© 2012, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının
yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

YKY’de 1. basım: 1994 Can Yayınları’nda 1. basım: Eylül 2012 E-kitap 1. sürüm Aralık 2015, İstanbul Eylül 2012 tarihli 1. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Faruk Duman

Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design Kapak resmi: © iStockphoto.com

ISBN 978-975-07-1772-7

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com

SEMİH GÜMÜŞ

YAZININ VE
TARİHİN BİLİNCİ

ELEŞTİRİ

Semih Gümüş’ün Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Başkaldırı ve Roman, 2008

Eleştirinin Sis Çanı, 2008

Kara Anlatı Yazarı Vüs’at O. Bener, 2008

Öykünün Bahçesi, 2008

Yazarın Yalnızlık Burcu, 2008

Modernizm ve Postmodernizm, 2010

Öykünün Kedi Gözü, 2010

Roman Kitabı, 2011

Yazının Sarkacı Roman, 2011

Çözümleyici Eleştiri, 2012

SEMİH GÜMÜŞ, 1956’da Ankara’da doğdu. 1971’de Ankara Fen Lisesi’ne girdi, 1981’de Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’ni bitirdi. İlk yazısı aynı yıl Yazko Edebiyat dergisinde yayımlandı. 1981-1985 yılları arasında Yarın dergisinin, 1995-2005 yılları arasında Adam Öykü dergisinin genel yayın yönetmenliğini yaptı. 2006 Aralık ayında Notos dergisini çıkardı ve şimdilerde bu derginin genel yayın yönetmenliğini yürütüyor. Kendine özgü çözümleyici bir eleştiri anlayışına sahip olan Semih Gümüş’ün 1991’de Roman Kitabı, 1994’te Kara Anlatı Yazarı, Karşılıksız Yazılar, Yazının ve Tarihin Bilinci, 1996’da Cevdet Kudret Eleştiri Ödülü’nü de alan Başkaldırı ve Roman, 1999’da Öykünün Bahçesi, 2002’de Puslu Ada, 2003’te Yazının Sarkacı Roman, 2005’te Yazarın Yalnızlık Burcu, 2007’de Eleştirinin Sis Çanı, 2010’da Modernizm ve Postmodernizm ile Öykünün Kedi Gözü, 2011’de Roman Kitabı, Yazının Sarkacı Roman, 2012’de Çözümleyici Eleştiri ve Yazar Olabilir miyim? adlı kitapları yayımlandı.

Küçük oğluma

Sanat yapıtta gerçektir.

Yapıt dünyada gerçektir,

çünkü orada gerçekleşir,

çünkü onun gerçekleşmesine

katkıda bulunur ve

ancak insanın içinde

en yetkin bir biçimde

var olacağı dünyada anlamı,

durağı olacaktır.

MAURICE BLANCHOT

Derinlik Sarhoşluğu
(Önsöz)

Roman sanatı yerlere serilmişse, doğrultmak da kolay olmamalı. Hazır beli bükülmüş, duyuları körelmiş, kanı çekilmiş, can çekişiyor, öleyazmanın kokusuyla buharlaşıyor, çürüyüşün tiksinciyle bulaşıyor çevreye... Kimileri için durum tam da böyle... Kim, nasıl, hem niçin canlandırabilir onu?

Bir geçmiş zaman sanatı olarak roman bugün yadırgatıcı bir tik’e dönüşmüşse eğer, aynı biçimde günümüzün postmodernist dalgalarının tepesine tırmanan romanı da bir tik olarak niçin alınmasın? Biri “zurna-defle, öte yanda çeşit çeşit cinayet girişimciliğinin yol açtığı yırtıcı çığlıklar, bela ve şeytan kovucu tam tam, zom zom’lar” ile kovuluyorsa, öbürünü de aynıları karşılar. Birinin düştüğü kültür kuyusu, öbürüne de yurt olur, yukarı gönderir onu.

Roman en sonu, bir geçmiş zaman sanatıdır. Böyle alıyorsak eğer, durup düşünmek de gerekiyor. Daha dün olan, şimdi geçmiş olabiliyor demek...

Geçmiş, sürekli gölgesini düşürdüğü yerde eskimeye de yüz tutmuş, yeniye dönüşmeye başlamıştır bile. Dönüşür, bir başka şeye bırakmaz yerini; çünkü tarih ve zaman bileşkesine vurulan geçmiş-bugün-gelecek üçlüsü, aynı sürecin tamamlayıcıları olarak ulanırlar birbirlerine. Geçmiş, kendini dönüştüren bir gizilgüç olarak bugün içinde yaşamını sürdürecek, dahası bugünün kendisi olarak var olacaktır. Bugün, ansızın bir geçmişe dönüşmeye başladığında ise, yeni bir bugüne, şimdinin geleceğine evrilecektir. Başlangıç noktasında aldığımız geçmiş ise, artık bu aşamada tarihe dönüşmüştür...

Zaman, demek ki geçmiş, bugün ve gelecek zincirini bir başlangıç patlamasıyla boşaltır. Yaratan zaman, zamanın bütün evrelerinin de alt-zamanlar olarak oluşmasına neden olur. Tarih de aslında bu zaman içinde yaşam alanı bulur, edebiyat da. Roman sanatı bütün örgenleriyle bu büyük patlama içinde anlamlandırıldıkça anlaşılabilir. Üstelik kendisi de büyük patlamanın bir parçasını, tikel bir yaşam alanı olarak oluşturur.

