© 2008, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti.Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Doğan Kitapçılık, 20051. basım: Can Yayınları, 2008E-kitap 1. sürüm Ocak 2016, İstanbulCan Yayınları, 2008 tarihli 1. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Faruk Duman

Kapak tasarımı: Ayşe Çelem DesignKapak resmi: © Mehmet Ulusel

ISBN 978-975-07-1748-2

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ.Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbulTelefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com

SEMİH GÜMÜŞ

YAZARIN
YALNIZLIK BORCU

DENEME

Semih Gümüş’ün Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Başkaldırı ve Roman, 2008

Eleştirinin Sis Çanı, 2008

Kara Anlatı Yazarı Vüs’at O. Bener, 2008

Öykünün Bahçesi, 2008

Modernizm ve Postmodernizm, 2010

Öykünün Kedi Gözü, 2010

Roman Kitabı, 2011

Yazının Sarkacı Roman, 2011

Çözümleyici Eleştiri, 2012

SEMİH GÜMÜŞ, 1956’da Ankara’da doğdu. 1971’de Ankara Fen Lisesi’ni, 1981’de Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’ni bitirdi. İlk yazısı aynı yıl, Yazko Edebiyat dergisinde yayımlandı. 1981-1985 yılları arasında Yarın, 1995-2005 yılları arasında da Adam Öykü dergilerinin genel yayın yönetmenliğini yaptı. 2006 Aralık ayında Notos dergisini çıkardı ve şimdilerde bu derginin genel yayın yönetmenliğini yürütüyor. Kendine özgü çözümleyici bir eleştiri anlayışına sahip olan Semih Gümüş’ün 1991’de Roman Kitabı, 1994’te Kara Anlatı Yazarı, Karşılıksız Yazılar, Yazının ve Tarihin Bilinci, 1996’da Başkaldırı ve Roman (Cevdet Kudret Eleştiri Ödülü), 1999’da Öykünün Bahçesi, 2002’de Puslu Ada, 2003’te Yazının Sarkacı Roman, 2005’te Yazarın Yalnızlık Burcu, 2007’de Eleştirinin Sis Çanı, 2010’da Modernizm ve Postmodernizm ile Öykünün Kedi Gözü, 2011’de Roman Kitabı ve Yazının Sarkacı Roman, 2012’de Çözümleyici Eleştiri adlı kitapları yayımlandı.

Edebiyatımızın yalnızlık burcunda
doğmuş yazarlarına

Denemenin anlamı
(Önsöz)

Bugün eleştirinin yaratıcılıktan uzak, belki yıllar önce düşünüldüğü gibi bilimsel bir uğraş olduğu pek savunulmuyor. Edebiyattan söz açıldığında hemen bilimselliğe vurmak, daha başlangıçta yoldan sapmak değilse de tıknefes bırakabilir. Bir romanın çözümlemesini yapmaya, dolayısıyla yazınsal bir metni anlamaya çalışırken bilimsellik kasılmasına tutulmanın edebiyattan nasıl uzaklaştırdığını görmek için yirmi otuz yıl önceki metinlere bakılabilir. Aklın kendini duygudan büsbütün yalıtladığı günümüzde, eleştirinin denemeden aldığı yakıtı verimli kullandığında daha etkili olduğu da görüldü görülmesine; ama kullanmanın güçlükleri var.

Yazarın Yalnızlık Burcu’nun yazıldığı zaman dilimi, kalabalığın bir başına duran bireylerin hoşnutsuzluğunu küçümsediği, toplumsal belleğin bireysel bilinci yaraladığı yılları kapsıyor. Kimileri çoğunlukla kol kola durmanın güveniyle azınlık takımadalarını haritadan silmiş, yapay dalgalarla her birinde bir yalnızın yaşadığı adalara baskın vermiş, kalabalığın içinde erirken toplumsal ahlak ve kültürle özdeşleşmenin yüz kızartıcılığında güçlü.

Denemenin eleştiri üstünde ağırlığı eski zamanlardan beri öylesine belirgin oldu ki eleştiri, bu yüzden öznelliğini her fırsatta vurgulamaya çalışmakla kalmadı, yaratıcılık üstüne aşık atma yordamlarını da önemsedi. Bu yolu seçenler, eleştiriye saygınlık kazandırırken bir yandan yerleşik anlayışları eskitip öbür yandan eleştirinin edebiyatımızdaki boşluğunu doldurmasını sağlamaya çalıştı.

Aslında denemenin elle tutulup denetlenebilir olmayan türsel özelliklerine benzer biçimde, eleştiri de, yazarına özgü biçimler alarak zenginleşmeye başladı. Böylece eleştirinin saygınlığı için onu incelemeden, araştırmadan ayırma gereği duyuldu. Eleştirel deneme denebilecek biçimler de eleştiriyle deneme arasına kurdukları köprüyle yalnızca eleştiriye verdikleriyle değil, denemeye kattıklarıyla da düşüncenin serüvenini zenginleştirdi.

Eleştirel denemeyi eleştiri ya da deneme saymamak kadar, ikisinden birinin içine çekmek de olası. Türler arasındaki geçişlilikle anlatılabilecek çoğulculuk, edebiyatın modern zamanlardaki varoluş ve yenilenme biçimiyse bunun soyutlanma biçimi de deneme oldu. Ayrıca soyutlama yordamı olarak öteki türlerin elinde olmayan araçları kullanma şansına da sahip deneme. Eleştiri yazarının düşünsel kazılarını somut olan bulgulardan soyutlamaya uzanan aklı, kendini denemenin içinde bulmasına er geç yol açar. Bu elbette deneme yazarı olmak için yetmez, yazının üstesinden yaratıcılıkla gelmek de gerekir.

Deneme, eleştiriyle kendini sınırlayan yazarın durduğu yerden kalkıp adanın çevresindeki sularda kulaç atmasına benziyor. Kendini kısıtlamışken özgürleşmesine, umursamadığı yerlerini keşfetmesine, bilmediği sulara açılmasına, derinlerdeki hayatı merak etmesine...

Deneme yazmaya da geç başladığıma bakınca, işin içinde tembellik de var mı, diye düşünürüm; ama tembelliği kaldırmasının olanaksızlığı bir yana, eleştiriyle birlikte yaşamanın düpedüz çalışkan insanların işi olduğunu görüyorum.

Okumaya ve düşünmeye onca erken başlayıp eleştiri yazmaya geç başlamamın nedeni tam da istediğim yerden başlayıp neden sonra pişmanlık duymayacağım yazılar yazmak için yeterince donanımlı olmayı kafama koymuş olmamdı. Denemeye geç başlamamın nedeniniyse eleştirinin yoğunluğuna emek ve zaman gerektiren ağırlığı yanı sıra, kendimi kafaca hazır görmek için uygun zamanları beklemekte buluyorum.

Gene de şu var: Yaratıcı ve çözümleyici eleştiri anlayışını kurguda, biçimde, dilde en yetkin biçimde kotarabilme kaygılarımın ürünü olan yazılarımın, denemenin kaynağından su aldığını da görüyorum. Kara Anlatı Yazarı, Yazının ve Tarihin Bilinci ve Başkaldırı ve Roman, yaratım süreçleri içinde birer büyük deneme olarak oluştu. Eleştirinin yenilikçi biçimlerinden çıkıp işi onu yadsımaya vardıran, yaratıcı eleştiri arayışının kendine özgü biçimlerinde yazılmış bu üç kitap, tam da bekledikleri gibi okundukları için mi ikinci kez basılmaları gerekti; çoğun bunu da düşünürüm.

Önceki kitaplarımın tümünden de apayrı bir kitap olarak ortaya çıkan Yazarın Yalnızlık Burcu, kendi seçtiği düzlemde düşünülmüş, tasarlanmış, yazılmış denemelerden oluşuyor. Edebiyatın arka sokaklarında oluşup çatışan etmenleri sorgulayan, hayatla iç içe duran bir anlayışın has edebiyatla nasıl örtüşebileceğini araştıran denemeler... Kendi adasında duran bir yazarın, kıyısından tutunduğu dünyaya dönük gözlemleri, düşünceleri, anlama kaygılarından çıkan yargıları. Puslu Ada’nın tutunduğu daldan daha uç noktalara uzanabilme isteğinin sonuçları. Yazmak istediklerim sanırım hep bu dolaylarda geziniyor.

Ölçüyü kendisi koymalı yazar elbette; ama bir yerlerde yayımladığımıza göre yazılarımızı, düşüncelerimizi paylaştığımıza göre, nitelikli okurun tartısına çıkacağımızı biliyoruz.

