Can Yayınları: 1702 Türk Edebiyatı: 500

© Semih Gümüş, 2007 © Can Sanat Yayınları Ltd. Şti., 2007 Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Oğlak Yayınları, 1996 1. basım: Can Yayınları, Ocak 2008 E-kitap 1. sürüm Ocak 2016, İstanbul Ocak 2008 tarihli 1. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına Hazırlayan: Faruk Duman

Kapak Tasarımı: Erkal Yavi Kapak Düzeni: Semih Özcan Dizgi: Gülay Yıldız Düzelti: Fulya Tükel

Kapak Resmi: Mehmet Ulusel,

ISBN 978-975-07-1634-8

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com

SEMİH GGÜMÜŞ

BAŞKALDIRI
VE ROMAN

HAYIR... İÇİN BİR ÇÖZÜMLEME DENEMESİ ELEŞTİRİ

Semih Gümüş'ün Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

FUTBOL VE BİZ / yazılar

KARA ANLATI YAZARI: VÜS’AT O. BENER / eleştiri

ELEŞTİRİNİN SİS ÇANI / eleştiri

ÖYKÜNÜN BAHÇESİ / eleştiri

YAZARIN YALNIZLIK BURCU / deneme

Semih Gümüş, 1956’da Ankara’da doğdu. Ankara Fen Lisesi ve Gazi Lisesi’nden sonra, 1981’de Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’ni bitirdi. İlk yazısı aynı yıl Yazko Edebiyat dergisinde yayınlandı. 1981-1985 yıllarında Yarın dergisinin genel yayın yönetmenliğini yaptı. 1995-2005 yıllarında Adam Öykü dergisinin genel yayın yönetmenliğini yürüttü. 2006 Aralık ayında NotosÖykü dergisini çıkardı ve şimdilerde bu derginin genel yayın yönetmenliğini yürütüyor. Kendine özgü çözümleyici bir eleştiri anlayışına sahip olan Semih Gümüş’ün 1991’de Roman Kitabı, 1994’te Kara Anlatı Yazarı, Karşılıksız Yazılar, Yazının ve Tarihin Bilinci, 1996’da Cevdet Kudret Eleştiri Ödülü’nü de alan Başkaldırı ve Roman, 1999’da Öykünün Bahçesi, 2002’de Puslu Ada, 2003’te Yazının Sarkacı Roman, 2005’te Yazarın Yalnızlık Burcu adlı kitapları yayınlandı.

Annem için...

“İntihar, bireye açık olan tek yetkin özgür eylemdir; başka her eylem şöyle ya da böyle onun topluma üyeliğini işin içine katar.”

BİR YARATICI
OKUMA SERÜVENİ

(Önsöz)

Roman nicedir kendi yazınsal kanallarının dışında bir dolaşım kanalı da bulmuş durumda. Yeni tip iletişim araçlarıyla ve hiç kuşku yok ki onların baskısı ve çekim gücüyle sokulduğu bu dolaşım alanı içinde, romanın kendisinden neler beklendiğine ilişkin arayışlar da değişti. Çoğaldı mı bu arayışların sonunda kazanılmış biçimler? Böyle olması gerekirdi aslında, ama tam tersine, azalmış da oldu. Kitle iletişim araçları roman sanatından da popüler bir kimlik edinmesini, böylece bir yığın sanatına dönüşmesini, ama bunu yaparken de popüler olmamasını, şu demek ki, gerçek roman tutkunu okurlara da büsbütün sırt çevirmemesini öneriyor. Önerisinin epeyce yankılandığını biliyoruz. Hiç de popüler değilmiş gibi durup iletişim ağını başlıca dolaşım ağı olarak seçmek, oldukça geçerli bir “yazarlık” seçimine dönüşmüş durumda değil mi?

Böylece roman sanatı kendi kimliğinden soyunmaya başlamış, gitgide içini boşaltmaya başlamış da olmuyor mu? Kendisi bir yaşam alanı oluşturup okuru bu yaşam alanını paylaşmaya çağırmak yerine, kendi dışında belirlenmiş yaşam alanlarını seçtiğinde, başka nasıl bir sonuca varılabilir ki? Okura düşünsel bir derinlik vermeyen, dolayısıyla onun önünde yazınsal bir uzam açmayan roman, metin içi katmanlarını verili, genelgeçer okuma biçimlerine açarken okuma zenginliğini de dışarlamış olacaktır. Eştürden okumalara çağrı çıkarırken, kıyıda yapılacak okumalar yok sayılacaktır. Sonunda derin yapıyı bulamayan okur romandan ister istemez uzaklaşacaktır. Nasıl’sa derin yapıyı kavramsal olarak bile tasarlamamış olan okur çoğunluğuysa, yüzey yapının oyunlarıyla esrimeye çoktan hazırdır bile.

Hayır... bir düşünce romanı olarak da okuma uğraşının önüne gelmişti. Okuma etkinliğini kışkırtan bir konumda duruyordu demek ki. Bu durumu, bir çekim merkezi olarak konumlandığı biçimde de tanımlayabiliriz.

Bu tür bir düşünce romanının, bireyin iç dünyasını ve çevresiyle çatışmalarını sorun ettiğinde, derinlik katmanlarını da kendiliğinden çoğalttığı görülür. İnsanın iç dünyası, sözgelimi, Aysel’de olduğu denli karmaşık, romanın kendince bile çözülmemiş sorunları, kapısı açılmamış odaları barındırıyorsa, romancı için de, roman için de, okur, dolayısıyla eleştirmen için de yaratıcılığın çok yoğunlaştığı bir odak oluşturur. Orada üstelik gerçekle gerçek-ötesi, düşler, düşlemler de birbirleriyle çarpışmaya, birbirlerinin yerini almaya başlamışlar mıdır? İşler enikonu güçleşmektedir işte.

Sözgelimi, başkaldırı ve intihardır bir derinlik katmanı. Aynı sorunsalın iki yüzü. Adalet Ağaoğlu Hayır...da başkaldırı ve intihar sorunsalını tartışıp derinleştirirken, roman sanatını da bu sorunsalın eşiğine yatırıyor, büyük bir yetkinlikle, bir romanın kalkıştığı başkaldırıyı bize gösteriyor. Hayır... bu yüzden bir çağrıdır da: başkaldırı çağrısı. Başkaldırıdan ve intihardan da giderek bağımsız, bir romanın nasıl başının dikleşebileceğini, kendi kimliğini savunabileceğini, üstelik bu arada kendini yenileyebileceğini gösterir. Hayır...ın yarattığı yazınsal uzam, roman sanatına büyük bir soluklanma oylumu da böylece yaratmış oluyor.

Adalet Ağaoğlu romanı özellikle Hayır... ile birlikte bir biçim ve kimlik değişimi yapıyor. Hayır..., bir arada Ruh Üşümesi ile Romantik Bir Viyana Yazı. Bizi son kertede zorlayan şu iç açıcı çağımızın ve iyimserliğimizi öldürmek için her yola başvuran şu içinde bulunduğumuz toplumun sorunlarıyla bir ödeşme, enikonu sorgulama çabasının da ürünü olan romanlar. Bu romanlara diyorum düşünce romanı diye. Adalet Ağaoğlu’ nun romancı kimliği bu son romanlarıyla sanırım biraz daha ağırlık kazanmış da oldu denebilir mi?

