© 2012, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının
yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2012 2. basım: Şubat 2013 E-kitap 1. sürüm Kasım 2015, İstanbul Şubat 2013 tarihli 2. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Faruk Duman

Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design Kapak resmi: © Shutterstock / Etien Jones

ISBN 978-975-07-2872-3

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com

AHMET CEMAL

LANETLENMİŞ
AĞUSTOSBÖCEKLERİ

DENEME

Ahmet Cemal’in Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Dokunmak, 1999

Şeref Bey Artık Burada Yaşamıyor, 1999

Sanat Üzerine Denemeler, 2000

Bizi Yaşatanlar ve Öldürenler, 2002

İnsana Dönmek, 2002

Oynamak Varken, 2002

Giderayak, 2004

Kıyıda Yaşamak, 2004

AHMET CEMAL, 1942’de doğdu. St. Georg Avusturya Lisesi’ni ve İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ni bitirdi. Aynı fakültede bir süre asistanlık yaptı. İstanbul’daki Avusturya Kültür Ofisi’nde basın danışmanı olarak çalıştı. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Alman Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde çeviri dersleri verdi. Yeni Ufuklar, Varlık, Yazko Edebiyat, Gergedan, Argos ve Milliyet Sanat dergilerinde yazdı. Yazko Çeviri dergisini kurdu ve yönetti. Anadolu Üniversitesi’nde 19 yıl süreyle, lisans ve lisansüstü düzeyinde olmak üzere, İletişim Bilimleri Fakültesi’nde Sanat Tarihi, Estetik, Kültür Tarihi, Metin Yazımı ve Metin Çözümleme; Güzel Sanatlar Fakültesi’nde Temel Sanat Kavramları; Devlet Konservatuvarı Tiyatro Bölümü’nde Dünya Tiyatro Tarihi, Çağdaş Tiyatro ve Tiyatro Estetiği dersleri verdi. İstanbul Üniversitesi ile Mimar Sinan Üniversitesi’nin Devlet Konservatuvarı Tiyatro bölümlerinde Dünya Tiyatro Tarihi ve Tiyatro Edebiyatı derslerini üstlendi. Bahçeşehir Üniversitesi’nde beş yıl boyunca “Antikçağ’dan Günümüze Eleştirel Düşüncenin Tarihi”, “Edebiyat ve Eleştirel Düşünce” ve “Estetik ve Temel Sanat Kavramları” derslerini verdi. Ingeborg Bachmann, Walter Benjamin, Bertolt Brecht, Hermann Broch, Elias Canetti, Paul Celan, Ernst Fischer, Friedrich Hölderlin, E.H. Gombrich, Franz Kafka, Heinrich von Kleist, Georg Lukács, E.M. Remarque, Robert Musil, Friedrich Nietzsche, Novalis, Rainer M. Rilke, Anna Seghers, Manès Sperber ve Stefan Zweig’ın çeşitli eserlerini Türkçeye çevirdi. Deneme ve makaleleri Yaşamdan Çevirdiklerim, Odak Noktasında Yaşananlar, Şeref Bey Artık Burada Yaşamıyor, Bizi Yaşatanlar ve Öldürenler, Aradığımız Tiyatro, Oynamak Varken, Sanat Üzerine Denemeler ve İnsana Dönmek başlığı altında kitaplaştı. Şiirleri Geçmiş Bir Dua Kitabından adıyla çıktı. Kıyıda Yaşamak adlı bir romanı ve Dokunmak adlı öykü kitabı var. 1988 yılında Türk kültürüne yaptığı hizmetler nedeniyle kendisine Anadolu Üniversitesi Senatosu tarafından fahri doktor unvanı verildi. 2010 yılında Avusturya Cumhurbaşkanı tarafından Avusturya Federal Cumhuriyeti Altın Liyakat Nişanı ile onurlandırıldı. Aynı yıl, Türkiye Cumhuriyeti ve Federal Almanya Cumhuriyeti tarafından ilk kez düzenlenen “Tarabya Çeviri Ödülleri” çerçevesinde, Almancadan Türkçeye çeviri dalında Büyük Ödül’e layık görüldü. Halen İstanbul’daki Ümit Çırak Modern Oyunculuk Teknikleri Atölyesi’nde “Düşünceden İmgeye Sanat Eserinin Oluşumuna Eleştirel Bakış” adı altında kuramsal dersler veren Ahmet Cemal, aynı zamanda Cumhuriyet gazetesinde köşe yazarıdır.

Ümit Çırak’a
ve
kurduğu atölyenin öğrencileri ile
bütün çalışanlarına, hayatımın son çeyreğine
kattıkları bütün mutluluklar için...

Önsöz yerine:
Kendi Hayatının Seyircisi Olabilmek

Aslında yaklaşık sekiz-dokuz yıllık bir aradan sonra hazırladığım bu yeni denemeler kitabım için yeni bir önsöz düşünmüştüm. Fakat kitaba alacağım denemelere topluca baktığımda, onca “eski”ye zorunlu atıf karşısında neyin gerçek anlamda “yeni” sayılabileceği sorusu aklıma takıldı.

Sanırım “yeni” sözcüğünün kimi zaman bizlere, hayatın aslında birbirinden bağımsız kısa öykülerden oluşmadığını, ama bir nehir-roman olduğunu unutturabilmek gibi bir sakıncası da var. Yani elbette neredeyse her gün “yeni” diye nitelendirilebilecek bir şeyler olmakta. Gelgelelim bunların çoğu gerçekte yalnızca tarih bağlamında “yeni”, sırf bugünlerde gerçekleşmelerinden ötürü “yeni” sayılıyor. Gerçekte ise “bugün” olanların pek çoğu inanılmaz ölçüde “eski’. Ortada çoğunlukla sadece bir kılık ve maske değiştirilmişlik durumu var.

Elbette eskileri “yeniden” ve “yeni zamanlarda” yaşamanın da beraberinde getirdiği bir farklılıktan söz edilebilir. Ama yine de şu “yeni zamanlar”a fazla takılıp eski ile özellikle nedensellik bağlarını koparmanın pek akıllıca bir iş olmadığını düşünüyorum.

İşte bu düşüncenin rehberliğinde eski deneme kitaplarımı karıştırırken, en yenisi on iki yıllık iki denememde, “Kendi Yaşamının Seyircisi Olabilmek” ve “Pahalı Yaşamak” başlıklı denemelerde, hep hayatımın dönüm noktası saydıklarımın, yaşamışlıklarımın ve yaşamamışlıklarımın, beni bir zamanlar yaşatanların ve öldürenlerin çok geniş diyebileceğim bir özetini buldum. Ve bunun üzerine bügünkü “yenilerimi” o özetlerle dengelemeye, böylece de bir bütün sağlamaya karar verdim.

Bu satırları, hayatımın yetmiş iki yılını geride bırakmaya başladığım günlerde, 2012 yılının Mart ayı başlarında yazıyorum. Yaşlanmanın ya da ihtiyarlamanın neresinde olduğumu sorguluyor değilim. Ama bu hayat yolu boyunca kendi hayatımın seyircisi de olabilmeyi, bir de pahalı yaşamaktan hiçbir zaman vazgeçmemeyi hep önemsemiş olduğumun da bilincindeyim. Bundan ötürü, vermek istediğim özetin çıkış noktalarını doğru seçtiğim kanısındayım.

Herhalde şimdiye kadar pek çok yerde okumuşumdur: “İnsan, aynı zamanda toplumsal bir varlıktır.”

Şu “aynı zamanda”yı özellikle italik yazdım, çünkü sanırım insan sürüleşmenin belli bir noktasından öteye geçtiğinde ve geçtiği ölçüde “aynı zamanda” söylemine yer vermeyi gittikçe daha bir unutmaya başlıyor. Günlük hayatın sıradanlığı içerisinde artık erimeye yüz tuttuğunda, bu defa aşırı toplumsallaşıp, aynı zamanda bir başka şey, üstelik çok önemli bir şey, yani kendisi olduğunu, olması gerektiğini görmezlikten gelmeye başlıyor.

Böyle bir eylemin tek sonucu ise, insanın iç dünyasına ihtiyaç duyduğunda orada sadece uçsuz bucaksız bir boşlukla karşılaşması. Montaigne’in deyişiyle, “kendi iç kalelerini kuramayanlar”, günün birinde o iç dünyada sığınacak bir yer, bir güç kaynağı bulamaz oluyorlar.

Bu nedenle, kendi hayatının da seyircisi olabilmek ve bunun için olabildiğince fırsat yaratmak, bence hayatta olup bitenleri bilgece bir tutumla karşılayabilmenin önkoşulu. Çünkü insan, ancak bu koşulu yerine getirebildiği takdirde “aynı zamanda bir toplumsal varlık” olmanın gerçek anlamını kavrayabiliyor. Sürüleşmenin sınırları içerisine hapsolmakla kalmayıp gerçek anlamda toplumsallaşmanın en sağlıklı yolu da, hayatını aynı zamanda bir birey olarak kurgulayabilmekten geçiyor.

Üzerinde düşünülmemiş, dürüstçe hesaplaşma konusu yapılmamış bir Ben’in toplumsallığı, bir yanılsama olmanın ötesine geçemez.

Akla gelebilecek her şeye seyirci olmayı doğal karşılamak, ama kendi hayatımızın seyircisi de olabilmeyi genellikle hiç düşünmemek; bu, büyük bir olasılıkla zaten o hayatın içinde bulunulduğu düşüncesinden kaynaklanma bir tavır. Gelgelelim bu, bir tiyatro sahnesindekilerin –doğal olarak– sahneyi bir bütün halinde görememelerinden farklı bir durum. Oysa bunun yerine yapılması gereken, insanın kendisini zaman zaman hayatının sınır boylarına çekmesi, olup bitenleri onlarla olabildiğince özdeşleşmeksizin bir süre izlemesidir.

Kendi hayatı karşısında seyirci konumunu almak, insana her şeyden önce bütün yerleşik yargılarını, kökleşmiş düşüncelerini yeniden sınama fırsatını verir. Bu fırsatın değerlendirilmesiyle, bazı doğru sanılanların yanlış, bazı yanlışların da aslında doğru olduğu sonucuna varılabilir. Ve hepsinden önemlisi, güncelliğini ve önemini hiç yitirmeyecek bir noktaya, hayatın anlamına ilişkin olarak daha somut bakış açılarına ulaşılabilir.

Bu, insanın kendi hayatı karşısında eleştirel bir tutum alması demek olur.

Hayatın anlamına gelince, kanımca bu konu ne fazla büyütülmeli ne de hayatla bağlantıyı kesecek ölçüde soyutlaştırılmalı. Bu bağlamda bilinmesi en çok önem taşıyan nokta belki de şudur: Hayatın genel anlamı diye bir şey yoktur; her hayatın kendine özgü bir anlamı vardır ve o hayatın sahibinin insan ve birey olmak adına asıl yapması gereken, hayatın anlamını kendisiyle ilintisiz soyut düzlemlere sürüklemek değil, fakat kendine düzenleyeceği yolculuklar aracılığıyla kendi hayatının anlamına varabilmektir.

Kendi hayatının yalnızca yaşayanı değil seyircisi de olabilmek, işte bu yüzden çok gerekli.

Ben, kendi hayatımın bir dönüm noktasında, hayatla ölüm, yaşamakla yaşamamak arasında sanki bir kararın arifesine vardığımı düşündüğüm bir gece, bunu yaptım. Hayatımı, başkasınınmış gibi seyre daldım.

Ve durduğum yerde epey bir süre sonra anladım ki, ben hayatımı o âna kadar çok pahalı yaşamışım...

Adı Ahmet, soyadı Cemal.

O da benim gibi, bir ittihatçı Paşa’nın torunu ve ölünceye kadar alkol bağımlısı bir babanın oğlu. Bugün bile tam anlayamadığı nedenlerden ötürü, babasının ailesince hep dışlanmış. Hem de öylesine dışlanmış ki, örneğin baba tarafından üçüncü kuşaktan bir kız üye ülkenin en zengin sanayicilerinden birine gelin giderken, büyük otellerden birinde yapılan düğüne bile aileden sayılıp çağrılmamış. Sonradan kulağına gelenlere bakılırsa, belki düğüne giyecek doğru dürüst birtakım elbisesinin olmayabileceğinden, dolayısıyla da o zengin düğününe yakışmayacak bir pejmürdelikle ortalıkta dolanabileceğinden korkulmuş.

Evet, bu hep pahalı yaşadığı, hesabını hiç bilemediği –o hesapların adı hiçbir zaman tam konmaksızın!– söylenen adaşım da tıpkı benim gibi, ilkokuldan sonra yabancı bir liseye verilmiş. Ama lisedeki öğrenimini, babası sonunda içkiye ve orospulara para yetiştiremez olduğundan, ancak babasının patronunun, çocuğun haline acıyan patronunun parasal yardımlarıyla tamamlayabilmiş. Ve yabancı bir lisede okumanın bedelini, yıllık kitap ve defter giderlerinin listesini bile babasına değil ama bir yabancıya vermekten kaynaklanan derin bir aşağılık duygusuyla, yani çok pahalı ödemiş.

Sanırım pahalı yaşama alışkanlığını da böyle edinmiş...

Üniversiteyi, hem annesine hem de kendine bakmak zorunda olduğu için, çalışarak ve –öyle bütünlemeye falan kalacak lüksü olmadığından– tam dört yılda bitirivermiş. Ardından, pahalıya patlamış olan geçmişine bakarak akıllanacak ve bir an önce “yolunu bulmaya” kalkışacak yerde, akademik kariyer yapma, biliminsanı olma tutkusuna kapılmış. Çünkü yaşadığı ülkede o yıllarda bilimin yolu hâlâ akademisyenlikten ve üniversiteden geçebiliyormuş. Ama, hocalarının “çok parlak” diye nitelendirdikleri bir doktora öncesi eğitiminden sonra, artık parasal gücünü bütünüyle yitirdiğinden, tezini veremeden akademik hayatını da noktalamış. (Bu arada, Roma Hukuku alanında doktora seminerini bitirme tezi olarak “Roma Hukukunda ‘Libertas’, yani ‘Özgürlük’ Kavramı” diye çok güç bir konu seçmiş. Fakat semineri yöneten Prof. Dr. Türkân Rado, tezi çol beğenerek birkaç nüshasını ciltlettirmiş ve bir cildini de İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nin kütüphanesine koydurtmuş.)

Her neyse...

Gelgelelim “alışmış, kudurmuştan beter olduğundan” adaşım, karşısına çıkan olanaklara ve yapılan parlak önerilere rağmen, şansını yine para getirecek işlerde değil, fakat bu konuda en kısır sayılabilecek alanlarda denemiş. “Ben, edebiyat çevirileri yapacağım!” diye tutturmuş. Bu arada daha ilkokul sıralarında edindiği bir alışkanlıktan, kitap okuma ve –daha da kötüsü– kitap satın alma alışkanlığından da vazgeçememiş. O yıllarda evde çoğu zaman sade suya makarnadan başka yiyecek yokken kimi zaman borçlanarak kitap satın almayı sürdürmüş. Böylece zamanın akışı içerisinde kitaplığı giderek büyürken, annesi ile birlikte yaşadığı kira evindeki eşyalar da giderek daha dökülür olmuş. Bu arada, baba tarafındaki aile büyüklerinden biri öldüğünde, ailenin öteki üyeleri merhumenin evindeki eşyaları “torunlara” dağıtmaya karar vermişler. Ama değerli parçalar “öteki” torunlara giderken adaşım yalnızca eskicilerin bile dönüp bakmayacakları kadar partal bir koltuğa layık görülmüş. Aslında belki de böylece kendisine, pahalı hayatını biraz olsun “ucuzlatması” yolunda bir uyarıda bulunulmuş. Gelgelelim evindeki kitaplara demirbaş eşya, asıl eşyalara ise gereksiz yer tutan nesneler gözüyle bakmaya çoktan alışmış olan adaşım, o koltuğu “okuma koltuğu yaparım” diyerek ve hiç gocunmaksızın alıp evine götürmüş.

Her neyse.

Yıllar geçmiş, adaşımın evinde bulunan, başkalarının yazdığı kitaplara zaman içerisinde kendi çevirdiği ve yazdığı kitaplar eklenmiş, raflar uzadıkça uzamış; çeviri ve yazma alanı yalnızca edebiyatla sınırlı olmaktan çıkıp felsefeye, tarihe, sanata, estetiğe kadar sarkmış. Onlara, çeşitli dergilere ve gazetelere yazdığı, sayısını kendisinin de çoktan unuttuğu yazılar da eklenmiş. Ne var ki, bütün bunlar onun “pahalı” yaşadığı gerçeğini bir türlü değiştirememiş. Çünkü hayatı boyunca yaptığı bütün çevirilere ve kaleme aldığı kitaplara karşılık ödenen para, hep en küçüğünden bir daire almak için gerekli paranın bile çok ama çok gerisinde kalmış.

Öte yandan işin aslına bakarsak eğer, şunu da belirtmemiz gerekir ki, adaşımın böyle kaygıları hiç olmadı. Onun kendine ait herhangi bir gelecek için güvence aradığını hiç görmedim ve duymadım. Ve adaşım, bugün artık yetmişini aşmış olmasına rağmen, hâlâ bir kira evinde oturuyor. Kimi aylar telefon, elektrik ya da su faturasının biraz fazla gelmesiyle hâlâ ciddi sıkıntılarla karşılaşabiliyor. Gerçi bu duruma alışkın olmadığı söylenemez; çünkü seçimleri, onu hayatı boyunca “borç” kavramıyla kardeş kıldı. Ödeyebildiği, çoğu zaman ise zamanında ödeyemediği, bu yüzden “yasal yollar”ın kapısına geldiği borçlarıyla. Kısacası, hayatının bedelini hâlâ çok pahalı ödüyor. Ama bütün bunlara rağmen uslanmış değil ve görünüşe bakılırsa böyle bir umut artık hiç yok.

Bunca güvenceden yoksun bir hayatta kendisini ilerde çok daha zor günler de bekliyor olabilir.

Ama o, buna hiç aldırmıyor.

Ve doğrusunu söylemek gerekirse eğer, adaşımı bu tutumundan ötürü suçlayamıyorum. Başkaları gibi, “Çok pahalı yaşıyorsun, geleceğin ne olacak?” diye soramıyorum.

Çünkü, diyorum kendi kendime, artık her şeyin çoktandır ucuza gitmeye başladığı bir ortamda ve zamanda, belki hayatını ucuzlatmamakta direnmek de –en azından bazıları için– ayakta kalabilmenin kendine özgü bir yoludur...

Adaşıma ait son bir anekdot.

Üniversitede çalıştığı yıllardan birinde, resmî görevi dolayısıyla kendisinden “mal beyanında” bulunması istenmişti.

Ama adaşım, böyle bir beyanda bulunamadı.

Ve kendini bildi bileli hep çeviri yapmak, yazı yazmak, öğrenci yetiştirmek gibi, en azından bilinen anlamda “mal” üretmeyen işlere saplanıp kalmış biri olarak, bu son olay, yani kendisinden mallarını yazılı olarak beyan etmesinin istenmesi karşısında, neyin mal sayıldığı, neyin sayılmadığı, “çulsuzluğun” ne olduğu ya da olmadığı konusunda bir defa daha kafası karıştı.

Evet, dediğim gibi, adaşım mal beyanında bulunamadı, çünkü böyle bir beyanda bulunması için kendisine verilen belgede “mal” diye sayılanların hiçbiri, ondaki “mallara” uymuyordu.

En başta “taşınmazlar” diye bir bölüm vardı; orayı geçmesi kolay oldu. Çünkü taşınmazlar hukukunun tanımlarına uyan herhangi bir taşınmazı hiçbir zaman olmamıştı. Buna karşılık son on yılda üç defa kira evi değiştirmek yüzünden sahip olduğu her şey iyice “taşınır” hale geldiğinden, adaşım kendisine ancak “taşınırlar” sütununda yer bulabileceğini düşündü.

Gelgelelim o sütuna geçtiğinde, yeni bir düş kırıklığı ile karşılaştı. Çünkü orada sayılan taşınırlarla örtüşebilen bir taşınırı yoktu. Örneğin “hisse senetleri” denmişti. Adaşım, hayatı boyunca borç senetleriyle hep çok yakın ilişkiler kurmasına karşılık, herhangi bir hisse senedine elini bile değdirmemişti.