Başından beri, öznellikten payıma düşeni sonuna kadar kullanmaktan yana oldum. Yoksa yazmanın anlamı olur muydu? Başka yerde aramadım.

Şubat 2005

DENİZ KÖPÜRÜR,
KIYIYA VURUR YAZI

O zaman gömüldüm artık denizin şi’rine,İçim dışım süt beyaz köpükten, yıldızlardan;Yardığım yeşil maviliğin derinlerineBazen bir ölü süzülürdü, dalgın ve hayran.Arthur Rimbaud

Açık denizlere açılmak için Odysseia’dan geçmek gerekir. Homeros’un Odysseia’sının ayırt edici özelliği, destanın denizleri kucaklamakta benzersiz kalışıdır. O zamanlarda uçsuz bucaksız denizlerin cin çarpmış sularında Odysseus’un gemilerinden başkası yol almıyordu. Akdeniz’in Homeros’un anlattığı kadar büyük bir deniz olmadığı sonradan anlaşıldı. Sanki çağlar birbiri üstüne devrildikçe Akdeniz de küçülmüş, doğusu batısına kavuşmuş, gemiciler birbirlerinin yollarına daha sık çıkıp limanlara daha kolay ulaşır olmuşlardır. Gene de Odysseus’un ucu bucağı görünmeyen Akdeniz’i keşfetmek için ne haritaya gereksinimi vardı ne pusulaya.

Troya’dan çıkan gemiler, yalnızca sözün büyüsüne inanarak yol aldılar şarap rengi sularda. Doğru yönü sözcükler gösteriyordu Odysseus’a. Uğradığı limanları şaşırmadan bulmak için, sözcüklerin ışığından güç alıyordu. Yelkenlerini şişiren rüzgârın fısıltısını tılsımlı sözcükler taşıyordu: Notos, Boreas, Euros, Zephyros.

Rüzgârlara böyle adları, bir destan verebilirdi elbette. Gemiciler, uğradıkları limanlardan yanlarına aldıkları öykülerle halatları çözüp geceler ve gündüzler boyu gitti. İyileri ve kötüleri anlamadan ayrıldıkları limanlarda göremediklerini denizlerin ortasında anlayabildiler.

Edebiyatta denize çıkan yol Odysseia’dan geçer. Akdeniz, Odysseia ile tanrısal bir denize dönüşür. Şimdi hâlâ en vazgeçilmez, şairleri ve yazarları en çok etkileyen deniz Akdeniz’se Odysseus’un filosunun yaptığı keşiflerin payı da bunda büyük olmalı.

Denizin ortasındaki tılsım, adadır. Odysseus’un Akdeniz’in ortasında bulduğu yüzen ada, Odysseia destanının kendinden önceki söylencelerden çekip çıkardığı Atlantis de olabilir, rüzgârların efendisi Aiolos’un adası da, yalnızca bir yokülke imgesi de. Fırtınaların ortasında gemileri karşılayan, bir batıp bir çıkan adalardan bir ada. Deniz, adasız düşünülemez.

Akşit Göktürk, o benzersiz Ada / İngiliz Yazınında Ada Kavramı kitabında soruyor:

Engin denizlerde, dünyanın gürültüsünden patırtısından, gündelik tasalarından uzak, günlük güneşlik bir adada yaşamayı, çocukluğunda, gençliğinde ya da yaşlılığında gönlünden geçirmemiş, düşsel bir adanın şiiriyle büyülenmemiş insan var mıdır?

İnsanoğlunun kurguladığı yokülkelerin özneleri arasında yer alan ada, gerçekleşmemiş özlemlerin karşılığı gibi büyür. Düşleri, ya kaçıp sığınılacak bir yer olarak doldurur ya da yaşam boyu kurgulanan düşlerin gerçekleştirilebileceği bir yer. Ya da Robinson Crusoe gibi hesapsız kitapsız çıktığı adayı kendine uydurmaya çalışır insan...

Moby Dick’i de Kaptan Ahab’ın adası olarak görüyorum. Ahab’ın Pequod adlı gemisinin açık denizlerde aradığı, sonunda ulaşmak zorunda olduğu ve yazgısının er geç bulacağı adası. Öfkesini, nefretini sınayacağı, kazanıp kazanamayacağını göreceği adasını bulunca dünya başka bir yana devrilip sular açılmıştır Ahab’ın önünde. Kaptan Ahab, bir yandan denizle savaşırken öbür yandan kendinden güçlü bir düşman bulmuştur işte. Deniz, elbette Ahab’ın önünde aşılması çok güç bir engeldi ama inatla yenip yıkar onu. Moby Dick’e ondan sonra ulaşır. Denizin çıldırttığı yetmezmiş gibi, Moby Dick’in yenilmez gücü karşısında yok olma korkusu da büyümüştür içinde.

Herman Melville, dünya edebiyatında benzeri olmayan bir deniz romanı yazmıştır. Melville denizle düşüp kalkan bir gemici olsa da, elbette iki yüzyıl önce gün ışığına çıkmak şimdikinden de zordu. Moby Dick de anlaşılamamış başlangıçta.

Balina avcılığı üstüne yazılmış kitaplarla ilgilenmiyoruz, demiş yayıncılar. Neden sonra varılmış Moby Dick’in sırrına. Yalnızca “denizde geçen bir serüven romanı” olmadığı, zaman içinde farklı katmanları keşfedildikçe anlaşıldı.

Moby Dick, bütün büyük romanlar gibi insanın doğaya, doğayı alegori olarak aldıkça hayata karşı savaşımını anlatır. Kimi eleştirmenler romanı bir tragedya olarak da aldı ki, bu da sanırım yerinde bir değerlendirmedir. Kaptan Ahab, Moby Dick’e karşı savaşını yitirmişse de, dünya edebiyatını kazanmıştır kuşkusuz.

Joseph Conrad da Melville gibi soluğu denizlerde almış, kentlerin yeni kargaşasından kaçışın sığınağı olarak Güney Denizleri’ni görmüş, oralarda başından geçmedik kalmamış, hem de büyük romanlar yazmış. Melville gibi, sürdükleri yaşamdan umut kesince soluğu denizlere açılmakta bulan Conrad’ın kahramanları da aradıklarını elbette bulamaz.

Deniz, Conrad’da umuda götüren yoldur. Yeni, pırıltılı dünyalara açılmanın eşiğidir. Nostromo, denizlerin ötesindeki dünyayı anlatır daha çok. Ama Ölüm Seferi, gerçek bir deniz romanıdır. Sıradan insanların ulaşılması güç hedeflere, bu kez Narcissus ile çıktıkları yolculuğu anlatır Ölüm Seferi. Moby Dick’ten sonra, insanın denizle savaşını bu denli çarparak anlatan bir roman bilmiyorum.

Sonunda, açık denizlerin düşmanlığıyla savaşmamış gibi, Narcissus’un kıyıya dönüşünü, düpedüz şiir gibi kurulmuş şu olağanüstü cümlelerle anlatır Conrad:

Narcissus, uslu uslu uzandı döşeğine; ruhsuz duvarların gölgesi üzerine düştü, bütün kıtaların tozu güvertelerine kondu; yanlarından tırmanan bir sürü yabancı adam, rezil yeryüzü adına gemiyi teslim aldı. Artık yaşamıyordu.

Denizin, bütün canavarlığına karşın, doğanın masumiyetini taşıdığı da dolaylı biçimde ne güzel anlatılıyor bu sözlerde. Oysa karaya çıkınca rezillikle karşılaşması kaçınılmazdır, denizle bütünleşmiş olanların.

Deniz, demek ki Conrad gibi yazarların yücelttiği bir dünyadır. Ya deniz adamlarının sonu?

Kimilerini deniz aldı, kimilerini de buharlı gemiler; geri kalanların hesabını da mezarlıklardan sormak gerek. (...) Öyle ya, ölümsüz deniz üzerinde, canımızı dişimize takarak günahkâr hayatlarımıza bir anlam koparmamış mıydık onlarla?

Halikarnas Balıkçısı, bizim edebiyatımızda deniz denince akla gelen yazar mıdır? Benim aklıma ondan önce bir başka yazar gelmiyor. Bodrum’a sürgün edildikten sonra, deniz de Balıkçı’nın gözüne başka görünmeye başlamış olmalı. Deniz hep burnunun ucundaydı onun. Hem bunun coşkusuyla hem de elbette döneminin verdiği ya da vermediği alışkanlıklarla, dili ve biçemi tartışılmıştır Balıkçı’nın.

