyesiydi bu, “Gel bakalım Ertuğrul Muhsin,” diye seslendi. Çocuk üflese uçacak gibiydi, Reşat Rıdvan onun heyecanını fark edince hiç üstelemedi, hemen dosyadan bir kâğıt çekti, “İlk kazanç hep düşük olur,” diyerek eline tutuşturdu. “Ama gayret edilirse, sebat edilirse para da kazanılır.” Muhsin elinde kâğıtla öylece dikiliyordu, söylenenlerden hiçbir şey anlamamıştı. Reşat Rıdvan pos bıyıklarını çekiştirerek, “Ramazandan daha çok gelir bekliyoruz,” dedi, sonra elindeki kâğıdı işaret etti çenesiyle. Muhsin ancak o zaman eline tutuşturulan kâğıda baktı, tepesinde iri harflerle “sözleşme” yazıyordu. O, bir rol alıp alamayacağını düşünürken kumpanya kendisine aylıklı oyunculuk teklif etmişti. Titreyen ellerle hemen imzasını attı ve Reşat Rıdvan’ın kitaplarla kâğıtlar tarafından istila edilmiş odasında beş lira aylıkla profesyonel tiyatroya geçiverdi.

İki yönetmenin kurduğu topluluğun ilk provası, Tepebaşı Sahnesi’ndeydi. İlk gün, tiyatroya en erken gelen Muhsin oldu. Aylıklı bir oyuncu olmanın kıvancıyla merdivenlere yürüyordu ki, merdiven başında bekleyen Başmakinist Salaha’yı gördü. Salaha, hem kendi işinden hem de tiyatroya giren çıkandan sorumluydu. Merdivenin başına hasır bir koltuk koymuş gelenleri kontrol etmeye hazırlanıyordu. Sarah Bernhardt’tan Coquelin’lere kadar Tepebaşı Tiyatrosu’nda oynayan herkesin sahne düzenine bakan Salaha, kumpanyadan sadece iki yönetmeni Reşat Rıdvan ve Burhanettin Beyi adam yerine koyup konuşuyor, diğer oyunculara selam bile vermiyordu. Muhsin, bu heybetli adamın kendisini tanıyacağından emin değildi. Kapıda ona dert anlatmak, aktörlerden gelen olursa bu durumda yakalanmak fikriyle bir anda ter içinde kalıverdi. Hemen geri dönüp oradan uzaklaştı. Sokağın başında Selahattin’i beklemeye koyuldu. Çekingenliğine, cesaretsizliğine kızıyordu; Selahattin gelince birlikte tiyatroya girdiler. Rol dağılım listesi asılmıştı, prova edilecek ilk oyun, Napolyon Bonapart’tı ve “Barral” rolünün karşısında gayet okunaklı biçimde “Ertuğrul” yazıyordu. Çok geçmeden iki kumpanyanın oyuncuları sahne arkasını doldurdu. Az sonra Reşat Rıdvan da geldi. Onun içeri girmesiyle bütün oyuncular, söz birliği etmiş gibi ayağa kalkıp alkışlamaya başladılar. Muhsin de aynı heyecana kapılmıştı; bir ara gözü Burhanettin Bey’e takılınca şaşırdı, genç yönetmenin yüzü allak bullaktı. Reşat Rıdvan’a gösterilen ayrıcalıklı karşılama onu incitmişti. Sahne arkasının neşeli alkışları, iki yönetmenin arasında ilk çatlakları açıyordu.

Reşat Rıdvan, alkışların ardından kısa bir konuşma yaptı. Sözlerine, “Provalar sabah erken ve tam kadroyla başlayacak,” diye başladı. “Tiyatroda sigara, çay, kahve içilmeyecek.” Kibar ama çok sert bir adamdı; yaşa, üne aldırış ettiği yoktu, herkesin ezberini tam ister, kimseye göz açtırmazdı. Oyuncular kendilerini alışık olmadıkları bir düzenin içinde buldular. Bitişikteki pastacıya koşarak karınlarını doyurmaya bile vakitleri olmuyordu. Çünkü yönetmen dinlenmek için verilen arada, hemen ikinci oyunun provasına geçiyordu. İkinci oyun, Dreyfus Olayı idi; provaların günde on iki saati bulduğu oldu.. Fransızca ve İtalyancayı anadili gibi konuşan, çeviri metinlere itibar etmeyen Reşat Rıdvan, ikna olana kadar kimseyi sahneden indirmiyordu. Her soruya cevap veriyor, oyunun pekişmesi için her şeyi yapıyordu. Muhsin sık sık onun eski bir kitaba benzediğini düşünüyordu. Provası yapılan oyuna tamamen hâkimdi, oyunla ilgili bilmediği şey yoktu. Oyuncular arasında Reşat Rıdvan’a ayak uydurmakta zorlanmayan tek kişi, Vahram Papazyan’dı. Şüphe yok ki, tiyatro için yaratılmıştı. Duruşu farklı, hafızası inanılmazdı. Metni bir kez okuması, ezberlemesine yetiyordu. O kadar farklı bir oyunculuğu vardı ki, diğer oyuncular tiyatronun karanlık köşelerine dizilerek onun provalarını seyretmeye başladılar. Dreyfus’un üçüncü perdesinde Vahram ile Muhsin’in kısacık bir diyaloğu vardı. Muhsin ezberini, hazırlığını yapmıştı fakat Vahram’ın sadece orada olması bile zavallı Muhsin için acemiliğin ilanı demekti. Daha ilk repliğini söylerken Reşat Rıdvan araya girdi, onu durdurdu, baştan almasını istedi. Muhsin repliği tekrarladı fakat Reşat Rıdvan başını iki yana sallayarak, “Olmadı,” dedi, “bir daha.” İşte o korkunç dakikalar böyle başladı. Muhsin tekrarlıyor, Reşat Rıdvan başa dönmesini istiyordu. Delikanlı önce ter içinde kaldı, sonra teklemeye ve ezberini bütünüyle unutup kekelemeye başladı. Dişlerini sıkıyor, tırnaklarını avucuna batırıyor, kendi kendine, “Daha kötüsü olamaz!” diye kızıyordu. Delikanlı böyle düşünürken kapı açıldı ve oyunun yazarı, birkaç dostuyla birlikte içeri giriverdi. Oyuncuları rahatsız etmemek için hiç ses çıkarmadan gözlerini sahneye diktiler. Reşat Rıdvan, onlara sadece başıyla selam verip Muhsin’e döndü, “Bu sefer hiç olmadı.” Herkes Muhsin’e baktı, delikanlı bir an duraksadı ama daha fazla dayanması mümkün değildi, gözlerinden yaşlar boşandı. Utancından az daha ölecekti, kendini tutmaya çalışıyor, yapamıyordu. Oyuncu, yönetmen, yazar, kim var kim yoksa herkesin karşısında hıçkıra hıçkıra ağlamaya başladı.

Sahneye ağır bir sessizlik çöktü. Muhsin’in hıçkırıklarından başka ses duyulmuyordu. Reşat Rıdvan, daha önce böyle bir olayla karşılaşmamıştı; ne yapacağını bilemeden ileri geri birkaç adım attı. Şaşkınlıktan ilk kurtulan Vahram oldu, izin isteyip Muhsin’i sahneden indirdi, birlikte tiyatronun boş odalarından birine gittiler. İçeri girince Muhsin bir koltuğa bıraktı kendini. 16 yaşındaydı ve hayatında tiyatrodan daha fazla sevdiği bir şey yoktu. Utançla başını kaldırdı, “Haydi,” dedi, “gidelim de çalışalım.” Vahram gülümsedi, “Gitmeyelim,” dedi, “kapıyı kapatır, burada çalışırız.”

Bu eziyetlerin hepsi, oyun günü gelip çattığında unutuldu. Ne uykusuzluk kaldı ne yorgunluk... Selahattin bağıra bağıra oyunun ilanını okuyordu Muhsin’e. “Sahne-i Milliye-i Osmaniye, Burhanettin Bey, Millî Osmanlı Tiyatrosu. Beyoğlu’nda Odeon Tiyatrosu’nda en mühim ve mutena piyesler, elektrik feneri, perde aralarında salonda en mükemmel orkestra, mükemmel büfe!” Muhsin işini bırakıp onun yanına geldi; ilanın en sonunda kendi ismi duruyordu: “Ertuğrul Muhsin Bey.”

“Ertuğrul Muhsin, sen misin?”

Tiyatro ilk gün tıklım tıklımdı, seyirci Napolyon Bonapart’ı beğenmişti. Gazeteler övgü dolu yazılar neşredince kalabalık ikiye katlandı. Fakat kısa bir süre sonra Reşat Rıdvan, oyunu sahneden kaldırıverdi, ikinci oyun Dreyfus’la perde açtılar.

Oysa Napolyon’un seyircisi bitmemişti, kalabalık birkaç gün daha salonu doldurabilirdi. Muhsin, Reşat Rıdvan’ın, “Evet, Napolyon Bonapart, iyi para getiriyor ama tiyatroda her şey para mıdır?” dediğini duydu. “Bir oyun çok para kazandı, diye diğer oyunlarımızı kenara mı koyacağız?” Reşat Rıdvan ödünsüz bir adamdı ve tiyatroyu çok ciddiye alıyordu. Muhsin, gözünü dört açmıştı, onun söylediği her şeyi can kulağıyla dinliyor, her hareketini izliyordu. Bütün dikkati Reşat Rıdvan Bey’in üstündeydi. Belki bu yüzden eve dönüş saatlerinin ablası tarafından takibe alındığını ve eniştesinin tiyatro ilanlarını şüpheyle incelediğini fark etmedi. Eniştesi Rıfat Bey, ortanca ablası Saadet’in kocasıydı. Sadaret Evrak Odası’nda, işi gereği sadrazamla burun buruna çalışıyor, yüksek sınıfa ve aileden gelen asalete yürekten inanıyordu. Muhsin, Hüsnü Bey’in ölümünden sonra bütün aileye ikinci bir baba gibi davranan eniştesine büyük saygı duyuyordu. Rıfat Bey de Muhsin’in üstüne titrerdi. Babasız bir delikanlının geleceğe hazırlanması kolay değildi. Rıfat Bey, Muhsin için seçkin sınıflarda, seçkin görevler hayal ediyordu. Fakat delikanlının epeydir sabahın erken vakti çıkıp gecenin geç vakti dönmesi canını sıkmaya başlamıştı. Onun topçuluğa olan hevesini bilen ve geç vakitlere kadar bir yerlerde top koşturduğunu düşünmeye dayanamayan Rıfat Bey, bu da yetmez gibi Odeon Tiyatrosu’nun önünden geçerken kendisini çok huzursuz eden bir ilanla karşılaşmıştı. Gazetelerin öve öve bitiremediği Dreyfus’un ilanıyla... Bunu eve getirip Saadet Hanım’ın önüne koydu. “Bugüne kadar sadece şüpheleniyordum ama artık eminim, Muhsin tiyatroculuk ediyor!” dedi. Genç kadın, ilanı okuyunca büyük bir telaşa kapıldı.