Belgenin bir başka yerinde, “Mücevherler ve altın ya da gümüş takımlar gibi kıymetli eşya...” denmişti; adaşımın evinde ise rahmetli babaannesinden merhum pederinin rica minnet kopardığı dört adet –dolayısıyla hiçbir “takım” kavramının çatısı altına giremeyecek– gümüş tatlı kaşığından başka gümüş yoktu.

Daha aşağıda, “Banka hesaplarındaki paralar...” diye bir soru vardı. Adaşım, o soruyu da, o zamanlar elli üç yaşında olduğundan ve o yaşta kimilerine gülünç gözükmeyi, tüm “anti-konformizmine” rağmen göze alamadığından, cevapsız bırakmayı yeğlemişti.

“Peki ama, benim hiç mi bir şeyim yok?” diye düşünmüştü bir an. Hatta, olmayan bir şeyleri var diye yazmayı da aklından geçirmişti. Fakat sonra olan malları beyan etmemek gibi, belki olmayan malları beyan etmek de suçtur diye düşünmüştü ve bu konuda yalan söylemekten vazgeçmişti.

Adaşım, bildirim formunu satır satır, harf harf okumasına rağmen, kendi değerli saydıklarına yer bulamamıştı. Hayatı boyunca çevirdiği ve o zamanlar sayısı kırka yaklaşan kitaplar, yazdığı kitaplar ve sayısını bilmediği onca yazı, gerek yönettiği gerekse yayımlanmasına katkıda bulunduğu onca dergi, evinin hemen bütün duvarlarını kaplayan kitaplığı, yetiştirdiği ve yetiştirmeye, birlikte bir şeyler üretmeye çalıştığı onca öğrenci – hayır, bunların hiçbirine, ama hiçbirine yer yoktu. Bütün bunları herhangi bir “resmî” bildirim formunda “varlığım” diye gösterebilmesi mümkün değildi.

Öte yandan, kendini hep kitaplarla ilgili çalışmalara, hep ülkesinin kültürüne, hep öğrencilerine adamak uğruna kendince ödediği, kimi zaman, belki de çoğu zaman çok ağır gelmiş, fakat, belki de bir tür mazoşizmin etkisiyle, ağırlaştığı ölçüde onun için mutluluk ve doyum kaynağı olmuş onca bedeli de mal beyanı bildiriminde ne borç ne de alacak hanelerine yazabilirdi.

Adaşım, bomboş bıraktığı formun altına sadece tarih koyup imzasını atmıştı.

Yıllar sonra, yetmiş bir yaşını geride bıraktığım gün, internetimin “Gelenler” kutusunda şu mesajı buldum:

Merhaba,

Yeni yaşınızı kutluyorum.

Yaşanmaya değer bir ömür sürmenizi diliyorum. “İyi ki yaşadım, iyi ki yazdım, iyi ki çevirdim,” diyebileceğiniz bir ömür.

Hani sıklıkla hatırlatırsınız ya, “Üzerinde düşünülmeyen bir hayat, yaşanmaya değer bir hayat değildir,” diye. Sizin, yaşanmaya değer bir ömür yaşadığınızı düşünüyorum.

Nereden mi biliyorum? Şu anda size bu mektubu yazarken, masamda duran Zweig’ın Montaigne denemesi, karşımdaki rafta duran Niteliksiz Adam ciltleri, bırakın size, asıl bize, “İyi ki yaşadı Ahmet Cemal,” dedirtiyor. Daha ne ki...

Hep “Kıyıda”, hep “Giderayak” yaşadığınızı düşündünüz, biliyorum, belki de öyleydi.

Ama nasıl yaşarsanız yaşayın, bir taşra kentinde / minicik bir evdeki kütüphanede Zweig’lar, Kafka’lar, Canetti’ler, Lukács’lar, Bachmann’larla bir dünya sunulduysa eğer bana...

Bu Ahmet Cemal sayesindedir.

O halde, iyi ki doğdunuz...

Şeref Bey’i bilmem ama Ahmet Bey hep burada olacak, kitaplığımda, kütüphanemde...

Ahmet Çınar

Okurunuz

Bu mesajı okuduğumdan beri, hayatımda belki de ilk kez, geride kalan yetmiş bir yıl boyunca çektiğim tüm sıkıntılara ve yoksulluklara, sırtıma yüklenmiş onca ezikliğe rağmen, aslında ne kadar varlıklı yaşamış olduğumun bilincine böylesine güçlü bir biçimde vardım.

Ve artık kendim hakkında çok iyi bildiğim, çok emin olduğum bir şey var: Bir defa daha yaşamak elimde olsaydı eğer, noktasına virgülüne dokunmadan yine bu hayatı yaşamayı, böyle yaşamayı seçerdim!

AHMET CEMAL

Moda, Mart 2012

Benim Yazma Sorumluluğum

Evet, konu “yazarın sorumluluğu” ise eğer, o zaman en uygun başlık bu: “Benim Yazma Sorumluluğum.” Çünkü başka yazanlar nasıl bir sorumluluk duygusuyla davranmışlar ve davranmaktadırlar, üstelik daha da önemlisi, bundan böyle yazmak isteyenler nasıl bir sorumluluk bilinciyle yola çıkmalıdırlar – bu konularda ahkâm kesmeye kalkıştığım an, bir haddini bilmezlik sınırının da ötesine geçiyorum demektir.

Bu bağlamda başkalarının sorumluluklarını bilemem. Ama kendi sorumluluğum üzerinde kafa yorabilirim. Onu deşebilirim. Var olup olmadığını sorgulayabilirim. Sınırları ve kapsamı bağlamında onunla hesaplaşabilirim. Bu amaçla kendi yazı tarihimde bir yolculuğa çıkabilirim. Nereden yola çıkıp şimdilik hangi noktaya vardığımı araştırabilirim. Böyle bir sorumluluğun gereklerini ne ölçüde yerine getirebildiğimi sorgulayabilirim. Bütün bunları yazıya dökebilirim, ve bu çabanın sonunda kendi yazma sorumluluğum konusunda kafamı biraz olsun aydınlığa kavuşturabilirsem, yazarın sorumluluğu meselesine de ciddiyetle yaklaşmış olduğumu söyleyebilirim.

Yıllardır yazı, hayatımın ayrılmaz bir parçası. Ama o zamanlar, yani daha başlarda, en başlarda, bacak kadar bir çocuk olarak, babamın olmadığı zamanlarda onun daktilosunun başına geçip klavyeye gelişigüzel bastığımda, elbette ne yazar’dım, ne de yazı ile ilgili herhangi bir konuda sorumluluk bilincimden söz edilebilirdi.

Yazı, sadece vardı. Belki babamı taklit etme içgüdüsü, belki farklı bir oyun türü olarak, yazı hayatımda vardı.

Okumayı ve yazmayı öğrenişimin ardından, yazı ile bir bilgilenme aracı olarak da ilişki kurdum. Günlerden bir gün –artık çok iyi Almanca öğrenmiştim–, okul giderlerimi üstlenmek zorunluluğuyla karşılaştığımda, bana çevirinin yolunu gösterenler oldu. O yola adım atınca, yazı dilinde cümleler ve o cümlelerden oluşma bütünler oluşturma uğraşı, hayatıma günlük geçimi sağlama amacıyla yerleşti. Ama hangi amaçla yapılsın, sonuçta çeviri de bir yazma eylemiydi; şu farkla ki, yazdıklarım, benim düşündüklerim değil, ama başkalarından aktardıklarımdı. Dolayısıyla yaptığım, yaygın ve alışılagelmiş deyişle, başkalarının başka dilde yazdıklarını kendi anadilime aktarmaktan ibaretti.

Bunun böyle olmadığını zamanla, edebiyat çevirilerimin sayısı çoğaldıkça anlayacaktım. Ve şu ibaret sözcüğünün bu bağlamda ne kadar yanlış kaçtığını, aslında ne kadar acınası bir yetersizliği dile getirdiğini, çeviri uğraşı adına içinde ne büyük sakıncalar barındırdığını da. Edebiyat alanında, yabancı bir dildeki kurgularla karşı karşıyaydım. Farklı yazarların anlatımlarına göre, çok değişebilen kurgulardı bunlar. Bana düşen, o kurgulara anadilimde karşılıklar bulmaktı; ama bu asla yalnızca sözlüklerin ve başkaca yardımcı kaynakların desteğiyle üstesinden gelinebilecek, mekanik bir işlem değildi – yineleyeyim, burada edebiyat çevirilerinden söz ediyorum. Bir çevirmen olarak yükümlülüğüm, kesinlikle yalnızca aktarmakla sınırlı değildi. Bir yeniden yaratma yükümlülüğü ile karşı karşıyaydım. Almanca bir romandaki bir cümle, bir paragraf, bütün bir bölüm, Türkçeye çevrildiğinde, iki dil arasındaki ilişki bakımından o romanın çevirisiydi; ama Türkçe açısından da yeni bir eserdi. Konusu ve kaynak dil’deki üslubu bir başkasına, amaç dil’deki kurgusu ise tümüyle bana ait, Türkçede sadece benim tarafımdan yaratılmış, benim yaratma yükümlülüğünü üstlendiğim bir eser. Bu noktada o romanın örneğin daha önce bir başkası tarafından çevrilmiş olması da bir fark yaratmıyordu. Çünkü öteki çeviri, başkasının eseriydi.

Ben, yazmanın sorumluluğundan önce, çeviri uğraşının sorumluluğuyla tanıştım. Zaman bana, sırf dil bağlamında olmak üzere, bu sorumluluğun, yazarın sorumluluğundan farklı olmadığını, dahası, bazen çok daha ağır olduğunu da gösterdi. Çünkü bir edebiyat çevirisinin başına oturduğumda, kendi söylemek istediklerimle baş başa kalmış olmanın lüksünü yaşamıyordum. Çevirmen olarak görevim, başkasının kafasından ve kaleminden çıkma olanları, üstelik o başkasının anlatım özelliklerine olabildiğince bağlı kalarak, kendi dilimde yeniden yazmaktı.

Yazarlığa başlamamı, bu işe girişmeye cesaret etmemi, çevirilerimde kendimce göstermiş olduğum başarıya borçluyum. Yaşamımın bir dönemecinde şöyle sormuş olmalıyım: Başkalarının söylediklerini yazmakta başarılı olduğuma göre, yazıyı ve yazmayı kendi söylemek istediklerim için de neden kullanmayayım? Bu, yazmaya geçiş noktamı da belirleyen soruydu. Ama öte yandan çeviri, zaman içerisinde yazarlığa başlamamı geciktiren bir olguya da dönüştü. Çünkü dünya edebiyatından eserler çevirmekteydim ve benim yazarak dile getirmek istediklerimin pek çoğu, daha önce çok önemli, çok büyük kalemlerden kâğıtlara dökülmüştü. Bu yüzdendir ki, “Ne haddime!” gibisinden bir soru, yazmamı epey geciktirdi.

Cumhuriyet gazetesinde bir rastlantı sonucu köşe yazarlığına başlamam, bu bağlamda sanırım bir kırılma noktası oldu. O zamana kadar gazetede arada sırada yazıyordum. Bir gün kültür ve sanat sayfasını yöneten sevgili Handan Şenköken, “Daha sık yazsanıza!” dedi. Ben de, sanırım aslında bu öneriyi savuşturmak için, “İş arada bire kalınca unutuyorum...” gibisinden bir karşılık verdim. Aradan 15-20 dakika ancak geçmişti ki, teknik servisten telefon eden bir yetkili: “Haftalık köşenize hemen bir başlık bulabilir misiniz?” diye sordu. “Odak Noktası”, işte böyle doğdu, ve şimdi aradan yirmi yılı aşkın bir süre geçti. Zaman içerisinde köşemin okurlarının sayısının hızla artması, sanırım beni başka alanlarda da yazma konusunda yüreklendirdi. Yani evet, benim yazmak istediklerimi yazmış ve yazan nice yazar vardı, ama benim yazdıklarım da okunuyordu işte!

Denemeler, öyküler, şiirler ve bir roman kaleme aldım. Şu sıralarda “Ressam Sadi Bey’in Son Tablosu” başlıklı ikinci romanım üzerinde çalışmaktayım. Yani yazarlığa başlayışımdan bu yana, yazma eylemi ile hayli yoğun bir alışverişim oldu ve olmakta. Bu alışveriş yoğunlaştıkça, yazıya ve yazmaya ilişkin sorularım ve sorgulamalarım da çoğaldı; oysa ben başlangıçta bunun aksinin olacağını düşünmüştüm.

Yazdıklarımı neden yazdım? Sadece bu sorunun yanıtını ararsam, yazmanın sorumluluğu konusunu eksik bırakmış olurum. Çünkü kanımca “yazarın sorumluluğu”, “yayımlama kararını vermenin sorumluluğu” ile tamamlanması gereken bir sorumluluk. Yayın aşamasına varılmazdan önce, kimin neyi neden, hangi niyetlerle, hangi sorumluluk bilinciyle vb. yazmış olduğu gibi sorular, kimseyi ilgilendirmez. En azından kendi açımdan böyle düşünüyorum. Yayımlama kararı almadığım sürece, neyi neden yazmış olduğum, kendi evimin dört duvarı arasında kendi başıma yapıp ettiğim her şey kadar özeldir.

O halde bu bağlamdaki bir sorumluluktan, ancak yayımladıklarım için söz edebilirim.

Evet, bugüne kadar yazdıklarımı neden kitaplaştırıp yayımladım? Soru, bu olmalı. Üstelik –özellikle denemelerim bağlamında– her yazdığımı da yayımlamamış, genellikle hep bir seçmeye gitmiş olduğum göz önünde tutulursa, soru daha bir önem kazanır.

Kimi düşündüklerimi ve duyduklarımı, yalnızca tanıdıklarımla sınırlı bir alanın dışında, başkalarıyla da paylaşacak kadar önemli bulduğum için yayımladım. Yani, tanımadıklarıma ve büyük bir olasılıkla asla tanışmayacaklarıma da iletmek istedim. Tanıdıklarımızla kurulan, ilişkinin tek türü değildir. Kanımca bir şeylerin, tanıyalım ya da tanımayalım, başka insanlarda da yankılanmasını isteyebiliriz. Çünkü o yöne kayınca, çok farklı bir paylaşım gerçekleşiyor. Bir şeylerden yakınan, bir şeylerin değişmesini isteyen tek kişinin siz olmadığınızı anlıyorsunuz.

Öte yandan, en özele girenler de dahil, kendi hayatımda yaşanmış olanların geçmişte ve bugünde yalnızca benim tarafımdan yaşanmış olduğuna hiçbir zaman inanmadım. İnsan, yüzyılların akışı içerisinde hem çok değişmiş, hem de neredeyse hiç değişmeden kalmış olan bir varlık. Kimi yaşananlar zamanlar boyunca biçim değiştirerek, çok farklı yoğunluk düzeylerinde vb. yaşanıyor; ama temeline, özüne inildiğinde, yaşananların farklı olmadığı görülüyor. Yazarların kalıcılığını bunun dışında bir nedene bağlayabilmek pek olası değil.

Kendi zamanlarımda, kendi hayatımda yaşadığım her şey hem bana özeldi, hem de benim dışımda pek çok kişi tarafından yaşanmıştı ve yaşanmaktaydı. Bu durumda, yazan kişi olarak ben, sanki hep, “Ben, benimkileri böyle yaşadım, peki ya sizinkiler nasıldı?” sorusunu yöneltmek isteyen kişi konumundaydım. Onlarınkini çoğu kez öğrenemeyeceğimin bilincinde olarak. Ama şimdi anlıyorum ki, bunu aslında hiçbir zaman fazla önemsememişim. Yani yaşadıklarımı onların da yaşadıklarını bilmek, yeterli olmuş.

Kimi akşamlar hava karardıktan sonra balkona çıktığımda, uzak ışıklardan bazılarının altında insanların benden bir şeyler okumakta olabileceklerini düşünmek, hoş bir duyguya kaynaklık ediyor.

Benim en büyük sorumluluğum, sanırım bu duyguya layık olabilmek. Bu sorumluluğun temelinin de bir tür içtenlik olduğuna inanıyorum. Yani, yazıyla iletmek istediğim bir şey varsa, onu çarpıtmadan, türlü düşüncelerle olduğundan farklı göstermeye çalışmadan iletmek; bunu herhangi bir nedenle yapamadığım veya yapmak istemediğim yerde de, susmak.

Aksi takdirde, o uzak ışıkların altındaki insanlara bir anlamda ihanet etmekten korkuyorum...

Lanetlenmiş Ağustosböcekleri

“(...) Kurumuş gırtlaklardan bir çığlıktır yükseldi, bir müzik de diyebilirim buna, vahşi bir şarkı, tepeden aşağı, yolun üzerinden denize doğru yuvarlandı. Olduğumuz yerde kalakaldık ve korkuyla birbirimize baktık. Çünkü ağustosböcekleri de bir zamanlar insandı. Hep şarkı söyleyebilmek için yemeye, içmeye ve sevmeye son verdiler. Şarkılara kaçışları sırasında gittikçe daha kuruyup küçüldüler; şimdi ise özlemleriyle yitik, özlemleriyle büyülenmiş olarak şarkılar söyleyip duruyorlar – ama aynı zamanda da lanetlenmiş olarak, sesleri insan sesi olmaktan çıktığı için...”

Avusturyalı yazar ve şair Ingeborg Bachmann’ın Ağustosböcekleri adlı radyo oyunu, bu satırlarla noktalanır. Tuhaf bir adadır oyunun geçtiği yer, dışarıdan hep birileri gelir, ama ada, kalabalıklaştıkça sanki bir anlamda tenhalaşır da: “Birkaç yabancı daha adadan ayrılacak; yenileri gelecek. Gelenler çoğaldığında, yalnızlığın da fiyatı artacak...” Oyuna adlarını veren ağustosböcekleri, bir insan kalabalığıdır aslında. Türleri gereği insan sayılan, ama insanca yaşamayı, insanı ancak sevmenin, sevebilmenin, hemcinslerinden sorumlu olmanın insan kılabileceğini çoktan unutmuş yaratıklardan oluşma bir kalabalık. Belki tümü de bir zamanlar artık yaşamı, daha da önemlisi, yaşamanın insandan sorumlu olmak olduğunu görmezlikten gelmiş, sevmeye son verip şarkılarını söylemeye koyulmuşlardır. Bunun bir kurtuluş yolu olabileceğine inanmışlardır. Belki de amaçları, vakitleri sadece şarkı söyleyerek geçirmektir. Geçirmeyi amaçladıkları vakitleri kendilerince parçalara da bölmüşlerdir: “Vakit, öğlen saati, adalarda en anlamsız zaman parçası demektir. Öğlen saatlerinde adalar bir yanılsamanın kalıntılarına benzerler...” Peki ya örneğin akşamları? “Akşamları limana veya bahçe sinemasına gideriz; en güzel zaman, gürültünün en çok olduğu zamandır...”

Gerçekte bu adanın bir adı da herhalde yanılsama’dır. Gerçi adaya gelenler arasından bir süre sonra oradan “kurtulmak” isteyenler de çıkar; ama bu isteklerinde ne ölçüde samimidirler? “(...) Uyur gibi yapanın durumu da daha parlak değildir, çünkü bilir: Sen geminin geçip gitmesine ses çıkartmadın, Robinson! O biricik gemiyi görmedin, el sallamadın, ateş yakmadın! Sen, uyur gibi yaptın, dostum!”

Oyundaki ada, “insanların” dünyasının ta kendisidir. Bugünün dünyasıdır. Yaşadıklarının sorumluluğunu üstlenebilme, sürünün içerisinde rengini belli edebilme yürekliliğini gösterebilenlerin giderek azaldığı, bir bacadan çıkan dumanın çok zayıf olduğunu gördüklerinde, kendilerine, “Acaba içerdeki ateş, orada yaşayanı ısıtabilecek kadar harlı mı?” diye sormayı abes bulanların, birilerinin yanından sadece geçip gitmeyi birileriyle birlikte yaşamak sananların, “Bugün bana bir saatini verebilir misin? Kötüyüm!” çağrısına, “Eve gidince telefon etsem olmaz mı?” gibi yanıtlar verebilen, insan sıcaklığının anlamını artık öncesiz ve sonrasız unutmuş olanların sayılarının hızla kabardığı bir dünya.