Yapılan eleştirilerin yerinde olduğunu da şuraya düşsek ne olur? Halikarnas Balıkçısı, anlattığı denizle ve deniz insanlarıyla önemlidir. Hiç bilmediğimiz, tanımadığımız bir dünyayı ve o dünyanın insanlarını bu denli coşkuyla anlatabilmek kolay değildi. İlkin, denizi keşfetmiştir. Balıkçı, denizle yaşamını birleştiren bütün yazarlar gibi, kent yaşamının kalabalıklarının yüz kızartıcı suçlarından uzağa, denize açılmayı seçmişti. Deniz kıyıya vurup içeriye girer, evlerin, kahvelerin arasında dolanır öykülerinde. Tatlı su denizcilerini değil de, fırtınalı denizleri anlattığı için, deniz adamlarının başını ikide bir derde sokar.

Halikarnas Balıkçısı’nın öykülerinde denizden başka ne kalır geriye? Edebiyatımızda hiçbir yazar denizi onun kadar ayrıntılı, kapsamlı anlatmadı. Deniz adamlarının karada dikiş tutturamayıp denize yürümeleri, denizle savaşımı ve en önemlisi, bu yalansız hayatın onlara kazandırdığı insansı değerler, sevgi, mutsuzluğu kolayca mutluluğa dönüştürme güçleri, aralarından çıkan kötülere karşı doğruda inat etmeleri ve elbette denizin büyüleyici güzellikleri, derinliğin ürkütücü yüzü...

Denizi o denli yüceltmiştir ki Balıkçı, Ege mitolojisiyle içli dışlı olduktan sonra, deniz gözüne Tanrı gibi görünmeye başlamıştı. Çok okunmuş Aganta Burina Burinata romanında deniz artık romanın kahramanı yerine geçer. Denizin roman kahramanı oluşu Balıkçı için ne büyük bir mutluluk olmalı...

Deniz, insanın dilinde şiirdir. Bunun için Sait Faik’in de denizden söz açıldığında unutulması olanaksız. “Haritada Bir Nokta”, “Sivriada Geceleri”, “Sivriada Sabahı”, “Dülgerbalığının Ölümü”, “Bir Kaya Parçası Gibi”, “Kalinikhta”, “Sinağrit Baba” gibi unutulmaz öyküleri, Sait Faik’in denizle iç içe geçen yaşantısının ürünüdür. Oralarda kendi dünyasını, hayata bakış açısını anlatır Sait Faik.

Onun, temsilcisi gibi kaldığı hümanizma ruhunu biraz da denizden aldığı niçin söylenmesin?.. Sait Faik’ teki yaşama sevincinin yanı sıra hüzün de denizle beslenir. İkisini bir arada, “Haritada Bir Nokta” öyküsünde, tam “Sait Faikçe”, dokunaklı sözlerle nasıl anlatıyor:

Hiçbir zaman yeniden damla damla, dakikaları duya duya, sıkıla patlıya, rüzgârı, balığı, denizi, ağı seve seve ölümü beklediğimi bilemiyeceklerdi.

Araya Zeyyat Selimoğlu girebilir. Zeyyat Selimoğlu, bence değeri tam bilinmemiş yazarlardan. Tam bir öykücü oluşunun görmezden gelinmesine yazıklanırım. Direğin Tepesinde Bir Adam’ı yazdıktan sonra, deniz adamlarının renkli yaşamlarından ayrılmadı. Ekmeğini denizden çıkaran insanların nasıl yaşadıkları, hayatla tutuştukları sonu gelmez kavga, Zeyyat Selimoğlu’nu yazılmamış öykülerin yazarı olarak getirir önümüze.

Onda denizin kendisinden çok, denizde yaşayan insanların hayatı öne çıkar. Kişilerinin içdünyalarını verme kaygısını da savsaklamamıştır. Yalın dili, gerçekçi anlatımıyla gözlerimin önünde beyaz saçlı, iriyarı, denizin yıpratamadığı, sert bir deniz adamı gibi duruyor...

Deniz, kimi yazarlar için öteki dünya gibi kalabilir. Pek çok büyük yazar, denizden hiç söz açmadan yazmış ve dünya edebiyatının başyapıtlarını yaratmıştır pekâlâ. Bir de denizden uzak ülkelerin insanlarını, hayatını, romanını yazıp sonra denize dönen, orayı da kendi ülkesi gibi yazan yazarlar var. Yaşar Kemal’i böyle görüyorum. Çukurova’yı tüketmemiştir hâlâ; ama Çukurova’yı denize taşıyarak soluk almak istemiştir sanki. Serde Akdeniz rüzgârları da alınmıştır elbette; epopeler, Çukurova’dan sonra Anadolu’nun kirli denizi İstanbul’a, Marmara’ya da uğrayacaktır.

İnsanoğlunun toplumsal hayatın getirilerini öğrendikçe doğaya düşman kesilmesi, denizi de tehlikeye atmıştır. Pek kimseler umursamamıştır ama Yaşar Kemal, yazdığı romanlarla ülkemizin belki de en büyük çevrecilerinden biri olma özelliğini, deniz karşısında da ortaya koyar. Doğanın ve denizin kirletilip yok edilmesi karşısında ağıttır yazdıkları.

Deniz Küstü adının bir roman adı olarak güzelliğinin farkında mısınız? Al Gözüm Seyreyle Salih ve Deniz Küstü, denizi kirletenlerin işlediği yüz kızartıcı suçları anlatır. Edebiyat dilimizin en coşkulu olanını keşfeden Yaşar Kemal, Deniz Küstü ve Al Gözüm Seyreyle Salih’te de sözgelimi Anavarza’yı anlattığından daha az coşkulu değildir. Deniz Küstü’nün balıkçı Selim’i de bir kılıçbalığının izini sürer. Hemingway’in İhtiyar Adam ve Deniz romanının ihtiyar balıkçısı Santiago’nun, balığını kapan büyük balığın ardına düşüşüne benzer Selim’in mecburiyeti.

Salâh Birsel, Moby Dick’in anısına “Beyaz Balina Beyazı” adını verdiği denemesinde, “Nedir, denizler üstündeki yalnızlığın bizim o karadaki yalnızlığımızla hiçbir girdisi çıktısı yoktur,” diyor. “Denizlerdeki yalnızlık insanın içinde değil, dışındadır. Ufkun dört bir yanından atını şaha kaldıran ve deniz üstündekileri yakasından tutup patlıcan gibi silkeleyen kasırgaların bir uzantısıdır sadece.”

Yahya Kemal’e dönmek şaşırtıcı gelmez sanırım. Ruhunu denize kaptırdığını “Açık Deniz” şiirinin son iki dizesinde anlatıyor:

Dindirmez anladım bunu hiç bir güzel kıyı;

Bir bitmeyen susuzluğa benzer bu ağrıyı.

Temmuz 2002

YAZARIN YALNIZLIK BURCU

Bazı sanatçılar belirli zamanlarda, modaysa eğer, dedi, birdenbire dünyayı sarsan olağanüstülüğe şişirilirler; sonra satılık olmayan bir kafa, birden bu dünyayı sarsan olağanüstü şeye parmağını sokar ve bu dünyayı sarsan olağanüstü şey aynı birdenbirelikle patlar ve hiçbir şey olur, dedi. Thomas Bernhard, Eski Ustalar’dan

Yazarın yalnızlığa çekilmiş yüzünü nicedir unuttuk. Bugünün yazarı, dışadönüklüğü yeniden tanımlamaya uğraşırken ister istemez yeni bir yazar tipi de yaratıyor. Bir yazar tipi, oldum olası yadsımak istediğim, acıklı bir durumu anlatıyor bana. İnsan, çocukken çocuk gibi yaşar da, büyüyünce yazar gibi mi yaşar? Yazarken bir yaratıcı gibi yaşanır o an; ama yazının başından kalkıp sokağa çıkınca yanından geçen insanlardan farklı mı davranır yazar; alışveriş ederken, çocuklarla oynarken... nasıl yazar gibi olunabilir?

Yazarlık, yaratma sürecinde yaşar insanın benliğinde, buna kuşku yok. Ne ki, yazdığı romanı basılı bir kitap biçiminde kitapçı raflarında gördüğünde nasıl bir yazardır insan? Bir gurur taşkınlığına uğrayabilir, niçin olmasın, insanca bir coşku içinde içi içine sığmıyordur elbette. Ama sözgelimi onu evde, karısına üstün kılan bir konuma mı gelmiştir artık?

Marangoz, atölyesinden sonra çıktığı sokakta marangozluğunu nasıl yaşayıp başkalarına dayatabilir? Sanırım en çok, vitrinlerde gördüğü mobilyalarla kendi ürettiklerini karşılaştırabilir. Elinden ne geldiyse vermiştir o da kendi işine. Zanaatıyla gurur duyacaktır elbette. Yakınlarına hünerlerini anlatabilir...