Böyle olmadığını düşündüğümüzde, Adalet Ağaoğlu’nun romanlarının daha çok düşünsel düzeyde değerlendirileceğini, yazınsal düzeydeki değerlendirmelerin ikincil kalacağını da düşünmek gerekir. Sonunda, yazar Adalet Ağaoğlu düşünsel düzeydeki kaygılarını yazınsal düzeyde sorgulamış, tartışmış ve kendi payına düşeni yapmıştır. Okurun vereceği karşılıktır artık beklenen.

Burada demek ki okurun (okuma etkinliğinin) bu romanların gerektirdiği okuma biçimlerine hazır olması da aranacaktır. Sözgelimi Hayır... ise söz konusu roman, başkaldırı sorunsalı çevresinde bir ön-okuma neredeyse zorunludur. Okur romanı okumadan önce böyle bir hazırlığı yapar mı? Herhalde yapmaz. İlkin, romanın tartıştığı sorunsala hazırlıklı değildir. Üstelik Hayır..., düşünsel kaygılarla dolu bir roman olduğu için, çok değişik düzeylerde okunabilme fırsatını da baştan tanımaktadır. Yazarın yaratım sürecinin bitiminde, demek ki alımlama sürecinin katkısı başlamaktadır.

Sözgelimi Hayır... için başkaldırı sorunsalı, sınırlarına ulaşılması bile pek güç olan bir yorumlama alanı yaratmaktadır. Başkaldırı ile intihar arasındaki ilişki; aydın intiharlarının bu bağlamda kazandığı anlam; düşünsel düzey ile yazınsal düzey arasındaki bağdaşma ve çatışma; bir yorumlama alanına yönelebilecek okuma düzeylerinin neler olabileceği; hangi anlamların buradan üretilebileceği gibi sorunlar, çözümleyici eleştiri için işlenmemiş bir alan anlatırlar. Bu düzeylerde yapılacak okuma ve eleştiri, romanın yaratım sürecini kaldığı yerden sürdürür. Böylece yazın yapıtının kapalı uçları açılmaya, soluk almaya başlar. Yeni anlamlar bu açık kapılardan süzülerek çıkar, bir öte-anlamlar dizgesiyle yeni bir yaratım süreci başlatır. Bu sürecin tasarlanmış –ya da verilmiş– olması da gerekmez. Her has yazın yapıtının böylesi bir yeniden yaratım sürecini kendiliğinden, demek ki zamanın iticiliğiyle yaşayabileceği söylenebilir. Zamandır gerçekten de yazın yapıtını yaşatan (ya da öldüren).

Bir eleştirmeni bazen neredeyse tüketen okuma, inceleme, çözümleme uğraşı tamamlandığında, bu kez kendini yeniden doğuran bir etkinliğe dönüşür. Eleştirmen bir okuma edimi ortaya koyduğu, dolayısıyla kendisini karşısındaki romanın önüne attığı anda, düşünsel bir değişim içinde devinmeye de başlamıştır. Bu arada bazı sarsıntılar da geçirmesi kaçınılmaz gibidir. Üstelik eleştirmen çözümlemeye koyulduğu yapıtı birkaç kez okur. (Her okumanın ötekilerden farklı yanları olduğunu söylemeye gerek var mı?) Oluşmuş düşünceler yerlerinden oynamaya, yerlerini yenilerine bırakmaya, bazen yazgılarını büsbütün ölümle birleştirmeye başlamışlardır.

Romanın anlatım biçimi, dil biçimi ve biçemi üstüne söylenecekler de aynı yazgıya koşulludurlar. İlk okumalarda kazanılmış yargılar neden sonra sarsılmaya, değişmeye başlarlar. Burada kendi okuma sürecimden de söz etmiş oluyorum. Hayır...ı okurken aynı sarsıntıları, çelişkileri, değişiklikleri yaşadım, başka türlüsüne de gönül indirmezdim doğrusu. Başka türlü bir eleştirel okuma biçimi ya da çözümleme uğraşı sanırım bana yakın durmuyor. Özellikle Kara Anlatı Yazarı, Yazının ve Tarihin Bilinci ve şimdi de Başkaldırı ve Roman da bu seçimin tanıkları olmalı.

Hayır...ın yazınsal dokusunun içine işledikçe, roman kişilerinin dünyasını çözümlemenin ve yazarın başkaldırı ve intihar sorunsalına bakış açısıyla çağımızın sorunları karşısındaki düşüncelerinin boyutlarını ve derinliğini kavramanın olanağı da artıyor. Aysel ile birlikte yıllar boyu ve pek çok okuma sırasında birlikte yaşadıkça, yazarını da daha yakından tanıyor insan. Giderek bazı yerlerde Aysel ile Adalet Ağaoğlu’nu birbirlerinden ayırmak bile güçleşiyor. Bu arada Aysel’in Hayır...daki düşüncelerinin aslında yazarının düşünceleri olduğu yanılsamasına da düşmeye başlıyoruz. Tökezlemeye de işte böylece başlamış oluruz. Bazen Aysel’in düşünceleriyle yazarının düşünceleri özdeşlenemez mi? Niçin olmasın? Yazarı kendi gerçek düşüncelerini elbette bazen anlatıya taşıyabilir. Bu noktalarda roman kişisi olarak Aysel sanki biraz daha somutlaşmış, gerçek bir kişiye dönüşmüş gibi de olmaz mı?..

Bu arada Hayır...ı okurken onda tartışılan sorunları da kendinizde tartışmaya, roman kişilerini kendinize göre konumlandırmaya başladığınızda, yazarının öngörüyle belirlediği yapıyı bozmaya, yerine koyduğunuz yeni yapı üstünde yeni ilişkiler tasarlamaya, dolayısıyla yeni bir anlatı yaratmaya başlarsınız. Bilinçli ya da bilinçsiz olarak, her etkin okurun düşeceği durumdur bu. Sınırları zorlamamak kaydıyla, bunun sakıncası olduğu söylenemez elbette. Üstelik kaçınılmazdır. Örnekse, Engin’in öğrencilik yıllarında (Ölmeye Yatmak döneminde) “sınıf düşmanı” olarak gördüğü bir zamanların faşist militanı, şimdinin akıl hastası Cemal’e karşı Hayır...daki tutumunu, ona karşı hoşgörülü, yardımcı olmak isteyen yaklaşımını her okurun aynı biçimde algılaması olası mıdır?.. Gene de anlatı metnine belli bir uzak duruşla yaklaşmak, kendi okuma biçimimizi yazarın yaratma biçiminden soyutlamak, çözümleyici bir okumanın önkoşulu gibidir.