Gençlerin ağzından, kendi yaşıtları olan sanatçıların salt biçime önem verdikleri, buna karşılık içerik yoksulluğunun kol gezdiğine ilişkin yakınmaları çokça duyuyorum. İyi de, artık sevgisizliği değil, fakat sevmeyi yadırgayanların çoğunlukta olduğu bir kuşağın, sanat gibi insansız olamayacak bir alanla gerçek anlamda ilişki kurması, eserleriyle İNSANA seslenebilmesi nasıl beklenir? Sevmeye son verdiklerinden bu yana “sesleri, insan sesi olmaktan çıktığı için” lanetlenmiş olanların şarkıları, hangi insan yüreğine ulaşabilir?

Kısacası, bugünün insanının insanlığına yeniden kavuşabilmek için görmesi gereken en önemli eğitim, sevgi eğitimi – yoksa, hep “özlemleriyle yitik, özlemleriyle büyülenmiş olarak”, kendi yüreklerine bile duyuramadıkları şarkılarını söyleyip duracaklar!

Yazarak Var Olmak

Son yaz, bir şeyin bilincine çok net biçimde vardım: Artık sadece yazdığımda var olabiliyorum.

Bunda, geçen yaz Kıyıda Yaşamak adlı romanımı bitirmemin önemli bir payı olabilir.

Önceki zamanlarda, buna benzer söylemleri başka yazarlardan okuduğumda, biraz abartılı bulurdum.

Şimdi öyle olmadığını biliyorum. Çünkü en geç Kıyıda Yaşamak adlı romanımı bitirdiğimden bu yana, sadece yazarak, yazdığım zamanlar gerçekten veya tümüyle varlık kazanabildiğimin, yaşadığımı hissettiğimin bilincindeyim.

Bunu eskiden de hissettiğim oldu, ama daha çok bir tür doyuma erme duygusu gibiydi. Veya hayatı tamamlayan bir duygu. Evet, sanırım bu son nitelendirme daha doğru. O zamanlar, uzunca bir zaman, hayatın, hayat içerisindeki kendi varoluşumun yazma eylemiyle tamamlandığını düşündüğüm çok oldu.

Şimdi ise öyle değil.

Şimdi yazmak, benim için hayatın ve o hayat içerisinde var olmanın tamamlayıcısı falan değil, ama ta kendisi. Yazma alanının dışında kalanların tümü ise yalnızca tamamlayıcı, ya da bir araya getirilmeyi bekleyen fragmanlardan oluşma bir evren.

Bu gerçeği algıladığımdan bu yana bu noktaya nasıl geldiğimi, eskiden salt kurmaca diye nitelendirdiğim bir düzlemin iç dünyamda nasıl olup da hayatın kendisine dönüştüğünü çok sık düşünüyorum. Ama daha şimdiden, çok somut sonuçlara varabileceğim gibi bir beklentim kesinlikle yok. Bu yöndeki düşünme eylemimi gerçekleştirirken, yerleşik deyişle fazla kuramsal olmaktan hep kaçınıyorum. Dahası, bu bağlamda kuramdan bütünüyle uzak kaldığım da söylenebilir. Bu da benim için asıl varoluşumun yazmakla gerçekleştiğinin bir başka kanıtı. Çünkü kuramdan bilerek ve isteyerek değil, ama içgüdüsel olarak uzak kalıyorum ve çünkü hayata ilişkin en temel gerçeklerden birinin, Éric-Emmanuel Schmitt’ in Oscar ve Pembe Meleği adlı oyununda, ölümcül hasta küçük Oscar’ın ağzından dile getirildiğine inanıyorum: “Hayatın tek çözümü, onu yaşayabilmektir.”

Ben, buradaki “yaşayabilmektir” sözcüğünü, “Ne gerçek anlamda yaşamaktır, ne onun sadece tamamlayıcısıdır; bunları birbirinden iyi ayırabilmektir” diye anlamlandırıyorum.

Kıyıda Yaşamak’ta, altıncı bölümün girişinde, bir hayatın anlatımındaki gerçeklik hakkında şu ipuçlarını vermişim:

“Bir hayat, hiç yaşanmadığı gibi anlatılabilir.

Nasıl yaşananlar da hiçbir zaman yaşandığı gibi anlatılamıyorsa.

İnsan yaşamakta olduğu hayatın ortalık yerinde, kendini hiç yaşamadığı bir hayata onu yaşamışçasına, adayabilir.

Bu gece, yarın sabah kalktığımda, her sabah kalktığımda veya her günbitiminde başka yaşanmamış hikâyelerin özlemini çekebilirim. Anlatırken bir Ben de seçebilirim, üçüncü kişi yerine geçecek bir O da. Böyle bir seçimin herhangi bir nesnel anlatım ihtiyacıyla ilintili olması hiç de şart değil. İnsan, birini benimseme isteğini duyabileceği gibi, belli bir Ben’den özveride bulunmaksızın, onu karşısına almayı da isteyebilir.

Ve buna rağmen yine de öznel kalabilir.

Zaten nesnellik yoktur...

Bir hayatı yazıyorsak, hele bir de kendi hayatımıza yazarak bakmayı göze almışsak eğer, olanlar kadar olmamışları da kendimizden saymak en temel özgürlüğümüzdür.

Düşlediklerimi gerçeklerimden dışlamak diye bir hakkım olabilir mi?

Bu gece, ben de hayatıma böyle bakıyorum.

Ama o hayatı, aslında hiçbir zaman sahip olamadığı bir bütünlük içerisinde yazmayı da asla amaçlamıyorum.

Zaten hayat denilen akışı, bu arada kendi hayatımı da hiçbir zaman bir bütün olarak düşünmedim.

Biliyorum, günün birinde hayatımı yazmaya kalkışırsam, birileri, çok okusalar bile, aslında ya hep aynı şeyleri okuyan, ya da, ayrı şeyler okusalar bile, tüm okuduklarından hep aynı şeyleri anlayan birileri, kalkıp benim yazdıklarımda da ‘belli bir bütünlük’ arayacaklar.

Sonuna kadar hiçbir zaman bir bütün oluşturmamış, hep paramparça akmış bir hayatın betimlenmesinden bütünlük beklemek.

Gerçeklik diye adlandırdıkları bu mu?

Yani örneğin bir parçalanmışlığı, bir bütün oluşturan bir tasvirin yapaylığında bütünleştirmek mi?

Peki ama, gerçeği gerçek kılan şey, onun hiçbir yalana benzememesi değil midir?

Günün birinde hayatımı yazmaya kalkışırsam, ben böyle yapmayacağım...”

Zaten, artık yapmıyorum...

Ressam Sadi Bey’in
Yakalayamadığı Kötülük

Epey bir süredir yazdığım ve artık bitme noktasına gelen romanın başkişisi, Ressam Sadi Bey. Orta yaşlarını çoktan geride bırakmış bir sanatçı. Yaşamının son yıllarında Beyoğlu’nun arka sokaklarından birini mekân tutmuş. Bu sokağın özelliği, genellikle travestilerin evlerini barındırması. Ressam Sadi Bey’in atölye evi de dört katında travestilerin oturduğu bir apartmanın beşinci katında.

Sokak, travestilerin müşteri aramaya çıktıkları değil, sadece evlerinin bulunduğu bir yer.

Ressam Sadi Bey, çok bilinçli bir seçimle buraya gelmiş. Ya da bilinçli bir özdeşleştirme sonucu diyelim. Zengin bir kitaplığa sahip bulunan, yıllarca sade resme değil, fakat sanatın her alanına yoğun bir ilgi duymuş, yaşadığı ülkenin yakın ve uzak tarihini yerli ve yabancı kaynaklardan araştırmış, içinde yaşadığı iklimin tarihini bilmeden o iklimi yorumlayan ve orada yaşayan insanlara seslenen bir sanat yapamayacağına inanmış gerçek bir aydın olan Ressam Sadi Bey, sonunda kendince bir saptama yapmış; ya da, kendi iç dünyasında bir tür tez geliştirmiş: Bu teze göre, yaşadığı ve yakın tarihinde imparatorluktan cumhuriyete geçmiş olan ülke, bir imparatorluğun yıkıntıları üzerinde yükselen yeni ve çağdaş bir toplum kimliğini tam kazanmak üzereyken, kurucularının siyasi mirasçılarının ihanetine uğramaya başlamış. Başlıca kurucusu o ülkenin ve o toplumun önünde eleştirel düşüncenin rehberliğindeki bireylerden meydana gelen bir dokuya uzanan tüm yolları açmışken, aynı yollar onun ardından gelenlerce bir bir tıkanmış. Ve sonuçta, bir zamanlar özgün temeller üzerinde yükselmiş olan her şey, türlü yozlaştırmaların ve çarpıtmaların etkisiyle bir tür dönmeliğe yönelmiş. Laikliğin yerini inancın travestisi, demokrasinin yerini “gibi yaşama”nın dönmesi almış.

Zaman gelmiş, dönmelik her alana “sirayet” etmiş. Düşüncenin, sanatın, modernleşmenin özgünü değil, fakat çoğunlukla yabancı modellerin taklitlerinden kaynaklanma dönmeleri yaşanmaya ve uygulanmaya başlanmış. Bu yüzden insanı insan kılan hedeflere uzanan yolların neredeyse tümü tıkanmış.

Ve bunca yoğun bir dönmelik atmosferinin ortasında Ressam Sadi Bey, biraz rahat soluk alabilmenin, daha dürüst yaşayabilmenin tek çaresini özgün dönmelerin arasına taşınmakta bulmuş.

Ressam Sadi Bey, son birkaç yıldır sanatında yalnızca kötülüğün resmini yapma hedefi üzerinde odaklaşmış, tek bir tablo üzerinde çalışmaya koyulmuş. Yaşadığı iklimde gittikçe yayıldığına inandığı türden bir kötülüğü tuvale geçirebilmekten başka bir şey düşünemez olmuş. Ne var ki, zaman geçtikçe bu kötülüğü bütünüyle yakalayabilmenin neredeyse olanaksız olduğunu da düşünmeye başlamış. Bir yandan gerçekliğin, paletindeki boyaların arasında bir yerde saklı olduğundan eminken, öte yandan hiçbir fırçayla o gerçekliği yakalayamamanın aczine kapılmış.

Ve günün birinde Ressam Sadi Bey, iç dünyasında, belki de aradığı kötülüğün yaşadığı iklimde artık hiçbir sanat eseriyle yakalanamayacak kadar dallanıp budaklandığı, her yanı kapladığı düşüncesinin yarattığı dehşetle irkilmiş.

Romanın sonuna yaklaştıkça, Ressam Sadi Bey de benim için çok daha yoğun düzlemde bir öteki ben’e dönüşmeye başladı (satırlara ve satır aralarına da sızmaya başlayan bu durum, ilk romanımda anlatıcı ile benim aramda özdeşlik kurma çabalarını roman eleştirisi sayan kitap tanıtıcılarının ya da edebiyat hafiyelerinin işini hiç kuşkusuz kolaylaştıracak!). Evet, ben de tıpkı bu yeni romandaki Ressam Sadi Bey gibi, “çoğunlukla en kalabalık caddelerinden geçerken, kimi zaman benden daha tenha” bulduğum, “en tenha olduğu yerlerde de benim için en kalabalık” bir kentte, “kül rengi sabahlardan birinde, benim dediğim, ama hiç benim olmamış evlerden birinden” usulca çıkarak kaçmak istediğim bu kentte gittikçe odaklaşan bir kötülüğün izini artık süremez oldum! Belki de artık tek yapabileceğim, o kötülüğü yayanlardan veya yayılmasını kolaylaştıranlardan biri olmaktan kendimi yeterince kararlılıkla koruyabilmek, o kadar!

Selahattin Hilav ya da
Boş Kalan Odalar

Oda dikdörtgen biçimindeydi ve hatırladığım kadarıyla, neredeyse salon denilebilecek kadar da büyüktü. Kapıdan girildiğinde, dikdörtgenin solda kalan kısa duvarının önü, masasıyla ve arşiviyle, Yazko Edebiyat dergisinin yönetmeni Memet Fuat’ın bölümüydü.

Selahattin Hilav’ın masası, girişin solundaki uzun duvarın önündeydi. Hilav, Yazko Felsefe Kitapları’nı orada yayına hazırlıyordu. Felsefe Kitapları, aslında üç ayda bir çıkan bir dergiydi. Ama o sıralarda 12 Eylül faşizmi tüm şiddetiyle sürdüğünden, yeni bir dergi, hele hele bir “düşünce” dergisi için sıkıyönetimden izin alabilmek, neredeyse olanaksızdı. O yüzden Yazko yönetimi felsefe dergisini bir felsefe kitapları dizisi gibi yayımlamaya karar vermişti. Derginin sayıları “Kitap 1”, “Kitap 2” gibi başlıklar altında çıkıyordu. Kitaba benzeyebilmesi için, doğal olarak her sayının bir ana konusu ya da dosyası olurdu. Yazko Edebiyat ile benim yönettiğim Yazko Çeviri dergileri, dergi çıkartmanın henüz çok sıkı koşullara bağlanmadığı bir dönemde yayın hayatına girdiklerinden, “sıyırtmışlardı”.

O dikdörtgen odada benim Yazko Çeviri’yi hazırladığım masam, Selahattin Hilav’ın masasının tam karşısındaydı. Yani, Yazko’daki en değerli yıllarımı, başımı kaldırıp karşıya baktığımda Selahattin Hilav’la, sağa çevirdiğimde ise Memet Fuat’la karşılaşarak geçirdim.

O yıllar, diplomasız üniversitelerimden biriydi. Diploma yoktu, ama enginliği ölçülemez bir kültür vardı. Kültürün üniversitesinde okuyordum. Bu kültür zenginliği ile hayatımın sonraki zamanlarında ders verdiğim hiçbir üniversitede karşılaşmadım.

Alışılagelmiş ölçülere göre, çok konuşulan bir oda değildi. Hatta dışarıdan gelenlerin çoğunun dikkatlerini ilk çeken, odadaki sessizlik olurdu. Bunun ancak gerçek anlamda bilgi üretiminden, kültür üretiminden, sürekli aydınlatma ve aydınlanma çabasından kaynaklanabilecek, başka deyişle, aslında hep konuşan bir sessizlik olduğunu bu tür odalarda yaşamamış olanların anlayabilmeleri zordur, hatta diyebilirim ki, olanaksızdır.

Buna karşılık, konuşuldu mu iyi ve dolu dolu konuşulurdu. Aralarında bir çömez olarak, herhalde en çok soru soran bendim. Ama gerek Memet Fuat, gerekse Selahattin Hilav, sorularımı hemen genel bir tartışmaya çeviriverirlerdi. Tek bir soruya yanıt alayım derken, bir bilgi sağanağına tutulurdum. Öyle günlerin akşamlarında eve, bana göre onca okumuşluğuma rağmen, henüz ne kadar az okumuş olduğumu anlamaktan kaynaklanan bir utançla, ama aynı zamanda da daha ne kadar çok okuyacak şeyim olduğunu düşünmenin verdiği yaşama sevinciyle dönerdim.

Memet Fuat gibi, Selahattin Hilav da her şeyden önce bir dil ustasıydı. Dil olgusuna, gerçek bir felsefeci olmasından ötürü, kavramlar ve terimler açısından son derece büyük –ve haklı– bir titizlikle yaklaşan Hilav’ın bu bağlamdaki katkılarını hâlâ yeterince değerlendiremediğimiz kanısındayım.

Çokseslilikle gevezeliği, boşboğazlıkla espriyle dolu anlamlı konuşmayı asla birbirine karıştırmayan, sessiz sedasız, ama kesintisiz bir üretimi her zaman medyatik dikkat çekme girişimlerine yeğleyen ender aydınlardandı Selahattin Hilav. Kalabalıklardan uzak ürettiği onca inceleme ve çeviri kitabı, yazılarında hep uygulayıcısı olduğu, bilgi temelinde gelişmiş eleştirel düşünme eylemi, özellikle bizimkisi gibi bir ülkede –elbet isteyene!– her zaman aydınlanmanın başlıca rehberlerinden olacaktır.

Son zamanlarda fazla karşılaşmıyorduk. Ama Ayla ve Beklan Algan’la birlikte ne zaman çok sevgili dostumuz ressam Ediz Tezel’in evinde bir araya gelsek, Selahattin Hilav’ın mutlaka sözü ediliyor, ardından da kendisine bir telefon açılıyordu.

Yazko’daki odaya gelince, o mekânı olduğu gibi anılarıma taşımıştım. Odayı ilk terk eden, Memet Fuat oldu. Selahattin Hilav’ın arkasından ise oda boşaldı, anılarımdaki o mekânda yalnız başıma kaldım.

Ve şimdi, günü geldiğinde ışıkları söndürüp odanın kapısını arkamdan çekme işi de bana düştü...

Sabahattin Eyuboğlu ve
“Güncel” Ölüler

Kimdi bu Sabahattin Eyuboğlu?

1909-1973 yılları arasında yaşadı. 1973 Ocağı’nda öldü. Altmış dört yıllık hayatını her ânıyla aydınlanmaya ve halkını aydınlatmaya adamış, benzeri artık neredeyse yetişmeyen aydınlarımızdandı. Geçtiğimiz günlerde, ölümünün otuz beşinci yıldönümünde, anılmadı. Adı, yalnızca sevgili Cengiz Bektaş’ın vefakârlığıyla, onun evinde toplanan birkaç yakını arasında geçti.

Hazır “halkını aydınlatmaya adamış” demişken, Eyuboğlu’nun Mavi ve Kara adlı deneme kitabında toplanan bazı yazılarından birkaç alıntı yapalım mı?

“Halk”; tarihi 1965: “Rum, Ermeni, Kürt, Çerkes, Laz, Gürcü, Çingene, Arap, Fars, Yahudi, Dönme, Arnavut, Giritli, Kıbrıslı, Rodoslu, Mısırlı yurttaşlarımıza, Romanya’dan, Bulgaristan’dan, Yugoslavya’dan, Türkistan’dan, Azerbeycan’dan, Kıpçakistan’dan, Kırgızistan’dan, dünyanın dört bir yanından gelenlerimize... inandığımız inanmadığımız bütün peygamberlerin yollarından gidenlere, Mevlânâ’ya, Hacı Bektaş’a, bütün ulu kişilerin müritlerine, biz Müslüman, Türk Sünni münni olanlardan selam ola! Duyduk duymadık demeyin, bir yeni, bir başka, hem eski hem yeni, hem aynı hem başka, dünyanın en önemli ve en önemsiz bir yerinde, bir ileri bir geri, bir sağa bir sola giderek yaşıyoruz hepimiz. Burası geçmişi gibi geleceği de akılları aşan bir yer. Atatürk’ün Türkiyesi burası...”

“Halk Kavramı Üstüne” başlıklı yazısındaki özdeyişlerden; tarihi 1964: “Halk, ümmet ve millet kavramlarından daha ileri bir kavramdır. Çünkü ümmet de, millet de belli bir inanç, belli bir sınır ve belli kaynaklara, dile, tarihe, coğrafyaya bağlı kaldıkları halde, halk kavramı insanlığın ta kendisini anlatır gibi sınırsızdır. Ümmetler, milletler kolay anlaşamaz, ama halklar anlaşır. Halk her yerde halktır. Hıristiyan ve Müslüman halklar Kıbrıs’ta, Cezayir’de, Afganistan’da, İstanbul’da halk olarak tıpatıp aynı sorunlar içinde yaşadıkları halde, bütün bu memleketlerde ümmet ve millet olarak insanlar birbirinden ayrılmakla kalmayıp birbirini öldürmeye kadar gidebilmekteler.”

Son olarak, “Halktan Yana” adlı yazıdan, sanat üzerine bir özdeyiş; tarihi 1965: “Yeni sanat halka yaranarak değil halkı yadırgatarak doğabilir. Bu demek değildir ki yeni sanatçının görevi halkı hor görmektir. Tam tersine yeni sanatçının görevi halkı saymak ve halktan ders almaktır: Tabiattan ders alır gibi. Bugün Yunus Emre gibi şiir yazmak geriliktir ama Yunus Emre’nin on üçüncü yüzyılda yaptığını yirminci yüzyılda yapmak ileriliktir. Nedir Yunus Emre’nin kendi çağında yaptığı? Çağının en ileri düşüncelerini halkın diliyle anlatmak: Tıpkı Dante’nin yaptığı gibi...”