Yazarı, marangozdan ayıran tek ölçüt, onun ürününün bir iş olmayışıdır. Ahşap bir masanın değeri kullanılan malzemeye göre değişir ama aşağı yukarı bellidir, bir de işçilik farkını ekleyin buna. Oysa bir romanın değeri yazara ödenen telif ücretiyle ölçülebilir mi? Yazarın kullandığı malzemenin de, sanatına verdiği işçiliğin de değerini ölçmek olanaksızdır. Böyle olmasaydı, yüz bin tane satılan bir romanın değerinin bin tane satılan romandan yüz kat daha çok olması gerekirdi.

Giorgio Manganelli, Düzyazının İnce Sesi kitabında, yazarın ne olduğu sorusuna yanıt ararken sözü nereye getiriyor:

Kendini beğenmişliğin yanı sıra, ruhsal sorunları olan bir zat mıdır yazar yalnızca; hem bir teşhirci hem bir insansevmez midir?

Manganelli’nin sorusu zıtlıkları içinde taşıyor. O tümünü belli bir kimliğe yakıştırıyor olsa bile. Çünkü hiç kimseye yüz vermeyip dünyasına kimseleri sokmayan yazar da kendini beğenmiş görünebilir, işi gücü ortalıkta görünmek olan yazar da. Ruhsal sorunlarsa her ikisine de pekâlâ yakıştırılabilir. İnsanlarla ilişki kurmaktan kaçınan yalnızların da insansevmez olduğu düşünülebilir, insanların arasına karışmaktan kişisel çıkarlar umanların da. Sanırım bir tek teşhircilik, ün peşindeki yazarlara yakıştırılabilir de, kendi dünyasına kapananların yanına düşürülemez...

Samuel Beckett, savaş yıllarının yıkıcı etkilerinden sonra bir çıkış yolu olmadığını düşünerek gelmiştir yalnızlığa. Yalnızlığı yüzüne bu denli vuran bir başka insan var mıdır, diye düşünüyorum. Dünyanın acıları yüz çizgilerine vurmuş. Yaşanan acıların bütün insanları aynı ölçüde etkilemesi düşünülemez elbette. Kiminin dünyasını bir tokat ya da çirkin bir sözle aşağılanma yıkabilir, kimininki işkencelerin ağırlığıyla çökebilir.

Beckett, geçirdiği acıları kendinde çoğalttığı için mi hep aynı değişmez yüzle durur karşımızda? Daha az acıyı daha yoğun hissettiği bellidir bakışlarından. Bir tek noktaya odaklanmış, dünyanın kötücül ruhunu o noktada saptamış gibidir. Başka hiç kimsenin göremediğini görmüş, gördüklerini de paylaşmak istememiştir. Onunla okuyanı etkileyecek, duyarlı bir görüşme kitabı yayımlayan Charles Juliet de söylüyor bunu: “Görünmezi görenlere özgü bir bakışı var, son derece keskin.” Romanlarının kişileri yalın ortamlar içinde suçluluk ve umutsuzluğu çoğaltır. Bütün anlaşılmaz, kapalı, çetin metinlerinde bile insanı hiç düşünmediğimiz, düşünsek bile göremediğimiz yanlarından tutar. Tuttuğu yerleri yavaş yavaş ve temkinli bir tutumla anlatır. Demek ki onun kişileri de anlaşılabilir. Yabancılaşmış, iletişimsiz, anlamsız, kuşkulu, güvensiz insanların yazarı. Kendisi gibi yalnızlığa çekilmiş, çekmiş insanlar, davranışlar, anlatılar...

Nedense kendi kabuğuna çekilen yazarların yalnızlıkları, yazılarına yalın bir iz olarak yansır. Yalındır Beckett’ in yazdıkları da, söz oyunlarından, süslerden bütün bütüne arınmıştır; gizleri güç sökülür, kapalı mı kapalı, dolayımlı oluşu bundan ayrı düşünülemez. Son kertede yalınlaşıp yoğunlaşmış yazı ister istemez kendine kapanır, okurun içeri girmesini güçleştirir.

Beckett, neden sonra gitgide çekilmiştir ortadan. Hayattan beklediği azalmış, insanlardan kaçmaya başlamıştır. Yalnızlığı bir burç gibi taşıyan yazarlar, hep bu yüzden mi dünyadan el etek çekince yazıdan başka bir dünya tanımazlar? Tepeden tırnağa yaratıcılığa ve yazıya kesen bir kişilik olarak insanlarla kesişmeyen bir koza örerler kendilerine?

Çoksatan yazarın romanı bir bakışta görülür, o roman üstüne ilk anlam kıvılcımları hemen belirir gözlerinizin önünde. Oysa Beckett’in metinleri ilk bakışta görünmezdir. Hele kuşbakışı hiç bakılamaz onlara. Ne olup ne olmadığını anlamak için okurun da o metinlerle girdiği yalnızlığa katlanması gerekir. İlgi çekici, sürükleyici romanlar okumak yerine Beckett’in aykırı romanlarıyla ilgilenmenin güçlüğü de yadsınamaz.

Beckett gibi yalnızlığa tutulmak kolay olmamalı. Hastalık gibi belki; yalnızlığıyla yaşamaya başlayınca yazar, kalabalığa büsbütün yüz çevirmekle de yetinmez, öfke de duyabilir. İkide bir kalabalıkların önünde görünen, gazetelerin kültür sayfalarının gediklisi, televizyonların ilk akla gelen yazarları Beckett gibi olmayı anlayabilirler mi? Fotoğrafınız çekilirken bile sırtınızı döneceksiniz...

Yoksa kitaplarınızı başkalarının okuyup anlamasına bile fırsat vermeden taşkınlıkla anlatır, en çok kendi kitaplarınızın okunduğunu kendiniz açıklarken ortalamaya vurulmayı da göze alırsınız. Ün, sonunda ödün vermektir.

Her şeyden uzak durup ortalama beğenilerden kaçmanın, böylece kalabalıklarca umursanmamaktan hoşnut durmanın soyluluğunu anlatmak kolay değil. Yalnızca okuyarak, yazarak, iç sesiyle konuşarak, gözleyerek, dinleyerek yaşamayı anlamak...

Susku, edebiyatın dilidir. Ama kim dinler onun sesini?

Beckett: Tanrı bakışlı. Sır dolu. Ciddiliği doğadan. Yüzü, çokanlamlılığı yüzünden anlamsızlığa ermiş gibi. Gizleyemediği sıkıntı. Acısıyla tedirgin etmek istemiyor.

Onurlu.

Pek çok kişi Beckett’in yüzünden söz açmadan edememiş; dahası, yüzünün anlamını çözerek onun kişiliğine, kimliğine yaklaşmak istemiştir. Yüzünün dilini çözmek, gerçekten de Beckett’e gönderir bizi. Gerçi daha çok bir Beckett imgesi düşürür sayfaya bu çözümleme çabası; ama Beckett’in hayata karşı duruşunun, yüzünü aydınlattığı da yadsınamaz. Ruh durumunu, yüzünden anlıyor insan. Ne ki, bulunacak kesin anlamları Beckett gibi renk vermeyen bir yazara yakıştırmak da yanılgıya düşürebilir.

Beckett de bir yerde, yalnızlığa, genç olsaydı katlanamayacağını söylüyor. Ben gene de onun yalnız doğup yaşadığına inanıyorum.

Aslında yalnız olup da yalnızlığını yenmek için çırpınan Robert Musil’in de kendi yurdu için, “Avusturya denen bu ucube” diye lanet okuması düşündürücü.

Bir tür yenifaşizm, Orta Avrupa’nın zenginlikten küstahlaşmış, özgürlükten anlamayan küçük ülkelerine egemen olmuş. Musil’in ülkesi bunların en dayanılmaz olanı. Yazarlarının o sevgisiz ülkede yalnız kalmaları, orayı kendi yurtları olarak benimsemeleri olanaklı mı?

Yalnızlığa kapanan yazarlar, yalnızca kendileri seçmemiştir bu yaşam biçimini. Onlar toplumsal dizgeleri yadsırken egemen toplumsal ilişkiler de onları yadsımakta gecikmemiştir.