Eleştirinin temel amacı olan, romanın (ya da yazın yapıtının) yarattığı dünya karşısına bir başka dünya çıkarma, yeni ilişkiler üstünde yükselen bir yeni metin kurma amacı da romanı soğukkanlı çözümlemekten geçiyor. Başkaldırı ve intihar üstüne Hayır...da sayfadan sayfaya sıçrayarak gelişen tartışma, bir de okuma sırasında ayrı bir biçim almaya başlar. Başkaldırı ve Roman da, aynı zamanda bu biçim alışın da bir sonucu olarak ortaya çıktı.

Hayır...ı okuma sırasında bir yandan da başkaldırı ve intihar üstüne yan okumalara kapılmış oldum; romanın düşlere ve düşleme olanaklar tanıyan anlatısıyla düşgücümü de dışavurmaya, işletmeye çalıştım. Anlatının susku içinde bıraktığı yerleri seslendirmeye, yazılmamış olanları kendi çözümleme uğraşım içinde yazmaya uğraştım; romanı verilmiş olanları yanı sıra, verilmemiş olası boyutlarıyla da canlandırıp yazmaya kalkıştım... Sanırım Başkaldırı ve Roman böyle bir süreci zorunlu da kılıyordu. Başlangıçta parça parça algılayabildiğim, okuma sürecinde adım attıkça bazı parçaları dağılan, bazılarıysa bütünlenen bir anlatının belirdiğini gördüm. Taşıdığı düşünce çokluğu ayrışıp bütünlenerek bir dizgeye dönüştükçe ve somutlandıkça Hayır... kendi eleştirel okumamın bir nesnesi olmaya başlıyordu işte...

Bütün bu okuma ve yazma süreci, Hayır...ın başkaldırı ve intihar olarak saptanabilecek olan sorunsalı üstünde yoğunlaşıyor. Bu arada çağımızın yakıcı sorunları da sorgulanmaya başlanınca, metne dönük yorumlama biçimleri, anlatım biçimi, dil biçimi ve biçemi, kurmaca özellikleri gibi romanın biçime değgin yanları gölgede mi kalmış oluyor? Hayır...ın bu sıraladığım özelliklerinin gölgede kalması olanaksızdır. Çünkü Hayır..., aynı zamanda bu özelliklerinin çok güçlü ve ağırlıklı oluşuyla da önemlidir. Bir de bu biçime değgin yanlarından okunabilir kısacası.

Bir roman biçime ve içeriğe ayrılmış iki parçadan oluşmaz elbette. Ama çözümleyici eleştiri, hemen her zaman iki yanıyla da önem taşıyan bir romanı ayrı soyutlama düzeylerinde değerlendirir ve iki düzeyi bundan sonra bir araya getirir. İki yüzü de işe yarar bir nesneyi gerektiğinde tersyüz etme işlemi gibi görülebilir burada eleştiri.

Adalet Ağaoğlu’nun en önemli romanı olarak düşündüğüm Hayır...ı okuma uğraşlarım, sonunda pek sık rastlanmayacak yoğunlukta bir okuma tutkusuna böyle yol açtı. Bir Hayır... çözümlemesinin derinliğinde denetimi yitiren okuma serüveninin başlangıcında bu tutku vardı. Hayır... popüler alanların kıyısına uğramamış, böyle bir sorunu kendi yaşam alanına sokmamış bir roman olarak, verilmiş değerlerin de tamamıyla dışında kalabilmişti.

Bir kez daha karşılıksız bir çabanın içinde yıllarca yoğrulmuş bir çalışma, yorulmanın kıyısına gelen bir sabrın sonunda ortaya çıkmış oldu. Bir kitabın bir tek satırını bile dergilerde yayımlamadan yürütülecek bir çözümleme, belki düşünülmüyor ama, eleştirmeni de tüketebilir. Onu derin yapısına daldığı yapıtın kölesi olmaktansa, ancak kendi yaratıcı gücü kurtarabilir. Yıllarca üstünde çalıştığı yapıtın karşısına bu kez kendini anlatan bir başka yapıt, anlatının dünyasının karşısına düşüncenin yaratıcılıkla bulduğu bir başka dünya koyabilmişse, eleştirinin tamamlanacağı da kuşkusuzdur. Eleştiriyi besleyen kan, kimilerinin sandığı gibi ona biçimsel görevler değil, yazı’nın eleştiride de vazgeçmediği yaratıcı güçtür.

Başkaldırı ve Roman’da Hayır... belli bir eleştiri anlayışı içinde alındı. Verilmiş eleştiri anlayışları, yöntemleri olduğunu sanmıyorum burada etkin durumda olanın. Bir roman olarak Hayır...ı okuma biçimleri arasında verilmiş anlayışlar ve yöntemler de belirleyicidir kuşkusuz. Her birine göre ayrı bir okuma biçimi, dolayısıyla birbirinden ayrı çıkış noktaları, seçilmiş düzlemler, bakış açıları, öncelikler sıralaması sayılabilir. Sonuçlar? Varılacak sonuçların da birbirinden ayrı olması hem doğaldır, hem de kaçınılmaz...

Bu okuma yoğunluğu içinde elbette kendi sınırlarını da bilmek gerekir. Susan Sontag’ın “yorum bilgiçliği” olarak kınadığı duruma düşmemek gerekir kısacası... Gelin görün ki, yazın yapıtının derin yapısına yapılmış tutkulu yolculuklar bazen yorumun sınırlarının aşılmasına yol açabilir. Anlatının ardındaki anlamları irdelemeye, bulmaya çalışırken, aslında olmayan anlamların yakıştırıldığı da az değildir. Bu tutum kaçınılmaz biçimde anlam tapıncına ve kargaşasına götürür. Gene de bir yapıt ne denli kapalı, çetin bir anlam dokusuna sahipse, eleştirmenin anlama ve anlamlandırma eyleminin önünde de o denli çok boyut kazanacaktır. Yeniden yaratım sürecinin bu çekiciliği, eleştirinin nesnesi olan yapıtın varlığının hiçleşemeyeceğini de unutturmamalıdır demek ki.

Eleştiri günümüzde bir yaratıcı okuma biçiminde kendini dışavurabilir. Yoksa nesnesi karşısında etkinliğinden söz edilemez. Yazın yapıtının biçim ve anlam dokusunun sıkı örgüleri arasında dolaşır, onların nasıl yaratıldıklarını bulmaya çalışırken, böyle bir yaratıcı okuma serüveni yaşayacaktır. Yazınsal bir etkinliktir yaşadığı. Değil mi ki yapıtla birlikte yaşamanın ürünü olacaktır, anlık bir etkinlik ya da yaşantı olarak alınamaz böyle bir eleştiri.

Eleştiriyi artık olmuş-olmamış, doğru-yanlış, iyi-kötü dolayında almak olanaksız görünüyor. Kendi payına düşeni yaratıcı bir düşünsel etkinlik düzeyinde göstermiyorsa, yapıtın gerisine düşecek, ona bir yaratıcı özne olarak yaklaşamayacaktır – demek ki yapıtı da kendi nesnesine dönüştüremeyecektir. Yeniden yaratım süreci tastamam bu kavrayışın sonucu değil midir?