“Ne yapacağız Rıfat Bey?”

“Biz değil, o yapacak. Vazgeçecek bu işten!”

“Aman inada kapılmasın! Rahmetli babamdan başkasının lafını dinlediğini görmedim!”

Rıfat Bey, ilanı katlayıp cebine koyarken, “Bizi de dinleyecek!” dedi sertçe, “Hemen bugün konuşacağız! İnat edecek bir şey yok, ya soytarılıktan vazgeçecek ya da benim evimden!”

1909, tiyatroya başladığı sene... “Ertuğrul Muhsin sen misin?”

O akşam, karıkoca ışıkları söndürüp Muhsin’i beklediler. Delikanlının gölgesi, geç vakit sessizce avluda belirdi. Kimseyi uyandırmamak için parmak uçlarında yürüyordu. Kapıyı açıp içeri süzüldüğünde loş salonda eniştesi ve ablasıyla burun buruna geldi. Rıfat Bey lafa giriş aramadı, elindeki ilanı sallayarak sordu, “Buradaki Ertuğrul Muhsin sen misin?” Muhsin bunu beklemiyordu; bir anlık duraksamanın ardından, “Evet,” dedi, “benim.” Ablası bir felaket haberi almış gibi koltuğa çökerken eniştesi, “İnkâr etmediğine memnun oldum,” dedi. “Artık bu iş bitecek, hemen şimdi, bu hevesten vazgeçeceksin!” Muhsin’in yüzünde bir şaşkınlık ifadesi belirdi, “Yanlış anlamışsınız,” dedi. “Bu bir heves değil. Ben tiyatroyu meslek olarak seçiyorum. Hayatım boyunca bu işi yapacağım.”

Rıfat Bey, meselenin vehametini işte o zaman anladı. Büyük bir ciddiyetle, “Ne bizim ailemizde ne rahmetli babanızınkinde tiyatrocu yok,” dedi, “Ya bu düşüncenizden vazgeçersiniz ya da ailenizden.” Muhsin, “Anladım,” diyerek boynunu eğdi, “şu halde ailemden vazgeçiyorum.” Yüzü üzüntüden allak bullaktı, biraz da sesi titriyordu, fakat kendini tuttu hiç gözyaşı dökmedi. Bu soğukkanlılığı ablasını çıldırtmıştı, genç kadın öfkeyle, “Sokaklarda aç kalacaksın!” diye bağırdı arkasından. Muhsin, “Bir kuru ekmek bulurum herhalde,” diye mırıldandı, “Allahaısmarladık.”

İşte Üsküdar’daki evden çıkışı böyle oldu. Bir trajedinin finali gibi... Kapının arkasında gece göğü onu bekliyordu, dışarı çıkar çıkmaz, kainatın tüm karanlığı üstüne çullandı. Ne yapacağını bilmeden iskeleye yürüdü, nöbetçi kayığa bindi. Ağlamak istiyordu, dişlerini sıkmak, bir yerlere vurmak... Ama biraz da rahatlamıştı; artık kendini tamamen tiyatroya verebilecekti. Durup kendini dinledi; kesif bir yalnızlık hissediyordu. Bunun Hüsnü Bey’den başka ilacı olmadığını bildiği için usulca içini çekti. Kayık karşıya geçince ayakları onu eski eve götürdü. Bütün gece, çocukluğunun sokaklarında dolaşıp durdu. 16 yaşındaki Muhsin, gün ağardığında bir simit almış tefeyyüze doğru yürüyordu. Akşam Beyoğlu’nda bir oda tuttu fakat bir gece kalabildi. Kapısını çalabileceği bir tek kişi aklına geliyordu, Vahram Papazyan’a gitti. Evden kovulduğunu söyledi utana sıkıla. Vahram onu üzüntüyle dinledi ve, “Bizi de kovdulardı,” dedi. Ailesi, birkaç yıl önce Katolik papazı olması için Vatikan’a göndermişti onu. Fakat papazlardan ve kiliselerden öte, Roma’daki tiyatro iklimine ilgi duyan Vahram, soluğu İtalya’nın en ünlü topluluğu Ermete Novelli’de almıştı. İrili ufaklı oyunlarda oynadıktan sonra İstanbul’a döndüğünde ailesi onu kabul etmemişti. “İtalya’da çok şey öğrendim,” dedi Vahram, “senin de gitmen lazım. Eğitim görmemiş sanatçı aşısız armut ağacına benzer, ikisi de ham, ahlat kalır.”

“Hamlet de güzel isimmiş...”

Ramazan ayının sonunda Reşat Rıdvan Bey, oynanacak son piyesi açıkladı. Kumpanyanın son oyunu Othello olacaktı. Muhsin, tiyatrodaki konuşmalardan bunun Shakespeare adlı bir İngiliz yazara ait olduğunu öğrendi. Aralarında bu oyun hakkında bir şeyler bilen tek kişi, daha önce Othello’yu canlandıran aktör Kâmil Rıza (Othello Kâmil) idi. Bildiklerini diğer oyunculara da anlatıyordu. Muhsin, merdiven basamağına oturmuş, ses çıkarmadan onları dinlerken Kamil Rıza’nın en az üç defa “Hamlet” diye birinden bahsettiğini duydu. Mevzu Othello olduğu halde, sürekli “Hamlet” adı geçiyordu. Muhsin, bu Hamlet’i merak etmeye başlamıştı. Oturduğu basamakta kendi kendine, “Hamlet de güzel isimmiş,” diye mırıldandı.

Othello’da başrol, Vahram’a verildi. İtalya’daki grubu Novelli, dünyanın en ünlü Othello icracısıydı. Oyunun İtalyancası Vahram’ın ezberindeydi, ayrıca sahne düzeninden kostümlere kadar oyunun bütününe de hâkimdi. Reşat Rıdvan genel akışı Vahram’a bırakmakta bir sakınca görmemişti. İlk kez Türkçe oynayacağı için işe ezberini yenilemekle başlayan Vahram, başına geleceklerin farkında değildi. Oyuncular, bir yönetmen yerine, aralarından birinin işbaşına geçmesinden hiç hoşlanmamıştı. Kimse provaya ilgi göstermedi. Vahram grubu idare etmekte güçlük çekiyordu. “Sahneye çıkacaksınız,” diyordu hayretle “başarısızlığa uğramaktan korkmuyor musunuz?” Özellikle ileri yaştaki oyuncular onun bu haline bıyık altından güldüler ve “sen işine bak” demeye getiren bir tavır takındılar. Ezberler yarım, mizansenler uyumsuzdu ama kimse bunu umursamıyordu. Bu hal içinde nihayet oyunun ilk gecesi gelip çattı.

Vahram’ın endişesini Suflör Karakin Efendi’den başka paylaşan yoktu. Emektar suflör, binbir dua okuyarak yerine geçti ama anlaşılan bunlar işe yaramamıştı çünkü o gece, perde bir dizi felakete açıldı. Görünen ilk problem mizansenlerdeydi.. Oyuncular sahnede birbirilerine, birkaç kez de dekorlara çarptılar. Ezber ilk perdede yarım yamalaktı fakat sona doğru işler iyice sarpa sardı. Son perdede oyun tamamen durdu. Karakin Efendi sufle deliğinde tere batmıştı, sahnedeki beş oyuncunun da ezberi yoktu, yaşlı suflör dayanamadı, yardım istedi. Oyuncular, apar topar Muhsin’i suflör deliğine soktular. İkisi iki koldan sufle veriyor, yine de yetişemiyorlardı. Iago rolündeki Kemal Daveri bütün çabalara rağmen az sonra tamamen kilitlendi. Sahne seyircinin şaşkın bakışları altında belki bir dakika boyunca sessiz kaldı. Othello, karşısındaki oyuncunun konuşmasını bekledi, bekledi fakat sonunda sabrı tükendi. Seyirciye dönüp, “Özür dilerim,” dedi, “devam edemeyeceğim.” Sahnedeki oyuncular donakalmıştı, Othello bu kez onlara, “Bir daha rollerinizi ezberlemeden sahneye çıkmayınız,” diyerek çıkışa doğru yürüdü, karanlıkta kayboldu. Muhsin, suflör deliğinde bayılıp kalacaktı az daha. Alelacele perdenin kapatıldığını duydu. Seyirci ayağa kalkmış alkışlıyor ve bağırıyordu, “Vahram Othello!” Bundan sonra Vahram, topluluktan ayrıldı.

Zaten ramazanın bitmesiyle birlikte Reşat Rıdvan ve Burhanettin Bey’in beraberliği de sona eriyordu. Ramazan biter bitmez İstanbul, tiyatroyu hemen unuttu. Vahram, yeniden İtalya’ya gitmek istiyordu. Biraz para kazanmak için “Küçük Trup” adında bir grup kurdu, oynamak üzere Hamlet’i seçti. Muhsin’e de “Leartes” rolünü önerdi.

Hamlet, adındaki oyunu kimseler tanımıyordu. 1880’de Mehmet Nadir’in üç-dört paragrafını çevirdiği oyunun ilk tam çevirisini 1909’da, Abdullah Cevdet yapmıştı. Küçük Trup’un gösterisi, İstanbul ve Anadolu’nun ilk Hamlet’i oldu. Başrolde Papazyan vardı, son perdede elindeki ucu düğmesiz meç, Muhsin’in yanağına saplandı. Fakat Muhsin farkında değildi. Hamlet, onu bildiği bütün oyunlardan fazla etkilemiş, adeta aklını başından almıştı. Delikanlı bütün oyunu bir sarhoşluk içinde geçirmişti. Seyirciden gelen ay vay sesleri olmasa, yüzündeki sıcak kanı hissedeceği yoktu.

Oyundan sonra Vahram, İtalya’ya gitti. Muhsin yine yalnız kalmıştı, İstanbul’a gelen bir Fransız topluluğunu izlediğinde büyük bir şaşkınlığa uğradı. Oyunu tanıyor, replikleri ezbere biliyordu fakat sahnede gördüğü şey bambaşkaydı. Ezbere bildiği piyesin başka bir oyuncularla nasıl bu kadar değişebildiğini anlayamıyordu. Aklında belki yüz tane soru birikmişti; ama Vahram da gittiği için bunları yanıtlayabilecek kimse kalmamıştı.