Eleştirel okuma edimi bu büyük patlamayla öyle bir yazınsal dünyaya savrulur ki, bütünüyle kavramayı çok güçleştiren anlam yağmurunu çözmek için, nesnesinin bütün örgenleriyle birlikte bir yazınsal dizge oluşturur.

Alabildiğine yabancılaştırıcı, soğuk olabileceği gibi, tutkulu bir çözümlemenin de çıkış noktası alınabilir bu dizge. İkinci durum, olağanüstü bir derinliğe doğru yolculuğun başlangıcıdır işte. Bir yazınsal metnin derinliklerine koyulan bu yolculuğun, yazın yapıtının bütün örgenlerine sokulan, bütün kapılarını açan, pencerelerinde soluklanan bir eştürden okuma gerektirdiği çok geçmeden kendini gösterecektir.

Zamanla ölçülebilecek bu okuma etkinliği sonsuza dek sürmeyecektir kuşkusuz; bir yazın yapıtının anlamları sonsuz çoklukta alınamaz çünkü. Anlamlandırılabilir çokluklar, okuma etkinliğinin yaşadığı zamana, edindiği yurda, bilgi birikimine, yazınsal kültürün düzeyine göre değişir.

Demek bu derin yapıya yönelen dalışlar da bir sona erecek ve asıl anlamı (ana sorunsalı) belirleyen, sonra alt-anlamları (öbür sorunları) çözerek toparlanan bir dizgeli oluşuma dönüşecektir.

Bu sürecin eleştiriyi de bir yazın yapıtı kertesinde almayı gerektirdiği ortaya çıkmıyor mu ya da böyle bir süreci yaşadıkça, eleştirinin bir yazın yapıtı kertesinde alınmayı gerektirdiği?

İki okuma, iki düzey arasında yapılan bu okuma serüveni eleştiriyi bir derinlik tutkusuna sürükler; öyle derine ve daha derine çeker ki, bu denetimini yitirme hali eleştirinin yazın yapıtının derin sularında bir belirsizliğe sürüklenmesine de yol açabilir. Derinliği ayrıştırarak çözümleme uğraşını birkaç yıldız vazgeçemediğim bir tutku olarak yaşıyorum. Vüs’at O. Bener’in bütün yapıtına vuran gelip gitmelerim, sonunda bir derinlik sarhoşluğuna dönüşmüştü sözgelimi. Gelgelelim, Kara Anlatı Yazarı’nı yaratan da budur. Ondan çok önce başlayıp gene benzer bir sarhoşluktan ayılamadığım için uzun bir sürede tamamlayabildiğim Başkaldırı ve Roman da Adalet Ağaoğlu’nun Hayır... romanına yapılmış bir yolculuktu.

Kara Anlatı Yazarı’nı okumuş ya da okumamış okurların önüne bu kez de Yazının ve Tarihin Bilinci sürülüyor. Gene Adalet Ağaoğlu’nun Romantik-Bir Viyana Yazı adlı son romanının gizlerini bulgulamak için başlamış bir yolculuğun sonu. Bu kez Romantik-Bir Viyana Yazı’nın çizdiği sınırlar içinde de kalmadan, kuşkusuz onu okumanın ve sorunlarını çözümleme çabasının sonucu olarak ortaya çıkan tarih, zaman, roman sanatının günümüzdeki sorunları gibi konuları da kendine sorun eden bir çalışmaya dönüştü bu yolculuk.

Bir derinlik tutkusunun ürünü, bir tek kitap üstüne yazılmış bir kitap olarak okunmayı bekliyor Yazının ve Tarihin Bilinci.

Sanıyorum bizdeki yerleşik eğilimler içinde bu türden seçimlere gönül indirenler pek olmuyor. Eleştiriye gönül verenler haksız da değiller. Hiçbir karşılık beklemeksizin, seçilmiş bir nesne üstüne, sizi yerinizden oynatıp dönüşsüz bir yolculuğa çıkaran, derinliğine çektikçe kendi üstünüzdeki denetimi yitirmenize yol açan bir çaba hiçbir karşılık görmezse ne olur? Düş kırıklıkları, bilinçaltının kör noktalarındaki olumsuzlukların uç verişi, giderek davranış bozuklukları eleştirinin ahlakını bozabilir mi? Böyle bir sonuçtan ürkeceklerin hiç kuşkusuz böyle tutkuların da ardına düşmemeleri akıllıca olur.

Gelgelelim, bir süredir bu türden beklentileri hiç değilse yazıyla iç içe kurduğu yaşantısından bütün bütüne dışlayan biri olmayı seçtiğim için, böyle uzun ve çoğun nereye çıkacağı belli olmayan, bazen dönüşsüz yolculuklar beni ürkütmüyor.

Kafdağı’nın ötesinde bir karşılık sizi bekliyor olabilir mi? Yazınsal tutkuların doğurgan olabilmesinin tek çıkarı, anlama, anlamlandırma edimini besleyen ana kaynak... Bir karşılık varsa orada, biliniyor ki onu yalnızca doğaötesi güçler bağışlayabilir. Derinlik sarhoşluğu Kafdağı’nın ötesine benziyor benzemesine, ama bir de her küçük pırıltıya yönelme sevinci, keşfetme kıvancı var. Karşılıksa, karşılık bu olmalıdır işte. Gerçek olan da... Bundan ötesini beklemek bir edebiyat adamının işi olabilir mi?