Hayır...da Layana’nın dünyasını yaratıcı olmayan bir okuma biçimiyle kavramak neredeyse olanaksızdır. Layana’nın dünyasını bütün bütüne anlamak içinse, yalnızca romanın Layana ile ilgili bölümlerini okumak yetmez. Yenins, Aysel, başkaldırı ve intihar sorunsalı bir de Layana bağlamında okunmalıdır. Bir okumada belki kendini ele vermeyen bu anlamı kavramak için, Hayır...ın daha derinlerine sokulmak gerekecektir. Eleştirmen demek ki romanın dünyasını yaratıcısıyla aynı düzeyde buluşarak kavramak zorundadır. Üstelik yazarın ister istemez yaratmış olacağı koşullanmalardan arınmakla da yükümlüdür.

Sonunda şuna geliyoruz sanıyorum: Roman yazarı ne kadar yaratıcısıysa eleştirmenin de o kadar yaratıcı, ne kadar zanaatçıysa o kadar zanaatçı olması gereken bir edebiyatın geçerliliğinden vazgeçilemez. Yoksa eleştiri romanın çıktığı basamağa hiçbir zaman ulaşamayacak, eskimeye yüz tutmuş yazgısını değiştiremeyecektir.

Üstelik eleştirinin etkisizliği romanın da ayrıcalıklı konumundan uzaklaşmasına, değerinin daha çabuk yıpranmasına, eskimesine, dolayısıyla onun da gitgide etkisizleşmesine yol açmayacak mıdır?

Bütün bu çekincelere özenle yaklaşan bir eleştiri içinse, elbette “her sanat yapıtı, yalnızca aktarılan bir şey değil, aynı zamanda anlatılamaz olanın belli bir yolda ele alınışı olarak anlaşılmalıdır.” (Susan Sontag) Hayır...ın ardında yıllarca yürümemin nedeni de, kendime özgü bir yol ve yordam içinde, onun anlatamadıklarını da anlama çabası değil miydi?

Eleştiri aynı zamanda yazın yapıtını bir de bu yakada, kendi yordamı içinde anlama, anlamlandırma, yeniden yaratma ve bunlara bağlı bir dil ve örül okuma dizgesi kurmak değil midir?..

HAYIR...IN BAŞKALDIRISI

“İntiharları, burada oluşları’na ilişkin.” – Jean-Paul Sartre

İNTİHARIN ÇAPRAŞIK İZİNDE

Başkaldıran insanın bütüncül bir düşünsel kişiliği olduğunu söylüyor Albert Camus. Adalet Ağaoğlu’nun Hayır... romanı için bir anahtar yerine geçebilir Camus’nün bu düşüncesi. Başkaldırı ve intihar üstüne geniş bir çevrene açılan bir ön-okuma gerektiren Hayır... en çok Camus’nün yanında görünür.

Adalet Ağaoğlu’ndan da çok, Aysel Dereli içli dışlıdır Camus ile. “Onaylamadığın bir hayatı değiştirmek, sonsuza dek buna çalışmak mı?” diye sorar Aysel Dereli; aynı sırada yanıtını da vererek:

“Ama bu... bu Sisyphus / Prometheus öğretisi... Tanrılara inanılan bir zamanın öğretisi... Yineletmeyi dayatan, yinelemelerde bir yücelik bulan bu inanış... Bizi birörnek sürüngenler haline getiren bir zamana karşı gerçek, sahici bir başkaldırıyı önleyen bu inanış değil mi?” (s. 52)*

Camus, insanın varoluşunu sorgulamakla geçen ömrü boyunca, tanrıtanımazlık katında, ne isteyerek ölmeyi seçti, ne tükenmez bir umutla yaşamayı. Uyumsuz İnsan’a ulaştı – mutlak insanal öze.

Adalet Ağaoğlu Camus ile çok sıcak bir ilişki kuruyor. Hayır...ın düşünsel boyutları ile Camus’nün düşünceleri arasında önsel bir akrabalık öngörüyor, ama yalnızca ondan yola çıkmıyor. Camus’ye göre mutluluk, karşılıksız bir sevginin sonucudur: Dünya, dolayısıyla yaşam, bir şey beklemeksizin sevilmelidir. Aysel içinse, böyle bir mutluluk anlayışını paylaşmak neredeyse olanaksızdı. Şu var ki, Camus de bu “mutluluk” düşüncesini Sisyphos Söyleni’nden sekiz yıl sonra dile getiriyor. Adalet Ağaoğlu Hayır...da Sisyphos Söyleni’ ne yakın durur oysa. Kötümserliğiyle de yer yer özdeşleşerek, ama daha çok da intiharı herhangi bir davranış biçimi olarak değil de, bir yaşam biçimi, davranış sorunsalı düzeyinde alışıyla...

— Aysel Dereli intiharı bir başkaldırı biçimi olarak görüyor besbelli, ama Adalet Ağaoğlu değil!

Adalet Ağaoğlu, Aysel Dereli değil...

Hayır...ı anlamak, her bakımdan yetkin bir romanın örgenlerini, gerekirse birbirlerinden soyutlayarak ayrıştırmak çoğul okumanın olanaklarından yararlanmakla, giysilerinden soyarak, eleştirel bir çözümlemeyle okumakla olasıdır.

Bir intihar romanıyla karşı karşıya değiliz. Hayır... bütünüyle intihar sorunsalının gölgesinde – Layana ve Üner’in somut intiharlarının yetersizliğinde ya da Aysel’in intiharı varsayımı üstüne Yazar dostunun kurduğu düşlemlerin anaforunda dolanarak ya da “Aydın İntiharları ve Geleceğin Başkaldırısı” incelemesinin satır aralarında yorularak okunabilir mi? Hayır...da intihar, davranışsal ve saltık bir olgu değildir. Belki şöyle saptanabilir bu sonuç: Hayır... bir “düşünce romanı”. (Bir tanım getirmekten çok, bir ayraç açılabilir böylece.)

Aysel Dereli, başkaldırı ve intihar düzleminde farklı yönsemeler bulunduğunun farkındadır; “Aydın İntiharları ve Geleceğin Başkaldırısı” incelemesinde açığa vurmuştur bunları:

“...intihar nedenleri, –kuşkusuz burada incelediğimiz anlamda, düşünsel bir faaliyet olarak intiharın nedenleri– büyük çeşitlilikler gösterir. Aydınların somut koşullarından türemiş dizgelere temellenen, hem de bu dizgelerle çatışan, onları değiştiren, biri ötekine aşkın süreklilikte bir çeşitliliktir bu. Fakat çeşitlilik bununla da sınırlı kalmaz. Aynı zamanda da hayat ve ölümle birer insan ‘tek’i olarak hesaplaşan aydın sayısınca çeşitlenir.” (s. 106)

“Bireysel bir davranış olarak intihar”ı değil, “düşünsel bir faaliyet olarak intihar”ı önemsiyor Hayır...: Nice aydını edimli düşünce içinde tüketen de bu değil midir? İntihar zaten, “yeni bir dil kurmaktan başka nedir ki?” (s. 106)

— İntihar: bir başkaldırı dili.