Tiyatronun karşısındaki kahvede, kumpanyanın oyuncularından Armand Tallier’yi görünce, bütün cesaretini topladı. Tallier Muhsin’in yaşıtıydı, Muhsin bütün çekingenliğine rağmen yanına gidip birkaç soru sormak istediğini söylediğinde 50 seneden uzun sürecek bir dostluğa adım attığını bilmiyordu. Armand onu hemen masasına davet etti, o da Muhsin gibi bir tiyatro âşığıydı. İki genç hızla yakınlaştılar. Armand onu gizlice tiyatroya aldı, karanlığa gizlenip provaları izlemesini sağladı. Girdiği ilk provada Muhsin, aradığı bütün yanıtları buldu. Bu adamların sahneye koyduğu oyun tamamen farklıydı, bu fark tiyatronun aslında bir ilim olmasından ve kumpanyadaki herkesin de bunu biliyor olmasından ileri geliyordu. Muhsin saatler süren karakter tahlillerini dinledi. Titizlikle yinelenen dekor kostüm provalarıyla bilmediği bir dünyanın kapısı açılmıştı. Armand Tallier de topluluğun en küçüğüydü ve çalışmaktan yorulmuyordu. Fakat çok seçiciydi, bu yüzden de sık sık işsiz ve beş parasız kalıyordu. Böyle zamanlarda, yeni yeni yayılan filmcilikten para kazanmaya başlamıştı. Umutlu bir gençti her şeyin iyiye gideceğine inanıyordu. Fakat yine de sadece sanat filmleri göstereceği bir sinema açmak, kazanacağı ün ve parayla bir vakıf kurup yılın en başarılı sanat filmini ödüllendirmek henüz aklına gelmemişti. Bu ödülün yıllar sonra Cannes Film Festivali’nde sanat filmlerine verilen “Armand Tallier Özel Ödülü”ne dönüşeceğini söyleseler dünyada inanmazdı.

Muhsin, Vahram’dan sonra Tallier’den ve Fransız grubun çalışmalarından öğrendikleriyle Avrupa’ya gitmeyi iyice kafasına koymuştu. Ama beş kuruşu olmayan biri için Avrupa sadece bir hayaldi. Birkaç kişi akıl verdi ona, “Ne diye asilik ediyorsun?” dediler. “Babandan kalan mirasa sahip çıksana! Dünyanın her yerine istediğin gibi gider gelirsin.” Muhsin, buna yanaşmadı ama işin içinden de çıkamıyordu. İşte bu sırada beklenmedik bir şey oldu; ağabeyi Doktor Rasih, hızır gibi imdada yetişti...

Satabileceği bir pantolonu olan adam

Ertuğrul Muhsin, ömrünün sonuna kadar sürecek tiyatro yolculuğuna Galata rıhtımındaki, Paquet Kumpanyası vapurlarından biriyle çıktı. Kandilli Rasathanesi’nin kurulduğu 1911 yılıydı... Ağabeyi Rasih, Paris’e gidiş dönüş yolculuğu için kumpanyayla anlaşmış, Muhsin’e çok küçük de bir cep harçlığı vermişti. Delikanlı önce Marsilya’ya oradan trenle Paris’e geçti.

Paris’te istasyona indiğinde hava çoktan kararmıştı. Bir faytonla öğrenci mahallesi Quartier Latin’in yolunu tuttu. Fayton iki küçük köprüden geçti, büyük binalar, geniş caddeler geride kaldı ve nihayet Rue Serpente göründü. Burası şehrin kenarında, ucuz bir semtti. Tek pencere bir çatı katında yatak, ayna ve masa tarafından işgal edilmiş döküntü bir oda tuttu. Eşyası birkaç giysi, birkaç kitap ve Yüksekkaldırım’da tiyatro kostümleri kiralayan Leon Cornfelt’ten aylığının yarısını verip aldığı teneke makyaj kutusundan ibaretti. Kutuyu pencerenin önündeki masaya bıraktı, kenarına da artık yanından ayırmadığı Hamlet çevirisini... Paris’te olduğuna inanmaya çalışarak pencereye yaklaştı. Oysa eğri tavanın bir kenarına iliştirilmiş çatı penceresi, bacaları, kiremitleri bile geride bırakıp doğrudan gökyüzüne açılıyordu.

Ertesi sabah, sokaklar yeni yeni aydınlanırken Muhsin kendini dışarı attı. Şehri görmek için yanıp tutuşuyordu. Bir gazetecide Comoedia gazetesini görerek meraklandı. Bu gazeteye bakılırsa Paris’te 60 tiyatro vardı, gazete bunların yerini göstermekle kalmıyor, tek tek temsilleri ve sanatçıları da tanıtıyordu. Muhsin, bir külah kestane alıp gördüğü ilk parka girdi. Bunca önemli aktörün ve oyunun arasından Paris’te seyredeceği ilk temsili seçmek üzere gazetesini çimlerin üstüne yaydı. Seçenekler sonsuz görünüyordu ama ikinci sayfada gördüğü bir ilan sonuca kestirmeden ulaşmasını sağladı. Büyük aktör Mounet-Sully, Comédie-Française’de Hamlet oynayacaktı. Muhsin birden ürperdi. Gözlerini parkın uzayıp giden yeşiline dikip sihirli kelimeleri mırıldandı, “Hamlet! Hem de Comédie-Française’de!”

Comédie-Française, Fransa’nın en köklü, en eski tiyatrosuydu. Oyundan saatlerce önce geldiği binanın ihtişamı aklını başından aldı. Işıklarla kaplı bina şehrin mıknatısıydı sanki, şehrin bütün kalabalığını kendine çekiyordu. İnsanlar dar sokaklardan, geniş caddelerden geçip Comédie-Française’e doğru akıyordu. Muhsin bilet için yedi frank ödedikten sonra fresklerle süslü dev bir salonda buldu kendini. Bu şahane duvarlar, kıymetli bir emanet gibi tiyatro salonunun etrafını çevreliyordu. İçerisi yumuşak bir ışıkla aydınlatılmıştı, seyirciler sükûnetle salona girdiler. Muhsin, kendisine yer gösteren tiyatro görevlisinin peşine takılıp koltuğunu buldu, oturdu. Fakat bütün içten teşekkürlerine rağmen kadın yanından ayrılmıyordu. Tiyatroda bahşiş verildiğini bilmeyen Muhsin, dürbün kutusuna atmak için cebinden bozukluk çıkarınca, görevli kadın bunu kendisi için zannetti ve adeta zorla elinden aldı. Muhsin ışıklar sönmeden apar topar birkaç bozukluğu denkleştirip dürbüne atmayı başardı. Işıklar azalırken salon sessizliğe büründü. Az sonra dürbün camının ardında Mounet-Sully belirdi. Sesi etkili, duruşu mükemmeldi. Yüzünde, hatlarını çevreleyip derinleştiren kusursuz bir makyaj vardı. Oyunculuğu öyle kuvvetliydi ki, sahneye çıktığı an herkesi teslim aldı. Genç Danimarka prensini canlandıran Mounet-Sully, 70 yaşındaydı.

Oyun, renkli bir rüya gibi içine çekti Muhsin’i. Aktörler, dekor, kostüm, tiyatronun havası ne var ne yoksa birleşip aklını başından aldı, koskoca tragedya su gibi akıp geçti. Perde kapanıp alkışlar başladığında zavallı çocuk adamakıllı sersemlemişti. Salondan çıkanların arasına karıştı, çıkışa doğru sürüklendi. Seyirci dışarıda birikiyor, oyuncuları görmek için bekliyordu. Bir saatlik bekleyişin ardından aktörler çıkmaya başladılar. Mounet-Sully kapıda görününce kalabalıktan bir alkış koptu. Yaşlı adam uzun, beyaz sakalı ve peleriniyle son derece ihtişamlıydı. Seyircilerini selamlayarak aralarından geçti. Tanımadığı bir genç kız, Muhsin’e dönüp, “Régance Lokantası’na gidiyor!” dedi heyecanla, “Kardeşi Paul-Mounet’le buluşacak!” Büyük bir grup Mounet-Sully’i takip etmeye başladı. Muhsin de biraz onlarla sürüklendi fakat sonra yolunu ayırdı, nehrin soluna saptı. Kalabalık ve ışıklar karşıda kalınca Muhsin de biraz sakinleşti, kendine geldi. “Mounet-Sully ve Hamlet’i gördüm,” diye mırıldandı kendi kendine. Sonra, yaşadıklarına inanmak istercesine tekrarladı, birkaç kez tekrarladı, “Mounet-Sully ve Hamlet’i gördüm!”

Kentin öbür ucundaki odasına dönmesi tam iki saatlik bir yürüyüşle mümkün oldu. Yorgun ama heyecanlıydı, hemen uyumak istemedi. Soluk ampul ışığında teneke makyaj kutusunun kapağını açtı, renkli toz ve kremsi boyaların arasından kalın bir fırça çıkardı. Aynaya yaklaştı, “Onunki gibisini görmedim,” diye düşündü. Adamın görüntüsü aklından gitmeden onun gibi bir Hamlet makyajı yapmak istiyordu. O kadar acemiydi ki ilk deneme büyük bir başarısızlıkla sonuçlandı. Muhsin, bu karikatür suratı yıkayıp temizledi. Sonra yeniden fırçayı aldı, fakat ikinci deneme ilkinden de kötü oldu, yüzünü sildi, yeniden başladı. Bir sayrıya tutulmuş gibiydi; gözleri silinip boyanmaktan kızarmaya, teneke kutudaki renkler birbirine karışmaya başladı. Gün doğarken, kim bilir kaçıncı denemede Mounet-Sully’ninkini biraz hatırlatan bir görüntü yakalamayı başardı. Heyecanla ayağa fırladı, piyesin ortasındaymış gibi bir duruş alıp aynadaki Hamlet’e Fransızca bir replik söyledi.. İşte onca emekle kurduğu hayali tuzla buz eden de bu oldu. Fransızcası iyiydi ama aksanı sahneye yakışmıyordu. Beyoğlu’nda “yapoor, edooor” diyerek oynayan yabancılardan farkı yoktu. Paris’te güneş yükselirken Hamlet, eğri tavanlı odada, umutsuzlukla elleriyle yüzünü kapatarak bir köşeye çöküp oturdu.

O sabah pansiyonun küçük yemek salonunda kahvaltı edenler, birbirlerine fısıldayarak delikanlının kıpkırmızı gözlerini gösterdiler. Bolca ekmek, biraz da peynir ve baldan ibaret kahvaltıyı alıp masaya oturan Muhsin, kahvaltı ederken bir yandan da otelciyi kolluyordu. Hamlet’e ödediği bilet ücreti, tam iki günlük öğle ve akşam yemeği parasına denk gelmişti. Ortalık tenhalaşınca ekmeklikten birkaç parça daha ekmek alıp ceplerine doldurdu. Gün içinde yiyebildiği tek yemekti bu ve görünüşe bakılırsa en yakın öğün yarın sabahki kahvaltı olacaktı.