Yazılı ve görsel medyanın ve belli iktidar odaklarının edebiyatı ve edebiyat adamını kendi isterlerine bağlayan, değerleri değiştiren, düpedüz yozlaştıran gücü karşısında bağımsız kalabilmek ne ölçüde olasıdır? Bundan kaçınmamak gerektiğini öğütleyen içimizden kişilerin sayısındaki çoğalma da doğrusu ürkütücü geliyor. Niçin kaçınılmayacakmış ki? Yazarın, yazdığı kitabıyla onu okuyacaklar arasına bir de kendisinin girmemesi bir erdem olmaktan çıktı mı? Okunmak için gayri meşru yollara başvurmamak, edebiyatın kendi varlığıyla yetinen suskunluğunu korumaktır asıl olan. Yoksa roman sanatının tükendiğini değil de tüketildiğini, ölmediğini, ama öldürülmeye çalışıldığını, dipdiriyken can çekiştirildiğini anlatmak da büsbütün olanaksızlaşır.

Günümüzde yazılan düşünce romanı’nın yaratıcılarından Milan Kundera da, romanın can çekişmekte olduğu savını oldukça “naif ve temelsiz bir düşünce” olarak karşılıyor. Kundera roman sanatını, “çağımızda ulusal edebiyatı zenginleştiren en önemli tür” olarak görürken, romanın tamamıyla değişmeyeceğini, ancak kılık değiştirebileceğini, aslında başlangıcındakinden çok farklı bir noktada da olmadığını söylüyor ve şöyle tamamlıyor: “İşte bu yüzden ufukta etkili ve yeni bir edebi tür belirmeden romanın varlığından da şüphe edilemez. (...) Romanın her şeye rağmen sürekliliğini sağlaması, insan ruhunun tüm olumsuzlara karşı direnmesinin bir kanıtıdır.”1

Roman sanatının günümüze doğru gerçekleştirdiği en önemli atılımın, insanın iç dünyasını her şeyin önüne geçirmesi olduğu üstünde birleşilebilir. İç dünyanın derinliği, hiçbir sanatsal gücün tamamıyla kavrayamayacağı bir sonsuzluk içermiyor mu? Bireyin iç dünyasına sızan edebiyat, o karanlığın bütün köşelerine ışığını düşürüp bütün olanaklarını kuşatmaya kalkıştığında, ne denli zayıf olduğunu da görme fırsatını bulmuyor mu? Fırtınalı bir dünyayı tamamıyla keşfetmekte ne kadar başarılı olabilirsiniz ki?

Kendini tamamlamadan yerini öbürüne bırakan yaratma serüveni, kendinden sonra gelene de sonsuz derinlikte bir dünya bırakmaktadır. Siz bu dünya içinde dilediğiniz yaratıcılığı gösterip dilediğiniz oyunları oynayabilir, yaşanmamış deneyleri yaşayabilir, görülmemiş yazınsal teknikleri uygulayabilirsiniz. Bu yoldansa, roman sanatının konusunu ve kendini tüketmeyi başarmanın herhalde ancak ne denli güç olduğu ve onun ölmek bir yana, sürekli yenilendiği görülecektir.

Roman sanatı bütün yaşamımız içinde bir gerçekliktir; o yaşamın bütüncül varlığında ve bireylerinin parçalı, belki yabancılaşmış, o olağanüstü iç dünyasında gerçekleşir. Asıl önemlisi de, bu arada o dışsal ve bireysel yaşamın gerçekleşmesine umulmadık, tanımlanamaz katkılarda bulunur. O yaşamı anlamlandırır ve o yaşamda anlamlandırılır. Burada söz konusu olan iki dünya bir gerçeklik taşırlar taşımasına, ama bunun da ölçülebilir bir nesnellik taşımadığı unutulmamalı.

Sözgelimi bu arada düşler, düşlemler, kurmacanın bir sonucu olan yazınsal oyunlar da var. Onlar nasıl roman sanatıyla bir bağdaşma içinde olacaklardır? Dahası, gerçekle gerçekdışı (bu arada, gerçeküstü) nasıl birleşeceklerdir?

Sanıyorum bu soruların yanıtlarını edebiyatın dört doğurganının çatışmasını anlayarak verebiliriz. Bir ateştop oluşturan: yazı, dil, tarih, zaman.

Roman sanatına bütüncül bir yaklaşım, bu dört gerçeğe çarparak anlaşılabilir. Her çarpma eleştirel okuma edimini sarsacak, örseleyecek, kuşkusuz acıtıcı da olacaktır.

Tarih ve zaman: İkisi de Romantik-Bir Viyana Yazı’nın başlıca sorunsalları. Onları sorgulayan bir roman yazarken, Adalet Ağaoğlu onların sorguladığı bir roman sanatını da konu ediyor. Enikonu sarsıyor da roman sanatını. Şu var ki, bu arada kendisi de bir yazar olarak hiç de zorunlu olmadığı bir rüzgârın konusu oluyor.