Niteliksiz Adam’da Ulrich, kız kardeşiyle yaşadığı yasak aşkın çaresini topluma uyum göstermekte bulur. “Bir aşk, direnişten doğabilir ama varlığını direnişte bulamaz. Ancak bir toplumun örgüsüne eklenmiş olarak ayakta kalabilir,” diyen Ulrich, yazık ki içselleştirdiği yenilgiyle okuru üzmekle kalmıyor, yanılıyordu da. Toplumsal değerlere uyum göstererek günahlarından arınabileceğini, kamu vicdanını kazanacağını sanan Ulrich’e karşı, Thomas Bernhard tam tersini düşünüyor.

Thomas Bernhard’ın öfkesi bir sözcük sağanağı olarak boşanır. Ölümünden önce, “Hiçbir şeye inanmıyorum,” demiş. Beckett de hiçliğe savrulmuştu. Ingeborg Bachmann ise az sayıdaki dostlarından olduğu Thomas Bernhard’ın “edebiyatı yalnızlıkla büyüttüğü”nden söz ediyor.

Thomas Bernhard’a yakınlık duyan yazarlarımız aslında onun dünyasına ne denli uzak düştüklerini nasıl anlayabilirler? Batı’da toplumun geçerli değerlerinden kendilerini çeken yazarlar, burada kimilerinin ilgisini çekiyor çekmesine ve onları kadim dostlarıymış gibi görüyorlar; ama ne yazık ki yakıştırma bunlar. İktidar tutkusuna boyun eğmiş yazarlarla en son yan yana gelecek yazardır belki de Thomas Bernhard. Bireysel acıların nasıl bir yürek burgusu olduğundan habersiz yazarların, öfkeyle parlayan bir benlikle kendilerini yan yana düşünmeleri yersizdir. Gece gündüz parlamaya çalışan nafile yıldızların, gökyüzünde bir sönüp bir parlayan, bazen hiç görünmemeyi göze alan yıldızlarla dostluğuna kim inanır. İlkinin yaklaştıkça küçülürken ötekinin uzaklaştıkça büyüdüğünü nasıl anlatmalı? Üstün gelme çabasının acıklı hali, Thomas Bernhard’ın yanına uğramamıştır...

Gayretkeşlik, Thomas Bernhard için budalaca bir davranıştır. Yazar, yalnızca yaratıcı eyleminden sorumludur, sonrası kendiliğinden hayattır.

“Dünyanın bir çekimi vardır,” diyor Bernhard. “Bu sizi alır götürür, gayretkeşlik göstermeye gerek yoktur ki. Çabalarsanız gayretkeş olursunuz işte.”

Yazarken yalnızlığa gereksinim duydukça onurunu koruyabilir yazar. Yoksa kapısını tırmalayan sırtlanlara teslim olmaktan başka yol kalmaz. İnsanın resmi ilişkiler içinde eriyip kendi yaratıcılığına ket vurması acıdır.

Thomas Bernhard anlatır bu dünyanın halini:

Der Spiegel ise o en büyük... Bunlar şilinle anlatırsak milyarlar içinde yüzen ve bu parayla ne yapacaklarını şaşıran kişiler. Bunlarda bizim cumhurbaşkanının beş katı yıllık gelir sağlayan yazı işleri müdürleri var; ama yoksulları kışkırtıyorlar, hep yukarıdakilere karşılar. Kendileriyse durmadan değiştirdikleri karılara ve donatımlı villalara sahipler, içleri Cézanne ve Miró’larla dolu. Kumsalda giydikleri hazır ayakkabıları içinde canları sıkılan yapışkan yaratıklar. Bunların hepsi iğrenç. Korkunç olan bu!

Rahmetli dostlarımız, yalnızca gazete patronlarıyla aynı koltuğu paylaşanlar değil. Edebiyat dünyamızın toprağına bile isteye girenleri de ayırmalı bir yana...

Eski Ustalar’ın kahramanı Reger, Thomas Bernhard gibi konuşur:

Gerçekten de ben hiçbir yazar ya da hiç değilse yazan insan tanımıyorum ki uzun süre yazdıklarını yayımlamamaya dayanabilsin, toplumun yazdıkları üzerine ne düşündüğünü merak etmesin...

Yalnızca kendisi için yazan, yazdıklarını en çok çevresindeki dostlarıyla paylaşan yazar mutlak saflığı koruyabilir. Değil mi ki yazdıklarını yayımlıyor yazar, başkalarının ne düşündüğünü de önemsiyordur. İnsanoğlu yazdıklarını yayımlamadan edemiyor: çünkü uzun süre susan, boğulur.

Gelgelelim, bütün yazdıklarını yayımlayan, yayımlamakla yetinmeyip kitaplarının çok satılıp okunmasını amaçlayan, demek ki bu amacına göre biçimlenen, çok sattıkça daha çok satmak, çok ünlendikçe daha çok ünlenmek, en çok ve en çok olmak isteyen yazar, ki böylelerinin sayısının çoğaldığı nasıl atlanabilir, Beckett, Thomas Bernhard, Michaux, Salinger ya da M.Ş.E. ile aynı fotoğrafa girmeye kalkışınca gülünç oluyor. Neden sonra acıklı...

Henri Michaux, kendi yurduna ve içine doğduğu ulusa duyduğu tiksinçle Thomas Bernhard’ı önceliyordu. Batı’nın yeni değerlerini benliğine saplanmış bir kama gibi duyan, aykırı bir şair. Hiçlik saplantısı, “Götürün beni, daha doğrusu gömün beni,” demeye getirmişti onu. Thomas Bernhard gibi üne sırt çevirdi, kamuoyunu yoksadı, ödüllere yüz vermedi, okunma kaygısı gütmedi; Thomas Bernhard nasıl hiçbir romana benzemeyen romanlar yazmışsa o da şiirlerinde bütün şiirleri yadsıdı.

Memduh Şevket Esendal, bizim edebiyatımızda yalnızlığına kapanan yazarlar arasında akla ilk gelendir. Yakın geçmişimizde elini eteğini piyasadan çeken şairler ve yazarlar da yok değil elbette, ama onlar, kendilerini seven pek çok sanatçı ya da sıradan insanın varlığını biliyorlardı. M.Ş.E.nin gerçekten dramatik yalnızlığıysa apayrı. Yaşamının hiçbir döneminde yayımlamayı, tanınmayı, konuşulmayı onun kadar umursamamış yazar var mıdır? Öyküleri, başkalarının dikkatini çektiği zaman kırk iki, Ayaşlı ve Kiracıları romanıyla tanındığı zaman altmış üç yaşına gelmişti. Adını bile kullanamamış, M.Ş.E. kod adıyla yazmaya zorunlu gönül indirmişti. Ömrünün en önemli yıllarını harcadığı siyasal ilişkiler içinde anlaşılmış olsa belki... denebilirdi. Ama orada da mutluluğu bulamamıştı. Sözünü ettiğimiz adam, öykücülüğümüzün çağdaş atılımının ilk taşlarını burçlara çıkaran adsız yazarlardandır...

Paul Auster, Yalnızlığın Keşfi anı-romanında, “Başka birinin yalnızlığına girmenin olanaksız olduğunu anlıyorum,” diyor, hem de babasının yalnızlığına getirirken sözü, hiç kuşku yok ki iç acısı, örselenmiş anılarının ağırlığıyla. Biz de ne ötekileri ne de Esendal’ın yalnızlığını doğru dürüst anlayabiliyoruz. Kendimizi kandırmayalım. Bu yüzden dayandığım sınırı biliyor, yalnız ustalar’la dostluğumu sürmüyorum öne...

İnsan, sıradan bir edebiyatsever olarak, ister istemez düşünüyor: Ünlülerin sayısının ünsüzlerden daha çok olduğu bu tuhaf dünya, bizim edebiyat dünyamız mı?

Yoksa şimdi içinde yaşadığımız dünya, kimlerin dünyası?

Bizi, yazarların romanlarından önce fotoromanlarına yönelten bu koşullara, piyasa mı diyoruz? Yoksa tiksinti çağının, yazarın onurunu kahreden bir aygıtı mı bu piyasa?..

Bugünün yazarının bir şeytan, “yalnız ustalar”ın da birer melek olmadığını biliyorum. Belki yaşadığımız katastrofun ürettiği bir yaratıktan söz edilebilir. Başarı için ruhunu Şeytan’a satan insan-yazar: boynuzlu melek!

Ağustos 2002

ÖNCE NE OKUMALIYIM?