Paris sokaklarında dolaşırken aklında onlarca soru vardı... Bütün bu görüp öğrendiklerinden sonra İstanbul’da tiyatroculuk yapmak istemiyordu. Ama Fransa’da oyunculuk yapacak biri için aksanı bir felaketti. Değil bunun için ders almak, iki gün sonra karnını neyle doyuracağını bile bilmiyordu. Yolunu caddelere, kalabalıklara çevirdi. Dondurma yiyen çocuklara, alışveriş yapanlara, satıcılara kulak kabarttı, duyduğu her sözcüğü tekrarlıyordu. Dostu Armand turnede olmasa ona akıl danışabilirdi ama şimdi özel derslere girmeden, para vermeden iyi Fransızcayı nerede duyabileceğini bilemiyordu. Elleri cebinde yürürken birden görünmez bir duvara toslamış gibi duruverdi. Aklına gerçekten de dahiyane bir fikir gelmişti. Birden heyecanlandı ve geri dönüp ana caddeye yürüdü. Caddenin karşısında heybetle yükselen binayı görünce gözleri parladı, burası Paris Adliyesi’ydi. Muhsin de dev kapıdan geçip mermer koridorda yürüyenlerin arasına karıştı. Bir duruşma salonuna girdi, avukatların, davacı ve davalıların yanından geçip arka tarafa oturdu. İzlediği ilk duruşma bir ağır ceza davasıydı.

Bundan sonra Paris’te bütün zamanını dava salonlarında geçirir oldu. Otelden cebine doldurduğu ekmekleri Adliye’nin yakınlarında duvar diplerine, kovuklara gizliyor, sonra içeri girip tenha bulduğu bir duruşma salonuna oturuyordu. Ünlü avukatların kurallı, temiz Fransızcası, onun için bedava Fransızca dersi yerine geçti. Çıkışta sakladığı yerden ekmeğini alıyor, içinden zor sözcükleri tekrar ederek yürüyordu. Paris sokaklarında kemirdiği o kuru ekmekler her defasında ablası Saadet’i hatırlattı ona. Görünüşe bakılırsa, “Sokaklarda aç kalacaksın,” derken haklıydı. “Ama ben de haksız değilmişim!” diye düşünüyordu Muhsin, “İşte bir kuru ekmek buldum!”

Hamlet’ten sonra Kral Oidipus’ta oynayacağını öğrendiği Mounet-Sully’i bir kez daha izleyebilmek için iki günlük kahvaltıdan da vazgeçtiğinde işin rengi değişmeye başladı. Oynadığı mutluluk oyunu çöküyordu. Kuru ekmekler, vazgeçilen kahvaltılar derken birkaç gün sonra parası tamamen bitti, 19 yaşındaki delikanlı Paris’in ortasında tamamen aç biilaç ve yapayalnız kalakaldı.

Aklına korkunç şeyler geliyordu. Açlık, yalnızlık, karamsarlık bir yana, gelecekten de ümidi yoktu. Bu kadar kötü fikrin kalbine nasıl doluştuğunu anlayamıyordu. Giderek derinleşen karanlığa gençliğin ateşi de eklenince bir gece, intihar düşünceleriyle Seine Nehri’nin kıyısında buldu kendini. Nehir, gecenin karanlığında sessizce çalkanıyordu. Muhsin, gözlerini kapattı. Nehrin mırıltılarıyla birlikte, kristal sahne dürbünlerinden fırlayan pelerinli aktörler, dava vekillerinin perukaları doluştu aklına. Bütün vücudunda derin bir yorgunluk vardı. Aklının hasta, kalbinin kırık olduğunu düşündü, canı yandı. İyi bir şeyler hatırlamaya çalıştı, yapamadı. Ailesi tarafından kabul görmemiş, o da evini bırakıp gitmekte tereddüt etmemişti. Çok genç, çok kimsesiz, çok umutsuz ve çok fakirdi. Sadece tiyatro vardı hayatında, oyunlar; Moliere’ler, Shakespeare’ler... Sovyet yazar Leonid Andreyev’i de hatırlamadan edemedi. Andreyev, açlık ve yoksulluk içerisinde sürüklenirken intihara karar vermiş; bu kararını uygulamak üzere yataktan kalktığında sandalyede asılı duran pantolonuna bakıp şaşırarak, “Satabileceği bir pantolonu olan adam intihar eder mi hiç?” demişti. Muhsin bu sözler avaz avaz kulağına haykırılmış gibi irkildi, gözlerini açtı. Andreyev, 30 kuruşluk kitabın sayfalarından uzanmış görünmez elleriyle sarsıyordu onu. Bir rüyadan uyanır gibi etrafına baktı. Ortalık zifirî karanlıktı. Işıklı gece bitmiş, sokaklardan el ayak çekilmiş, kapılar kapanmıştı. Paris, delikanlının ölüme ne kadar yaklaştığını umursamadan derin bir uykuya dalmıştı. Muhsin, ölümle yaşam arasındaki çizginin bu kadar inceldiğini ilk kez görüyordu. Korkuyla birkaç adım geriledi, nehrin karanlık homurtusundan uzaklaştı. Nefesi kesilmişti, kalbi kulaklarında atıyordu. Koşar adım pansiyona döndü, küçük bavulunu topladı. Sabahın ilk ışıklarıyla yola düşmüştü bile. Ağabeyinin kumpanyayla yaptığı anlaşma onu geldiği yere, İstanbul’un gölgeli sokaklarına getirip bıraktı.

“Mümkün olsa ömrümün 40 yılını hiç yaşamadan seve seve veririm...”

İstanbul’a döndüğünde Paris’ten çok şey öğrendiğini düşünüyordu. “Başka şeyler yapacağım,” diyordu, “başka şeyler...” Üsküdar’a, Kadıköyü’ne, Beyoğlu’na gitti. Tiyatrolarla, tiyatro heveslileriyle konuştu. Uzun uzun düşündü, hesap kitap yaptı. Sonunda top arkadaşı Galip Arcan’ı da yanına alarak yeni bir topluluk kurmaya karar verdi. Topluluğun ilk oyunu Hamlet olacaktı. Piyes, Hak gazetesinde, “Yeni tiyatro kumpanyası, Odeon’da meşhur Hamlet’i oynuyor, o gece herkesin temaşası cidden elzem bulunan Hamlet’e koşmasını tavsiye etmeyi zait addederiz,” diye duyuruldu. Zorlu bir prova sürecinin ardından, 1912’nin Mayıs ayında perde açtılar.

1929, Katil, Ankara turnesinde Galip Arcan ile.

Mehmet Rauf, gazetedeki köşesinde bundan bahsediyordu:

Hamlet’in İstanbul’da oynanacağını söyledikleri vakit müfekkireme [düşünce] bir donukluk geldi, anlayamadım. Sinematograf olmasından şüphelendim, ‘hayır’ dediler, bizim kumpanyalardan birisiydi ve Hamlet’i genç sanatkârlardan biri temsil edecekti. Bizde Hamlet’in şüpheli ve elim ruhunu, sonra Ophelia’yı ihdas edecek aktör ve aktris var mıdır? Ve eğer varsa bunlar kimlerdir? Gidip görmek bir vazife olmuştu. İtiraf ederim ki oyun, beklenenin pek fevkinde bir mükemmeliyet ile icra olundu. Bir kere kumpanyayı bu korkunç cüretlerinden dolayı tebrik etmek gerekir. Herkesin anlayacağı, birçok para temin edecek, kolay oyunlar yerine, zarar getireceği muhakkak olmasına rağmen Hamlet’e özenmek hakiki sanat adına takdir-i şayandır. Ertuğrul Bey, Hamlet rolünü kendisi gibi pek genç bir sanatkâr için büyük bir başarıyla eda etti. Kendisinde büyük bir sanatkâr ruhu var, yalnız bu ruhun bütün kemalatını göstermek için gayretle tenmiyesi lazım gelir.

Muhsin ve arkadaşları Galip Arcan, Behzat Butak, Kemal Emin, Matmazel Mari, Atıf, Niyazi ve Kamil Bey, bir hafta sonra Millet Tiyatrosu adıyla Bursa’ya gittiler. İlk işleri Ahmet Vefik Paşa’nın Moliere oynansın, diye yaptırdığı küçük tiyatroyu kiralamak oldu. Sonra hemen bir ilan bastırdılar. İlk sayfasında Muhsin’le Matmazel Mari’nin, sonraki dört sayfada da Kemal Emin, Atıf, Behzat ve Rıfat Bey’in resimleri vardı. Resim altlarındaki açıklamalar hem Türkçe hem Fransızca yazıldı, oyunların başlama vakti “Saat alafranga 9’da” diye ilan edildi. Resimli duyurular şehre dağıtılırken topluluk da provalara döndü.

İlk oyun Simone’du.. Bursalıların salonu doldurduğu o tatlı yaz akşamı Muhsin, perde arkasından seyirciye bakıyordu. Galip yaklaştı arkasından, Muhsin kenara çekilip salonu gösterdi heyecanla, “Bu oyun Fransa’da bile bu kadar dolmamıştır,” dedi. Fakat Galip tereddütlüydü:

“Sence biliyorlar mı?”

“Neyi?”

“Simone’un bir dram olduğunu.”

1912, Müçtehit oyununda, Octave Baudoin rolünde.

Seyirci bu gerçekten mahrumdu. Salonu dolduran Bursalılar gülmeye hazır bekliyorlardı, neler olduğunu hemen anlayamadılar. Birkaç kişi, birkaç yerde gülmeye gayret etti fakat hevesleri kursaklarında kaldı. Konu komik değildi, aktörler hoplayıp zıplamıyor, taklalar atmıyorlardı. Çok geçmeden oyunda gülünecek hiçbir şey olmadığı açıkça anlaşıldı. İlk perde yarılanmadan sıkıntı alametleri salonu sardı. Yüksek sesle söylenenler, kalkıp gidenler oldu. Kalanlar ise tereddütlü ve hatta uykuluydu. Oyun sona erdiğinde büyük bir düşten uyanır gibi kendilerine geldiler. Aktörler seyirciyi selamlıyordu ama salon neredeyse boştu. Kalan seyircilerden bir kısmı sahnedekileri tutkuyla alkışladı, “Bravo!” diye bağıranlar oldu. Aralarında Bursa Sultanisi’nin muallimleri de vardı. İlk kez böyle bir oyun seyretmiş, ziyadesiyle şaşırmışlardı.