Bu dilin sarsıcılığını kendi varoluşunun anlatım biçimi olarak, Sartre’ca, burada oluş’unun belgisi olarak kavrayıp yaşamını intihara dönüştürenlerin, başkaldırıyı kendi canıyla ödeyenlerin dünyasına sokulalım şimdi...

Bir Uyumsuz İnsan: Vladimir Vladimiroviç Mayakovski. Fırtınalı gel-gitlere bıraktığı şiiri gibiydi yaşamı da. Bir devrimci olarak var olmak ile hiçliğin sınırlarında çarpan yüreği iki kıyıya da takılmadı, ama nasıl kanattı yüreğini? Belli ki süreğen bir iç kanamayla yaşamıştı. Ateşler yutan bir bedende, çaresiz bir ruh. Yeryüzünü sarsan bir altüst oluştan sonra bile hâlâ yatışmamış bir kişilik, çözülememiş bir varoluş trajiği. Gerçek bir halkçı oluşu yüzünden mi uzlaşmamıştı yaşananlarla? Gene de ölürken yanı başına bıraktığı mektupta, “Bağışlayın beni,” diyordu. “Biliyorum intihar bir çözüm yolu değil – biliyorum ve kimseye salık vermiyorum. Ama benim yapacak başka bir şeyim yoktu. (...) Ödeştim yaşamla. Bütün olup bitenleri, acıları, mutsuzlukları ve karşılıklı hataları tartışmakta bir fayda yok.” Onun kılıcını kınından sıyırdığını daha önce de görenler olmuştu ve –resmi tarih ne derse desin– uyuşamamıştı devrimle.

Aşkın küçük sandalı

hayatın akıntısında parçalandı

diyordu son dizelerinde.

Bir doğa-ötesi aşka kapılan Aysel-Yenins çifti anımsanabilir burada: Yenins de, hem alttan, hem üstten su alan sandallarını değiştirmeyi önerir Aysel’e. Değiştireceklerdir, sisi yarıp gitmenin tek yoludur bu.

Mayakovski de, “Öz kardeşlerim. Suç ortaklarım.” diyerek batıracaktı sandalını ve “yakut parıltılı gömü” sü1 suda hâlâ ışıyıp duruyor işte...

Neruda, “İhtilal Rusya’sında Mayakovski’yi çekemeyenler onu intihara sürüklediler,” diyordu.2 Oysa Mayakovski intiharı onaylamıyordu. Yesenin için de,

bu hayatta ölmek

kolay iş,

yeni bir hayata başlamak

güç olan

demişti.

Yesenin, bugüne karşı gelecek adına bir başkaldırı olarak intiharı sorgulamaya kalkışmadan, usulca kıymıştı canına. Yaşamın hoyratlığına karşı koyamamış, çekilmiş gitmişti kısacası. “Sızlanmadan, kendini kimseye acındırmadan, gürültüyle çarpmadan, yavaşça kapadı kapıyı, elinden kanlar aka aka. Yesenin’in şiirsel ve insanca imgesi, bu jestiyle unutulmaz bir veda ışığı içinden fışkırır olmuştur.”3

Yaşadığı dünyayla uyumlu bir ilişki kuramamıştı Sergey Aleksandroviç Yesenin.

Gittim işte gidilecek yerlere

Yararı ne yaşama katlanmanın?4

diye konuşturur onu Ahmet Oktay. Yesenin, bu trajik yazgısıyla, dayanılmaz bir acı bıraktı kendinden sonra gelenlere. Aykırı kimliğiyle avunulabilir belki. Kendi istemiyle tensel hiçliği seçtiği için onu kınamak, ancak Yesenin’in katlanamadığı dünyayı umursamayanlara özgü olabilir. Onun gencecik, korunmasız bedenini yok eden yıllara (1925’e doğru) da katlanılabilir belki. Ancak Yesenin lirik bir yaşantının yumuşaklığını arıyordu, zamansız yaşamaya yazgılıydı bu yüzden; bizim yaşanılır gördüğümüz koşulları kendi canını bedel vererek aşmayı seçti.

Güçlü olmak Yesenin’e düşmemişti belki de – tarih böyle kurgulanmış olamaz mıydı? Büyük kahramanlıkların ertesinden gelen yıkımlar da bütün ağırlığıyla çökmüş olmalıydı üstüne; onu sarsmış, yaralamış olmalıydı... Aslında, bireysel yazgısını kendi istemiyle gerçekleştiren aykırı kahramanlara karşı doğru tutum, Yesenin’dir: “Savunusuz, uçuruma yuvarlan(an)”ların bildirisini incelikle okumaktır onun anlamı...

Attila Jozsef: alnının genişliğinde ormanların uğultusu: büyük Macar şairi. Acılar içindeyken gerçekleştirir sonunu. Eugéne Guillevic, “Yaşantısının her yılı tek bir sözcükle belirlenebilir: sefalet,” diyor onu anlatmak için, “yoksuluk, açlık, yalnızlık, bırakılma, intihar – ama şunları da eklemek gerek: iyilik, alay, taşkınlık, isyan, gülme, evet gülme ve bu yaşantıyı kendisi ve başkaları için değiştirme iradesi, devrimci irade. (...) otuz iki yaşında... Horty’nin Macaristan’da sürdürdüğü insanlık dışı rejimin bir kurbanı olarak öldü.”5

Ne yüreği dayandı acılarına, ne aklı acımasız dünyaya. En çok çektiği günlerde, şöyle anlatıyordu durumunu:

Bende barınıyor acı

Ama dışında onun kökleri.

Yaşama karşı ilenme değildir Attila Jozsef’inki; tersine, sorgulayan, saptayan bir tavrı olduğu seçilebilir. Üstüne faşizmin karanlığı çöktü. Yoksunluklar, kovuşturmalar, terör, ilk sevgilisi Martha Vago’dan ayrılışı ve hiç kimsenin bilemeyeceği başka iç sarsıntıları... Yaralanır ruhu; şizofreni, parçalanmış benlik, ama iyileştirilemez. Yenik düşmüştür işte... “Zamanın kalbine” uğurlandı. Üstelik onun da bir Yenins’i –Flora’sı– vardı, gözyaşlarını esirgemeyen.

Hep yaşamın tanığı ölüm

seçilmiş olsa da

diyor Ahmet Oktay. Bir tanıklık: başkaldırı olarak intihar olmalı. Yoksa sevdiklerinden uzakta, yalnızlıklar içinde, o küçük istasyondaki marşandiz katarının önüne atılmak değildir yalnızca. Bir tarih düşmek! Yaşamı griye boyamak...

Mayakovski ve Yesenin nasıl iki ayrı yönsemiyse intiharı sorgulama düzlemimizin, Pavese de bir başka yönsemini belirler. Pavese gibi intiharı uzun yıllar boyu neredeyse tutkuyla kuran, kurgulayan, varlığını intihar düşüncesinde gerçekleştiren, intiharı kişi’leştiren –ona kişilik kazandıran– bir başkasına kolay rastlanamaz. Yaşayan bir intihar gizilgücü’dür o.