İnsan okumayı gençliğinde öğrenir. Gelgelelim, genç insan da okumayı bir günde öğrenmez. Okul kitaplarının ister istemez yarattığı gerilimin arasına öykü ya da roman sıkıştırmak çocukların işi değil gibi gelir bana. Önce anne ve babanın kitap okuma tutkusuna öykünmekle başlar çocuklar. Masa başında okuyup yazan babalarının yanına ilişiverirler. Günden güne biriktirilen kitaplarla kendine küçük bir kitaplık oluşturmak, çocuklarda kitap okumanın tutkuya dönüşmeye başladığı yerdir. Çocukları eğlendiren kitaplardan ne kalır geriye? Sanırım kitap okuma alışkanlığı ve kitapların yarattığı, başka oyunlarla kazanılamayan bir büyü. Sözcüklerin ağır uykulara dinginlik veren ruhu. Henüz bir dünya değil. Kitapların başka bir dünya kurması için daha zaman vardır nasıl olsa...

Gençliğin kendinden hayatlar bulmaya başladığı okuma biçimleri geldiğinde, daha önce tanımadığı bir coşku da duymaya başlar insan. Genç insan, daha da çok edebiyat okuru olan üniversiteli bir genç, klasikleri de okuma listesinin başına almalı mı?

Klasikleri okumak! Yanına yaklaşılması güç bir söz. Belki ürkütücü bile. Çoğu kez olup biteni yansıtmaktan çok, bir özlemi anlatır gibi. Klasikler hiç okunmadan olur mu, denir; ama kimlerin ne kadar okuduğunu ölçecek bir araştırma da bunun için yapılsa iyi olmaz mı?..

Üniversiteli bir genç insanın okumaya koyulurken sıraya dizdiği klasiklerden başlamasını doğrusu düşünemiyorum. Sonunu göremediği bir okuma serüvenine, hem de çoksatan kitaplar arasında çıkmayı kim göze alabilir? Tolstoy, Dostoyevski, Balzac, Stendhal diye bir çırpıda sayılanları okumaya başlamak bile kolay değil. Daha kimler var...

Ben oldum olası bu kare as içinden seçtikleri romancıların bazı romanlarını sık sık okuduklarını söyleyenlere gıptayla bakarım. Savaş ve Barış, Anna Karenina, Suç ve Ceza, Ecinniler, Goriot Baba, Vadideki Zambak, Parma Manastırı, Kızıl ve Kara. İnsanın bir ömre sığdırmasında sonsuz yararlar bulunan romanlar. Ara sıra, sözgelimi bir iki yılda bir, okuduklarınızdan bazılarını yeniden okuyabilir misiniz?

Italo Calvino da “Klasikler Neden Okunmalı?” yazısında, “Klasikleri yeniden okuyorum,” diyenlerin hiçbir zaman, “Şu sıra okuyorum,” diyemeyeceklerini söylüyor. Böylece klasiklerin, “ünlü bir kitabı okumadığını kabul etmekten yüzleri kızaranları küçük bir ikiyüzlülüğe” düşürebileceğini de ekliyor. Onun kadar açıkça yazamıyorum ben. Ama benim de aynı romanları sık sık okuyamamamın nedenini Calvino gene çok güzel açıklıyor:

Onların içini rahatlatmak için şu gözlemi yapmak yeter: Bir kişi kendini yetiştirmek üzere ne kadar çok okursa okusun, yine de hep okuyamadığı yığınla temel kitap kalır geride.

Kaldı ki, bizim okur kamuoyumuz içinde Dostoyevski ya da Tolstoy’un ünü çok büyüktür de, bence benzersiz bir romancı olan Balzac’ın adı Stendhal’in yanında pek anılmaz. Bir zamanlar çok sevilen Balzac’ın, nedense değeri gitgide erimekte olan bir yazar olduğuna hükmedilmiştir bizde. Yeninin dipsularına kolayca dalabileceklerini sananlar, tıknefes dışarı çıktıklarında, korkudan Balzac’ı unuttular.

İlkgençlik dönemlerinde okuduğumuz klasiklerden sıkıldıklarımız olmuştur elbette. Ben de Goriot Baba yerine art arda okuduğum Sönmüş Hayaller’i en çok sevdiğim klasikler arasında başucuma koymuştum. Lucien de Rubempré gibi yazar olma tutkusunu yoksunluklar içinde büyüteceğim bir yaşam biçimiyle kaçırdığım uykularımı bir daha bulamadım. Doğrusu, ne okumalıyım, sorusuyla kafasını karıştıran bir gence gene de öncelikle Sönmüş Hayaller’i öneririm. Bir türlü gerçekleşmeyen hayalleri ortasında çırpınan genç aydınların dünyasını, genç bir insanın hiç elinden bırakmadan, tutkuyla okuyacağından kuşkum yok.

Rilke de belki benzer duygularla Thomas Mann’ın Buddenbrooklar’ını önerir okurlara. Herkes gibi kendi diline bağlılığından ötürüdür elbette. Ama bizde nedense okurun ilgi alanına girememiş olan Thomas Mann’dan Buddenbrooklar, kocaman kitaplar arasından yapılacak bir seçimde ilk gruplarda yer alabilir. Orhan Pamuk’un Cevdet Bey ve Oğulları romanını okuyan gençler, Buddenbrooklar’ı da okuyabilir. Edebiyatın klasiklerinin, hayatı, bireylerin tarihi ışığında nasıl yeniden yaratabileceğini kavramanın yollarından birini böylece seçmiş olurlar.

Şu var ki, Odysseia’yı okuduktan sonra Homeros destanında bizi ne ilgilendirebilir, sorusuna yanıt vermekte güçlük çekebilir genç insanlar. Başlangıçta Shakespeare’i de yalnızca üniversite sıralarındaki derslerinin konusu içine sıkıştırabilirler. Sefiller’i bizim kuşak çocukluğunda kısaltılmış biçimlerinden okumuştur; ama Victor Hugo, hem de 2007 yılında, biraz öğüt verir gibi, biraz abartılı, çokça da hayalci gelebilir. Oysa Stendhal’den bir seçim yapmanın zamanı gelmiştir. Gerçi Kızıl ve Kara mı, Parma Manastırı mı, sorusuna kesin bir yanıt verene rastlamadım. Aradan yüz elli yıl geçtikten sonra bile. Ben gene de Sönmüş Hayaller’in ardından Kızıl ve Kara’yı yeğlerim.

Hayatın acılarıyla kendi hayatını sürerek ödeşmeye kalkışan Stefan Zweig, kendisi de okunmazsa olmaz kitaplardan biri olan Kendi Hayatının Şiirini Yazanlar’da yer alan Stendhal biyografisine, “Stendhal kadar yalan söyleyen ve herkesi aldatmaktan hoşlanan pek az yazar vardır; yine pek az yazar, gerçeği ondan daha iyi ve daha derin bir şekilde dile getirebilmiştir,” diye başlıyor. Klasiklerin öldüğünü öne sürenlere verilmiş olağanüstü bir yanıttır bu. Hayat hakkında söyledikleri yalanlarla büyük dünyalar kuran yaratıcı yazarlar kuşağının en büyüğüdür onlar. Kızıl ve Kara’nın Julien Sorel’i, nedense beni Lucien de Rubempré’ye götürür hep; Zweig’a göreyse Dostoyevski’nin Raskolnikov’unun babasıdır Julien. Niçin böyle olduğunu genç bir okurun merak etmemesi olası mıdır?..

Tolstoy ile Dostoyevski sarmalından hangi ipi çekeceğinizi size hiç kimse inandırıcı biçimde gösteremez. Kimin, hangisini, niçin ötekine yeğlediğini bugüne dek inandırıcı biçimde açıklayabileni görmedim. Bu kararsızlığı ikisinin de erişilmez büyüklüğüne vermek sanırım en doğrusu. Ben önce Tolstoy’dan hiç değilse Çocukluk, Delikanlılık, Gençlik’i okur, Ecinniler’i de asıl kavga için saklardım. Hangi kavgadan söz ettiğim sanırım bellidir. Tolstoy’un hiçbir kitabını bulundurmadığını söyleyen G.G. Márquez’in de yazılmış en iyi roman olduğunu itiraf ettiği Savaş ve Barış’ı sonraya saklamamın nedeni, öğretmen edası yüklenmekten kaçınmam olabilir. Dev gibi bir romanı bitirememe olasılığı yerine, kendime ayıracak zamanımın çoğalmasını beklemek akıllıca sayılmaz mı?

Birinci Savaş’ın hemen ertesinde İsviçre’de geçirdiği ilkgençlik yıllarındaki yoğun okuma tutkusunda, Dostoyevski’nin Suç ve Ceza’sı ile de karşılaşan Borges, o günlerden tam yetmiş beş yıl sonra, “Kahramanları bir sokak kadını ve bir katil olan bu roman, bana çevremizdeki savaştan daha korkunç gelmişti,” diyecekti. Kim bilir, Ecinniler’i bugün okuyanlarımız için de yetmiş beş yıl sonra Ecinniler, yaşayageldiğimiz kötücüllük ve suçlardan daha etkileyici gelecektir. Bu yüzden Dostoyevski’ den bugün bir genç okura, Suç ve Ceza ya da Karamazov Kardeşler’i değil de, daha büyük bir merakla okunabileceğini düşündüğüm Ecinniler’i öneririm.