Samsun turnesi... Refet Muvahhit, Bedia Muvahhit, oğulları Sina, Muammer Bey, Küçük Kemal, Behzat Butak ve eşi Lamia Hanım.

“Oyunun konusu ne kadar ilginçti!”, “Karakterler ne kadar inandırıcıydı değil mi?” diye konuşarak dışarı çıktılar. Muallimlerden biri edebiyata yatkın bir gençti. Sık sık makaleler, öyküler yazıyordu, piyesten çok etkilenmişti.“Ne kadar temiz ve ne kadar aşkla oynadılar!” diyordu hayretle. “Halbuki ben tiyatroyu ilkel ve kaba bir uğraşı sanırdım. Bundan sonra tiyatro için yazacağım.” Bunu söyleyen 21 yaşındaki Fransızca mualliminin adı, Reşat Nuri (Güntekin) idi.

Topluluk bir hafta sonra İstanbul’a döndüğünde yaşlı bir adam görüşmek için Muhsin’i bekliyordu. Bir hevese kapılarak sinema açan, fakat idare edemeyince borca sürüklenen bir gencin babasıydı bu. “Sinemayı devretmek istiyoruz,” dedi. “Peşin para istediğimiz yok. Siz salona sahip çıkın, paranız oldukça bir şeyler ödersiniz.” Muhsin, ayağına gelen bu fırsatı kaçırmadı, Bursa’dan kazandığı parayla salonu tertemiz boyattı, dekorlarını kurdu. Haftasına kalmadan Şehzadebaşı’nda Ertuğrul Sineması açıldı. Karanlıklar İçinde Buse, Vazife Uğrunda, Canım Böyle Çırılçıplak Dolaşma gibi tek perdelik oyunlar burada oynandı. Fakat giderek borçlanmaya başladılar. Dört ay sonra Muhsin sinemayı devretmek zorunda kaldı ve yeniden Paris’e gitti. Fakat bu kez hazırlıklıydı, Paris’ten ne istediğini çok iyi biliyordu, ilk iş olarak arkadaşı Armand ile buluştu.

Armand, “Bana, Comédie-Française’i gideceğim, Odeon’da oyun seyredeceğim demeye kalkma! Seni bambaşka bir tiyatroya götüreceğim!” diyerek Vieux Colombier Sokağı’na sürükledi onu. Burada Jacques Copeau, yeni tiyatrosunu açmıştı. “Kusursuz bir sahneleme; büyük bir yaratıcı ile onun büyük yorumcusu arasında geçen şövalyece bir savaşımın sonucudur,” diyen Copeau’nun provaları müthişti. Oyuncuları tam kadro işbaşında isteyen Copeau, metin çalışmalarını, mizansen ve oyunculuk temrinlerini ekiplerin yerini değiştirerek yürütüyor, provalar gece de sürüyordu. Muhsin, Armand’ın yardımıyla bu provaları izleme iznini koparınca her şeyi unuttu. Salonun kuytu bir köşesine geçip oturuyor, sahneden gözünü ayırmıyordu. Armand ne zaman arasa tiyatronun kuytusunda buluyordu onu. Bir keresinde Muhsin, “Ara vermek imkânsız,” diye fısıldamıştı ona, “Copeau, aynı anda 17 oyun üzerinde çalışıyor!”

Muhsin’i Copeau’nun büyüsünden kurtaran, duyduğu bir haber oldu; Theatre l’Oevure’da Hamlet provaları başlamıştı. Muhsin her şeyi bıraktı, soluğu orada aldı. Lugne-Poe adında yenilikçi bir yönetmen, oyuncu eşi Suzanne Despres’yi Hamlet rolünde sahneye çıkarıyordu. Bu yeni Hamlet’in sadece cinsiyeti değil, karakteri de farklıydı. Öncekiler gibi bağırıp inlemiyordu düşünceleri gizliydi. Despres’in yarattığı zayıf ruh, savaş dönemi insanlarının yapısına çok benziyordu.

Aynı günlerde Paris’in diğer ucunda, XIX. yüzyılın tiyatro devrimcilerinden Andre Antoine da oyun hazırlıyordu. Muhsin’in hevesini gören Armand, onu uyardı, “Antoine, provalarına kimseyi almaz. Onun provalarını izlemek imkânsızdır...” Muhsin onun sözünü dinledi ve izin istemek için tiyatroya başvurmadı bile. Fakat şansı yaver gidiyordu, bir sokak sergisinde, eski sanat kitapları satan bir tezgâhta, genç bir kızla tanıştı. Uzun bir sanat sohbetiyle tanıştığı Lephora, Muhsin’in Paris’teki ikinci arkadaşı oldu. Zayıf ve upuzun bir kızdı. Muhsin, ne iş yaptığını sorunca Antoine’ın prova yaptığı Odeon Tiyatrosu’nda çalıştığını söyledi. Oyuncu değil tiyatroda memurdu ama Muhsin’i gizlice salona alıp gerideki koltuklardan birine oturtmayı başardı. Ne olursa olsun ses çıkarmamasını, kimsenin dikkatini çekmemesini, kimseye görünmemesini binlerce defa tembih ettikten sonra kaçarcasına çıktı salondan. Muhsin, “asrın tiyatro dahisi” diye anılan Antoine’ı ilk kez Odeon Tiyatrosu’nun loş sahnesinde gördü. Antoine, orada olduğunu hiç bilmediği, karanlıkta büzülüp kaybolan delikanlının ruhunda kuvvetli bir etki bıraktı. Muhsin başka hiçbir tiyatroyla, yönetmenle ilgilenmiyordu. Lephora onu tuhaf saatlerde salona alıyor, Muhsin gözünü bile kırpmadan provaları izliyor, cebine sokuşturduğu kalem kâğıtla karanlıkta notlar alıyordu. Bunları daha sonra temize çekip bir araya getirirken o vakte kadar öğrendiği, sezdiği birçok şeyin birbiriyle bağlantılı olduğunu fark etti. Hamlet üzerine düşündüğü bir akşam, aklındakilerin iyice berraklaştığını hissetti, hemen kalem kâğıt aldı ve Hamlet üzerine bir makele yazdı. Ertesi gün yazıyı, İstanbul’un en önemli aylık dergisi Şehbal’e gönderdi.

Bütün sonbaharı, kışı Paris’te geçiren Muhsin, İstanbul’a döner dönmez Mınakyan Topluluğu’ndan Cemal Bey’i görmeye gitti. “Yeni bir topluluk kuracağım,” dedi. “Başında sizin olmanız lazım.” Cemal Bey, suflörlükten yetişme bir tiyatro adamıydı, “Başka kimleri düşünüyorsunuz?” diye sordu. “Behzat Butak, Galip Arcan, Sara Mannik ile Ayda Hanım,” diye cevapladı Muhsin, Cemal Bey teklifi kabul edince “Ertuğrul Muhsin ve Arkadaşları” topluluğu kurulmuş oldu, hemen oyun seçimine geçtiler. Akıllarına gelen ilk oyun Henry Bernstein’ın La Griffe’i oldu. Oyunun adı “pençe” anlamına geliyordu ama bu isimde bir de roman bulunduğunu hatırladıklarında başka bir isim düşünmeye başladılar. Oyunun en can alıcı sahnesinde, “Sen öyle aşağılık bir yaratıksın ki, ileride seni özleyecek olursam sokağa ineceğim, kaldırımdan gelişigüzel bir fahişe alacağım,” diye başlayan bir tirat vardı. Oyunun adı “Fahişe” olsun diye bir fikir atıldı ortaya.

“Vallahi bir tane seyirci bulamayız!”

“Bulamasak daha iyi, belli ki bulduklarımız taşlayacak bizi!”

“Adam sen de... Oyunda geçmiyor mu fahişe?”

“Geçiyor da... Kumpanyamız çok yeni, daha baştan adı çıkmasın.”

Muhsin, bu tartışmalara katılmadı. Bir kenara çekilmiş, yeni makyaj hilelerinin peşinde bir kimyager gibi çalışıyordu. Tiyatronun küçücük odasında, kırık dökük raflarda belki 30 tane fincan vardı. Ama tek oyuncağı; rendelenmiş, toz edilmiş, peltelenmiş renk renk boyaların bulunduğu bu fincanlar değildi. Yanaklarına, çenesine eklemeler yapmak için de pamuk hamuru ve ekmek içi kullanıyordu. İşin zor kısmı saç ve sakaldı. Perukaların bir kısmının Avrupa’dan getirtildiğini biliyordu Muhsin; fakat kendileri gibi parasız, küçük kumpanyalar genellikle Büyük Benliyan ve Çaprast’ın yaptığı perukaları kullanırdı. Hele Benliyan’ın yaptığı perukaları büyükler çok beğenir ve överlerdi. Tamamen kel bir adam olan Benliyan, “Evvela bana lazım,” diyerek çeşit çeşit peruka icat ederdi.

Bütün vaktini makyaja ayırması boşa değildi, “Muhsin Ertuğrul ve Arkadaşları” yaştan yana fukaraydılar. Bu yüzden bütün yaşlı rollerine Muhsin talip oluyordu. Yine aynanın karşısında kendine yeni bir yüz yaparken kapı açıldı, Galip girdi içeri. Muhsin’in yüzü çizgilerle dolmuş, gözlerinin altı torbalanmıştı, “Yaşlanmışsın yine,” diyerek takıldı. Muhsin içini çekerek ellerini kucağına bırakıverdi, “Keşke,” dedi. “Şu piyesleri oynarken 60 yaşında olmayı çok isterdim!” Galip, “Ne kötü bir hayal!” diye itiraz etti; fakat, “Samimiyim,” diyordu Muhsin, “mümkün olsa ömrümün 40 yılını hiç yaşamadan seve seve veririm.”

II. BÖLÜM

“Görülüyor ki, bir yolculuktayız, arkamızda geçmişin köhne karanlığı, önümüzde büyük bir ışık...”

Şehzadebaşı’ndaki Ferah Tiyatrosu... Kapıda Darülbedayi, İstanbul Opereti ve Yeni Sahne tabelalarıyla...

1900’ler...

Cemil Topuzlu, Askerî Tıbbiye’yi bitirdikten sonra Fransa’da cerrahi uzmanlığında çalışan son derece becerikli bir zattı. İstanbul’a döndüğünde Zeynep-Kâmil Hastanesi’ni düzenleyerek ülkenin ilk özel hastanesini açan da, Tıbbiye-i Şahane ile Tıbbiye-i Mülkiye’yi birleştirip Tıp Fakültesi adını veren de yine Cemil Topuzlu oldu. Tanınmış bir soydan geliyordu, büyük büyük dedelerinden biri askerdi. Hem de Fatih Sultan Mehmed’le İstanbul’a giren yeniçerilerden... Padişahın bayrağını ve topuzunu taşıdığı için sülalesine “Topuzlu” denilmişti. Aynı zamanda Abdülhamid’in saray cerrahı olan Cemil Topuzlu, 1912’de İstanbul’un Belediye başkanı oldu.