Tarih ve zaman, yetkin bir yazınsal uzam oluşturabilirler, ama bir başlarına ateştopu tamamlayamazlar. Yazı ve dil o uzamın boyutlarını derinleştirir, edebiyatı yakıcı bir güce dönüştürür: Ateştopun ancak bu bütüncül izi, iyileştirici bir yol çizer. Bu iz roman sanatının varlığının güvencesi olurken onu yararlı, entelektüel bir üretici ve kendine özgü bir yazınsal türe de dönüştürecektir.

Yazının biçim değiştirmesi roman sanatına son yıllarda düşünce romanı türünü getirdi. Adalet Ağaoğlu, bir tür düşünce romanının çoktandır edebiyatımızdaki önemli örneklerini vermiş bir yazar olarak da ayrıca değerlendirilebilir. Onun önceki romanlarında da bu yönde güçlü veriler olmakla birlikte, özellikle Hayır... ile derinleşen bir düşünce romanı yönseminin kurucusu oldu. Arada Ruh Üşümesi, şimdi de Romantik-Bir Viyana Yazı. Çağımızın ve elbette kendi yaşadığımız küçük dünyanın sorunlarıyla entelektüel düzeyde bir karşılıklı sorgulama ve hesaplaşmayı da içeren romanlarıyla, Adalet Ağaoğlu’nun ister istemez farklı, özgün bir ağırlık kazandığını düşünüyorum.

Onun romanları böylece enikonu kapsamlı incelemeleri de zorluyor. Düşünsel düzeyde verilen olumlu kavga, yanı sıra yazınsal düzeyde de önemle üstünde durmayı gerektiren romanların varlığını imliyor. Hem sonra, düşünsel ve yazınsal düzeyleri birbirinden ayırarak almak da Adalet Ağaoğlu’nun romanlarına yaklaşmayı güçleştiriyor. Kundera’nın deyişiyle, salyangozu kabuğundan çıkararak yaşatmaya çalışmak gibi bir durum...

Gerçekten de, Romantik-Bir Viyana Yazı’nın sorguladığı izlekleri romanın yazınsal kurgusundan çekip dışarı alarak yalnızca düşünsel tartışmaların konusu yapmaya çalışmak, kuramsal bir çabanın konusu olabilir belki, ama bir fantezi olarak kalmaya da koşulludur. Değil mi ki o düşünsel boyut da kurmacanın bir düzeyidir, romanın yazınsal dokusu içinde anlamlandırılmayı da gerektirmektedir.

Romantik-Bir Viyana Yazı, düşünsel ve yazınsal derinliğiyle bu yazınsal birliği açıklamaya yatkın olduğu, okuma uğraşının niteliğini yükselttiği ve edebiyatın ateştopunu bütün yakıcılığıyla üstümüze yuvarladığı için, onunla bir kitap oylumunda birlikte olmayı göze almakla yerinde bir seçim yaptığımı düşünüyorum.

1. Milan Kundera, “Roman can mı çekişiyor, yoksa yenileniyor mu?”, Cumhuriyet, 30 Kasım 1993.

ANAHTAR DELİĞİ

Bilginin ve tarihin kapısı hiç kimseye istemeden açılmaz. İstemeyi bilmeyenler için yapılacak tek şey, gözünü anahtar deliğine uydurup öte yanda olup bitenleri, gelip geçenleri, durumu izlemektir. Kapı ardına dek açıldığında karşımıza çıkacaklarla anahtar deliğinin görüş açısı içine sığanlar aynı olabilir mi? Anahtar deliğinden bir ışık huzmesi sızar; oysa kapının öte yanında, insanoğlunun yarattığı zenginlikler üstünüze yığılmayı beklemektedir.

Demek ki kapıyı açmadıkça, bütüncül bir tarih ve bilgi edinmek olası değildir. Ve bu arada sıklıkla başımıza geldiği gibi, kapılara dayanıp yıkmakla onları açmak arasında da bir ayrım ister istemez ortaya çıkıyor.

Adalet Ağaoğlu’nun Romantik-Bir Viyana Yazı romanının anlatıcı-yazarı tarihteki atalarının kapılarına dayandığı Viyana’da, barok uygarlığın önyüzünü oluşturduğu bu seçkin kentin orta yerinde yükselen kapıya (imgesine!) yaklaşıp bronz kilidin geniş anahtar deliğine gözünü dayamaya karar verdiğinde, okur bu ilk düşüncelerle uyarılmış olur. Anlatıyı yazan (kurgulayan) kendisi olmasına karşın, istese kapının ona ardına kadar açılacağını hayal bile etmez de, anahtar deliğiyle yetinmeye çalışır anlatıcı-yazar.

Peki neyi görmeyi umuyor, “Büyük barok kapının önünde durup anahtar deliğine gözümü dayamalıyım, onu görmeliyim,” diye düşünürken?

“Kimi mi? / Öyle ya, kimi? / (...) kruvaze ceketli adam”ın gölgesini mi? (s. 14)

Yoksa üstünden yüzyıllar geçmiş tarihle mi karşı karşıya gelecektir:

“Tarih, sakalını kesmiş, saçını sıfır numara traş etmiş, sonra da kanlı hançerini Tuna’ya atıp, eline bir elektrogitar alarak en işlek metro geçidinde ‘Get Together’ şarkısını söylemeye durmuştur.” (s. 9)

Kruvaze ceketli adam: “tarih öğretmeni(m)”!

Okurun büyüteci ister istemez bu noktaya odaklanmıştır bile...