Aysel, “Uzun bir uyku, genelde uyanışı en uç noktaya sıçratabilmektedir,” (s. 23) diyor. Pavese bu en uç noktaya, onyıllar süren bir uzun oluşma süreci sonunda gelmiştir. Daha 10 Nisan 1936’da, “Ne zaman bir güçlükle ya da acıyla karşılaşsam, hep intiharı düşünmeye yargılı olduğumu biliyorum. Beni korkutan da bu: temel ilkem intihar, gerçekleştirmediğim, hiçbir zaman gerçekleştiremeyeceğim, ama düşüncesi duyarlığımı okşayan intihar,” diyebilecek kertede hazırdı – oysa 26 Ağustos 1950’de kıydı canına! 1936’da, “nasıl yaşayacağını bilemeyen, kişiliği gelişmemiş, kendini bir şey sanan, intihar düşüncesinden bir şeyler uman, ama bunu gerçekleştiremeyen bir adam”, “bir sersem” olarak niteliyordu kendini; oysa 1950’de kırık ve umutsuz bir aydın olarak seçer intiharı.

Yaşama Uğraşı6 adıyla toplanan günlükleri (1952), Pavese’nin sıradan bir insan olmadığını anlatır. O, “hiçbir zaman dünyayı umursamadan hayatın tadını çıkarabilen rahat bir insan olamadı.” Giderek umursamazları “yürekliler” olarak gördü! Gelin görün ki, “Gerçekleştiremediğim, hiçbir zaman gerçekleştiremeyeceğim, ama düşüncesi duyarlığımı okşayan intihar,” diye, tutkuyla yazıyordu gene de.

Pavese için intihar yaşamla oynanan bir oyun muydu? Yaşam sevgisinin dışsallaşan yüzüydü belki. Umutsuzluğun, kırıklığın sızısıyla, bir dikkatsizlik sonucu da gelebilir intihar insanın başına! Pavese’nin ruhunda yaşamla düello aşkının kıpısı vardı besbelli. “Hem sonra intihar, ilginç yontudur (yüceliktir),” diyordu, “ama bizimle ilgisi olmayan o masalsı yiğitlik davranışlarından, destanlardaki gibi Alınyazısı karşısında insanın yüceliğini gösteren eylemlerden biri gibidir.” Alçakgönüllüğü Pavese’nin... İntihar düşüncesinden kurtuluşun yolu intihardan geçer onda!

Hayır...a göre de intihar aydının kimlik kazanma eylemidir. Aysel, ülkesinde sonsuz özgürlüğü, demek ki intiharı seçme oranının düşük oluşunu, bilinç aşamasının düşük oluşuyla ölçer: “Yarını şimdide yaşayanların, şimdiyi yarının ışığında görebilenlerin sayısı arttıkça, yani varoluşun sorgulama alanları genişledikçe, gelecek zamanın aydınının daha çok sayıda kendini öldürebileceği varsayımım neredeyse kesinlik kazanıyor.” (s. 22) Varoluşu bu düzlemde sorgulamaya kalkışmak, çizgi dışına düşmektir elbette, aykırılığa erişmek. Adalet Ağaoğlu bu aykırılığın bugünü ve geleceği kurtaracağına inanıyor, Aysel’i burada konumlandırıyor.

Pavese intihar inancını bu kertede bir kavram olarak almayı da umursamamıştı. Kuşkusuz üstünde çok düşündü, sorguladı, tartıştı kendisiyle, ama o intiharı her şeyden önce yaşamının onsuz olamadığı bir parçasına dönüştürdü; yazmak, okumak gibi gündelik bir yaşantıydı intihar. Acıların, korkuların, umutsuzlukların, nefretin, iç hesaplaşmanın tükettiği bir beyne, son istençli müdahaleydi onunkisi. Stoacılıktı. Kendi ahlakını koruyarak doğru dürüst yaşamak, doğal sonunu isteyerek kabullenmek, yaklaştırmak daha doğrusu... “Stoacılık intihardır,” diyordu Pavese, kendini öldürmeden üç gün önce...

Hayır...ın başkaldırı sorunsalı karşısında Pavese ön sıralarda yer almaz. İlkin, Stoacılık başkaldırı değildir; doğaya, buyurgan Tanrı’ya uygun davranmak: katlanma, sabır, ölçülülük, bilgece düşünüş, kendine yeterlik, karşı konulmaz olana inanç...

Ne Aysel’in, ne yaratıcısının uzlaşabileceği bir düşünme biçimi...

“Hiç bu kadar acı çekmiş miydim?’ diye soruyor Pavese. “Evet, o zaman çektiğim acının nedeni ölüm korkusuydu. Şimdi onu yitirmekten korkuyorum. Her zaman insana acı çektiren bir şey vardır. Boyun eğ buna. Stoacılık, budur önemli olan.” Sonunda Stoacıların izini sürdü ve kavuştu onlara; çatışmalar içindeyken, kendi doğal yasalarını yaratmış oldular böylece.

Pavese yaşamının en önemli yıllarını bu çatışmalar içinde geçirdi. Dışavurulabilecek fırtınalar yaratmadı ve sonra gelenlere acı veren dirginlik ve hüznünü soyunup gitti. Bu yumuşak duyarlığına karşın, son yanıtı bir tavır alışa dönüştü. Mutsuzluğa boyun eğmek için doğmuştu, mutluluğunu mutsuzluğunu yaşayarak bulmak, yenik düşmenin tadına varmak için... “48-49’daki mutluluğumun hesabı görüldü,” diyordu. “Bu soylu mutluluğun gerisinde şu vardı: güçsüzlüğüm ve hiçbir şeye bağlanmayışım. Şimdi, kendime göre, girdabın içine girdim: güçsüzlüğümü seyrediyor, onu iliklerimde hissediyorum, beni ezen siyasal sorumluluğu yükleniyorum. Bunun bir tek çözümü var: İntihar.” (27 Mayıs 1950)

Ölümünden üç ay önce. Artık karar vermiş; intiharına “siyasal” bir anlam da kazandırmıştır üstelik.

Pavese, Mayakovski değildi. Onu Attila Jozsef ile yan yana düşünmek sanki daha anlamlıdır. İntiharı bir başkaldırı sorunsalı olarak gördüğü söylenemez; günlüğü de bir başkaldırı söylevi yerine geçirilemez. İçin için tükenmekte olan bir aklın ve yüreğin özgürlüğü adına intihar ettiği kuşkusuzdur gene de. Aykırıydı; yerleşik değerlerle barışık değildi kişiliği. Düşünsel eylemini “intiharın siyasası”nı oluşturmak için harcadı.