Asırlık ağaçların gölgesinde yaşayan bir şehirdi İstanbul. Çamlarla kaplı tepeleri, Boğaz’ın iki yanına serilmiş yatıyordu. Topkapı Sarayı’nın bahçesi göz alabildiğine güllerle kaplıydı. Tepenin eteklerinde sedir ağaçlarının yükseldiği buğulu bir koru vardı ki Tanzimat Fermanı burada okunmuştu. Fakat padişahlar, Dolmabahçe Sarayı’na taşınıp Avrupa demiryolu da Sarayburnu’ndan geçince bu güzel koru enikonu sahipsiz kaldı. Güreş tutulan, cirit oynanan çimenler sarardı, güller kurudu. Eğlencesiyle meşhur Kâğıthane, İstanbul’un kalabalık semtlerine uzaktı, fakat bu terkedilmiş koru, şehrin tam göbeğindeydi ve kalabalığı bir mıknatıs gibi çekiyordu. Burası çok geçmeden, “Bitli Kâğıthane” adıyla anılan bayağı bir yere dönüştü. Belediye Başkanı Cemil Bey’in ilk icraatı, Gülhane’deki bu güzelim koruyu bir park haline getirip halka açmak oldu. Bağnaz çevreleri ayaklandıran bu iş, halkın geneli tarafından memnuniyetle karşıladı. Halk daha Gülhane Parkı’na alışamadan Cemil Bey, “İstanbul’a bir tiyatro mektebi kuracağız,” diye beyanat verdi. Onca iş dururken tiyatrodan dem vuran Topuzlu’yu duyanlar, “Şehremini şaşırmış!” diye kestirip attılar. Bütçe defterleri açıldı, rakamlar hatırlatıldı. Tiyatro söz konusu olduğunda bütçenin sınırlanması, kaynakların azalması âdettendi.

1912, henüz 20 yaşında...

Fakat Cemil Paşa, “Bizde hakiki manasıyla tiyatro yoktur, bazı amatörler burada aktörlük ediyorlarsa da Avrupa’dakilere nispeten pek iptidai bir haldedir. Bu sebeple bir tiyatro mektebi tesis etmeliyiz,” diye ayak diredi. “Bu mektebin mahsulü ancak yedi-sekiz sene sonra alınabilecektir. Ben buraya sesi güzel erkek çocuklarla Türkçeyi güzel telaffuz eden gayrimüslim kız çocukları alacağım. Bunlara edebiyatla beraber Türkçe ve Fransızca tahsil ettireceğim. Aynı zamanda bugün müstakil bir fen mahiyetini kazanmış olan tiyatroculuk ilmini de öğreteceğim.”

Topuzlu, ısrarını sürdürdü; çalışmalar bir hal yoluna girince Reşat Rıdvan Bey’i çağırdı. “Siz İstanbul’un en önemli yönetmenisiniz,” dedi, “size önemli bir haberim var. Belediye Meclisi, işin kabasını tamamladı!” Reşat Rıdvan, şaşırmış ve meraklanmıştı:

“Af buyurun efendim, hangi iş acaba bu?”

“Konservatuvarı kuruyoruz Reşat Bey! Bütün kararlar alındı, toplantılar nihayete erdi. Ödenek için 3.000 altın lira harcanacak.”

Reşat Rıdvan’ın soluğu kesilmişti, Cemil Topuzlu onun halini görünce iyice keyiflendi. “Konservatuvarın yeri, Şehzadebaşı’ndaki Letafet Apartmanı’dır. Burada yirmi sınıf ve üç yüz öğrenci bulunacak.” Ömrünü yıkık tiyatroların loş odalarında, küflü kulislerinde çeviri yapmak ve oyun yönetmekle geçiren Reşat Rıdvan, kulaklarına inanamıyordu. Topuzlu, “Konservatuvarın kuruluşu için bir rehber gerekiyor,” dedi. “Aslında bu kişiyi de seçtik.” Reşat Rıdvan iyice meraklanmıştı:

“Kimi seçtiniz acaba?”

“Andre Antoine! Kendisini Paris’ten İstanbul’a davet edeceğiz; tiyatro mektebi onun direktiflerine göre şekillenecek.”

“Antoine, bu yüzyılın tiyatro dahisidir! İstanbul’a adım atması bile büyük bir olay olacak!”

Topuzlu keyifle gülümsedi, “Sizin yardımınız gerekiyor,” dedi. “Bir ekip kurmanızı ve Antoine için hazırlık yapmanızı istiyorum.”

Reşat Rıdvan, Topuzlu’nun yanından ayrıldığında kendi kendine gülümsüyor, başını iki yana sallayıp duruyordu. Sonra birden zınk diye duruverdi; yardımlaşabileceği güvenilir ve titiz biri lazımdı. “Bunu bulmak kolay olmayacak,” diye düşündü. Tiyatro camiasında yetenekli aktörler, hırslı yönetmenler gırla gidiyordu ama tiyatroyu, hele de Batı usulü tiyatroyu bilen, işin ehli biri, diye düşününce aklına gelen tek kişi Ertuğrul Muhsin oldu. Delikanlıyı İstanbul’da yaptığı işlerde gurur ve dikkatle izlemiş, hakkında konuşulanlara ilgiyle kulak kabartmıştı. “Evet,” dedi, “bana Muhsin lazım!” Hemen yolunu Beyoğlu’na çevirdi. Muhsin’i bir çevirinin başında çalışırken buldu, meseleyi anlattığında, delikanlının aklı başından gitti. “Antoine’ın İstanbul’a gelmesi ve bir tiyatro okulunun kurulması her türlü rüyanın ötesinde!” dedi. İkisi, yürek çarpıntılarıyla konservatuvarın kurulacağı Letafet Apartmanı’na koştular. Bina vilayete aitti, son savaşlarda hastane olarak kullanıldığı için temizliği uzun sürdü. Fakat bir hafta sonra Cemil Topuzlu, apartmana geldiğinde Ertuğrul Muhsin’i yelek, ceketi fayrap etmiş kitapları temizlerken, Reşat Rıdvan’ı da o kitapları kütüphaneye yerleştirirken buldu. Bu canhıraş gayret, Topuzlu’nun hoşuna gitmişti. “Burada uzun süre kalacak değilsiniz,” dedi. “Sultanahmet Meydanı’na bir tiyatro yaptırıyorum. Planlarını Belediye Müşaviri M. Auric’e hazırlattım bile.”

Antoine’ın geleceğine dair haber, Avrupa’da olay yarattı. Cyrano De Bergerac’ın yazarı Edmond Rostand, yola çıkacağı gün Antoine’a sarılmış, “Gidiyorsun!” diye haykırıyordu. “Şimdi sen Türklere gidiyorsun!” Antoine, 28 Haziran’da Semplon Ekspresi’yle İstanbul’a geldiğinde Reşat Rıdvan Bey ile Muhsin Ertuğrul karşıladı onu. Yanlarında Cemil Paşa’nın yardımcıları ile iki de gazeteci vardı.

Konservatuvar çalışmaları hemen başladı, ertesi gün kurucu üyeler Antoine’a takdim edildi: Yakup Kadri, Yahya Kemal Beyatlı, Ahmed Haşim, Abdülhak Hamid, Mehmed Rauf...

Okul iki bölümden oluşuyordu; Reşat Rıdvan Tiyatro bölümünün, Ali Rıfat Çağatay ise Musiki bölümünün müdürüydü. Konservatuvara Namık Kemal’in oğlu Ali Ekrem Bolayır’ın önerisiyle Darülbedayi (Güzellikler Evi) adının verilmesi kararlaştırıldı logosu Hattat Nuri Bey’e ısmarlandı.

Reşat Rıdvan, sıkı bir program hazırlamıştı, Antoine’ın gelişinin üstünden on gün bile geçmeden, 7 Temmuz 1914’te, İstanbul gazetelerinde bir ilan boy gösterdi:

Darülbedayi-i Osmani’den:

Şehzadebaşı’ndaki Letafet Apartmanı’nda kurulmuş olan mektepte; telaffuz, inşat, Türk edebiyat tarihi muallimliklerine ve talebeliğe namzet olmak isteyenler, 28 Cumartesi, 29 Pazar ve 30 Pazartesi günlerinde saat dokuzdan on ikiye kadar Darülbedayi Genel Müdürü Mösyö Antuvan tarafından kabul olunacaklardır.

İlanı, Reşat Rıdvan ile Muhsin Ertuğrul birlikte kaleme almışlardı. Muhsin, bu ilanın gazetede çıktığı gün, her şeyden elini eteğini çekti. Artık Reşat Rıdvan veya Darülbedayi için çalışmıyor, Letafet Apartmanı’na gidip gelmiyordu. Nedenini soranlara, “Hiç zamanım yok,” dedi. “İmtihana hazırlanacağım, Darülbedayi imtihanına!” Cevabı herkesi şaşırtmıştı. “Sen Reşat Rıdvan’ın sağ kolusun, imtihanda ne işin var?” dediler.

“Bu saatten sonra talebelik mi edeceksin?”

“Bütün memleket seni tiyatrocu diye biliyor, şimdi çömez gibi mektebe mi gireceksin?”

Fakat asıl şaşıran Muhsin olmuştu. Her zaman yaptığını yaptı, kimseye kulak asmadı, ısrarla provalara devam etti. Darülbedayi’ de birlikte çalışmak, iş görmek onun için yeterli değildi. 22 yaşındaki delikanlı, asrın yönetmeninin karşısında oyuncu olarak durmak istiyordu.

“Madem şairiz, aktör de olabiliriz.”

Sabahın erken saatleriydi... Hakkı Tahsin, saçlarını kulaklarının üstüne iyice yapıştırarak tuvaletini tamamladı. Aynadaki görüntüyle ilgili bir mısra bulmaya çalıştı ama aklına gelenlerin hiçbirini sevmedi. Epeydir kendini az çok şair addeden Hakkı Tahsin, şiir düşünmek için hiçbir fırsatı kaçırmazdı. Yazdıkları dergilerde, gazetelerde çıkmaya başladığından beri bu eğilimi iyice artmıştı. Aynaya son bir bakış atıp evden çıktı.