Evet, yukarıdaki alıntılardan görülebileceği gibi, yarım yüzyıldan fazla bir zaman önce bu ülkede, hiçbir ayrıma gitmeksizin bütün insanları kucaklamanın, bir arada insana yakışır biçimde yaşamanın yollarını en insanca dille anlatmış olan Sabahattin Eyuboğlu gibi bir ışık taşıyıcıyı, geçtiğimiz günlerdeki ölüm yıldönümünde anmadık! Çünkü Türk aydınının özellikle kalem sahipleri arasından çıkan “etkili” bir kesimi, epey uzun bir zamandan bu yana sadece “güncel ölülerin” izini sürmekte. Öyle ki, dışarıdan bakan nesnel bir gözlemci, ülkemizde bu konuda sözünü ettiğim “aydınlarca” oluşturulmuş bir “anılması gereken ölüler” kontenjanının bulunduğu sonucuna bile varabilir!

Elbette bu kontenjan içerisinde de bazı sınıflandırmalar var. Örneğin cinayete kurban gidenler ilk sırayı alıyor. Onların hemen ardından ise hapse atılanlar geliyor. Gerçi Sabahattin Eyuboğlu, Azra Erhat, Vedat Günyol ve Magdi Rufer ile birlikte bu ikinci koşulu gerçekleştirmişti ama, ne de olsa hapiste ölmedi! Hapisten çıktıktan kısa süre sonra, böyle bir yazgıyı kabullenmekte zorlanması yüzünden bir kalp krizi sonucu ölmesi ise Eyuboğlu’nun “anılmaya elverişliliğini” biraz azaltıyor!

Acaba gelecekte, yukarıdaki kategoriye girmeyen gerçek aydınlarımızı da o iğrenç cinayetlere kurban giden ya da adalet kavramını yok edercesine hapislere atılan aydınlarımız kadar ansak, bu ikincilere karşı haksızlık mı etmiş oluruz, ne dersiniz?

Bütün Ölümlere Karşı mıyız?

Zaman zaman ölüm orucundan ölenlerin sayısı arttığında, bu bağlamdaki duyarlılık da –haklı olarak– yoğunlaştı. Bu ölümlere karşı çeşitli biçimlerde tepki gösterenler, başkalarını, kimi zaman da bütün bir toplumu –yine haklı olarak– bu ölümler karşısında yeterince duyarlı olmamakla suçladılar.

Varılan noktada, kamuoyunda bazı ölümlerin neden ötekilerden daha çok ya da daha az yankılandığını irdelemek, toplumumuzun ruhsal yapısını çözümleyebilmek için zorunludur. Çünkü toplumumuzun gerek bugün içinde bulunduğu, gerekse ilerde varacağı konumları sağlıklı biçimde saptayabilmek, onu gelecekte daha insanca yörüngelere oturtabilmek, ancak böyle bir çözümlemenin sonuçlarının ışığında başarılabilir.

O zaman ilk yapmamız gereken, bir an için bugünün sınırları dışına çıkıp şu temel soruları sormaktır: Acaba Türk toplumu, Türk kamuoyu genelde ya da doğal bir eğilim olarak, öldürülenler ve ölenler kim olursa olsun, öldürmelere ve istenseydi önlenebilecek ölümlere karşı yeterince duyarlı mıdır? İnsan yaşamı bu toplumda, karşısında “bütün akan suların durduğu” bir ölçüt müdür? Öldürülenlerin ve istenseydi önlenebilecek ölümlerle ölenlerin ölümlerine –ölenler kim ve hangi kamptan olurlarsa olsunlar– karşı çıkma bağlamında, toplumda bir consensus’a varılmış mıdır? Olaylara “politik” ya da “eleştirel” bakmanın, “insanca” bakmayı asla dışlamaması gerektiği yolunda bir bilinç yerleşmiş midir? Öldürülenin ve ölenin, son çözümlemede ölümün kendisini kanıtlamaktan başkaca bir işlevinin olamayacağı, yeterince anlaşılmış mıdır?

Yoksa bütün bunların yerine, toplumumuzda onyıllardır sürdürülen yanlış yönlendirme sonucu yerleşen, aklın ve insan olmanın gereklerini çoğu kez hiçe sayan bir “politik kılma” eylemi, insanoğlunun ölme ve öldürme karşısında takınması gereken doğal tavrı da mı etkilemiştir? Yoksa bu toplumda, insan yaşamının değerini her şeyin ölçütü diye benimsemenin yerini, bazı öldürmelere ses çıkartılmayabileceği, bazı ölümlerin daha “sessiz” geçiştirilebileceği, dahası o günkü “politika” gereği, yerine göre “sessiz” geçiştirilmesi gerektiği yolunda bir anlayış mı almıştır?

Bölünmelerin, karşı saftan olanların ya da öyle oldukları varsayılanların ölümlerini “ölümden saymama” noktasına vardırıldığı toplumları bekleyebilecek tek yazgı, bundan böyle insan değerleriyle ilintisiz bir ortamda yaşamaktır. Şu ya da bu inançla “bazı” ölümleri ötekiler kadar önemsemeyen, önemsememeyi “politika” gereği bulanlar, kendi önemsedikleri ölümlerin de başkalarınca umursanmamasına hazır olmak durumundadırlar. Ölümü böylece sınıflandıran toplumları insan toplumları diye adlandırmayı sürdürmek ise, doğrudan insanlık kavramına yöneltilmiş korkunç bir aşağılamadır.

Bilindiği gibi, özellikle uzun süren savaşların yol açtığı en büyük yıkım, insanları ölüme alıştırmasıdır. Bu yıkımın en korkunç yanı, etkisini savaştan sonra da sürdürmesidir. Çünkü belli bir süre öldürmelere ve ölümlere alıştırılmış olanlar, Stefan Zweig’ın yerinde deyişiyle, savaş biter bitmez, bir düğme çevrilmişçesine, yeniden savaştan önceki insan değerlerine geri döndürülemezler. Bu durum, insan değerlerini önemsemeyen politik kılma eylemleri için de geçerlidir; günün birinde yanlışlığın ayırdına varılması, birbirinin can düşmanı kesilmiş kampların yeniden insana dönmelerine yetmeyecektir.

Hangi nedenle olursa olsun, başkalarının yaşamını umursamama noktasına gelmiş olan insan, kendisi bunun bilincinde olmasa bile, artık bütünüyle yaşamın kendisini umursamama noktasına varmıştır. Ve bu noktadaki bir insanın “bazı” ölümler karşısında tepki göstermesi, ne yaşamı, ne de insanı ve insanlığı savunmak adına inandırıcı olabilir.

Evet, bugün toplum olarak bulunduğumuz noktada ve bunca acı olayı yaşarken, insanlığımız adına kendimize sormamız gereken soru, şudur: Bizler, bütün öldürmelere ve istenseydi önlenebilecek bütün ölümlere karşı mıyız? Bu soruya hiç çekinmeden, gecikmeden ve içgüdüsel olarak kocaman bir “Evet”le yanıt veremediğimiz sürece, yaşam ve insanlık adına yürüteceğimiz bütün savaşımlarımız yenilgiyle sonuçlanacaktır. Çünkü herkesin yaşama hakkının dokunulmaz sayılmadığı bir toplumda, dokunulmaz olan hiçbir hayat yoktur; ölümleri, umursananlar ve umursanmayanlar diye sınıflandırma alışkanlığını edinmiş bir toplum, hayatın kendisini bir bütün olarak yadsıyor demektir.

Daha önce de alıntılamıştım; Fransız yazarı Maurice Rostand’ın Birinci Dünya Savaşı’nı konu alan ünlü Öldürdüğüm Adam adlı oyunu, savaşta oğlunu yitirmiş olan bir Fransız annenin şu sözüyle noktalanır: “Ben, kendimi savaşta çocuklarını yitirmiş olan Alman analarına, hiçbir şeylerini yitirmemiş olan Fransız analara olduğumdan daha yakın hissediyorum.”

Bütün yaşamları savunmayı ilke olarak benimsediğimiz gün, tek tek öldürmelere ve ölümlere karşı çıkışımız hiç kuşkusuz daha etkili ve daha inandırıcı olacaktır...

“Mavi ve Kara”dan Bugüne

Sabahattin Eyuboğlu, Mavi ve Kara adlı denemesini 1958 yılında yazmış. Yani aradan kırk altı yıl, yarım yüzyılı aşkın bir zaman geçmiş. Buna rağmen bugün elimde yetki olsaydı, bu denemenin sanat eğitiminin verildiği tüm kurumlarda tekrar tekrar okutulmasını ve öğrencilerle tartışılmasının sağlanmasını zorunlu kılardım.

Bir başka Aydınlanma İnsanı Vedat Günyol, Mavi ve Kara’nın Çağdaş Yayınları tarafından 1994’te yapılan 4. basımı için kaleme aldığı önsözün bir yerinde, bu denemeye atfen şöyle demiş: “‘Bir dostum dedi ki bana,’ diyor Eyuboğlu, ‘uygarlığı para kazanmak isteyenler doğurmuştur. Buna inanmayışım şundan: Para kazanmak isteyen öleceğine inanmayan insandır. Öleceğine inanmayan insan derin düşünemez; derin düşünemeyen insan hiçbir şeyi değiştiremez; hiçbir şeyi değiştirmeden de uygarlık olmaz.’”

Mavi ve Kara başlıklı deneme, uğraşı ve ahlakı sanatsal yaratıcılık olan kişinin, başka deyişle “olan”ı sanatsal düzlemde tartışma konusu yaparak, eser aracılığıyla “olması gereken”in yolunu işaret etmekle yükümlü kişinin içinde taşıması gereken dünyayı özetleyen, eşsiz bir yazıdır. Hiçbir şey değiştirmeden uygarlık diye bir şeyin olamayacağına, gerçek anlamdaki sanatçıların ise bu değişimin başkişileri olduklarına her zaman gönülden inanan Eyuboğlu, denemesinin hemen başında şöyle der: “Maviyle sanat, karayla para demek istiyorum... Şu son yıllarda kara maviyi, yani para sanatı bulandırıyor gibi geliyor bana. Belki hep böyleydi de ben şimdi farkına varıyorum: Olabilir. Saflığıma verin. İster eski gerçek olsun, ister yeni gerçek: Paranın sanatı yenmesinden daha acı bir şey düşünemiyorum insanlık için. Birçok sanatçılar tanımadık mı hep? Para kayguları olmadığı zaman, zamanlarını ve kendilerini aşıyor, pir aşkına geceyi gündüze çeviriyorlardı. Sanatları para getirmeye başlar başlamaz değişiverdiler: Sanatı bakkallara inat seçmişken bir çeşit bakkal oluverdiler; içlerindeki maviyi haraç mezat sattılar. Belki rahat ettiler; ama para para, kurum kurum kuruttu hepsini. Bir adları kaldı, sanatçı...”

Peki, bu satırlardan Eyuboğlu’nun sanatçının para kazanmasına karşı olduğunu mu çıkarmak gerekir? Yazar, böyle bir yanlış anlaşılma olasılığını da engellemiş: “Sanatçı hep züğürt kalmalı demek istemiyorum. Yoo. En çok onun kazanmasını isterim. Elimde olsa ciğeri beş para etmeyen nice zenginlerin parasını ona verirdim; ama onun para peşine düşmesine razı değilim. O zaman sanatçı, mavi yaratıcı olmaktan çıkıyor da onun için... Sanatçısını parasız bırakan bir toplumun utanması gerekir; ama sanatçı, gerçek yaratıcı olmaktan çıkmış birinin de sanat adına para kazanmaktan utanması gerekmez mi? Dünyamızı dolduran bayağılıkların çoğu parayı seçmiş sanatçıların yüz karasıdır...”

İçinde yaşadığımız ve “tüketim toplumu” başlıklı bir modelin ısrarla egemen kılınmak istendiği bir dünyada, böyle bir modelin en uç noktada insanı da tüketeceğinin bilincine herkesten önce varmak ve bir şeylerin değişmesine katkıda bulunarak, tüketim temeline dayanmayan bir uygarlığın insana en yakışır uygarlık olduğunu kanıtlamak zorunda olan sanatçının kendisi, o tüketim düzeninden kendine de pay biçmeye kalkıştığında, ne olur? Böyle bir durumda söz konusu modelin baş hedeflerinden biri de gerçekleşmiş, yani sanat da tükenme sürecine girmiş olur!

Sanatçının, aslında muhalefet etmekle yükümlü olduğu –ve çoğunlukla, öyle yaptığını da böbürlenerek söylediği!– bir düzenin parasal nimetlerine göz dikmesi, bu nimetlerden dolgunca paylar almak için sanatın tarihi boyunca yaratıcılığın sancılarının arasında günlük sıkıntıların sancılarının da yer aldığı gerçeğine gözlerini kapatması, çoğu kez Eyuboğlu’nun dediği gibi: “Önce para kazanayım, sonra sanat yaparım” ilkesiyle(!) yola çıkması, onun kendi sanatçılığını inkâr etmesinden başka bir sonuç vermez. Örneğin eğitimlerini daha yeni tamamlamış, çiçeği burnunda sanatçı adaylarının parasal açıdan “rahat etmeyi”, kendilerini düşünsel altyapı bakımından güçlendirmekten çok daha fazla önemsemeleri, sonuçta ortaya sanatçı değil, ama Eyuboğlu’nun o doğru deyişiyle, ancak manatçı çıkarabilir!

Sanat ve Para

“Maviyle sanat, karayla para demek istiyorum...Her rengin kendine göre bir güzelliği vardır... Ama her yaşayanın iliklerine işleyen, ölüm karasına, yüz karasına, kasvet karasına bire bir gelen renk mavidir. Karanlığı asıl yenen mavidir, güneş değil! Güneş çekilip gittikten sonra bile mavi sabahlara kadar cançekişir karanlıkla. En güzel gecelerin bile rengi mavidir. Laf bütün bunlar, bundan sonra söyleyeceklerim de laf; ama derdimi anlatamazsam bir mavi olsun kalsın aklınızda, sanatın da kendisi mavi. – Şu son yıllarda kara maviyi, yani para sanatı bulandırıyor gibi geliyor bana... İster eski gerçek olsun, ister yeni gerçek: Paranın sanatı yenmesinden daha acı bir şey düşünemiyorum insanlık için. Birçok sanatçılar tanımadık mı hep? Pazarları, para kayguları olmadığı zaman, zamanlarını ve kendilerini aşıyor, pir aşkına geceyi gündüze çeviriyorlardı... değişiverdiler: Sanatı bakallara inat seçmişken bir çeşit bakkal oluverdiler; içlerindeki maviyi haraç mezat sattılar. Belki rahat ettiler; ama para para, kurum kurum kuruttu hepsini. Bir adları kaldı, sanatçı.”

Yukarıdaki satırları, Sabahattin Eyuboğlu’nun 1958’ de yazdığı Mavi ve Kara başlıklı denemesinden aldım. Elbet gönül –ve hiç kuşkum yok ki, Sabahattin Eyuboğlu da!– isterdi ki, bu deneme ülkemizde güncelliğini çoktan yitirmiş, sanatın karşısında para kavramı da silinip gitmiş olsun. Ama ne gezer! Şimdilerde Eyuboğlu’nun sözünü ettiği kara, sanki tüm mavilikleri yok etti; sanat ve sanatçı kılıfında parayı seçmek, bir erdem(!) olup çıktı. Üstelik böyleleri, yani sanatçı kılığına bürünüp parayı seçenler, bir de gencecik sanatçı adaylarının arasından çıkmıyor mu, ona daha çok kahroluyorum. Sanatın eğitimini almış, yolunu seçmişken, seçtikleri yolda direnmek için tüm güçlerine sahip bulundukları yaşlardayken, birkaç zorlu dönemeçle karşılaşır karşılaşmaz, sözde sanatçı(!) kimliklerinden açıkça vazgeçmenin, yaptıklarının artık sanat adına olmadığını söylemenin ahlakını bile sergilemeyi düşünmeksizin para peşine takılanlar için bakın aynı denemesinde ne demiş Eyuboğlu: “Sanat hiçbir ortak kabul etmeyecek kadar kıskanç bir sevgilidir. Küçük hesapların da en büyük düşmanıdır. Önce para kazanayım, sonra sanat yaparım diyen sanatçıların nasıl kuruduğunu görmüşsünüzdür...”

Bu yolu tutanların kendi öğrencilerim arasından da çıkması, bana her zaman acı veriyor. Bir zamanlar sınıflarda ya da evimde katıksız sanatın, gerçek sanatçının ve tiyatronun nasıl olması gerektiğini tartıştığımız kimi gençlerin, üstelik bu konularda belki de herkesten daha idealist söylemlerle mangalda kül bırakmamış olanların daha ilk geçim sıkıntılarıyla birlikte paranın yüzüne gülmeleri, para adına kimi zaman üyesi oldukları tiyatro topluluklarını, oynamakta oldukları oyunlardaki rollerini bile bırakıp kaçmaktan çekinmemeleri, ve bu ihanete rağmen kendilerini hâlâ sanatçıların safında görmeleri, içimde çok acıtıcı bir aldatılmışlık duygusu yaratıyor. Tek avuntum ise, böylelerini bir anda hem eski öğrencilerimin, hem de adam gibi adam saydıklarımın listesinden hemen çıkarma konusunda kararlı davranabilmem.

Bir kez daha kulak verelim Eyuboğlu’na: “Sanatçıyı paranın kulluğundan kurtarmak hepimizin boynunun borcudur. Öyledir, ama biz onu kurtarmaya çalışırken, o bu kulluktan hoşlanmaya başlarsa? O zaman ara da bul maviyi! Hiçbir şey vermez mi olur paranın kulu olmuş sanatçı? Verir, kolayına kaçtığı için daha da bol verir; ama ne? Kirli bir mavi, olmasa da olur bir mavi.”

Bir panelde Şahika Tekand’dan duyduğum şu sözler, belleğimden hiç silinmedi: “Ben kendime tiyatro sanatçısı diyorsam eğer, az ya da çok, ekmeğimi yalnızca tiyatrodan yerim!”

Sanatçı dediğin işte budur! Çünkü onlar, yine Eyuboğlu’nun deyişiyle, tüm güçlüklere inat sanatı paranın, maviyi karanın üstüne çıkarırlar. Geriye kalanlar ise yalnızca manatçıdır!

Düş ve Sanat

“İnsan fotoğrafları çekmektesiniz... en iyi tanışanlar bile, hep kafalarında ötekilere ilişkin birden çok gerçeklikle yaşarlar. Henüz iyi tanışmadıkları zamanlardaki öteki, olmasını istedikleri ve istemedikleri, kızdıkları ve kızmadıkları zamanki öteki; uzayıp giden bir ötekiler zinciridir ilişkilerimiz aslında. İşte bu nedenle, düş kırıklığı diye bir şeyin de –bu bağlamda– söz konusu olmaması gerekir. Ben, belki genel eğilimin tam tersine, düşlerin kırılması ya da kırılmamasını dert etmektense, olabildiğince çoğaltılmasından yanayım; insanlar üzerine ne kadar çok düş kurulursa, onlar bir o kadar çoğaltılmış, o insanları yitirme olasılığı da azaltılmış olur. Çünkü o zaman kendilerine ilişkin bütün düşleri kırıp parçalamaya o insanların güçleri bile yetmez...”

Ortalığı temizlerken elime geçiveren bir not. Bir denemede ya da belki bir öyküde kullanılmış. Önemli olan, bir zamanlar nerede kullanıldığı değil. Ansızın şimdi ve daha geniş boyutlarda kullanılabilecek çağrışımların uyanması. Örneğin sonu biraz değiştirildiğinde ve insanların yerine dünya konulduğunda olduğu gibi: “Ben, belki genel eğilimin tam tersine, düşlerin kırılması ya da kırılmamasını dert etmektense, olabildiğince çoğaltılmasından yanayım; üzerine ne kadar çok düş kurulursa, dünya bir o kadar çoğaltılmış, günün birinde dünyasız kalma olasılığı da azaltılmış olur...” Ve işte o zaman “dünyalarına ilişkin bütün düşleri kırıp parçalamaya o düşleri kuranların güçleri bile yetmez.”