Anlatıcı-yazarı bir gölge olarak izleyen kruvaze ceketli adam, romanın öyküsü içinde bir yazınsal kişilik olarak ortaya çıkar. İlk kez 11. sayfada, anlatıcı-yazarın ansızın aklına düşerek... Hem de “kruvaze ceketi içinde”!

İyi de, romanın öyküsü içinde bir “tarih öğretmeni” ile daha hiç karşılaşmamıştır ki okur – anlatıcı-yazar da elbette! Demek, kurmacanın gizleri içinde saklı bulunan “tarih öğretmeni” neden sonra öyküye çıkagelecektir ve böyle bir roman kişisinin anlatıcı-yazarca önceden bilinmesinden doğal ne olabilir?

Emekli tarih öğretmeni aklına düştüğü sırada, rastlantı bu ya, anlatıcı-yazar da Avrupa’da Avusturya’yı, daha doğrusu Viyana’yı aramakta, oraya ulaşmanın hayallerini kurmaktadır. Biri Londra’da, öbürü en son göründüğü Kütahya’da, nasıl bir ruhsal eşzaman (senkron) içinde buluşmuşlardır; zihinleri ve yürekleri nasıl birlikte atmaktadır ki, aynı anda Viyana düşleri içinde sarsılmaktadırlar? Anlatıcı-yazar, üstelik tarih öğretmenini daha tanımıyor bile!

Viyana’da ortadan kaybolacak olan emekli tarih öğretmenini eski öğrencisi Asaf ile birlikte aramaya koyulan, onun kimliğini saptamaya çalışan kendisi olmayacak mıdır?..

Kendini eskil, roman-tik kimliğinden arındırmayı başarmış ve bunu gerçek yazarı Adalet Ağaoğlu elinde gerçekten başarmış olan Romantik-Bir Viyana Yazı’nın asıl gerçeği nedir? Daha ilk sayfalarda gerçeği belirsizleştiren bu roman, nasıl bir yazın anlayışının ürünüdür?

Emekli tarih öğretmeni –gelin Kâmil Kaya adını da saklamayalım artık–, gerçek bir yazınsal kişilik olarak mı yaşamaktadır anlatı düzleminde, yoksa yalnızca anlatıcı-yazarın düşleminde mi görünecektir? Değil mi ki anlatıcı-yazarımız, hem de, “tarih öğretmeni(m?)” dediği kişi için, “Nereden çıktıysa, inanın bilmiyorum,” (s. 13) demektedir, bu soruyu şimdiden sormakta yarar vardır...

Bir tarih öğretmenidir o: “Ki, çocuklara Kastamonu’da Bizans’ın Venedik’ini, Kral Yedinci Lui’nin Haçlı Seferi’ni, Kütahya’da Haçlı Seferi’nin Odon dö Doy adlı papazını, Avusturya-Macaristan İmparatoru Birinci Leopold’un İspanyol Mari-Terez ile evlilik törenlerini, Konya’da Katoliklerle Protestanlar arasındaki din savaşlarını ve tabii, arada sırada evlilik törenleri gibi kaçamaklar yapsa da, hep müfredat gereği, Kırşehir’de de Budin Beylerbeyliği’nin kuruluşuyla I. Viyana Kuşatması’nı, sonra yeniden döngeri, Kütahya’da II. Viyana Kuşatması’nı anlatmış, sıra tam da ister istemez bozgunu anlatmağa geldiğinde aklından, hay Allah, tayin olunduğum, yeniden tayin olunduğum yerlerin adları da hep K harfiyle başlıyormuş meğer, kör kadere bak sen kardeşim Kâmil Kaya, diye geçmiş; fakat nihayet doğduğu yer İ’ye yeniden kavuşunca, bakmış ki: İlâhiii, Bizans mizans hakgetire. Osmanlı toptan yok olmuş.” (ss. 12-13)

Anlatıcı-yazar, işte bu Kâmil Kaya’yı “tarih öğretmeni” olarak dışlaştırırken, aynı anda kapalı parantez içinde –(m)– ile bütünleştirerek içselleştirir, kendine, bu arada okura da mal eder.

“Tarih öğretmeni(m)”: Bir gerçek yazınsal kişilik olmanın ötesinde, tarihsel bilginin de imgesi olarak görünür.

Anahtar deliğinden görünen işte bu imge olmalıdır. Bazen şöyle bir görünüp kaybolan, silikleşen tarih. İlle kendi yüzlerce yıllık tarihimizde bir geriye dönüş noktası olan Viyana’da düşlenen – eskil bir karanlığın içinde yeni dönüşümleri gösterebilecek, “ilk akla gelen” kent olan Viyana’da...

Üstelik burada, anahtar deliğinden görünen tarih alabildiğine düş kırıcıdır da. Nereden nereye gelinmiştir? Ortaçağ karanlığını geride bırakıp Rönesans’ın yolunu açtığı büyük keşifler zaferini parlak bir geçit töreniyle kutlayan Viyana’da, bugün durumun hiç de parlak olmadığı gerçeği çıkmaktadır ortaya. Nasıl saltık bir tarih yoksa ve olamayacaksa, bütün tarihi kendi tarihimize dönüştürmek (Türklerin tarihine, sözgelimi!), –barok yaşantıların karşıtı olarak gelişen– milliyetçilikle örülü bir tarih yapmak da olasıdır.