Yeğeni Halit Fahri ile arkadaşı Ali Naci, yokuşun aşağısında bekliyorlardı. Onlar da şairdi ama tiyatroya da hevesliydiler. İçlerinde en ileride olan Halit Fahri’ydi. Racine’in bir trajedesini “Neron” adıyla tercüme etmişti. Oyunu o kadar sevmişti ki, çeviriyi yaparken fazlalıkları kırpmakta, eksik bulduğu şeyler için de bir perde eklemekte sakınca görmemişti. İşte bu üç genç, cumartesi sabahının erken saatlerinde, Darülbedayi imtihanı için Şehzadebaşı’na doğru yola koyuldular.

Letafet Apartmanı, bir kahvehane, bir muhallebici dükkânı ve meşhur Ferah Tiyatrosu’yla birlikte Bozdoğan Kemeri’ne giden sokaktaydı. Kapısı, tramvay yoluna değil, sokağın içine bakan apartmanın altı pasajdı. Binanın girişi buram buram çiçek kokuyordu. İhtiyar kapıcı, irili ufaklı tenekeleri, tıka basa ada karanfilleriyle doldurmuştu. Celal Tahsin karanfillerden bir tane koparıp uğur için ceketine taktı. Halit Fahri, merdivenlerin başında durmuş yukarı bakıyordu, “Mübarek, minare merdiveni gibi,” dedi. Hep birlikte bu dimdik basamakları tırmanmaya koyuldular. Merdivenler onları geniş bir koridora çıkardı, burada iğne atılsa yere düşmez bir kalabalık vardı. “İlana 300’den fazla başvuru olmuş diye duydum,” dedi Halit Fahri, aslında bunlar sekizi kadın, 197 kişiden ibaretti. Hemen herkes, bir kitap veya defter açmış, imtihan öncesinde rolüne çalışıyordu. Hakkı Tahsin, kalabalıktan birini gösterdi: “Kayıt defterinin başında duran Peyami değil mi? Haydi, yanına gidelim.” Peyami, elinde kalem, defterin sayfalarını karıştırıyordu, “Şuna bakın,” dedi, “bu kadar kalabalıktan kaç kişi ismini yazmış.” Sadece iki kişi imtihan için ismini yazmıştı: Muhsin Ertuğrul, Behzat Butak.

Hepsi, bunun altına isimlerini yazıp imzalarını attılar. İmtihan heyeti koridorun sonundaki kocaman kapının arkasındaydı. Kendini hazır hisseden kapıyı çalıp girebiliyordu. Matmazellerin birer ayna açıp saçlarını, yakalarını gözden geçirdikleri, delikanlıların birbirinin ceketini düzelterek heyecanla üst üste sigara içtiği dakikalar boyunca beklediler. Az sonra herkesin dikkatini çeken, sarıklı bir genç de aralarına karıştı. Kimseyle konuşmadan, nispeten tenha bir köşede sırasını bekledi. Mınakyan repertuvarından bir parça için hazırlanmıştı, elinde rolünü tamamlayacak bir tahta bıçak vardı. İmtihan salonuna girmeden sarığını çözdü, cebine koydu. Bekleşenler, “Ne garip şey,” diye söylendiler kapı kapanınca. “Medreseden sahneye mi gelmiş?”

Halit Fahri de işte o kapıdan geçip imtihan heyetinin karşısına çıktı. Abdülhak Hamid’in Nesteren, Mukaffa Bir Facia ile Şahabeddin Süleyman’ın Kırık Mahfaza oyunlarından birer parça seçmişti. İçeri girdiğinde son derece heyecanlıydı, komisyona attığı tek kaçamak bakışta Antoine ile Abdülhak Hamid’i seçti aralarında. Böylece heyecanı da ikiye katlandı. Kendini bedenen çok zayıf, tiyatral olarak ise acemi buluyordu. Daha fazla dikkat çekmemek için hemen Nesteren’den mısralar okumaya başladı. Fakat daha ilk dizeyi bitirmeden Antoine’ın gür sesi duyuldu, delikanlının kapıdan girdiği gibi oyuna başlamasını yadırgamıştı; ayrıca gözlüğünü neden çıkarmadığını soruyordu. Halit Fahri, gözlerinin çok ileri olduğunu, gözlüksüz bir adım bile atamayacağını söylemektense gözlüğü çıkardığı gibi cebine koydu. Yüzü açılmış, kaşı gözü iyice ortaya çıkmıştı ve artık değil komisyon üyelerini, etraftaki eşyayı da seçemiyordu. Derin bir nefes alıp baştan başladı Nesteren’i, sonra da Kırık Mahfaza’yı, aynı sis bulutunun ardında okudu. Jürinin göremediği bütün üyelerinin kendisine sıfırı bastığından emindi. Fakat, düşündüğünün tam tersi oldu, birkaç gün sonra sonuçlar açıklandığında, Hakkı Tahsin ile birlikte sınavı kazanan 63 kişinin arasında olduklarını görerek şaşırdı. Hakkı Tahsin’in ağzı kulaklarındaydı. “Dedim sana!” diye bağırıyordu. “Madem şairiz, niçin aktör de olmayalım?”

Halit Fahri, Salih Fuat Bey’in trajedi sınıfına düştü. Daha ilk gün öğretmeni onu yarı muavin gibi görmeye başladı. Hatta Yunan dersin daha iyi anlaşılması için Halit Fahri’nin sınıfa mitoloji dersi vermesini istedi. Heyecandan paçaları tutuşan delikanlı, Beyoğlu’na koştu. Mitolojiyle ilgili ne kadar kitap bulduysa aldı. Sınıf mitolojiyi seviyordu. Bilhassa, Kegam isimli Ermeni genç mevzuya bayılıyordu. Öyle kendini kaybediyordu ki, oturduğu yerden lafa dalıyor, soru sormak için izin almak aklına bile gelmiyordu. Halit Fahri, Diana’dan söz ederken Kegam merakla lafa karışıyordu: “Bu Diana acab Jupiter’in kızıdır? Kız avcıdır derler?” Hikâyelerle aklı başından gidiyordu; sınıfta Neptün anlatılırken de aynı heyecanla atılmıştı: “Deniz asvasıdır (tanrısıdır) ha? Resmini görmüşlüğüm var!”

Halit Fahri, ter içinde mitoloji anlatırken hemen yan sınıfta Muhsin Ertuğrul, “Ameli Trajedi” dersi veriyordu. Darülbedayi sınavını, Hamlet’ten bir parçayla kazanmış, bir ay geçmeden yardımcı öğretmenliğe getirilerek maaşa bağlanmıştı. Antoine, Darülbedayi’nin giriş sınavındaki çizelgeleri bizzat kendi eliyle tutmuş; Muhsin Ertuğrul’u çok beğendiğini kâğıda not düşmüştü.

Darülbedayi, öğrencileri ve öğretmenleriyle nihayet nefes almaya başlamıştı. Sonunda sıra en zor işe, repertuvarı belirlemeye geldi. Yapılan ilk toplantıya kurul üyeleri uzun öneri listeleriyle katıldı. Bunlar, Fransız sahnelerinin dram ve komedileriydi fakat Antoine, hepsini elinin tersiyle iterek, “Alman tiyatrosuna bakacağız,” dedi, “Eserleri oradan seçeceğiz.” Fransız yönetmenin kararı herkes gibi Muhsin’i de şaşırttı; kaşlarını çatıp düşündü ama bir tek Alman piyesinin adını getiremedi. Genç Muhsin haksız değildi. Mınakyan’ın, Osmanlı Dram Kumpanyası’nda sergilediği Schiller’in Haydutlar adlı oyunu bile İstanbul ahalisine bir Fransız melodramı olarak Robert-Serdar-ı Eşkıya adıyla takdim edilmişti.

Repertuvar çalışması sürerken Belediye, Antoine’dan o güne kadarki gözlemlerini içeren bir rapor istedi. Fransız yönetmen ilk maddesinde kadınlardan bahsettiği bir dizi not hazırladı. Ona göre tiyatrodaki en büyük zorluk, kadın oyuncu olmamasıydı. Tiyatronun saygınlığının artırılması gerektiğini vurgulayan Antoine, Darülbedayi’ye yüksek okul statüsü verilmesini istiyordu. Bir de tavsiyesi vardı Belediye’ye: Darülbedayi’den belge almamış tiyatroculara İstanbul’da çalışma izni verilmemesini istiyordu.

Antoine, için Darülbedayi’deki herkes meslektaşıydı. Sert bir adamdı fakat ağzından kaba bir söz çıktığı duyulmamıştı. Hal böyleyken bir öğle vakti, Halit Fahri, Antoine’ın odasından gelen boğuk bir homurtuya tanık oldu. Hemen ardından kapı açıldı, Antoine allak bullak bir suratla dışarı fırladı. Ağza alınmayacak küfürler savuruyordu, aklı başından gitmiş gibi sağa sola çarparak merdivenlerden aşağı indi. Ne olduğunu bilmeyen Halit Fahri, arkasından bakakaldı. Antoine az önce kendisini dehşete düşüren bir haber almıştı. Haber doğruysa Almanya ve Fransa birbirine harp ilan etmişti. Fakat iş bu kadarla kalmadı, Avusturya-Macaristan, İtalya ve Rusya ile İngiltere de kılıçları çekti, önce Avrupa sonra dünya birbirine girdi, Harbi Umumi başlamıştı. Osmanlı Devleti, Fransa’nın karşısında yer alınca Antoine, İstanbul’dan ayrıldı. Darülbedayi ilk büyük darbesini aldı, sınıflardaki boya kokusu geçmeden derslere ara verildi.

Ağustos sonunda dersler yeniden başladıysa da, kimsede huzur yoktu. Victor Hugo-Ruy Blas’tan yapılan bir çevirinin bölümlerinden oluşan bir temsil hazırlandı ama Darülbedayi’nin, halka açık ilk temsili 20 Ocak 1915’teki Çürük Temel oldu.

Dekorunu 7.500 kuruşa Rozental Efendi’nin yaptığı oyun, Asker Ailelerine Yardım Cemiyeti yararına düzenlenen gecede perde açtı. Koltukların ilk dört sırası 25, öteki sıralar 20, sandalye 15, duhuliye 5, localar ise 108 kuruştan satışa çıkarıldı. Oyun Perşembe öğleden sonra saat bir buçukta hanımefendilere ve akşam dokuzda beyefendilere sahnelenecekti. Özel olarak hazırlanan broşüre, “On yaşından aşağı çocuklar tiyatroya kabul edilmez” uyarısını koydular.

Oyunda başrolü Muhsin Ertuğrul oynuyordu. Ancak herkesi bir endişedir almıştı. “Neredeyse on gündür doğru dürüst yemek yemedi,” diyenlere, “Uyku da uyumuyormuş,” diyenler ekleniyordu.

“Sahnede düşüp kalacak!”