Ortamımızda, önceki kuşakların ağırlıklı kesiminin bugünün gençlerine karşı işledikleri en ağır suç, bence onlara artık düş kuramayacakları, nasılsa kurulabilmiş düşlerin anlamsız bulunduğu, ve herkesin olabildiğince düşlerden “arındırılmış” uyanıklıklara yargılı kılındığı, çorak zeminler hazırlamış olmaları. Ülkemizde bugünün çocuklarına ve gençlerine, daha eğitimin ilk aşamalarından başlayarak vatana, devlete, millete ve topluma karşı olan görevleri belletilmekte. Gencecik bellekler, Antik Çağ Yunan tragedyalarındaki soydan gelen lanet’i andırır biçimde, kaynağı sorulamaz, tartışmaya kapalı yükümlülükler ile doldurulmakta. Çocuklarımıza ve gençlerimize ne yapmaları, ne yapmamaları gerektiğini öğretirken, kendi aramızda onlara ne yapılmaması, nasıl davranılmaması gerektiğinden söz etmeyi çoktan unuttuk. Neleri düşünmeleri gerektiğini belletme telaşından, belki de en önemli şeyi, onlara nasıl düşünmeleri gerektiğinin yollarını göstermeyi çoktan bir yana bıraktık. Dünyaya açılabilme yetisini yitirmiş yetişkinler olarak onlara tek öğütleyebildiğimiz, büyükler, yani bizler gibi olmaları – üstelik buradaki büyüklüğün çoğu zaman sadece yaşlılıkla eşanlamlı olduğunu da unutarak!

Karamsarlık, böyle zeminlere layık görülmüş bir gençliğin doğal konumudur, ve gençlerin bu zeminlerde umutsuzluğun zehrini içmeden yetişmelerini beklemek, en azından her gençten beklenemeyecek, mucize benzeri bir eylemdir. Çünkü düşleri ellerinden alınıp, yerine tekboyutlu, çoğu düzmece gerçeklikler verilenler, herhangi bir umudu yeşertebilme, herhangi bir konuda hayal kurabilme olanağından genellikle sonuna kadar yoksun kalırlar.

Bu ülke, sanattaki yerini de işte bu yüzden bir türlü bulamıyor. Evet, bilerek “bu ülkede sanatın yeri” demedim. Bunu, kısa süre önce, gencecik yaşında, düş yoksulu ortamımızda sanatın yolunu tutmayı başarmış bir eski öğrencimden öğrendim. “Hayır, hocam, bu ülkede sanatın yerinden değil, sanatta bu ülkenin yerinin olup olamayacağından söz etmeliyiz!” Zaten son yıllarda daha çok bu ortamın yetişkinlerinden değil, fakat gençlerinden öğreniyorum. Belki de sürekli hiç hak etmediklerini yaşamak zorunda kalmışlıkları yüzünden erken yaşlarda bir tür bilgeliğe itildikleri için!

Sanat, yeni dünyalar kurgulamakla eşanlamlıdır. O dünyalar da önce düşlerde doğar. Bundan çıkan doğal sonuç, düş kurma özürlü bir ortamın sanatta yerinin olamayacağıdır.

Beklan Algan Diye Bir Usta

Bir meslek çevresi, oraya her katılımla birlikte rahatlıkla genişleyebilir. Hatta, katılımın yoğunluğuna göre, kimi zaman bu genişlemenin kapsamı çok da büyüyebilir.

Ama “ustalar” açısından durum böyle değildir. Çünkü bir çevreye her katılan ile birlikte ortaya bir “usta adayı” da çıkmaz. Üstelik kimi zaman usta sayısındaki artış, “o meslekten olanlar”ın sayısal artışıyla ters orantılı bile olabilir.

Hele söz konusu olan, bir “sanat çevresi” ise...

Yani bir yanda, bir sanatın “uygulayıcı”larından oluşma, daha kalabalık bir topluluk, öte yanda ise epey “tenha” bir ustalar grubu.

Beklan Algan, hayatı boyunca Türk tiyatrosunun gerçek ustalarından biri oldu. Hatta, onun düşünce tarzını, genelde sanata, özelde de tiyatroya yaklaşım biçimini yakından gözlemleme mutluluğuna ermiş olanlardan biri sıfatıyla, Beklan Algan’ın evrensel tiyatro düşüncesinin bir ustası ve gerçek anlamda bir “tiyatro düşünürü” olduğunu rahatlıkla söyleyebilirim.

Düşünenlerin, buna bağlı olarak da “düşünür” diye nitelendirilebileceklerin bu ülkede ne kadar az oldukları göz önünde bulundurulduğunda, sanatın herhangi bir alanının “düşünür”ü olabilmenin ülkemiz açısından ne paha biçilmez bir değer taşıyabileceğinin takdirini okurlara bırakıyorum.

Beklan Algan’ın çok önemli bir özelliği de, Muhsin Ertuğrul’un açtığı yolu her bakımdan daha ileriye götürmeyi amaçlamış ve başarmış bir usta niteliğini taşımasıdır. Ancak, hemen burada bu ustanın bir başka yanından da söz etmek gerekiyor. Beklan Algan, sanat alanında gürültücülükten, her fırsattan yararlanarak kendini ortaya atmaktan titizlikle kaçınan bir yaradılışa sahip bulunduğu için, sanırım bu ustadan gerçek anlamda yararlanabilenlerin sayısı hep sınırlı, hep olması gerekenden düşük kaldı. Beklan Hoca, hep kendisine yaklaşana, yaklaşmayı başarana hazine değerindeki birikimlerini cömertçe dağıtan biri oldu; ama onun, “Bakın, bende neler var!” diye ortaya çıktığına sanırım bugüne kadar kimse tanık olmadı. Bir yabancı araştırmacı, Shakespeare’in Hamlet’inin kalıcılığının nedenleri üzerinde dururken şöyle der: “Hamlet’e doğru sorular yönelten, sorularının karşılığını her zaman alacaktır ve bu, bütün çağlar için geçerlidir...”

Beklan Hoca’yı ne zaman düşünsem, aklıma hemen bu alıntı gelir. Çünkü Beklan Algan’a doğru sorular sorulduğunda, bunların yanıtsız kaldığına bugüne kadar hiç rastlamadım. Üstelik Beklan Algan, çoğu zaman doğru sorulara kendisi zemin hazırlayan bir hocadır; sanırım usta’lığının en önemli sırlarından biri de budur.

Beklan Algan, tiyatroya ilgi duymaya başladığımdan bu yana çok iyi bildiğim bir addı. Ama onun hocalığıyla ve ustalığıyla tanışmam, günün birinde Ayla Algan tarafından İstanbul Şehir Tiyatroları Tiyatro Araştırma Laboratuvarı’nın (kısa adıyla TAL) çalışmalarına davet edilmemle mümkün oldu. TAL’ın ilk toplantısına gittiğim gün duyduğum heyecanı hâlâ unutabilmiş değilim. Kafamda efsaneleştirdiğim biriyle tanışacaktım ve o “biri”, TAL’ın yöneticisiydi.

Ama Şehir Tiyatroları’nın Harbiye’de, Muhsin Ertuğrul Sahnesi’nin arkasında yer alan idari bölümünde bulunan TAL’ın bürosuna girdiğimde karşıma çıkan Beklan Algan, herhangi bir yerin yöneticiliğinin alışılagelmiş havasından çok çok uzaktı; o güne kadar kafamda “bilge” kavramının çatısı altında neyi canlandırmışsam, hepsiydi. İçimde, bir benzerini örneğin Sabahattin Eyuboğlu’nun yazılarını okurken yaşadığım bir duygu, çok özel bir sıcaklık belirmişti. Daha ilk günkü sohbetimiz sırasında onunla konuştukça, bir insanın bir başkası aracılığıyla nasıl zenginleşebileceğini ve çoğalabileceğini yaşamaya başladım.

TAL’da bir yılı aşkın bir süre devam eden ortak çalışmalarımız, bu on dokuz yıllık kurumun o zamanki Şehir Tiyatroları yönetimi tarafından düşünülebilecek en kaba bir biçimde –TAL bürosunun kapılarının kilitleri değiştirilerek!– kapatılmasından sonra da bugüne kadar devam etti. Zaten daha TAL’daki çalışmalarımız sırasında Beklan Usta’dan kurum dışında da feyz almanın yollarını bulmuştum. Örneğin bugün de devam eden “sabahlık telefon sohbetleri”, o zamandan başlamıştı. Ayrıca, yine TAL’ın kapanışından sonra, iki yılı aşkın bir süre “Ekoldrama”nın çatısı altında, yine tiyatro çalışmalarında ve eğitiminde birlikte olduk.

Beklan Algan, en kısa deyişle, benim onunla tanışana kadarki sanata bakışımı, özelde de tiyatro üzerine düşünme biçimimi temelinden değiştirmiş olan ustadır. Bunca köklü ve verimli bir değişim, sanırım özellikle bazı konularda ortak görüşlere sahip bulunmamız sayesinde gerçekleşebildi. Örneğin ben, eskiden beri Türkiye’de sanatın en büyük sorununun gerekli kuramsal temellere yeterince dayanmaması olduğunu savunurdum. İşte Beklan Usta’nın birikimler denizinde, bu düşüncemin onaylandığını gördüm. Ama burada haddimi aşmayayım; bütün çabalarıma rağmen Beklan Usta’nın sanatsal sorunlara yaklaşımındaki o müthiş analitik düşünme biçimini asla bütünüyle edinemedim. Bütün yapabildiğim, onun bu yanını örnek almakta direnmek oldu, ve bu direniş bana pek çok şey kazandırdı.

Beklan Usta ile en yoğun biçimde paylaştığımız bir nokta da, herhangi bir toplumun, ortamın sanatı denilebilecek bir sanatı ortaya koyabilmek için, o toplumun, ortamın, ülkenin kültürel altyapısını, başka deyişle kültür tarihini incelemenin ve öğrenmenin gerekliliğiydi. Beklan Algan, her zaman bir sanatçının, dolayısıyla bir tiyatrocunun, tiyatro insanının ancak böyle bir altyapıyı çıkış noktası alarak kendi kültürel altyapısını oluşturabileceğini ödünsüz savundu ve savunmakta. Kültürel altyapıya bu açıdan ciddiyetle bakıldığında, Türkiye’de bugün geçerli tiyatro eğitimi yöntemlerinin hangi noktada aksadığı da kendiliğinden ortaya çıkar.

Muhsin Ertuğrul’un mirasının taşıyıcısı ve ileticisi olan Beklan Algan’a göre, tiyatroda seçilen özel alan hangisi olursa olsun, yani ister oyun yazarlığı, ister yönetmenlik, ister oyunculuk seçilsin, başarının temel şartı kendini önce bir tiyatro adamı, tiyatro insanı olarak yetiştirebilmektir. Bu nokta öylesine önemlidir ki, özellikle eğitim aşamasında yeterince göz önünde bulundurulmadığında, ortaya –tıpkı bugün rastladığımız gibi– oyunculuk tekniğinin, yönetmenliğin, metin yazarlığının ince noktalarını bilen, ama tiyatronun ne olduğunu yeterince ya da hiç bilmeyen tiyatro adayları, hem de bolca, çıkabilmektedir! Sadece oyunculuk açısından, Beklan Hoca ile sanırım şuna benzer bir ortak söylemde birleşmiştik: Önce neyi neden oynayacağı üzerinde yeterince kafa yormayan, bunu düşünecek bir düşünsel altyapıdan yoksun olan, zaman içerisinde birikimlerinin rehberliğinde kendine özgü bir oyunculuk kavramı geliştirmemiş bir kişinin sadece nasıl oynaması gerektiği üzerinde yoğunlaşması, o kişiyi tiyatro oyuncusu kılmaya yetmeyecektir!

Beklan Usta’dan bir şeyler öğrenebilme mutluluğuna erdiğim günden bu yana, ondan aldığım dersleri ben de kendi tiyatro öğrencilerime aktarma çabası içerisindeyim. Bunu ne derece başarabildiğim elbet tartışmalıdır ve Beklan Usta kadar başaramadığım da kesindir. Ama tiyatronun öğrencileriyle karşılaşabildiğim sürece onları önce tiyatro insanları olarak yetiştirme çabası içerisinde olmak, Beklan Usta’ya layık bir öğrenci olabilmemin sanırım en emin yoludur!

Beklan Algan, Hep İnsanı Sorguladı

Uluslararası Tiyatro Eleştirmenleri Birliği Türkiye Merkezi’nin başkanı Üstün Akmen, büyük tiyatro insanımız Beklan Algan’ın vefatının ardından yayınladığı bildiride şöyle demiş: “Beklan Algan, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Şehir Tiyatroları bünyesinde kurduğu Tiyatro Araştırma Laboratuvarı’nda birlikte çalıştığımız süre içinde beni ‘İnsan dediğimiz nedir ki,’ diye düşünmeye zorlayan bir tiyatro adamıydı...”

Bu, kanımca Beklan Algan için yapılabilecek en doğru saptamalardan biri. İnsan dediğimiz, nedir? Tiyatroda insanı sahneye getirmek gibi bir iddiamız varsa eğer, onu nasıl tanıyabiliriz? Her şeyden önce insanın tüm yönlerine açılabilecek bir eğitimi gerçekleştirmeden, insanı oynayabilir miyiz? Böyle yaptığımız takdirde, sonuçta sergilediğimiz yalnızca bir “tiyatro yalanı” olmaz mı? – Oyunculuğunun ve yönetmenliğinin yanı sıra, aynı zamanda tiyatronun en usta eğitmenlerinden olan Beklan Algan’ın çabalarının temelinde hep bu sorular yer aldı. Ona göre, düşünsel altyapısını insanı tanıma hedefi doğrultusunda güçlendirmemiş birinin tiyatro insanı olabilmesi, tümüyle imkânsızdı.

Beklan Algan, öğrencilerine hep böyle bir omurga kazandırabilmek için çaba harcadı. Ve sanırım en büyük düş kırıklıklarını da bu noktada yaşadı. Çünkü o öğrencilerin büyük çoğunluğu için birincil amaç, hep düşünmek değil, fakat oynamak oldu. Düşünmeden oynamaya kalkıştıklarında asla “oynayamayacaklarını”, fakat hep “oynatılacaklarını” ise hiç düşünmediler!

Birkaç yıl önce, “Beklan Algan Diye Bir Usta” başlıklı bir yazımda, onun için şöyle demiştim: “Beklan Algan, tiyatroya ilgi duymaya başladığımdan bu yana çok iyi bildiğim bir addı. Ama onun hocalığıyla ve ustalığıyla tanışmam, günün birinde Ayla Algan tarafından İstanbul Şehir Tiyatroları Tiyatro Araştırma Laboratuvarı’na (kısa adıyla TAL) katılmak üzere davet edilmemle mümkün oldu. TAL’ın ilk toplantısına gittiğim gün duyduğum heyecanı hâlâ unutabilmiş değilim. Kafamda efsaneleştirdiğim biriyle tanışacaktım ve o ‘biri’, TAL’ın yöneticisiydi. Ama Şehir Tiyatroları’nın Harbiye’de, Muhsin Ertuğrul Sahnesi’nin arkasında yer alan idari bölümünde bulunan TAL’ın bürosuna girdiğimde karşıma çıkan Beklan Algan, herhangi bir yerin yöneticiliğinin alışılagelmiş havasından çok çok uzaktı; o güne kadar kafamda ‘bilge’ kavramının çatısı altında neyi canlandırmışsam, hepsiydi. İçimde, bir benzerini örneğin Sabahattin Eyuboğlu’nun yazılarını okurken yaşadığım bir duygu, çok özel bir sıcaklık belirmişti. Daha ilk günkü sohbetimiz sırasında onunla konuştukça, bir insanın bir başkası aracılığıyla nasıl zenginleşebileceğini ve çoğalabileceğini yaşamaya başladım...”

Bu, TAL’da birlikte çalıştığımız süre boyunca da, daha sonra da hiç değişmedi. Beklan Usta ile ister karşı karşıya, ister telefonda olsun, bütün konuşmalarımız her defasında beni daha bir zenginleştirdi ve çoğalttı. Üstelik yalnızca tiyatro bağlamında değil, fakat hayatın ve sanatın geneli bağlamında. Bu arada Beklan Hoca ile “Rönesans insanı” kavramından yola çıkarak başladığımız zihinsel serüvenimiz, bizi şu limana yanaştırmıştı: Önce neyi neden oynayacağı üzerinde yeterince kafa yormayan, bunu düşünecek bir düşünsel altyapıdan yoksun olan bir kişinin sadece nasıl oynaması gerektiği üzerinde yoğunlaşması, o kişiyi tiyatro oyuncusu kılmaya asla yetmeyecektir!

İnsanı arayış yolunda daha çok serüvenler yaşayabilirdik; ama ölüm, bir defa daha erken geldi ve şimdi bana da sadece Gılgamış gibi yakınmak kaldı:

Nasıl bir şeydir

Seni kapıp götüren bu uyku?

Karanlıklara karıştın

Ve beni duymuyorsun artık

Ölmem mi gerek benim de?

Hayat ve Ölüm

Öğlene doğru Tomris’e (Uyar) telefon ediyorum. Kısa bir konuşmanın ardından, “Ben de Teşvikiye Camii’ ne gidiyorum,” diyor.

“Neden?”

“Şahin Kaygun ölmüş... Telefon ettiler...”

“Nasıl... Yani, hasta mıydı?”

“Sanırım iki yıldır. Kanserdi. Bir ara iyileşir gibi oldu. Kendi de inanmıştı sanki iyileşebileceğine. Ama sonra...”

Sonra, başımı çevirip, yazı masamın soluna düşen duvarda asılı bir resme bakıyorum. Bir Bodrum sabahında yeldeğirmenleri. Siluet halinde. Ağaç dalları ve yine bir gölge kadın. Fotoğraf, incecik yazan beyaz mürekkepli bir kalemle “Şahin Kaygun” diye imzalanmış.

Bu resmi bana armağan ettiği akşamı, aradan neredeyse on yıl geçtikten sonra, ilk defa bu kadar canlı hatırlıyorum. Evine daha önce de gitmiştim. Bir defa İsmet Doğan’la, bir defa da yanılmıyorsam eğer, Zeynep Avcı ile.

Ama resmi armağan ettiği akşam yalnızdık.

Çerçeveletmişti.

“Buradan bir taksiye atlarsın,” demişti, “biraz ağırca çünkü.”

Şahin Kaygun, ölmüş.

Neredeyse iki yıldır, belki de daha uzun bir süredir hastaymış.

Sofraları ve sohbetleri paylaştıklarınızdan kimileri iki yıl önce hastalanıyor, hem de ölümcül, ve bunu bilmiyorsunuz, duymuyorsunuz; aramadı ise eğer –daha önceleri arada sırada beni arardı çünkü–, nedenini merak etmiyorsunuz.

Ve sonra “hümanist” olduğunuzu bile söyleyebiliyorsunuz.

Ansızın kendime bir sahtekâr gözüyle bakmaya başlıyorum.

Aynı şehirde yaşamak, ama kimilerinin sonu ölümle noktalanabilecek yolculukları karşısında bunca kör, bunca sağır olabilmek...

Yeniden Bodrum’daki yeldeğirmenlerine bakıyorum.

Şahin’in hayatta olduğunu bildiğim yıllar boyunca bu resme böylesine dikkat etmemiştim.

Peki bundan sonra hep dikkat edersem, her defasında çok, ama çok dikkatli bakarsam, artık onsuz geçmeye yargılı tüm zamanların acısı biraz olsun hafifleyebilir mi?

Sanmıyorum.

Çünkü belli varsayımların, bazı yanlış varsayımların bedeli çok ağır ödeniyor. Yaşadıkları sürece, birilerini “nasılsa” göreceğimizi, onlarla bir yerlerde karşılaşabileceğimizi varsaydığımızdan, bir daha bizimle karşılaşmamak üzere çekip gittiklerinde, artık onları yok sayma zorunluluğu sürekli bir pişmanlık kaynağına dönüşebiliyor.

Şahin Kaygun, öldüğünde kırk bir yaşındaymış. Akşam haberlerinde öyle dediler. “Fotoğraf sanatçısı Şahin Kaygun’u kaybettik...”