Yaklaşık 400 yıl önce, hayat üstüne sorgulayıcı, kısa metinler biçiminde yazılmış denemelerinde, zamanının önünde bir ahlak anlayışı ortaya koymaya çalışan Montaigne de benzersiz bir bilgelik imgesi gibi gelir genç okurun önüne. Denemeler’in bir bölümü Sabahattin Eyuboğlu’nun çevirisiyle yayımlanmıştı. Kitapçıların raflarından hâlâ inmemiş olan bu benzersiz kitabın üniversiteli bir genç okur için anlamının başka bir kitapla değişilemeyecek kertede olduğuna inanıyorum.

Nikos Kazancakis de hemşerilerimizdendir, Yaşar Kemal’in Çukurovası’ndan çıktığı da vardır dillerde... Ben yirmi altı yaşımda, elimizi sıkacakmış gibi yakınımızda duran, çevremizdeki bir büyüğümüzmüş gibi bilmiştim Kazancakis’i. 1982 yılında Ankara’da yaşadığımız dumanlı havayı dağıtan edebiyat arkadaşlıkları içinde, Ahmet Erhan’ın elinden, dilinden eksik etmediği bir büyük kitap gibi okumaya başlamıştım El Greco’ya Mektuplar’ı. E Yayınları’nın o günlerde El Greco’ya Mektuplar’ı yayımladığı biçimde kitaplar basılmıyor şimdi. Cebe giren; ama oradan sanki insanın yüreğine batan, kalın bir kitaptı. Ahmet Erhan, Tanrı buyruğu gibi karıştırırdı El Greco’nun sayfalarını. Sonsuz bir şiiri okur gibi. Kendine bir yaşam felsefesi edinmeye çalışıyordu. Ben de ondan etkilenmiş, Ankara’daki bütün kitapçıları dolaşıp güçlükle bulabilmiştim bu eşsiz kitabı. Bugün El Greco’ ya Mektuplar’ı, hem de kendine tutkuyla bağlayacak bir kitap olarak ilk okuma listesinde düşünürken Kazancakis dostumuzun Türkçedeki bütün kitaplarının yeniden coşkuyla okunduğunu görmenin, en önde gelen dileklerim arasında olduğunu da söyleyebilir miyim?..

Lise yıllarında on yıl boyunca Yunan ve Latin klasiklerini temel alan zorunlu bir eğitim gördüğü için, Çehov’un bile klasiklerden nefret etmeye başlaması şaşırtıcı gelmez mi? İşte bu yüzden, genç bir okuru klasikleri okuma zoruyla küstürmek yerine, başka klasiklere benzemeyen Çehov’u okumaya yöneltmek belki de en doğru yola çıkış biçimidir. Çehov’un bütün öyküleri içinde, hele “Bozkır”, “Bir Taşralının Öyküsü” gibi uzun öyküleri yanı sıra “Küçük Köpekli Kadın” gibi unutulmaz öykülerinin atlanmamasını anımsatabilir miyim? Üstelik Çehov, geçmişe dönüp bakınca insana umut veren yazar imgesiyle de hiç yıpranmadan, oturma odamızın karşı duvarındaki konsola dayanmış, şaşırtıcı biçimde karşımızda duruyor.

Elbette genç okur kitaplarını kendisi seçer. Çünkü ilk okuma listesini yalnızca klasiklerin babalarıyla doldurmak da üniversiteli bir gence, “Oku bunları da, adam ol!” demeye benzer. O sırada orta yaşlarını sürerken sıkıcı bir ihtiyar konumuna düşersiniz. İlkin kendi kişiliğine ve hayatı anlama biçimine uygun, yazarına ve anlatılanlara yakınlık duyacağı kitaplarla ilgilenir genç okur. Belki o güne dek hiç düşünmediklerini gösteren, hayatını anlamlandıran, ondan sonra yapacağı okuma seçimlerini yönlendiren kitaplarla giderek bir edebiyat beğenisi ve okuma biçimi edinir. Sonunda okumak, bir ahlaka dönüşür...

Eylül 2002

ELEŞTİRİ:
KÖTÜ RUHLARIN ŞARABI

Eleştiri, yalnızca gerçeği bulmak değildir. Ondan da önce, bir yazar olarak eleştirmenin kendi gerçeğini bulmasıdır. Bu yüzden öteki romancıların, öykücülerin, şairlerin gerçeği, eleştirmeni ilk elden ilgilendirmez. Karşısındaki dünyadan çıktığında bile, kendi dünyasını kurmaya çalışır eleştiri. Eleştirmen de herkesten bağımsız bir yazar duruşuyla var olur. Bizde özellikle romancıların bunu anladığını sanmıyorum. Onlar, eleştirmeni yalnızca kendi yazdıkları romanların peşine düşecek bir değer avcısı olarak görüyor.

Bizim edebiyat kültürümüz eleştiriyi ve eleştirmeni ne yazık ki hâlâ bu düzeyde görüyor. Bu öyle bir düzeydir ki, karşısında eleştirmen çaresiz kalır. Yazdığı romanın tek bir gerçeği bulunduğuna inanan roman yazarı da, o gerçeğin eleştirmenlerce onaylanmamasına ister istemez öfkelenir. Verilmiş gerçeğe inanmayan eleştiri, demek ki keşişlerin son dualarıyla karşı karşıyadır. Doğrunun kendi gerçeği olduğunu öne sürmekte ısrar eden eleştirmen de, oduna ilk ateşi veren romancının eliyle yakılacaktır.

Eleştiriden bekledikleri onayı arayan yazarlarla okudukları her kitapla barışık kalan okurlar, demek ki gerçeğin bir olduğunu düşünüyorlar. Önceden piyasaya sürülmüş, eleştirmenlerin keşfetmesi beklenen, bulunamaması beceriksizlik olarak görülen tek bir gerçek olduğuna inanıp yanı başında duran gerçekleri bu arada görmezden gelen yazarların birer dogmacı olmadıklarına nasıl inanacağız?

Eleştirmenin gerçeği, yalan değildir oysa. Romanı sözcüklerle oynanan bir oyun olarak gören romancının karşısında, gene sözcüklerle oynamak isteyen eleştirmenin çocukluğunu yaşamasını reddeden babalar, eleştirmenin bunamasını bekliyorlar. Şiiri “kötü ruhların şarabı” olarak gören engizisyon babaları, yaptıkları bu tanımın aslında eleştiriye çok daha yakıştığını hiçbir zaman bilemediler. Çünkü o zamanların dünyasında eleştirinin dogmaların yerini alması olanaksızdı ve düşünmeyi yasaklayan keşişler, karanlık manastırlarında eleştiriden sızan ışığı nasıl önleyeceklerini şaşırmışlardı...

Kitaplarının çok satması şimdi Ahmet Altan’ı böbürlendirebilir. Oysa kendi deyişiyle, manikürcü kızlarla tezgâhtarlar için yazmayı amaçlayan yazarın kendisini anlamayan eleştirmenlere öfkelenip bunca gürültü çıkarması anlamsız. Yazı ve yaratmadan mürekkepse edebiyat dünyamız, orada anlaşılamamak romancıya doğuştan verilmiş bir yazgı olarak niçin kabul edilmesin? Kaldı ki, yüz bin okurun soluğunu yanı başında hissederken yalnız da değil Ahmet Altan.

Gerekirse övgüyü de satın alırım sultası, dün saray soytarılığını en eski mesleklerden biri olarak yaratmışsa bugün de ısmarlama yazılarına ödeme yapılan övgücülerden yoksun değiliz. George Steiner, “Yirminci yüzyılda namuslu bir insan için edebiyat eleştirmeni olmak kolay bir iş değildir,” derken sanırım bunları da anlatıyordu...

Edebiyat eleştirisi gerçek bir özgürlük, kurgu ve soyutlama söylemi olmadıkça yalnızca soytarıların tiratları olarak asılır havaya. Manşetlerden bağırdıkça bütün edebiyat dünyasını ürküttüğünü sananların yanılgısı da havaya asılı o sözlere yapışır. Ben oldum olası bu yüzden eleştirel sözün gürültü çıkarmasından korkarak yazmaya başladım. Kendimden farklı görmediğim yazarların romanlarını okuyup çözümlerken karanlık bir köşeye çekilmekte sonsuz yarar olduğunu sonradan anladım. Eleştirmenin aradan çekilme hakkı ne yazık ki anlaşılamıyor.