Sonuna yaklaştığı günlerde, 14 Temmuz 1950’de, “Stoacılık intihardır,” diyordu. “İnsanlar gene cephelerde ölmeye başladı. Bir gün, barış içinde, mutlu bir dünya kurulursa, bütün bu olanlar için acaba ne düşünür o dünyanın insanları? Bizim yamyamlar, Aztek kurbanları, büyücü yargılamaları hakkında düşündüklerimizi belki de.”

“Hayatımda çok daha umutsuzum, eskisinden çok daha şaşkınım. Ne biriktirdim? Hiç. Yıllarca boş verdim eksik yanlarıma, onlar yokmuşcasına yaşadım. Katlanmasını bildim. Yiğitlik miydi bu? Hayır, gerçek bir çaba göstermedim. Sonra, ‘acı veren tedirginlik’lerle karşılaşınca da, hemen bataklığa saplandım. Mart’ tan beri uğraşıyordum. Adların önemi yok. Nasılsa yolumun üstüne çıkan adlar bunlar; onlar olmasaydı, başkaları olacaktı. Önemli olan, en büyük zaferimin ne olacağını artık bilmem – et ve kan gerektiren, hayatın kendisini gerektiren bir zafer bu.” (17 Ağustos 1950)

Aynı zamanda etkileyici bir yazınsal metin olan şu çözümlemeyi de yapabilmişti:

“Ölüm ister istemez olağan nedenler yüzünden gelecektir. Bu kaçınılmaz sonu insanın tüm hayatı hazırlar ve yağmurun yağışı gibi doğal bir olaydır bu. İşte bu düşünceye bir türlü boyun eğemiyorum. İnsan neden dilediği gibi, kendi seçme hakkını kullanarak, ona bir anlam vererek arayamaz ölümü? Bunu yapamaz da elleri bağlı ölmeyi bekler. Neden?

“Neden şu: İnsan bir gün daha, bir saat daha yaşarsa, ölmekle yitireceği seçme özgürlüğünü kullanma fırsatını elde edebilir düşüncesi ya da umuduyla hep geri bırakır bu kararı. Kısacası –burada ben kendi adıma konuşuyorum– nasıl olsa daha vakit olduğunu düşünür insan. Böylece ecel gelip çatar ve belli bir nedene dayanarak hayatta en önemli eylemi gerçekleştirmek gibi bir fırsat kaçırılmış olur.” (30 Kasım 1937)

Adalet Ağaoğlu’nun da, Aysel Dereli’nin de Camus’yü yanı başlarından ayırmadıkları düşünülebilir. Hayır...ı dokuyan ipliklerdendir Camus – Cinler’in Kirillov’unu soylu bir örnek olarak şöyle gösterir:

“Eğer Tanrı yoksa Kirillov Tanrı’dır. Eğer Tanrı yoksa, Kirillov kendisini öldürmelidir. Yani Kirillov Tanrı olmak için kendisini öldürmelidir. Bu mantık saçma, ama böyle olmalıdır... Söz konusu olan uzlaşmaz bir biçimde, tümüyle hemfikir olmadan ölmektir. İntihar bir tanımamaktır. Saçma insan yalnızca her şeyi kullanarak tüketir ve kendisini bitirir.”7

Aysel’in Kirillov’u kavrayışı da Camus ile aynı düzlemdedir:

“Kirillov’un, varlığını yokluğunu sorguladığı tanrı yerine kendisinin tanrı olmasını seçtiği bir dönemde, örnekleri gruplamak hiç güç değil. O zamanlar, düşünce ve eylemlerin odak noktası hâlâ daha tanrı. Tanrı, o zamanın insanı için hâlâ bir sorun. Ama olmadığına kesinlikle inandığı bir tanrı yerine kendini koymayı –çünkü o zaman tanrının varlığı gerçekten reddedilmiyor demektir– da reddeden bugünün aydınını ve kuşkusuz buradan giderek yarını da mümkün olduğu kadar az yanılgıyla görebilmem içinse, daha pek çok belge taramam gerekiyor.” (s. 22)

Kirillov’un kendisiyse, tam bir aykırı intihar felsefecisidir. Yaşam sevgisi yüzünden ölümden korkmayı “bayağı” olarak niteler. “Hayat baştan aşağı acı, korkudur. Kişioğlu da mutsuzdur,” der Kirillov, üstelik yaşamı o da sevmektedir. “Bugün kişioğlu hayatı seviyor, çünkü acı ile korkuyu seviyor. Böyle olagelmiş. Şimdi acıya, korkuya karşılık hayat veriliyor; aldandığımız nokta da burası. Kişioğlu o kişioğlu olmadı daha. Bir gün gelecek, kişioğlu bambaşka, mutlu, mağrur olacak. Her kime göre ölümle yaşamak bir olacaksa o olacak sözünü ettiğim yeni kişioğlu! Acı ile korkuyu kim yenerse Tanrı o olacak. Öteki Tanrı ise olmayacak.”8

Kirillov aklı başında insanların sayısı çoğaldıkça intiharların, dolayısıyla Tanrı insandan uzaklaşırken, “İnsan-tanrı”ların çoğalacağını öne sürer. Çünkü ölüm korkusunu Tanrı yaratır, ölüm korkusunu yenen, içindeki Tanrı’yı da yenmiş, kendisi onun yerine geçmiş olur. Özgürleşmiş, özgürlüğünün doruğuna ulaşmış olur...

İntihar, yok olmaya yüz tutmuş bir inancı, yerine kendini koyarak, kendine kıyarak yüceltme biçimidir de. Yarın inancı, bugünün içinde tüketiliyorsa ve bu yok oluşa karşı konulamıyorsa, insan, kendi bireysel/tensel varlığında yarını korumak için kendini hiçe sayabilir, –kendini simgeleştirmeye çalışmadan– simgeleşebilir. Kirillov, özgürlüğünü, içinde yaşadığı obanın öbür bireylerinden farklılığını kanıtlamak için intihar etmiştir. Sisyphos Söyleni’nde Camus ise, “Kendini öldürmek, bir anlamda, itiraf etmektir. Hayatın bizi aştığını ya da anlamadığımızı itiraf etmektir,” diyor. Sanırım Pavese ya da Yesenin olmaktır bu...

Hayır... yaşama yenik düşmek değildir. Kendine yenik düşmüş yaşamı kurtarmak için bireysel bir haykırış, yadsıma, karşı koyma, savunma, koruma içgüdüsü... Adalet Ağaoğlu’nun sorunsalı ötesini amaçlar. Hayır... Al Alvarez’in tanımıyla açıklanabilir:

“Sizi reddettiği söylenen bir dünyayı reddetmek.”