Bu demektir ki, Cahit Sıtkı’nın yolun yarısına otuz beş yaş verme hesabı tutmamış. Zaten son yıllarda pek tutmuyor. Sanırım Azra Erhat’ta da tutmadı. Bülent Erbaşar’da da. Bir yanlışlık var. Bir hesap yanlışlığı. Cahit Sıtkı’nın kendisinde de tutmadıydı.

Yoksa, yaşadığımız zamanda ve mekânda mı bir yanlışlık var?

Yıllar önce, felsefe profesörü olan bir yabancı dostum, Albert Camus üzerine yazdığı bir kitabı armağan etmişti. Kitabın başına, Dostoyevski’nin Karamazov Kardeşler’inden seçtiği bir cümleyi koymuş: “Hayatın kendisini, hayatın anlamından daha çok sevmek gerek...” Yıllar önce okunan bir cümlenin anlamını ancak aradan bunca zaman geçtikten sonra ve ancak bir ölümün yardımıyla kavrayabilmek, ne kadar tuhaf! Bunca yanlış hesabın ve yanlış varsayımın egemen olduğu bir dünyada, elbette sadece hayatın anlamı üzerine kafa yorarak zaman yıtirmemek gerek.

En iyisi, Şahin’in yaptığını yapmak.

Yaşanmış dünyayı resimlerle, filmlerle süslemek. Böylece de daha bir güzel kılmak. Güzelliklerden yana zenginleştirmek. Birilerinin duvarlarında resimler, kulaklarında sesler, gözlerinin önünde görüntüler bırakmak. Şahin’in çoğunlukla yapageldiği gibi, bir karınca sessizliği ile hep üretmek, üretmek.

Böyle zamanlarda hep Tezer Özlü’yü hatırlarım (sahi, otuz beş yaş hesabını yanlış çıkartanlardan biri de oydu!) Eski Bahçe adlı kitabının arka kapağında bir alıntı vardı: “Bizler bu kentte uzun yıllar yaşadık. Aramızdan ölenler oldu. Onları, parlak törenlerle gömdük...” Takıldığım yer, şu “Aramızdan ölenler oldu,” cümlesi. Sanki birilerinin hep haberimiz olmadan öleceğini önceden bildirir gibi. Kendi lanetlenmişliklerimizi yüzümüze vuran bir kehanet. Sanki tek becerebildiğimiz, haberimiz olmadan ölenleri sonradan parlak ya da sessiz törenlerle gömmek. Şöyle ya da böyle, ölüme uğurlamalarda bir araya gelmeyi nasılsa becerebiliyoruz. Ama yaşarkenki ortaklıklarda pek başarılı değiliz. Sanki artık çoktandır yaşama eylemi denen çabayı göze alamaz olduk. Telefonlar açıldığında insanın yüreğine kadar sıcak dalgalar gönderebilen seslerin yerini artık telesekreterlerdeki ses kopyaları aldı. Kırk yılda bir yazacağımız bir şeyler olduğunda, bunları da birbirimize artık eskinin o en sadesi bile bugünkülere göre çok güzel olan mektup kâğıtlarının üstünde değil, fakat tutulduğunda yağlıymış duygusunu veren faks kâğıtlarıyla iletiyoruz. Artık hiç vaktimiz kalmadı. Telefonlarda aradığımızın canlı sesini duyana kadar beklemeye sabrımız yok. Bunu yapamayacak kadar telaşlıyız. Bir zarfa pul yapıştıramayacak kadar telaşlıyız. Aceleciliği sadece iş hayatımızla sınırlı olmaktan çoktan çıkartıp özel hayatlarımızın da parçası kıldık. İnsanca yaşamaya hiç vakit ayırmaksızın koşuşturuyoruz. Haber aldığımız cenazelere de çoğu zaman ancak taksilerle yetişebiliyoruz.

Zaman dendiğinde, Ingeborg Bachmann’ın Malina adlı romanının giriş kısmını hatırlıyorum: “... Bugün’ü ancak delicesine bir korkuyla ve koşarcasına yaşayabiliyorum. Bugün olup bitenler üzerine ancak böyle bir korkunun pençelerinde yazabiliyor ya da konuşabiliyorum; çünkü Bugün üzerine yazılanları hemen yok etmek gerekir; tıpkı bugün yazılmış ve yerine hiçbir Bugün’de varamayacak mektupların bu nedenden ötürü yırtılması, buruşturulması, bitirilmemesi, yollanmaması gibi... Bugün insanlar bilirler ki yine sekiz saat çalışmak zorundadırlar ya da izin alacaklardır, birkaç yere uğrayacaklardır, almaları gereken bir şeyler vardır, bir sabah, bir de akşam gazetesi okuyacaklardır, bir kahve içeceklerdir, unuttukları bir şey olacaktır, biriyle sözleşmişlerdir, birine telefon edeceklerdir, yani bir şeylerin yaşanacağı, ya da daha iyi deyişle, öyle pek kayda değer bir şeylerin yaşanmayacağı bir gün...”

Bu alıntının ardından, yazacaklarımda tıkandığımı hissediyorum. Böylesine erken bir ölümün arkasından ne yazılabilir, ne denilebilir kestiremiyorum. Peki, hayatla nasıl hesaplaşılır? Çoğu defa daha yaşarken ortada bıraktığımız, savsakladığımız, görmezlikten gelmeye çalıştığımız da hayatın ta kendisi olmuyor mu? Hayatın ve ölümün yanıtlarını nerede, kimlerde aramak gerek? Çehov’un Üç Kızkardeş’inin son perdesinde, Olga’nın söylediklerinde mi? “... Tanrım! Zaman geçecek, bizler de sonsuzca ayrılıp gideceğiz hayattan. Yüzlerimiz, seslerimiz, kaç kişi olduğumuz, hepsi unutulacak. Ama acılarımız, bizden sonra yaşayacak olanlar için sevince dönüşecek; mutluluk, dirlik düzenlik egemen olacak dünyaya. Minnetle, hayır, duayla hatırlayacaklar bugün yaşayanları... Ah, bir bilsek! Bir bilsek!”

Evet; örneğin aynı şehirlerde yaşarken duvarlar örmemeyi, varsayımlara gitmek yerine var olmayı bir bilsek! Oysa bunu öğrenebilme yeteneğini artık çoktandır yitirdik.

Yarın, rastlantıyla haber alınmış bir başka ölümün ve bir başka cami avlusu buluşmasının ardından, yine “öyle pek kayda değer bir şeylerin yaşanmayacağı bir gün” için koşuşturmayı sürdüreceğiz. Söylenememiş sözleri ve ertelenmiş zamanları bizim için, sonradan söyleyebilelim ve kullanabilelim diye saklayacak hiçbir emanetçinin bulunmadığını hep, ama hep unutarak!

Şahin Kaygun, ölmüş.

Bir Ayna Düşünüyorum

Yaşadığım ülkenin en büyük şehrinin tam ortasından geçen bir ayna düşünüyorum. Bugüne kadar hiç görmediğim büyüklükte bir ayna. Nerede başlayıp nerede bittiği anlaşılamıyor. Bir köşede, bir dört yol ağzında birikecek araçların birbirlerini önceden görebilmeleri için konulmuş olamayacak kadar devasa bir ayna.

Hiç bilmediğim bir köşeyi döndüğümde karşılaştığım bu aynanın önünden her gün on binlerce insan geçiyor olmalı. Aynanın büyüklüğü yüzünden, geçenlerin hemen hepsi ona bakabiliyor. Daha doğrusu, bakmayan yok gibi. Çünkü aynayı oraya yerleştirmiş olan anonim iktidar, onu yaklaşan insanlar üzerinde sanki mıknatıs etkisi yaratan bir çekim gücüyle de donatmış.

Ayna, bakanlara aslına bire bir sadık görüntüler yansıtıyor. Hiçbir çarpıtma yok. Aynada kendine her bakan, bir robotla karşılaşıyor. Çünkü buradan geçenlerin hiçbiri canlı değil. Birkaç veba salgınının ardından, hemen hepsi ölmüş. İçlerinden sadece üstünde “bilgi” ve “bilinç” yazan cankurtaran simitlerine sarılıp onlardan kopmamakta direnmiş olan birkaçı kurtulabilmiş. Ama onlar da artık ortalıkta görünmüyorlar. Saklanıyorlar. Çünkü görüldükleri yerde robotlar tarafından tutuklanıp, robotlaştırılmak ve küreselleştirilmek üzere özel bilinçsizleştirme merkezlerine kapatılıyorlar.

Ülke nüfusunun neredeyse tamamını robotlaştırmış olan veba, çok özel bir türden. Bu hastalığın mikrobu doğrudan beyinlere saldırıyor ve yıkımı beyinlerde gerçekleştiriyor. Hastalığın sinsi ve ani etkisi yüzünden, yakalananlar hastalandıklarının farkına varmıyorlar. Akşam saatlerinde etkisini artıran hastalık, onları erkenden yatmaya zorluyor. Kalktıkları zaman ise, Ferzan Özpetek’in Karşı Pencere adlı filmindeki mektupta yazıldığı gibi, körlerle dolu bir dünyada bakışları çalınmış olduğu için, belli şeylere bakabilme ve görebilme yetilerini bütünüyle kaybetmiş oluyorlar. Fakat hâlâ bakabildikleri için, artık ayırt edemediklerinin, dolayısıyla da göremediklerinin farkına varmıyorlar. Tıpkı bazı filmlerdeki büyük soygun olaylarında hırsızların, gözcü kameralara yapay görüntüler yerleştirmeleri ve bunu anlayamayan nöbetçilerin de monitörlerine tekrar baktıklarında, karşılarında hâlâ eski görüntülerin bulunduğuna inanmaları gibi, bu insanlar da bakışları çalındığı andan itibaren beyinlerindeki görüntüler dağarcığının son durumuyla yaşamaya başlıyorlar. Şehrin ortasına yerleştirilmiş olan ayna, robotları artık robot hayatlarıyla yansıtıyor. Ancak robotlaşmış olanlar, beyinlerindeki son görüntüye göre insan olduklarından, kendilerini bundan böyle de insan sanarak yaşamaya devam ediyorlar. Bu yüzden aynadan yansıyan görüntüler ile robotların devam ettirdikleri hayat arasında tuhaf, zaman zaman da korkunç karşıtlıklar oluşuyor. Fakat kalıplaşmış görüntülerin dışına çıkamayan robotlar bu karşıtlıklardan hiç etkilenmiyor. Örneğin aynada ansızın, masum bir gösteriye katılmış olduğu için o ülkenin kolluk kuvvetlerince gözaltına alınıp götürülmüş bir delikanlının kanlar içerisindeki yüzü gözüküyor. Götürüldüğü çeşitli yerlerde günlerce işkence gören genç, sonunda kaldırıldığı hastanede ölüyor ve dev ayna, tıpkı bir televizyon ekranı gibi, bütün bu süreci yansıtıyor.

Ama robotlar, bunu görmüyorlar. Onlar, yollarına böyle bir şey sanki hiç olmamışçasına devam ediyorlar. Çünkü hayatları sadece eski görüntülerce belirlenmiş. Örneğin, yine çoğunluğu robot sanatçıların elinden çıkma olduğu için, aslında düzmece hayatları betimleyen eserlerle dolu sergilere gidiyorlar. İşlevini çoktan yitirmiş, adeta hadım edilmiş bir sanatın ve edebiyatın tartışıldığı panelleri dinliyorlar. Bazıları yabancı ülkelerdeki toplantı, sergi ve fuarlara katılıp, ülkelerinin kültürü ve imajı üzerine konuşuyorlar – birer robot olmaları, bir delikanlının işkenceyle taksit taksit öldürülmesinin, herhangi bir iskeledeki ya da sokaktaki içki yasağı kadar bile protesto edilmediği bir ortamda kültürden bahsetmenin ancak bu kavramı aşağılamak anlamına geleceğini anlamalarını önlüyor.

Robotları robot olarak gösteren dev aynaya gelince, onun asıl görevi, bütün bu görüntüler karşısında hâlâ tepki gösterebilecek kadar insanlıklarını korumuş olanlar varsa, onların yakalanmasını kolaylaştırmak!

Yanlış Bir “Ölüm Kültürü”
Üzerine Düşünceler

Bugün perşembe. Biraz sonra, yarının yazısı için masa başına oturacağım. Konu birkaç gün önceden belli. Sanatımıza ve edebiyatımıza ilişkin bir kavram tartışması. Ama sabah gazeteleri okur okumaz o konudan vazgeçiyorum. Yine Güneydoğu’da ölüm. Bu kez tam on asker. Gencecik. Konumu değiştiriyorum. Bugün sadece “ölüm kültürü” üzerine bir şeyler yazabilirim. Hem, günlük ölümlere çoktandır aldırmayan veya aslında “ölünmeyebilecek” ölümleri sözü edilmeye değer bulmayan bir sanat ve edebiyat üzerine yazmaktan çok daha anlamlıdır – diye düşünüyorum.

Yanlış bir “ölüm kültürü”nde direnmeyi, artık yılların, dahası onyılların alışkanlığına dönüştürdük. Herhangi bir konu üzerinde uzunca, hele derinlemesine düşünmekten asla hoşlanmayan bir toplum olarak, ölüm konusunda da nicedir alışılagelmiş, alışılageldiği için de etkisini çoktan yitirmiş klişelerle baş başa yaşıyoruz. Her yeni ölümle birlikte aynı çekmeceyi açıp, aynı klişeleri kitle iletişim organlarının tamamında, ve bu arada asıl önemlisi, kendi “zihinlerimizde” –zihinlerimiz yerine az kalsın “kendi düşünce dünyamızda” diyecektim, neyse ki son anda, bunun ne kadar yanlış bir söylem olacağının farkına vardım; çünkü aslında ne “kendi”miz varız, ne de “düşünce dünyamız”!–, evet, kendi zihinlerimizde kullanmaktayız.

Bu klişelerin tümünün ortak noktası, hepsinin de gerçeklikten tümüyle kopuk olması. Kimi ölümleri ve onların sorumluluğunu üstümüzden atmak için bulduğumuz yalanlar. Bu yalanların en iğrenç yanı ise, ölenlere atfen oluşturulmuş temeller üzerine inşa edilmeleri. Zaten “ölenlere atfen” bir şeyler söylemek veya yazmak, oldum olası çok benimsenen bir yoldur; zira ölenlerin yalanlamaları veya onaylamaları diye bir durum ya da “sakınca”, söz konusu değildir.

Zira onlar, artık bir kez “ölmüşlerdir”, ve Elias Canetti’nin ünlü notlarının bir yerindeki o kısacık, fakat okuyanı kahredici deyişiyle, “Ölmüş bir insan, kendi ölmüşlüğünün dışında hiçbir şeyin kanıtı değildir...” Şimdi, “Bu da ne demek?” diye soranlar çıkabilir – isterseniz yanıtı/yanıtları, kendi “yanlış” ölüm kültürümüzde arayalım.

Sadece son bir ayda, dünkülerle birlikte, kırk altı askerimiz çarpışmalarda ölmüş. Daha doğrusu, saldırılarda. Çünkü çarpışmadan söz edebilmek için, çarpışan en az iki tarafın varlığı gerekir. Bizde çoğunlukla böyle bir durum yok. Ya içinde askerlerin bulunduğu araçlar –dünkü olayda olduğu gibi– havaya uçuruluyor ya da askerlerimiz ani baskınlarda, daha çarpışmaya fırsat bulamadan, ölüyor.

Peki neler diyoruz arkalarından? Bakın bu soru çok önemli, çünkü yalanlarımızın başladığı yer burası.

Bir: “Vatanları uğruna gözlerini kırpmadan canlarını verdiler...” Olmaz. Doğaya ve “canlı” kavramına aykırı. İnsanlar da hayvanlar da beklenmedik ölümle karşılaşma ânında “gözlerini kırparlar”, çünkü bu, onların iradesinden bağımsız bir refleks hareketidir. Peki neden yadsıyoruz bunca doğal bir gerçeği? Gözlerini kırpanlar “korkak” sayılacakları için mi?

İki: “Canlarını seve seve verdiler...” Bakın, bu da olmaz, hele ölme olasılığınızın da bulunduğu bir yerlere gönderilmiş iseniz, hiç olmaz. Ölmek, olsa olsa ve kuraldışı bazı durumlarda “yeğlenebilir” veya “göze alınabilir”, ama asla SEVİLMEZ!

Üçüncü ve en büyük yalan: “Korkmadan ölüme gittiler...” Bu klişeyi kullananlara sormak gerekir: Yanlarında mıydınız? Böyle mi dediler size? Kendi kulaklarınızla mı duydunuz? Bunun dışında, ayrıca çok cahilce bir yalan, çünkü cesaret, her zaman bir “korkuya rağmen” durumudur. Korkmanın olmadığı yerde cesaretten söz etmek, anlamsızdır.

Son öldürülen on kişi, son bir ayda öldürülen kırk altı kişi, yıllardır öldürülen on binlerce kişi – isterseniz bırakalım artık şu yalan temelinde yükselen yanlış ölüm kültürünün hamasetini de, bunca genç geçmişte neler yapılsaydı ölmemiş olurdu, bu sorunun yanıtını/yanıtlarını –ama artık hiçbir yalana sığınmadan!– arayalım!

Bütün Bunlar, Yaşandı mı Gerçekten?

Bir süredir, ressam, şair ve yazar Bedri Rahmi Eyuboğlu’nun Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları tarafından basılan Toplu Eserleri arasından “Yazılar”ı tekrar okuyorum. Toplu yazıların İnsan Kokusu başlığını taşıyan ve Bedri Rahmi’nin 1945-1952 yılları arasında kaleme aldığı yazıları içeren dördüncü cildinde, “Hasanoğlan Köy Enstitüsü’nde Birkaç Gün” adlı yazının hemen başında yazar, Hasanoğlan’a ilk kez gitmezden önce bu köyde kurulan enstitünün öyküsünü, orada çalışan kardeşlerinin ağzından naklediyor:

“İki yüz-üç yüz kişilik bir kafile. Kız-oğlan karışık köylü çocukları öğretmenleriyle birlikte Allah’ın bozkırında çadırlarını kuruyorlar. Ellerinde kuracakları yapıların projeleri var. Kazmaları, kürekleri, her çeşit malzemeleri ve nurtopu gibi yürekleri var. Aç kurt gibi çalışma iştahları da caba! Çocuklar kendi evlerini kendi elleriyle kuruyorlar. İlk yapı meydana gelir gelmez çadırlar dürülüyor, nazari derslerin ilk adımları atılıyor. Fakat yapı işleri durmuyor. Onlara daha yüzlerce çatı lazım. Bugünün çocuğunu adam etmek için ne lazımsa bunların hepsi için birer çatı kurmak lazım. Enstitülerin kendi yağlarıyla kavrulmaları, kendi rüzgârlarıyla savrulmaları lazım. Toprakları var, kendileri işleyecekler. Hayvanları var, onlara kendi elleriyle dam örecekler. Su lazım. Boruları kendileri döşüyor, sökükleri kendileri dikiyor, elbiselerini kendi elleriyle biçiyorlar...”

Peki, hepsi de köy çocukları olan öğrenciler nasıl bir eğitim görüp hangi noktalara varıyorlar bu enstitülerde? Bu sorunun yanıtını da Bedri Rahmi’den dinleyelim: “Hasanoğlan’da, Enstitülerin kuruluş günü olan 17 Nisan’ı ve bu vesileyle yapılan şenlikleri gördüm. Bunlar arasında Gogol’ün Müfettiş piyesini oynadılar. Ben hayatımda bu kadar zevkle çok az piyes seyrettim. Şenliği görmek için Ankara’dan gelen kalabalık arasında tiyatrodan eni konu anlayanlar da aynı fikirdeydiler... Şaştık kaldık. İçlerinde aktörlüğü o kadar benimsemiş çocuklar var ki! Mübarekler bundan iki-üç yıl önce harman yerinde ne kadar tabii harman savururlarsa, o kadar rahat dolaşıyor, rahat konuşuyorlar. Sanki orada doğmuşlar! Sanki köylerinde Molière ile, Shakespeare ile Nasreddin Hoca veya Yunus Emre kadar senlibenli olmuşlar gibi!”