Sözgelimi:

“Yok eğer, Tarih bunları yapmayacak, hiç sesini çıkarmayacak, olan olmuş artık, geçen geçmiş, diyecekse, Hayalci Hoca’nın bir defa sahneye çıkması kimseyi şaşırtmamalı: Yıllar yılı polka, vals, şarapla, Roman havalarıyla halhamur olmuş Avusturya hayatı, bugünden ertesi güne Arap alfabesi öğrenmeli; Kerms, Melk, Sulz, Salzburg, Klosterneuburg, ne bileyim işte, Klagenfurt (...) Ramsau okul sahnelerinde çocuklar Aydın Zeybeği ile Çayda Çıra oynamalı; kızlar, kadınlar, renkli, fistolu, büzgülü, yelekli, karpuz kollu giysilerinden soyunup çarşaflara, yaşmaklara bürünmeli, bürümcükler giyinmeli, peçeler takınmalı, takunyalar taklatmalı; babalar tespih çekip önünü kaşımalı, bu arada geğim geğim geğirmeli, sarık takıp bıyık burmalı, karıların kızların sırtından sopayı, karnından sıpayı eksik etmemeli; Mozart da peruğunu atıp fes giymeli, Hüseyin İleri darbukası refakatinde ‘Sazım Gibi Sînem Dahî’yi takliden bir şeyler bestelemeli’, Türk Marşı’ndan piyano ve kremayı çıkarıp yerine bir miktar çiğköfte baharatı ile nısfiyye tohumu koymalı; Schubert, zurnayı klarnete tebdil eylemeksizin Bitmemiş Senfoni’sini ‘Çadırımın Üstüne Şıp Dedi Damladı’ya göre uyarlayıp lütfen artık bitirecekse bitirmeli...” vs... vs... (s. 10)

Anlatıcı-yazar iki yeğeniyle aslında Londra sokaklarında değil, “çağdaş” tarihin içinde koşuşturmaktadır. Sokakta çılgınca yarışan yeğenlerine yetişmeye çalışarak:

“Ağır ağır çocuklar, ağır ağır. İtişmeyin, sıraya girin!” (s. 11)

Nereye?

“Ortaçağ karanlığını geride bırakıp Rönesans’ın yolunu açtığı büyük keşifler zaferine... Oh-huh..

Hamburger – kızarmış patates – coke...

Turşu – salça – hardal...

Hoh – huh, hoh – huh, hoh – huh...” (s. 14)

Anlatıcı bir roman kişisi gibi içinde yaşanan durumu, itilip sürüklendiği yolu sorgulamaya başlamıştır. Hem de kötümserlikle, karamsar bir çevrenle kuşatılmışken, bir sis perdesi gibi üstüne çöken umut kırıcı yarışma-kırılma dünyası içinde.

Geçmişini sorgulayıp bugününü anlamak ve aydınlatmak istemektedir, ama nasıl? İçinde bulunduğu durum öyle sınırlandırılmış ve umut kırıcıdır ki:

“Nasıl desem? Hani, öte yan görünmesin diye, anahtar deliklerine kâğıt yapıştırırlar, bütün merakîlerin meraklarını kursaklarında koyarlar ya, öyle bir durum.” (s. 16)

Bir anlatıcı-yazardan söz ediyoruz, ama bu ille de Adalet Ağaoğlu’nun kendisi değil. Adalet Ağaoğlu, yüzyıllar ötesine göndermeler yapmaya başlamışken, çağdaş dünyayı ve insanını sorgulamak, onu bir arayış içinde görmek istiyor.

Romantik-Bir Viyana Yazı’nın bu ilk bölümü ancak “anahtar deliği”nden görünebilecek ipuçlarını veriyor. İpuçlarını güçlendirecek ironi ise, daha bu ilk bölümde Adalet Ağaoğlu okurlarının yanı başında bitmiştir üstelik –

SÜPÜRGE ÇÖPÜ

İpuçları ön açıcı olabilir ve tarihin öte yanına ulaşmanın bir yolu her zaman bulunur. Resmî tarihin soğuk ve sahteci, gerçekliği de çok kuşkulu yüzü (maskesi mi?) yerine yeni bir tarih geçirmek bilginin elinde değil midir? Anlatıcı-yazarın düşgücü bu bilgiyi bulgulamak için çok geçmeden harekete geçer:

“Barok bir kente geniş soluklu hikâyeler uydurma tutkusu. / (...) / Ah tutku, coşkular ahhh! Tarihte o zamanlar böyle şeylerin kırıntılarına rastlanırdı.” (s. 18)

Bu tutku olmasaydı ne yapıp edip Viyana’ya gitmek, orada kruvaze ceketli, çekinik bir gölgeyle önceden kararlaştırılmış buluşma yerinde olmak da kuşkusuz gerçekleşemezdi. Gerçi bu buluşmanın gerçekleşmesi öyle kolay olmayacaktı. Tarihle önceden belirlenmiş bir karşılaşma bazen insanı yanıltabilirdi. Herkesin sahip olamayacağı bir olanağa sahip olup tarihin öte yanına geçecektiniz, dile kolay. Bir türlü görünür kılınamıyordu aranan. Viyana’nın bütün köşe bucağı aranmıştı üstelik. “Fakat, gözümü hangi anahtar deliğine dayasam, öte yakayı göremiyor, aradığımı bulamıyordum,” (s. 23) diye karamsarlığa düşmüştür anlatıcı-yazar. “Ortada bir giz var, SEZİYORUM, tâ Londra’daki o günden beri bir şey beni dürtüyor. Fakat aynı zamanda her şey onu benden sürekli kaçırıyor. Tutamıyorum.” (s. 24)

Anlatıcı-yazar, kruvaze ceketli gölgeyle Londra’da iki kez karşılaşmış ve –sıkı duralım– ikincisinde Viyana’da, Ulusal Kitaplık’ta buluşmak için sözleşmişlerdir!