“Kalmaz. Tanıyanlar söylüyor, oyundan önce hep böyle olurmuş.”

Herkes Muhsin’den bahsederken o da kendine bir şeyler hatırlatmakla meşguldü. “Seyirciden yana bakmayacaksın,” diyordu, “karşındaki aktöre bakacaksın ve hiç korkmayacaksın.” Yemeden içmeden kesildiği doğruydu ama Rap Selahattin’in tembihleri her zaman işe yarıyordu. Muhsin, o gece –korkusunu unutmaya çalışarak– derin bir nefes alarak adım attığı sahneden alkışlarla ayrıldı.

Oyundan sonra bir de konser vardı, Tamburi Cemil Bey’in taksimi, Benli Hasan Ağa’nın rast peşrevi, Dede Efendi’nin ve Hafız Post’un eserlerinin ardından gece, parlak bir biçimde sona erdi. Çürük Temel’in başarısı, bütün gözlerin Darülbedayi’ye çevrilmesine neden oldu. Oysa tek atımlık barutları vardı, plan proje olarak bile ikinci bir piyesin adı geçmiyordu. Zaten repertuvar tartışmaları uzadıkça uzamış, saflaşmalara dönüşmüştü. Darülbedayi’deki; üç büyük heyet, Temsil Heyeti-İdare Heyeti ve Edebî Heyet, aynı bedenden çıkmış, birbirini ısırmak isteyen üç başlı bir canavara dönüşmüştü. Oysa genel durum zaten berbattı. Belediye’den gelen yıllık 3.000 lira, masraflara yetmiyordu. İdare defteri, avans kayıtlarıyla doluydu. Darülbedayi kasasından Raşit Rıza Bey’e palto alabilmesi için 750, Ertuğrul Muhsin Bey’e bir kat elbise için 500, Nurettin Şeftakti Bey’e potin alması için 350 kuruş avans verilmişti. İdare heyeti, seyirci çekmek için çareyi vodvilde buldu, apar topar Hisse-i Şayia adlı komedi sergilendi. Fakat parasızlık ayyuka çıkmıştı, 1916’nın, 14 Martı’nda Musiki bölümü kapatıldı. Yarısının ortadan kalktığı gerekçesiyle Belediye, Darülbedayi’nin ödeneğini 1.000 liraya indirince Tiyatro bölümündeki bazı öğretmen ve oyuncuların izinli sayılmasına karar verildi. Bunlardan biri de Muhsin’di. İdareyle geçinemiyor, geri adım atmadığı için her gün yeni bir gerginlik yaşanıyordu. “Ödenek alan bir tiyatro vodville perde açamaz!” diye tutturmuştu. “Seyircisini kolaya alıştıran bir tiyatro daha sonra daha ciddi eserler oynadığında izleyecek kimse bulamaz!” Darülbedayi’nin kendisini izne ayırmasını fırsat bildi, İstanbul’dan ayrıldı. Antoine’ın işaret ettiği Alman tiyatrosunu görmek üzere Berlin’e gidecekti.

Kuzey’in kuvvetli askeri

Sedir ağaçlarıyla çevrili İstanbul’dan bindiği Balkan Ekspresi, Berlin’e, savaşın başkentine girerken Muhsin, pencereden kaygıyla kenti seyrediyordu. 1916’nın Berlin’i, savaş ve yokluğun tam ortasındaydı. Burada hiçbir şeyin ikincisi yoktu, iki çift çorap ya da iki tabak yemek. Her şey gibi tiyatro da ağır kayıplara uğramıştı. Büyük, küçük herkes silah altındaydı. Sadece izin alabilen aktörlerin çalıştığı tiyatrolar perde açabiliyordu. Oyuncuların çoğu askerdi. Alman tiyatrosunun sahne arkası, üniformalıların doldurduğu bir kışlaya benziyordu. Muhsin, ihtişamını çoktan kaybeden sokaklardan, yıkık binaların arasından geçip Sefaret’e gitti. Üç büyük Alman tiyatrosunun çalışmalarını izlemek istiyordu. Sefarettekiler bunu son derece komik ve gereksiz bir istek olarak gördüler. Fakat Muhsin diretti, sefirin bizzat kendisinden Alman Tiyatrosu’na, Lessing Tiyatrosu’na ve Devlet Tiyatrosu’na yazılmış üç mektup almayı başardı.

Çaldığı ilk kapı Lessing Tiyatrosu’ydu. Oyuncular gaz lambası ışığında provadaydılar. Ağızlarından burunlarından buhar bulutları yükseliyordu. Yakıtları yoktu, sahne buz gibiydi. Tiyatronun yönetmeni Basserman, bir Ibsen hayranıydı, tiyatrosunda sadece Ibsen ve Strindberg oyunlarını sahneliyordu. İlk kez izlediği Ibsen oyunları, Muhsin’in genç zihninde kasırgalar kopardı. Onun incelikli insan tabloları bir başka dünyanın, bir başka tiyatro anlayışının yolunu gösteriyordu. Muhsin, provaları izledi, sorular sordu, özenle, bir ders dinler gibi notlar aldı. Heyecanı azalacağına artıyordu, Galip’e bir mektup yazıp bu büyük keşfini anlattı. “Ibsen ve Strindberg, bir türlü kuramadığımız repertuvarın iki direği olabilir,” dedi. “İkisi de insanın içine bakıyor, öyle etkileyiciler ki, bana sorarsan bu oyunların eskimesi imkânsız. Pek çok not aldım, hepsini temize çekip Darülbedayi’ye göndereceğim. Çok faydası olacağından eminim...” Muhsin bundan sonra pansiyon odasına kapandı, Ibsen ve Strindberg’i anlattığı uzun bir mektuba başladı... Eserlerinin özetlerini ve provalardan aldığı notları ekledikten sonra bu kalın mektubu hemen postaya verdi. Darülbedayi’de yaptıkları işe faydası olacağına içtenlikle inanıyor, meslektaşlarının tepkisini çok merak ediyordu. Fazla beklemesine gerek kalmadı, iki hafta kadar sonra, pansiyonun gündelik işlerine bakan küçük kız, İstanbul damgasını taşıyan bir zarf getirdi. Muhsin heyecanla açıp birkaç satır okuduktan sonra şaşkınlıkla başını kaldırdı. Darülbedayi’den oldukça sert bir dille yazılmış uyarılar gelmişti Muhsin’e. Yönetim, Berlin’de bulunmasını kınıyor, yapmakta olduğu şey her ne ise bırakmasını ve bir an önce istanbul’a dönmesini emrediyordu. “Mektepten kaçan bir talebe gibi,” diye mırıldandı Muhsin, “Halbuki bize ücretsiz ve süresiz izin veren kendileri!” Mektubu bir kez daha okudu, Darülbedayi, kendisini kınıyor, emirler yağdırıyor ama Ibsen ya da Strindberg’in adını bile anmıyordu.

Muhsin, odasından çıktı, aşağı indi. Kaiserallee’nin 207 numarasında Marzahn ailesinin işlettiği pansiyon iki katlıydı. Aşağıda, sarmaşıklı küçük avluda ressam Lewy, örgü ören Frau Wilke’yle çene çalıyordu. Muhsin’i görünce, seslenip çağırdılar. Odasında yalnız başına yemek yiyen Krayef de onları duymuştu, sandvicini alıp aşağı indi. Berlin operasında konuk sanatçıydı Krayef, Aida’da oynamak için Bulgaristan’dan gelmişti. Loş avluda sohbete daldılar. “Genellikle sizi göremiyoruz,” dedi Ressam Lewy. Muhsin gülümsedi, “Akşamları çalışıyorum.”

Pansiyona 200 mark vermesi gerekiyordu. Bu da Türk parasıyla 10 lira demekti. Muhsin bunu denkleştirmek için bulduğu her işte çalışıyordu. Lewy meraklanmıştı:

“Nerede çalışıyorsunuz?”

“Tiyatrolarda.”

“Oyuncusunuz demek?”

“Evet ama burada gündelik işler yapıyorum. O gün ne iş varsa.”

Eski bir opera koristi olan Frau Wilke, örgüsünü bırakıp gözlüğünü indirdi:

“Ben sabit bir işte çalıştığınızı sanıyordum.”

“Maalesef öyle bir iş bulamadım.”

Frau Wilke, “O halde yarın benimle sinemaya gelmenizi rica edeceğim,” dedi. “Size göre bir iş var.”

Wilke’nin bahsettiği iş, komedi filminde küçük bir roldü. Muhsin ertesi gün Wilke’yle sete gitti ve günlük çalışmasıyla tam 40 mark kazandı. Üstelik filmin rejisörü, birkaç gün sonra haber yolladı, Magda Magdelena ile çevirdiği yeni filmde de Muhsin’e bir rol önerdi. Delikanlı uzun zamandır ilk kez paradan yana rahat bir nefes aldı.

Para meselesi Darülbedayi’yi de sıkıştırıyordu. İdare heyeti, geliri artırmak için Ekim ayında Kadıköyü’nde oyun oynama kararı aldı. Haftada bir gün, birinci sınıf locaların 120 kuruştan satılacağı topu topu dört temsil. Kimse bu kadar zor olacağını düşünmemişti ama karşıya geçmek başlı başına bir işti. Sis ve lodos olmaz da Kadıköyü’ne vapur çalışırsa ne âlâ; hepsi buna doluşup gidiyordu. Fakat son vapur saat dokuzdaydı, bu yüzden oyundan sonra geri dönmek imkânsız hale geliyordu. Canını dişine takanlar Üsküdar’dan Beşiktaş’a sandalla geçebiliyordu ama Kadıköyü’nden Üsküdar’a nasıl gidilecek? Bunun için atlı arabaya binmek gerekiyordu ki iş, burada iyice karışıyordu. Bu atlı arabaların yol icabı Karacaahmet Mezarlığı’ndan geçmesi lazımdı, bu da herkesin ödünü patlatıyordu. Mezarlık korkusu, türbe ve evliya hikâyeleri bir yana, bu ıssız yolda hırsız, eşkıya da gırla gidiyordu. Gece vakti buraya sapan atlı arabaların yolu kesiliyor, kim var kim yoksa dımdızlak soyuluyordu. Çok geçmedi, Darülbedayi ekibi, Kadıköyü’nde oynamaktan vazgeçti.

Baykuş!

Muhsin, Aralık ayında İstanbul’a döner dönmez, sorular sormak üzere Darülbedayi’nin kapısına dayandı. Fakat burada beklediğinden çok farklı karşılandı. Bir kere gönderilen mektubu kimse üstlenmiyordu. Ayrıca, Berlin’i ve oradaki tiyatro hayatını merak ediyorlardı. Buna yönelik bazı sorular sormaları yetmez gibi Temaşa