Sabahattin Eyuboğlu, son basımı yine İş Bankası Kültür Yayınları tarafından yapılan Mavi ve Kara adlı denemelerinde, “Köy Enstitülerini Kuran Düşünce” başlıklı yazısında, kardeşi Bedri Rahmi’nin bir toplumsal mucize gibi selamladığı Köy Enstitüleri’nin düşünsel temellerinden söz ederken, enstitülerden yetişen öğretmenlerin Atatürk’ün kurduğu yeni devletin köylerdeki sözcüleri olduklarını vurgular ve şöyle der: “Yeni Türkiye sözcüsünün köyde kalabilmesi için en az imam kadar köylü olması, köyün geçimine, yaşamına karışması... köylünün kaderini paylaşması gerekiyordu. Bu sözcüyü yetiştirenler ülkücü oldukları kadar gerçekçi olmak zorundaydılar: Yoksa köyün gerçekleri üstüne bağdaş kurmuş olan imam yeni Türkiye’nin soluğunu bir üfürükle kesebilirdi. Köy Enstitüleri onun için yeni bir öğretmen tipi yaratmaya çalıştılar, içine kapanık okul ve karatahta geleneklerini kırdılar, işe dayanan bir eğitim ve öğretim yolu aradılar ve buldular. Hiçbir eğitim kurumumuz Köy Enstitüleri kadar kendi gerçeklerimizden, sosyal, ekonomik koşullarımızdan doğma, dolayısıyla onlar kadar özden, verimli ve yapıcı olmamıştır. – Din ahlakı yerine iş ve bilim ahlakını getirmek, kelimenin tam anlamıyla laik bir eğitimi gerçekleştirmek kurucuların ana ilkelerinden biriydi. Türlü ırk, inanç, dil ve geleneklerin kaynaştığı, çalıştığı Anadolu’da laiklik sadece çağdaş düşünüşe ulaşmanın değil, bir millet olarak da yaşamanın şartıydı...”

Üfürüğün gücünün uygulamada bilimsel-eleştirel düşünceyle neredeyse yarıştığı günümüz Türkiyesi’nde, artık Köy Enstitüleri’nin, Halkevleri’nin, Tercüme Bürosu’nun adı bile edilmiyor. Bir zamanlar aydınlanmanın ocağı olan bu kurumlar, yeni kuşaklara üniversitelerimizdeki eğitim fakültelerinin Türk Eğitim Tarihi derslerinde bile anlatılmıyor. O zaman da, yukarıdaki alıntılarda anlatılanları okuduğumuzda hepimize, utançların en büyüğüyle, sadece şunu sormak düşüyor: Bütün bunlar, yaşandı mı gerçekten?

Tercüme Bürosu’ndan Bugüne

Azra Erhat, 1975 yılında Yeni Ufuklar dergisinde yayımlanan “Tercüme Bürosu” başlıklı yazısına şöyle başlar: “Ömrümde geçirdiğim en büyük şoklardan biridir: 1939 sonbaharında Birinci Neşriyat Kongresi toplanmış, 1940’ın başlarında da Maarif Vekâleti’nce tercüme ettirilecek Klasikler Listesi çıkmıştı. İşte bu liste elime geçince, çarpıldım, göklere, yıldızlara merdiven dayanmış da biz o merdivenden yukarı tırmanacağız gibime geldi.”

Erhat, Tercüme Bürosu’nun kuruluşu ve çalışmaları üzerine ayrıntılı bilgiler verdiği yazısının sonunda ise şu değerlendirmeyi yapar: “Tercüme Bürosu, Tercüme dergisi ve Klasikler çevirileri Türkiye’de bir çığır açmıştır... Bu çığır kültür ve edebiyatımıza yenilik getirmekle, dilimizi biçimlemekle kalmadı, yayın hayatımızı da bir düzene soktu, bilimde metne ve somut gerçeğe dayanılmasına yol açtı, dünya düşünü, yazını ve sanatı ile alışverişe koydu Türk aydınını ve sanatçısını. Yazara ve okura bir kitap ahlakı aşıladı. Sağladığı faydalar ve değerler sonsuzdur...Tercüme Bürosu’nun düşündükleri ve yaptıkları üstünde iyice durmamız ve çizeceğimiz yolu onların ışığında, ama zamanın gelişimini ve gereksinmelerini derinliğine tartışarak belirtmemiz gerekir...”

Maarif Vekâleti’nin, yani sonraki Millî Eğitim Bakanlığı’nın “Dünya Edebiyatından Tercümeler” dizisi, yukarıdaki alıntıda sözü edilen Tercüme Bürosu’nun eseridir. Yeni çağların kültür ve eğitim tarihinde, 1940 yılında başlatılan bu girişimin gerek kapsam, gerekse hedef ve içerik bağlamında bir eşine daha rastlayabilmek zor, hatta olanaksızdır. Tıpkı eğitimi bütün ülkeye yaymayı hedefleyen Köy Enstitüleri projesi gibi, devlet eliyle “Dünya Edebiyatından Tercümeler” yaptırılması da henüz çok genç bir cumhuriyetin düşünen aydın kuşaklarını, onlara çağların aydınlığını taşıyan kitapları sunarak yetiştirme bağlamında başlatılmış dev bir girişimdir.

Ve bu arada hiç kuşkusuz en çarpıcı nokta, 1940’ların resmî kültür ve eğitim politikasının, bütünüyle düşünen insan’a yatırım yapan bir politika olmasıdır! Üstelik bu politika, aynı zamanda bütünüyle özgün olma gibi çok önemli bir nitelik de taşır. Başka deyişle, Köy Enstitüleri modelinin doğrudan bu topraklarda yaşamakta olan insanların gereksinimleri göz önünde tutularak geliştirilmesi gibi, Devletin başkaca ülkelerde görülmedik bir kapsamda yayın ve tercüme işine el atması da, ümmet toplumundan yaşamdaki seçimlerinde kendi akıl süzgecini rehber edinecek bireylerden oluşma bir topluma geçiş sürecinin çok gerçekçi biçimde değerlendirilmesinden kaynaklanma bir eylemdir. Bu eylemin özüne dikkatle bakıldığında, temel hedefin çağa ve geleceğe bütün pencerelerini açmış, ama bunun için kendine ait bir kimliği oluşturmayı da önkoşul saymış bir toplum yaratma olduğu çok açık görülür.

1950’lerden sonra ise, bilindiği gibi, hedefler çok değişecektir. Gerek resmî politika, gerekse, artan ölçüde olmak üzere, belli bir aydın kesimi, “kendi kimliğini sağlamlaştırma” ile “yabancı örnekler doğrultusunda tümüyle başkalaşma” arasında bocalamaya başlayacak, bu arada hortlayan/hortlatılan Osmanlılık da, düşünen insan yetiştirme hedefinin yerine kapı kulları üretme çabasını geçirmeye çalışacaktır. Başta Köy Enstitüleri olmak üzere, bir zamanlarki Cumhuriyet Aydınlanması’nın yaratıcısı ve taşıyıcısı bütün kurumların sistemli biçimde ortadan kaldırılmış olmasının başkaca bir açıklaması yoktur.

Günümüz Türkiyesi’nde artık Köy Enstitüleri, Halkevleri, Tercüme Bürosu ve devlet eliyle gerçekleştirilen “Dünya Edebiyatından Tercümeler” dizisi gibi, bir ulusun kültür ve düşünce tarihinde ancak yüz ağartan sayfalar diye nitelendirilebilecek girişimler, örneğin eğitim fakültelerinde verilmekte olan Türk Eğitim Tarihi derslerinin ve başkaca ilgili derslerin izlencesinde bile yer almamaktadır.

Cumhuriyet gazetesinin, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunun 75. yıldönümünde bir zamanlarki “Dünya Edebiyatından Tercümeler” dizisinin en önemli eserlerini yeniden yayımlamaya başlayarak, Cumhuriyet’in ilk dönemlerinde gerçekleşen Türk Aydınlanması’na güçlü bir atıfta bulunması, yukarda çizilmeye çalışılan çerçeve göz önünde bulundurularak değerlendirilmelidir. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları ise başlattığı “Hasan Âli Yücel Klasikler Dizisi” ile Cumhuriyet’in kuruluş yıllarındaki Türk Aydınlanması’na bir vefa borcunu ödemektedir.

Bir güncelleme notu:

Anadolu Üniversitesi’nde yeni ders vermeye başladığım yıllarda, bir asistanın o sıralarda Eskişehir’in çevre illerindeki Devlet Kütüphanesi’nde görevli olan eşi tarafından anlatılmıştır.

Bir sabah görevine gelen hanım görevli, kütüphane binasından bahçeye iple bağlanmış kitap kolilerinin taşındığını görür. Bu taşıma işine kütüphanenin müdürü nezaret etmektedir. Hanım görevli yaklaştığında, hayretler içerisinde kalır. Bahçeye taşınmakta olan kolilerde, 1940 yılında o zamanki Maarif Vekâleti bünyesinde kurulan Tercüme Bürosu tarafından çevirtilip yayımlanan “klasikler” bulunmaktadır. Hanım görevli, müdüre bu kitapların neden bahçeye çıkartıldığını sorduğunda, şu karşılığı alır: “Yeni kitaplar geliyor, raflarda yer kalmadı, o yüzden bu eski püskü kitapları attırıyorum!”

Görevlinin, “O zaman bunları ben alabilir miyim?” sorusuna da, “Elbette! Bir an önce hepsini al götür, ortadan kalksın!” diye cevap verilir.

Miletoslu ya da Troyalı Olabilmek

Her cumartesi gazeteyle birlikte verilen Cumhuriyet Bilim ve Teknoloji, resmen tiryakisi olduğum ve okunmadık yerini bırakmadığım ender dergilerden biri. “Zümrütten Akisler” köşe başlığıyla her hafta Prof.Dr. A.M. Celal Şengör’ün imzasıyla çıkan yazılar ise bana göre hem ülkemize, hem de dünyaya açılan en değerli pencereler niteliğinde. (Değerli pencere: Eğer bir pencere ondan bakmak için her yaklaştığınızda sizi kendi pencerelerinizi açmaya zorluyorsa, bilin ki o, değerli bir penceredir!)

Prof. Şengör’ün geçen haftaki yazısının başlığı şöyleydi: “Miletos Keçilere Kaldı! Ya Türkiye?” Prof. Şengör, bu yazısında Ege’deki antik Miletos kentinin müze ve binalarının ziyarete kapandığına, kentin artık bir keçi ağılına dönmüş olduğuna ilişkin ve 30 Mayıs tarihli Milliyet’te çıkan haberi çıkış noktası alarak, kültüre bakışımıza ve vardığımız noktalara ilişkin gerçekten çok düşündürücü saptamalarda bulunmuş.

Değerli bilimadamımız, önce Miletos’un neresi olduğuna ilişkin bilgi verirken, şöyle diyor: “Miletos neresidir, bilir misiniz, sevgili okuyucularım? Eğer yetmişli yıllardan sonra bir Türk okulunda okuduysanız bu soruya olumlu cevap verme şansınız sıfıra yakındır. Zira bir sürü zırvalığın öğretildiği tarih ve coğrafya derslerinizde Miletos’ tan bahsedilmemiştir. Onu ders kitaplarınızda da bulamazsınız. Bilkent’ten bir öğretim üyesi Miletos’u Milas olarak çevirmişti İngilizceye. Ağlar mısınız, güler misiniz?”

Prof. Şengör, Miletos’un yalnız Anadolu uygarlığı açısından değil, fakat tüm insanlığa ortak bir uygarlık açısından taşıdığı önem konusunda da şu bilgileri veriyor: “Halbuki Miletos, bilime dayalı insan uygarlığının doğduğu yerdir. Orada iki bin beş yüz yıl önce yaşayan insanlar dinî dogmaları bir kenara atıp kendi gözlem ve akıllarıyla bugün bildiğimiz anlamıyla bilimsel düşünceyi kurmuşlardır...”

Miletos, Antik Çağ Yunan felsefesinin doğum kentidir. Çünkü Miletoslu Thales, bundan iki bin beş yüz yıl önce o kentte, bugün felsefeyi başlattığı kabul edilen ünlü sorusunu sormuştur: “Evrenin ilk maddesi nedir?” İnsanlar, Thales’ten önce de yüzyıllardır o evrende yaşamaktaydılar, daha doğrusu yaşayıp gitmekteydiler. Ama Thales, sadece yaşamakla yetinmeyip, Prof.Dr. Nermi Uygur’un deyişiyle, felsefenin kurucu sorusu “Nedir?”i insanlığa yöneltmiş, böylece de felsefe düzlemindeki eleştirel sorgulamanın temellerini atmıştır. Bu türden bir felsefe sorgulamasının başlamasıyla birlikte, o zamanlar yanıtlarını henüz bilimde bulamayan pek çok soru da birer felsefe sorusu olarak ortaya çıkmıştır. Ancak değinilen aşamada felsefe sorgulaması, aynı zamanda bilimsel düşünceye dayalı insan uygarlığıyla da eşanlamlı olmaktadır, çünkü felsefenin başlattığı eleştirel düşünce olmaksızın bilimin doğup gelişebileceği düşünülemez. Selahattin Hilav, aynı gerçeği “Yüz Soruda Felsefe” adlı eserinde şöyle dile getirir: “Bilimler de kendi araştırma alanlarında doğruluklara ulaşma amacını güderler. Demek ki amaç bakımından felsefe ile bilimler arasında fark yoktur. Nitekim, bilimlerin bağımsızlaşıp kendi başlarına ortaya çıkmalarına kadar felsefe, en geniş anlamıyla “akla dayanan bilgi” olarak anlaşılmıştı ve bütün bilimleri kapsıyordu...” Bu nedenle, Prof. Şengör’ün, “(Bugün) kendinizi onun bunun kulu olarak değil de hür insanlar olarak mı hissediyorsunuz? Bu, Miletosluların eleştirel düşünce geleneğinin bir sonucudur. – Miletos, kısaca, insanın ilk kez gerçekten insan olduğu yerdir...” söylemi, insan uygarlığının en güçlü temellerinden birini çok açık dile getirmektedir.

Prof. Şengör’ün ders kitaplarında bulunmadığını belirttiği Miletos, yine onun deyimiyle, işte bu kutsal kenttir ve bu kent, Anadolu topraklarındadır. Bugün okullarda öğrenciye verilen tarih kitaplarında, örneğin bir zamanlar Orta Asya’da kurulmuş tüm hanlıklar Türk tarihinin bir parçasıdır; buna karşılık, sadece Miletos değil, fakat Bergama, Efes, Troya, Homeros, İlyada... Anadolu tarihinin ve kültürünün bilinmeye değer öğeleri değildir.

Peki, neden? Ve, nasıl?

Bu sorulara verilecek doğru yanıtlar, bugün kendi kültür tarihimize nasıl baktığımız ve bu bakış açısı sonucunda kendi kültürel kimliğimiz konusunda nasıl bir anlayışa vardığımız gibi son derece önemli noktaları da aydınlatabilecektir.

Aslında bu bağlamdaki tüm soruların indirgenebileceği, hepsi için ortak payda niteliğini taşıyan bir temel soru vardır; en geç ellili yıllardan başlayarak günümüze kadar uzanan süreçte devamlı tökezleyişimizin nedeni, bu temel soruyu giderek hasıraltı edişimizden, tümüyle yanlış bir düşünceyle, artık aşılmış saymamızdan ve –önemli bir bölümüyle– kısır iktidar hesapları uğruna yanlış kulvarlara yöneltmemizden başka bir şey değildir.

O temel soru, şudur: Mustafa Kemal Atatürk, 1923 yılında kurduğu Cumhuriyet’le neyi amaçlamıştır? Bu soruyu, sadece, “Cumhuriyet, o dönemde artık çağdaş ve yaygın devlet biçimi olduğundan,” diye yanıtlayıp bununla yetinmek, gafletlerin en büyüğüdür. Günümüzde, sayıları çok azalmış da olsa, Batı’da monarşiler hâlâ vardır ve bazı devletlerin monarşiyi sürdürmeleri, o devletlerin Batı ölçüleri anlamındaki uygarlaşmalarını asla engellememiştir. Çünkü Batı, özellikle de Avrupa, XVIII. yüzyıldaki Aydınlanma Hareketi ile birlikte laiklik yönünde son adımı da atmış, inanç ile akılcılığı ödünsüz biçimde birbirinden ayırmış, inancı artık akılcılığın egemen olması gereken alanlardan tümüyle dışlarken, akılcılığın da artık bireylerin çok özel alanı sayılan inanç alanına el uzatmasını engellemiştir.

Bugün ülkemizde ellili yıllardan bu yana giderek artan bir kavram kargaşası atmosferinde –bilinçli olarak– tartışma konusu yapılan ve kimi çevrelerce sürekli gündemde tutulan laiklik, işte ancak bu temel üzerinde, yani inanç ile akılcılığın birbirinden dikkatle ayrılması temelinde yükselip kök salabilecek bir yapıdır. Öyle ki, bugün Batı’nın –tamamen Türkiye’deki gericiler yüzünden– ülkemize layık gördüğü “ılımlı İslam” nitelendirmesi herhangi bir Batı ülkesi için “ılımlı Hıristiyan” tarzında dile getirilse, bu o ülkede ancak şaşkınlık ve öfke uyandırabilir; çünkü o ülkelerde Hıristiyanlık ne ılımlıdır, ne de serttir; sadece akıl gereği artık nasıl olması gerekiyorsa öyledir, ya da nerede olması gerekiyorsa oradadır.

Öte yandan bir ülke için, hele dinî inançlar söz konusu olduğunda, “ılımlı İslam” gibisinden değerlendirmelerde bulunmak, o ülkenin kültürel yapısının ve kültürel kimliğinin henüz inancın egemenliğinde ve akılcılığın gerisinde olduğunu dile getirmekten başka bir anlam taşıyamaz.

Mustafa Kemal’in kurduğu cumhuriyetin de, bu kuruluşu izleyen devrimlerinin de temelinde yatan asıl devrim, işte budur; yani tarihinin son altı yüz yılı boyunca ağırlıklı olarak bir inanç toplumu kimliğiyle yoluna devam etmiş bir toplumu akılcılığı rehber edinmiş bir topluma dönüştürme atılımıdır. Bu asıl devrim gözden kaçırıldığında ya da gizlendiğinde, cumhuriyet de, onu izlemiş olan devrimler de içleri doldurulamamış birer kalıp olarak kalır.

Mustafa Kemal Atatürk’ün 1933 yılında, Cumhuriyet Bayramı Açılış Konuşması’nda yer verdiği ve son zamanlarda, Cumhuriyet Bilim ve Teknoloji’nin ilk sayfasında sürekli alıntıladığı şu sözler, yukarıda sözünü ettiğim “asıl devrim”i en açık biçimde dile getirmektedir: “Ben, manevi miras olarak hiçbir ayet, hiçbir dogma, hiçbir donmuş ve kalıplaşmış kural bırakmıyorum. Benim manevi mirasım bilim ve akıldır... zaman süratle ilerliyor, milletlerin, toplumların, kişilerin mutluluk ve mutsuzluk anlayışları bile değişiyor. Böyle bir dünyada, asla değişmeyecek hükümler getirdiğini iddia etmek, aklın ve ilmin gelişimini inkâr etmek olur... Benim Türk milleti için yapmak istediklerim ve başarmaya çalıştıklarım ortadadır. Benden sonra beni benimsemek isteyenler, bu temel eksen üzerinde akıl ve ilmin rehberliğini kabul ederlerse, manevi mirasçılarım olurlar.”

Bir ülkenin kültürel bugününü çözümleyebilmek amacıyla kültürel geçmişine doğru eğilebilmek ve bu geçmişten bir kültür tarihi çıkarabilmek, bir inanç işi değil, fakat akılcılığın işidir, çünkü böyle bir tarih, ancak bir eleştirel-bilimsel düşünme eyleminin potasında yoğrulabilir. Dogmaların, önyargıların, kaderciliğin, akılötesi kaynaklardan geldikleri için tartışılmaları “caiz olmayan” ilkelerin tarihçilikte ve tarihe bakışta yeri yoktur.