Aynı Viyana’da, aynı barok kapıdan gireceklerdi... Kitaplığın duvarı dibinde kapının açılmasını beklerken, gene olmamış, bilinen gölge eriyip gitmiş, silinip yok olmuştu. Bu bir türlü yakalanamayan, bir gerçek kişilikten söz edildiği artık çok kuşkulu olan gölge gerçekten var mıydı, yaşıyor muydu? Gerçekten de anlatıcı-yazar, “acaba, kruvaze ceketli, çekinik beyefendiye (...), bu tarihte, burada randevu vermiş miydi?”

Yaşanılan zaman, anlaşılan öte yanı gölgede bırakmaktadır. Şimdiki yaşantılar, bu yaşantıların kültürü ve insanları geçmişin gizleri üstüne kara bir gölge gibi çökmüştür. İnsanlar arasındaki ilişkiler artık “Yeni Tanrılar”ca belirlenmektedir: elektrikli masa-örtüsü süpürgesi, saç jölesi, koltuk altı spreyi, elektrogitar, elektrikli meyve sıkacağı, kirpik kıvırma aleti, medya zorbalığı, vd...

Öte yakayı arayan bireyler kendilerini bu toplumun dışında, tanrıları olmayan düşler ararken göreceklerdi; kendilerinden başka hiçbir yere ait olmadıklarını, bir anayurtları varsa, onun da kendi dilleri, yazılı kültürleri olduğunu... Ancak kendi düşlerinde, kendi belirledikleri bir tarih içinde yaşayacaklarını da...

Anlatıcı-yazarımızın Viyana’da bazen nefesinde vals notaları uçuşarak geçen Strauss ile karşılaşması; tarihin Yahudi Celladı diye adlandırdığı Hitler’i başında Napoléon şapkası, boynuna takılı lastik bebek memesiyle görmesi; Belediye İmar İşleri’yle Tapu Dairesi arasında mekik dokuyan Prens Balthazar’a rastlaması... düşlerinin uçlarını gösteriyor. “Kurtarıcılar” ve “kurtarılmayı bekleyenler”in tarihini yadsıyıp apayrı ve gerçekten yaşanan/yaşanmış bir tarih düşlemek nasıl yadsınabilirmiş ki?

“Tarihçiler tarihi yazmış, yaşayanla yazanı kesin bir kılıç darbesiyle ayırmışlardır, ama kulağı delikler gibi, tarihin yinelendiği zamanlar da var, yok mu?” (s. 30)

Tarihin yinelendiği zamanlarda belki yaşayanla yazan birleşecek ve bu kez tarihte geçenleri gerçekten doğru ya da en azından akla en uygun biçimde açığa çıkaracaklardır. Gerçek tarih bu yaklaşım içinde tarihi yazana nasıl olsa el verip yardımcı olur.

İşte böyle bir düzeyde, “Tarihin ceket-etek ucundan bukadar çekip durursanız, belki size bir süpürge çöpü işlevi görecek bazı kırıntılar bulursunuz,” (s. 31) diye düşünecektir anlatıcı-yazarımız. O bir akşamüstü bu ipuçlarını bulmuş ve gizleri çözecek süpürge çöpü ipuçlarıyla kâğıdı yırtıp öte yakayla tanışıvermiştir!

“Kruvaze ceketi, ucu yuvarlak siyah pabuçları, utangaç gülümsemesi, ceketinin düğmeleri ilikli mi değil mi, diye yoklayan parmaklarıyla...” (s. 31): beklenen hayal: anlatıcı-yazarımızın düş kurucusu: tarih imgesi: bir romantik – ansızın görünüverir.

Anlatıcı-yazar kendisiyle, aslıyla yüz yüze mi durmuştur?..

Artık defteri açmanın zamanı gelmiştir: Tarih derslerine başlanabilir –

SORGULAYAN İMGE

Buradaki anahtar deliğine gözünüzü uydurabilirsiniz; bakış açınız, tarihin bir ânındaki yordamınız, kim bilir, belki bir anahtar yerine bile geçebilir.

Yazar Adalet Ağaoğlu’nun durduk yerde anahtarı teslim ettiği hiçbir romanında görülmemiştir; anlatıcı-yazar ise, ancak ipuçları vermekle yetiniyor, anahtar yerine geçebileceğini baştan bilerek.

Anlatının içinden bunları süzecek okur, anahtar deliğinin sınırlayıcı olanaklarıyla yetinmeyip kapıyı açmaya çalışacaktır, ki asıl sorun da herhalde bu olmalıdır. Demek her okurun kendi süzgecine göre bir anahtarı vardır. Her yeni anahtarla aslında ayrı bir kapı açılacak, ayrı bir çevrene açılınacaktır. Belki denedikçe başka anahtarlara gereksinim duymak da olasıdır. Böylece bir okur birçok yeni kapı ve dünyayla tanışma fırsatına sahip olacaktır.