Al Alvarez, ölümünü önceleyen yaratıcılık döneminde Sylvia Plath ile tanışmasından söz ederken, “Bazen intihardan konuşurduk,” diyor, “ama abartmadan, herhangi başka bir konu gibi. Uzunca bir süre kendi kendimi inandırdığım büyük laflara rağmen, ancak o canına kıydıktan sonra intihar hakkında nerdeyse hiçbir şey bilmediğimi anladım.”9

Aysel tersinden tamamlar bu kavramsal düşünceyi:

“Parçalanmış değerler karşısında hayatla uyum sağlamak ikiyüzlülüktür.” (s. 5)

Ve enikonu siyasal bir çağrı gelir sonunda:

“...sizleri hep birlikte bu yalan yönetimin bütün buyruklarına ‘Hayır!’ demeye çağırıyorum. Tarih önünde gerçekten suçlu olmak istemiyorsak, sırtımıza zorla binmiş olanların kendi kendilerine yaptıkları bütün uygulamalara ‘Hayır!’ diyelim. Üstlerine oturdukları omuzlarımızı altlarından çekelim.” (s. 57)

İntiharı bir başkaldırı biçimi olarak kendi içinde sorgulamakla, Hayır...ın sorunsalı olarak intiharı sorgulamak birbiriyle özdeşlenemez.

Gezegenimizi yaşanılası kılan, çağımızın büyük aydınlarının, yazarlarının, şairlerinin, sanatçılarının intiharı, başkaldırının kıyısında, ama bireysellikleriyle tanımlanabilen yadsıma, ret eylemleridir. Hayır...ın yazınsal gerçekliği içinde intihar, başkaldırıyla bütünleşir, onunla anlamlandırılabilir. Toplumbilimsel doğrularla roman sanatının doğruları çatıştığında, seçimimiz kuşkusuz ikincisine yönelecektir, eğer yazınsal gerçekliğin alanı içinde düşünüyorsak. Gerçek yaşamın algısı, ölüm ile yaşamı birbirinden ayrı tutmaya yatkındır. Tersine düşünülemez de. Tensel ve –doğal olarak– ruhsal yok oluştur ölüm. İntiharın ayrıksı bir yeri yoktur bu düzlemde.

Yazınsal gerçeklik içindeyse, ölüm yok oluşu anlatmaz her zaman; bazen ruhsal ve düşünsel yeniden üretilişin de belirteci olabilir. Bu yok oluş biçimi intihar olsa da.

Aysel, ta Ölmeye Yatmak’tan Hayır...a dek, ölümü kazanılan bir savaşıma dönüştürmüştür. Ölmeye Yatmak daha ilk sayfasında, ölümü yaşamın itici ilkesi olarak alır:

“Ölüm bazan o denli çabuk gelmiyor. Ölümle savaşmak gerekiyor.” Dahası, “Ölmek, yaşamış olduğunu bilmeyi gerektiriyor.” (s. 267)

Aysel’in Hayır...da ölümü kavrayış biçimi sarsıcıdır:

“Çoğu kez ölümü hayatdışı bir şey olarak algılıyoruz. Hayatın bir parçası olarak değil. Yani, hiç algılamıyoruz.” (s. 288)

— Aysel’de ölüm bilinci: demek ki, intiharla taçlanmalıdır.

Benzersiz bir serüvenciyle sürelim intiharın izini. Yaşamı bilekleriyle alt edeceğine inanarak yola düşmüş; bedenini devrimci bilinçle sıkılamış; benzersiz yaşamıyla intiharı biçmiş kendine... Martin Eden’in oğlu, Jack London.

İntiharın yazgısı şu ki, Yesenin’i anlayamayan Mayakovski ile nasıl kucaklaşmışsa, Martin Eden’i bireyciliğin intiharıyla damgalayan Jack London’ı da aynı heyecanla yanına çekti.

Çalkantılar içinde kıvranan bir beynin bedenini teslim alışıydı onunki. Yaşamını sosyalizmle özdeşlemiş olan adam, bir gün bunalımlar içinde, yapayalnız kalakaldı. Sosyalist Parti’den ve sosyalizmden uzaklaşıyordu. Kendi canına kıyma hakkını savunmaya başlamıştı. Küskündü. İkilemlerin kıskacında burulurken yüreği, karşı kıyıya geçmeyi denemediği gibi, bu yakayı da seçmedi.

O mu Martin Eden’i yarattı, Martin Eden mi onu?

İntihar etti. Aslına bakılırsa, kendi kendinin habercisiydi.

Gençlik yıllarında azgın bir bireyci olduğunu, hep kendisinin kazandığını anlatırken, yaşamı boyunca bu özelliğini kurgulamıştı sanki. Davranışları, duruşu ve bakışıyla devrimci bir işçiydi, ruhuyla anarşizmin çocuğu. Kitaplara değil, yaşamın acımasız gerçeklerine inandı aslında. Zorun üstüne gitti. Hep kendini sınadı.

Jack London tek başına bir adamdı. Onu en iyi Martin anlatabilir. Martin’in Ruth’a ulaşmak için verdiği kıyasıya savaşım, London’ın sosyalizme ulaşma kavgasıyla örtüşebilir pekâlâ. İkisi de içlerindeki ateşe çıplak elleriyle sarılmışlardı. Duyuların köreldiği yerde, ateş de sönecekti.

Öte yaşamı seçtikten sonra da onda bir şey değişmeyecekti. Gene aynı kayanın üstünde, saçlarını poyraza vermiş, denize karşı duruyor Jack London. Hiçbir hayıflanma eseri geçmiyor yüzünden.

Bunalım dönemlerinin acısını yaşayanlar tarih boyunca tükenmemiştir. Aydınlar, bunalım dönemlerinin acılarını çoğun umutsuz başkaldırılara dönüştürmüşlerdir. Fransız Devrimi’nin ertesindeki onyıllar o denli sancılı yaşanıyordu ki, iktidarı paylaşanlar karşısında kendi bireyliğinden başka tutunacak dal bulamayan aydınlar, güçlü bir ölüm eğilimi içine giriyorlardı. Tahsin Yücel, dönemin Fransız romantizmini değerlendirirken, bu dramın unsurlarını şöyle anlatıyor:

“Örneğin Adolphe’un ünlü yazarı Benjamin Constant, kendini öldürmeyi bir saplantı durumuna getirir: ‘Ölmeye karar verdim’ der günlüğünün

1. Ahmet Oktay, Yol Üstündeki Semender, Ada Yayınları, 1987.

2. Akt, Ferit Edgü, Yeni Ders Notları, Remzi Kitabevi Yayınları, Haziran 1991, s. 38.

3. Leon Troçki, Edebiyat ve Devrim, Köz Yayınları, Çeviren: Hüsen Portakal, Nisan 1976, s. 237.

4. Ahmet Oktay, agy.

5. E. Guillevic, “Attila Jozsef’in Şiirlerinin Fransızca Basımına Önsöz”, Militan, Mart 1975, s. 3.

6. Cesare Pavese, Yaşama Uğraşı, Çeviren: Cevat Çapan, E Yayınları, Kasım 1984.

7. Akt. Morvan Lebesque, Camus, Türkçesi: Ayla Kurultay, Alan Yayıncılık, Ağustos 1984, ss. 50-51.

8. Dostoyevski, Cinler, Türkçesi: Ergin Altay, Can Yayınları, 1984.

9. Al Alvarez, İntihar – Kan Dökücü Tanrı, Türkçesi: Zuhal Çil Sarıkaya, Öteki Yayınevi, 1994, s. 7.