Bizimkisi gibi, geçmişine sahip çıkma özürlü toplumlarda olumsuz örneklere neredeyse her gün yenileri ekleniyor. Cumhuriyet Bilim ve Teknoloji’nin 16 Temmuz 2005 tarihli sayısında bu kez de Sayın Orhan Bursalı’nın “Gündem” adlı köşesinde, “Çavuştepe Urartu Uygarlığına Buldozerle Katkı” başlıklı yazısında, Van’ın Çavuştepesi’nde, Urartu Kral Sarayı’nın eteklerinde, “yeni” taşocağında buldozerlerin nasıl çalıştıkları anlatılıyor. Burada sözü önce Orhan Bursalı’ya bırakıyorum:

“Yer gök taş doluyken, acaba hangi akılla, Çavuştepe’ nin etekleri ve öngörünümü mahvedilir, bilinmez. – Bilinmez mi dedim? Bilinmez olur mu? Tarihe, kendi uygarlığına bu kadar yabancı bir ülke, yöneticisi ve milletiyle az bulunur! Kendi toprakları üzerindeki dünyanın en zengin uygarlıklarına bu kadar yabancı ve bu uygarlıkları bu kadar dışlayan bir ülke az bulunur... Tabii bunun önemli nedenleri var: tarihi kendinden başlatmak. ‘Yabancı’ olandan korkmak. Düşünce ve tarihe ve dünyaya bakış olarak, dinsel ve ırkçı ideolojik koridorların dışına taşamamak. İnsanlığın kültürel zenginliğinin bir parçası olmayı kabul ve akıl edememek. Dünyanın ortak kültürel havuzundan beslenmeyi reddetme eğilimi. İnsanlık kültürünün yerine kendi dar kültürünü geçirme çabası. Ortak kültüre katkıda bulunmak ve zenginleştirmek yerine, onu yok sayma... – Tabii bence, bütün bunların kökeninde yatan neden de, ulus olarak uygarlığa, bilim, sanat, edebiyat vb. olarak katkımızın, bazı alanlarda hiç denecek kadar az, bazı alanlarda farkındalık yaratamayacak kadar dar ve bazı alanlarda da hiç mi hiç kadar olması. – İnsan yaratamadığı şeyin kıymetini bilebilir mi? Bilemeyince de ona yabancı kalır...”

Neden Miletoslu, Troyalı, Bizanslı, Efesli, Bergamalı, Hititli vb. olmadığımız ve olamayacağımız sorusuna verilebilecek hemen tüm yanıtların özü, yukarıdaki alıntıda var. Oysa Sabahattin Eyuboğlu, ta 1956 yılında yazdığı ve Mavi ve Kara adlı kitabında da yer alan “Bizim Anadolu” başlıklı denemesinde, neden yukarıdaki kimliklerin tümünü –doğal olarak– taşıdığımızı ve sahiplenmemiz gerektiğini şöyle anlatmıştı: “Bu memleket niçin bizim?.. – Bu memleket bizim olduğu için bizim, fethettiğimiz için değil... Fetheden de biziz artık, fethedilen de. Eriten biziz, eriyen de. Biz bu toprakları yoğurmuşuz, bu topraklar da bizi. Onun için en eskiden en yeniye ne varsa yurdumuzda öz malımızdır bizim. Halkımızın tarihi Anadolu’ nun tarihidir...”

Bu satırlarda dile gelen tarih görüşü, “Ne bizden değildir?” sorusuyla yola çıkan, dışlayıcı ve kısırın kısırı bir geriye bakışın değil, fakat geçmişin doğru neden-sonuç ilişkileri yörüngesine oturtulmasıyla elde edilen sentezci bir tarih anlayışının ürünüdür. Mustafa Kemal Atatürk, böyle bir tarih anlayışının savunucusu olduğu içindir ki, Türk Tarih Kurumu’nu kurmuş, bu kurumun çalışmalarıyla ülkede her alanda yayılmasını öngördüğü bilimsel anlayışın tarihe bakışa da egemen olmasını amaçlamıştır.

Gelgelelim bilimselliğin temel koşullarından olan ve düşünce alanında mutlaka egemen kılınması gereken sorgulayıcı eleştirel düşünme biçimi, özellikle Köy Enstitüleri’nin kapatılmasından günümüze kadar uzanan süreçte, Cumhuriyet’in en ağır erozyona uğrayan değerleri arasına girmiştir. Dünya Liselerarası Felsefe Olimpiyatı’na katılmak isteyen liseli gençlerin –“müdürleri” felsefeden hoşlanmadığı için!– gizli hazırlanmak zorunda kaldıkları, üniversitelerindeki felsefe bölümlerinde ağırlıklı olarak felsefi soru sormanın değil, fakat sadece felsefe tarihinin öğretildiği bir ülkenin yetişmekte olan kuşakları, daha baştan felsefeden, yani sistemli düşünce evreninden yoksun bırakılmış demektir.

Böyle bir ortamın kendi kültürel kimliğine uzanan doğru yolları bulamamasından ve felsefenin doğduğu yer sayılan bir kentin kalıntılarını keçi ağılına çevirmesinden daha doğal bir sonuç düşünülemez!

Vergilius, Augustus, Lorca
ve Antik Çağ Bilgeliği

Geçenlerde hesapladım. Dünya edebiyatının en büyüklerinden sayılan Avusturyalı Hermann Broch’un (1886-1951) başyapıtı Vergilius’un Ölümü ile ortak hayatımız, kırkıncı yılına yaklaşıyor; yani neredeyse çevirmenlik uğraşımla yaşıt...

Bu romanla yetmişli yıllarda tanışmıştım. Çevirmenlik kanalıyla edebiyata girmiş, hemen sonra yaşamımın odak noktasında hep edebiyatın olacağını anlamıştım. Başlangıcından günümüze dünya tarihinin akışına da –özellikle bu akışı felsefe bağlamında sorgulamak açısından– hep meraklı olduğumdan, genelde sanatın, özelde edebiyatın bugüne kadar neyi değiştirebildiği sorusuna takılmam da fazla gecikmemişti.

Bir şeye gerçek anlamda vurgun olmak, ama aynı zamanda da o şeyin anlamını, işlevini ve etkisini elde olmaksızın sürekli sorgulamak –işte o zaman parçalarından birinde, yoluma Vergilius’un Ölümü çıktı. Bir roman, ama o zamana kadar okuduklarımdan çok farklı. Roman olduğu için düzyazı, fakat yapısının ve kurgusunun her yanıyla “lirik şiir” kokan bir eser. Belki şöyle de tanımlanabilirdi: Neredeyse beş yüz sayfalık bir “düzyazı lirik şiir”... çeviri, otuz sekizinci yılında bitiyor. Sözüm de yerine geliyor. Çünkü bir zamanlar kendime bir sözüm vardı: “Ancak bu kitabı çevirebilirsem, kendimi çevirmen sayacağım!”

Beni vuran sahnelerden ilki: Latin dünyasının en büyük ozanı Publius Vergilius Maro (MÖ 70-19), Roma İmparatoru Augustus tarafından Yunanistan’dan tekrar İtalya’ya geri getirilmektedir. Ağır hastadır. İmparatorun filosu İtalya’nın Brundisium limanına girdiğinde, akşam olmak üzeredir. Vergilius, bir tahtırevanla ve kölelerin başları üzerinde kıyıya çıkarıldığında karanlık basmıştır. Kıyıda Vergilius, tahtırevandaki koltuğundan iki yanına bakar. Karanlıklar, yüzlerce kölenin taşıdığı meşalelerle delinmektedir. Bu köleler denizinin aydınlatılmış karanlığı, Vergilius’a şu soruyu sordurtur: “Yazdığım onca dize, neyi değiştirebildi bugüne kadar?”

Vergilius, Latin dünyasının tapılan ozanıdır. Sığırtmaç Türküleri’yle, Çiftçilik Sanatı-Georgica’sıyla ve nihayet yakılıp yıkılan Troya’dan kaçan Aeneas’ın dönüşünü konu alan başyapıtı Aeneis’le, daha yaşarken ölümsüzlüğün kıyılarına adım atmıştır. Augustus dönemine atıflarla da dolu olması bakımından aynı zamanda son derece politik bir nitelik taşıyan Aeneis çok sonra, Ortaçağ’da, Batı edebiyatının en büyük şiiri sayılacaktır. Ancak, yaşarken ulaştığı ölümsüzlük, Vergilius’un, “Yazdığım onca dize, neyi değiştirebildi bugüne kadar?” sorusunu engellemeyecektir. Bu soru ve beraberinde getirdiği tartışmalar, Vergilius’un Ölümü’nü batı edebiyatında sanatla ve edebiyatla yapılmış en görkemli, ama aynı zamanda da en acımasız hesaplaşmalardan biri kılacaktır.

Hayatının sonlarına doğru Vergilius, edebiyatın gücünden umudunu kesince, “yeniden” felsefeye dönmek üzere Yunanistan’a, Platon’un şehri Atina’ya gider. Verdiği bir başka karar da orada, Aeneis’i denizin dalgalarına bırakıp yok etmektir. Gereksizdir edebiyat; hep ölümle, zorbalıkla ve kölelikle dolu bir dünyada şiir, boşunadır! Ama bunu haber alan, dünyanın hâkimi ve Roma İmparatoru Augustus da bir karar vermiştir: Bir filoyla Yunanistan’a gidecek, orada Aeneis’i yok etmemesi için Vergilius’a yalvaracak (evet, tarihsel kaynaklar aynen böyle yazıyor!) ve onu alıp tekrar Roma’ya getirecektir. Başarılı olur. Vergilius, onunla birlikte İtalya’ya döner. Aeneis’i Augustus’a vasiyet etmiştir. Şiirleşmiş söz, kurtulmuştur.

MÖ I. yüzyılda şairi ve şiiri kurtarmak için yalvarmak üzere bir başka ülkeye giden Augustus’un dönemi ile, MS XX. yüzyılda bir sabah vakti Lorca’yı kurşuna dizmiş bir dünyayı karşılaştırmak, sanırım ilginç sonuçlar verebilir!

Kültür Tarihinden Yoksunluğun
İnanılmaz Sefaleti

Kültür tarihinden yoksun bir ortamda yaşıyoruz ve sanat yapıyoruz (ya da, “Yapmaya çalışıyoruz,” mu demeli!). Bunun doğal sonucu olarak salt biçimsel düzlemde kalan bir sanat etkinliği, toplumsal yaşamımıza yorum getiremiyor ya da eşlik edemiyor; dolayısıyla edebiyatı da kapsayan sanatımızla çoğunlukla kültür üretmek yerine, kültürsüzlük üretiyoruz. Çünkü üretken bir kültür kavramı ancak sağlam ve doğru bir kültür tarihi temeli üzerine inşa edilebilir, ve biz, yine genelde tarihi de boşladığımız, başka deyişle hiçbir geçmişimizi tarihe dönüştürmeyip yalnızca geçmiş olarak bıraktığımız için, kültürümüzün tarihini oluşturabilmekten de çok uzak kalıyoruz.

Bu noktada, bir kültür tarihi için ne kadar “veri” sağlayabildiğimizi sorgulamakta da yarar görülebilir ve bu sorgulama –yine belki– beraberinde yararlı olabilecek başka soruları da getirebilir. Örneğin, “Neye kültür diyoruz?”, kültürümüzün geçmişinde ve bugününde olup bitmiş ya da olmakta olanları “kayda geçirmek”, “önemsemek” için, bunların biraz “gürültülü” olmasını mı koşul sayıyoruz? Artık kültür anlayışı da iyiden iyiye magazinleşmeye yüz tutmuş bir toplumda, özellikle bu son sorunun öneminin günden güne artan hızla önem kazanacağından emin olduğumu söyleyebilirim.

Elbet başka sorular da düşünülebilir. Hatta, sayısız denecek kadar çok sorular. Ve, “Daha neler sorabiliriz?” diye aranırken, örneğin çok ünlü bir yazarımızın daha bu yakınlarda Türk edebiyatında bugüne kadar iki şairin yetiştiğini, bunlardan birinin Nâzım Hikmet, ötekinin de Âşık Veysel olduğunu söylemesi karşısında genelde nasıl bir tutum sergilediğimizi veya neden hiçbir tutum sergilemediğimizi de sorabiliriz. Dediğim gibi, üretilebilecek sorular çok.

Sorulardan veya soruların çokluğundan zarar geldiği görülmemiştir. Ama artık yeterince soru sorulmuyorsa, ya da sürekli yanlış sorular soruluyorsa, bunda kültür adına bir bit yeniği var demektir. Daha birkaç yıl önce sevgili Ayla Algan: “Sorusu olmayan insanlardan korkarım!” demişti – peki ya doğru dürüst sorusu olmayan toplumlar karşısında ne düşüneceğiz?

Hızla magazinleşen, magazinleştiği ölçüde de sağlam sorular sormak yerine “marka isimler”e takılmak peşinde olan bir kültürel coğrafyada kültür tarihinin önemsenmesi de beklenemez. Böyle bir durumda da her şey, bugün bizde olduğu gibi olur. Yani, yaşamanın sadece şu içinde bulunduğumuz 2010 yılında yaşamak olduğu, geleceğe yönelik bütün düşünceleri de yalnızca 2010’dan başlatıp ileri götürmenin kültürümüzün hesabını çıkartmak bağlamında yeterli olabileceği sonucuna varabiliriz. Yani, günübirlik yaşamanın her şeye yeteceğini düşünebiliriz – elbet böyle bir eyleme hâlâ düşünmek demeyi içimiz götürüyorsa!

Fakat, sevgili okurlarım, bu sözlerime bakıp da karamsar olmanıza asla gerek yok, çünkü ortada birtakım umut verici(!) gelişmeler de var. Daha geçenlerde bir gazete ekinde, ünlü bir hanımımıza –hangi alanda ünlü olduğunu unuttum şimdi, zaten sanırım bu nokta önemli de değil!– ait resimli bir haber çıktı. Bu hanımefendi, epey midye yemiş –sayısı da haberde vardı–, elinde peçeteyle çekilen resminin altına da şöyle bir not düşülmüş: “... ve sonra ağzını da böyle sildi!” İşte buyurun, gelecekte kaleme alınabilecek, “Türkiye’de Midye Yemenin Kültür Tarihi” adlı bir eser için sapasağlam bir veri! Böylesi, kanımca kendi yüzlerce yıllık dev şairler ağacını yazarlarının eliyle budayıp sadece iki dalla bırakmakta sakınca görmeyen bir topluma çok yakışır bir “kültür tarihi” olabilir!

Mustafa Kemal’den Alınan Öç

Can Dündar’ın Şubat 2004’te dördüncü basımı yapılan Köy Enstitüleri’ni yeniden karıştırıyorum. Türkiye Cumhuriyeti’nin yaşadığı tek Aydınlanma’nın başlangıçta coşku, sonlara doğru ise hüzün verici tarihi olan bu küçük kitap, bugün neden bir türlü aydınlanamadığımızı da çok iyi açıklıyor. Kitap, tanıklıklar temelinde birbirinden ibret verici sahnelerle dolu. Ama bir sahne var ki, karanlığın aydınlıktan nasıl öç alabildiğini tüm korkunçluğuyla gözler önüne seriyor.

Köy Enstitüleri’nin temel taşlarından Talip Apaydın, enstitülerin kuruluşunun 60. yıldönümünde, Hasanoğlan Yüksek Köy Enstitüsü’nün kalıntılarını ziyaret eder. Artık öğretmen okulu olarak kullanılan bu eğitim kurumunda(!) okumakta olan öğrenciler, Talip Apaydın, Hasan Âli Yücel ve İsmail Hakkı Tonguç gibi adları öğretmenlerinden duymamışlardır. Ayrıca, aynı kampusta terk edilmiş duran öteki binaların öyküsünü de bilmemektedirler.

Talip Apaydın, terk edilen binaları dolaşırken, bir zamanlar Köy Enstitüleri dergisini bastıkları matbaanın, enstitü kapatıldıktan sonra mescit yapıldığını öğrenir! Herhalde işin en ilginç ve ibret verici yanı, terk edilmiş onca mekân dururken, eski matbaanın yeni mescit yeri olarak seçilmesidir.

Kanımca bu, karanlığın aydınlıktan, bağnazlığın laiklikten, irticanın uygarlaşma sürecinden ve sonuçta Türkiye’yi, cumhuriyet kurulduktan sonra da değiştirmemekte kararlı olanların Mustafa Kemal’den aldıkları öcün en çarpıcı simgesidir.

Talip Apaydın, aynı ziyaret sırasında, inşa edildikten sonra, havadan görünümü orak ve çekice benzediği için hiç kullanılmadan terk edilen güzel sanatlar binasının prova odalarını da gezer.

Can Dündar’ın verdiği bilgilere göre, 1935 yılında, yani Türkiye Cumhuriyeti kurulduktan 12 yıl sonra, ülkenin 16 milyon kişilik nüfusundan sadece 2,5 milyon kişi okuyup yazabilmektedir; yani her 7 kişiden sadece 1 kişi okuma yazma bilmektedir. Nüfusunun yüzde sekseni köylerde yaşayan bir ülkede, yeni cumhuriyetin temel taşlarını oluşturan devrimler, henüz eğitim yoluyla 40 bin köye ulaştırılamamıştır. Çözüm arayan Mustafa Kemal, elinde eleman bulunmayan Millî Eğitim Bakanı Saffet Arıkan’a, askerliğini çavuş olarak yapmış, dolayısıyla da okuma yazma bilen gençlerin köylerde “eğitmen” olarak görevlendirilmelerini önerir.

Köy Enstitüleri’nin temeli atılmıştır.

Bu projenin başına İsmail Hakkı Tonguç getirilir. Atatürk’ün ölümünden iki yıl sonra, 1940 yılında, Millî Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel, projeyi yasal temele kavuşturur.

“Biz köylere, İstiklal mücadelesinden itibaren sosyal hayatımızda yaptığımız büyük devrimleri götürecek adam yetiştirmek isteriz. Çünkü ümmet devrinin böyle bir adamı vardır. Bu imamdır. İmam, çocuk doğduğu vakit kulağına ezan okuyarak, büyüyüp ihtiyarlayıp vefat ettiği vakit mezarının başında telkin verip bağırarak doğumdan ölümüne kadar bu cemiyetin manen hâkimidir... Biz bunun yerine devrimci düşüncenin adamını köye göndermeyi isteriz...” Bu sözlerin sahibi olan Hasan Âli Yücel, 1946 seçimlerinin ardından, bir zamanlar kendi elyazısıyla “Köy Enstitüleri’ni Cumhuriyet’in eserleri içinde en kıymetlisi ve en sevgilisi sayıyorum...” diye yazmış olan, Millî Şef İsmet İnönü tarafından yeni kabinede görevlendirilmeyecektir; çünkü İnönü, usta bir siyasetçidir, ama Mustafa Kemal’in aksine, bir devrimci değildir, Mustafa Kemal gibi kararlı bir devlet adamı ise hiç değildir; dolayısıyla, devrimlerle bağdaşamayacak itirazlara kulaklarını tıkayamaz. Kısa süre sonra Recep Peker Hükümeti, İsmail Hakkı Tonguç’u da “Millî Şef”in onayı ile görevden alacaktır. Anadolu’daki toprak ağalarının yeni kurulan Demokrat Parti içerisindeki temsilcileri, başarıya ulaşmışlardır. Köy Enstitüleri’nin 1953’te Demokrat Parti tarafından kesin kapatılmasıyla noktalanacak olan süreç başlamıştır.

Bugün çeşitli giriş sınavlarında sıfır not alan, küçümsenemeyecek sayıda genç, yalnızca bugünün değil, fakat türlü suçlamalarla acımasızca kapatılmış, neredeyse eğitim tarihimizden çıkarılmış olan Köy Enstitüleri’nin uğradığı kıyımın da doğal ürünleridir. Eğitim tarihi deyince, burada bir anıma da yer vermenin sırasıdır diye düşünüyorum. Anadolu Üniversitesi’nde çalıştığım yıllarda, bir ara aynı üniversitenin Eğitim Fakültesi’nin son sınıflarına “Dil Bilinci” başlıklı bir ders vermeye başlamıştım. Bir ara derslerde ne zaman Köy Enstitüleri’nden söz etsem, birkaç ay sonra ülkenin dört bir yanına dağılıp öğretmen olarak çalışmaya başlayacak gençlerin hayretle baktıklarını fark ettim. Sonunda bir gün dayanamayıp sordum, ve o konuşma şöyle cereyan etti:

“Köy Enstitüleri’nin ne olduğunu biliyorsunuz değil mi arkadaşlar?