Anahtar, bilginin kendisi ya da bilgiyi kullanma yordamları olabilir pekâlâ. Tarihin bilgisi, açılmak için bir anahtara gereksinince, sorgulayan, etkin bir bilgi olarak karşımıza çıkar. Kendisine ya da bir başka belirli duruma değil, bir “öte” kimliğe, duruma, soyutlanabilir bir imgeye, “öte yan”a geçilir bu yoldan.

İkide bir anlatıcı-yazarın karşısına çıkmaya başlayan “kruvaze ceketli gölge” tarihin bir imgesi olmasın? Doğrusu, bir yazınsal kişilik olarak belirlenmesi oldukça güç olan bu “gölge”nin tarihin imgesi yerine geçmesi Romantik-Bir Viyana Yazı’nı da daha açıklanabilir kılabilir.

“Kruvaze ceketli gölge”yi, kendisi elbette tarihi bütün bütüne içselleştiren bir unsur olmaktan çok, onu açan çözümleyici bir anahtar, anahtar deliğini kapatan kâğıdı yırtıp öte yanı gösteren bir süpürge çöpü olarak almak, kuşkusuz daha anlamlıdır. Anlatıcı-yazar sonunda kruvaze ceketli adamla kır lokantasında karşılaşmasını bir süpürge çöpü işlevi görecek bir kırıntı olarak değerlendirip, “Ben de buldum,” diyor, “ve bir akşamüstü, deliğin kâğıdını yırttım.” (s. 31) Somut bir anahtar deliğinden ve kâğıttan söz edilmediğini ayrıca belirtmeye gerek var mı?

Kendi geçmişiyle yetinmeyip geç-barok dönem Viyanası’nda insanoğlunun geçmişine karşı aldığı konumu sorgulayan, kendisi yeni bir tarih tasarımı ortaya koyan Kâmil Kaya da anlatıcı-yazar adına düşünür bütün bunları.

“Kruvaze ceketli gölge”: eski tarih öğretmeni: tarihin sorgulayan imgesi –

İlkin bir belirsizlik yansıtan Kâmil Kaya, sonra “Tarih Dersleri” bölümünde aykırı bir tarih öğretmeni kişiliğiyle ortaya çıkar ve Viyana serüveni içinde, sorguladığı tarih, geçmiş ve bugün, yaşadığı çağın belirsizlikleriyle özdeşleşir.

Tarih ne denli belirsizse, Kâmil Kaya da o denli belirsiz kalmış bir kişiliktir – bir kişilik midir, yaşamış mıdır, yaşamakta mıdır, ortadan kaybolmuş mudur, ölmüş müdür, öldürülmüş müdür, anlatıcı-yazarla özdeşlenebilecek bir kişi midir?..

Anlatıcı-yazar, bu sorgulayan imgeyle kendi düşüncelerini özgürleştirmiş, bilincine bağımsız bir kimlik, kendine yeterlik kazandırmıştır. Artık geçmişin ve bugünün tarihinin anlarını bir bir açarak bir anlam dizisine dönüştürebilir.

Romantik-Bir Viyana Yazı, sorgulama etkinliğinin bu yaratıcı biçimiyle roman sanatının olanaklarına bir küçük katkı yapmış oluyor.

TARİH DERSLERİ

Okur artık tarih öğretmeni Kâmil Kaya ile tanışabilir:

“Yaş yirmi beş. Yolun başı. Tarihi anlatmayı sever, şiiri yazmayı.” (s. 33)

Bir tarih öğretmeni olarak ilk ortaya çıktığı günlerde böyledir işte. Birkaç çizgiyle gözümüzde canlandırabiliriz bu genç tarih öğretmenini.

Tarihi, verili sınırlar içinde kalan bir ders olarak değil de, insanın hayallerini çoğaltan bir dünya olarak almaya çalışmaktadır Kâmil Kaya.

“Mısır, dedik mi, Allahım, ben sizlere Firavun mezarlarını, Bizans dedik mi Ayasofya’yı her bir yanıyla gösterebilmeliyim. Selçuklu deyince köprüleri, kervansarayları...” (s. 35)

Şu sözleriyse, bir tarih anlayışını, tastamam anlatacak özelliktedir:

“Dersimize dönelim. Tarihe ve hayale. Çünkü hanımlar, beyler, hayalsiz tarih olmaz.” (s. 36)

İlginç bir kişilik olduğu besbelli...

Canlı, insanın kendini içinde ete-kemiğe bürünmüş olarak bulabileceği bir tarih – Romantik-Bir Viyana Yazı’nın öyküsü boyunca, dal budak salarak, güçlenip gürleşerek karşımıza sık sık çıkar. Kâmil Kaya ise, bu tarih anlayışının itici gücü olarak, çok geçmeden “Hayalci Hoca”ya dönüşür. Hayalci Hoca ile tarih durduğu yerden doğrulup kalkmaya, onlar tarihe koştukça tarih de onları karşılıksız bırakmamaya başlar. Kabuk kırılmış, tarih, artık bir oyun sahnesine dönmüş gibidir; onu öğrencileriyle birlikte canlandıran Hayalci Hoca ise, tabii bu oyunun içine kendi yorumunu