Eleştirinin başkalarının yazdıklarını avlamaya, yanlışlarını bulmak için verilen zamana, birkaç cümleyle üstüne sert bir çizgi çekmeye, tetiği çekip on ikiden vurmaya gönül indirmemek demek olduğunu sağduyulu insanlar bilir. Ama günlerini başkalarını rahatsız etmeden geçirmeye çalışan komşunun tepesinde olmadık gürültüler etmenin yanlışlığını da bilir sıradan insanlar. Oysa ünlü romancı, sanırım, karşısındakini de kılıcını çekmeye zorluyor. Eleştirmen dayanamayıp kılıcını atınca bu kez de hak ile hukuka sığınılacak.

“Övünmek, tahta işlerini hem gösterişli hem de uzun ömürlü kılan bir cila gibidir,” diyor Francis Bacon. Büyük adamlar bu yalınlığa ulaşabiliyor. Oysa bu yazının başından beri sözcükleri saydamlaştırmayı beceremeden, aynı sancıyı çekiyorum. Sanırım beni anlamaya çalışanlardan başka hiç kimsenin yanıma uğramasını sağlayamayacağım. Sonunda, eleştirmenin amacı ün kazanmak değil, roman okumak, okuduklarından anladıklarını yazmak, yazarak kendi gerçeğine ulaşmak.

Hiç kimseyi şaşırtmak için yazmaz eleştirmen; okuru can evinden vurmak ya da duygularını kışkırtmakla uğraşmaz. Oysa çoksatan bir roman yazmak için okuru ayartma yollarını, tekniklerini de bilmek gerekir, hoşa gitmek için ne yazmak gerektiğini de. Aldatmak romanını orasından burasından karıştıran yetişkin bir edebiyat okurunun gözüne ilk çarpan ne olabilir? Sözü büyülü biçimde söylemeye çalışmak (ona “edebiyat yapmak” da deniyor). Romancının kendisine kurduğu bu tuzağa bile isteye atlamasına ne demeli? Çukurda bırakmak var, karışmamak...

“Eleştirinin iyisi bile kötü kitaplardan daha kısa ömürlü oluyor,” da diyor George Steiner. Ona inanmak istemiyorum gene de. Aldatmak “kötü roman” değil; ama Yazının Sarkacı Roman adlı eleştiri kitabım ondan bile kısa ömürlü olacak, on yıl sonra Aldatmak okunurken Yazının Sarkacı Roman unutulacaksa benim kadar okurlar da üzülür mü? Ataç’ın dediği gibi, yalnızca bir 100 okur mu var, bu çarkı tersine çevirmek isteyen?..

Eleştiriye asıl değerini veren öznelliği, eleştiriyi yenileyen asıl etmendir de. Sonunda, eleştirmene göre değerlendiriliyor yapıt. Başka bir zaman ve uzam içinde, bambaşka bir kültürle donanmış eleştirmenlerin aynı yapıt için yapacağı değerlendirmeler şimdikini eskitecek, belki gözden düşürecek. Ben de kendimden önceki eleştirmenlerin hiçbirine benzemesini istemem yazdıklarımın. Onlardan daha ilerde durmuyorsa yazılarım, anlamı da kalmaz onca çabanın.

Asıl uğraşları eleştiri olmayıp da eleştiriye gönül veren yazarların uğradıkları zararı da düşünüyorum elbette. Eleştiri pahalı, harcanan zaman insanın elini yakıyor. Şebnem İşigüzel son romanı Sarmaşık’ı dört ayda yazmış: ayda 100 sayfa. O kalınlıktaki bir eleştiri kitabını yazmak için en az bir yıl gerekirse üç kat pahalı bir çalışma yapmış olur eleştirmen. Şimdi romancı, ister istemez bir hesap adamı gözüyle görüyor yazdıklarını. Ahmet Hamdi Tanpınar, Edebiyat Üzerine Makaleler’deki yazılarını yazarken zamanın değerini aklına bile getirmiyordu. Sonunda kaybetmediğini hiç değilse biz biliyoruz. Edebiyat Üzerine Makaleler yazılmasaydı, Tanpınar bugün bırakacağı boşluğu görmeyecekti ama biz belli ki hissedecektik. Şapkam Dolu Çiçekle’deki denemelerini kaç kez okuduysam, önceden göremediğim buluşlarını gördüm Cemal Süreya’nın. Selim İleri’nin cömertliğiyse apayrı bir yerde. Daha geride, Ahmed Haşim’in düzyazılarına geçirdiği dil biçemi inanılır gibi değildir. Düşünceye gönül verip de şimdi bu yazıya girmeyen daha ne yaratıcılar var...

Yazdıklarının yeterince okunmadığından, eleştirmenlerce değerlendirilmediğinden söz açan romancılar hiç değilse birbirlerini okuyorlar mı? Bizdeki çoksatan romancıların düşünce yazıları yazdıklarına pek rastlanmaz. Onca kitap için oturup da doğru dürüst bir yazı yazmaya gönül indirmezler. Okumuyorlar mı? Başkalarının yazdıkları kitaplar üstüne düşünceleri yok mu? Dahası, eleştirmenlerin okumadığından, araya girmediğinden yakınan ve yayımlanmış yedi romanı olan Ahmet Altan, acaba benim yedi kitabımdan bir tanesini okumuş olabilir mi?

T.S. Eliot, D.H. Lawrence, Borges, Butor, Kundera ve günümüzün pek çok romancısı, eleştiriyi de sorun edip unutulmaz kitaplar yazarken kendi yaratı dünyalarına ışık tutuyorlardı. Yaşadığı günlerin tanığı olmak var. Belki Eliot, “Eleştirmenlerin topunu birden kovalamak gelir içimizden,” de diyordu. Eleştiriyi bizdeki romancılardan çok daha ciddiye aldığı için, kendisi de çok önemli eleştiri yazıları yazmışken...

Eleştirmenin mahkeme duvarı gibi karşıya geçip yargıda bulunması elbette itici gelir. Ne ki, şimdi yargıç rolünü de alan romancılar, hem de tutumlarına hayıflandıkları eleştirmenlerden çok daha keskin görünüyorlar. Bir eleştirmenin küpünü o kertede çatlatabileceğini sanmam; ama romancılara bakınca onların gözlerini kırpmadan kalemlerini kırabileceklerini görüyor, doğrusu ürküyorum. Düş gücünün uçlarına tırmanmak varken dövüşe, talana çıkan romancının sözünü kimler dinler öyleyse?..

Geçmişte eleştirmenin okur ile yazar arasına girdiği söylenirdi; şimdi bir kıyıya çekilmiş duran eleştirmenin yerine, yazarın kendisi okurla yapıtı arasından çıkmıyor. Yalnızca yazar konuşuyor ve gerekçesi hazır: “Eleştirmenler konuşmayınca biz konuşuyoruz.” Oysa geçmişteki konuşunca tedirgin eden, kendini edebiyatın yetkesi konumuna çıkaran eleştirmen kimliği yerine, sırtını duvara verip yoldan geçenleri izleyen, sessizce köşesinde düşünen, bir romancı gibi düş gücünü zorlayan, yaratıcı, derin yapıda çözümlemekten başka kaygısı olmadan yaşayan eleştirmen konuşmayı bırakalı çok uzun yıllar oldu.

Romancıların birbirlerine gereksinmeleri ne kadarsa eleştirmene gereksinmeleri de o kadardır. Ne eksik ne fazla. Eleştirmenin onlara gereksinimi de daha çok değildir. Bir Fransız şairi, “Kaçın bu adamdan, ısırır, eleştirmendir,” dermiş. Siz de böyle düşünmeyi sürdürebilirsiniz...

Ekim 2002

YAŞLILIĞIN YAZGISI

Göz açıp kapayıncaya kadar bir orman
meydana getirebilse çok güzel bir şey olurdu.
Yazık ki, olanaksız bir şey bu, tohumun
yeşermesini, filizlerin, sonra yaprakların
çıkmasını, gövdenin oluşup en sonunda ağaca
dönüşmesini beklemek gerek.Lev Tolstoy

Yaşlılık, insan ömrünün çalkantılarla gücünü gösterdiği yılların ardından kıyıya vurduğu dönemdir. Dalgaların açıklarda kabardıktan sonra sönümlenmeye başlaması. Gücü ancak kıyıdaki kum tanelerini yerinden oynatıp çekildikten sonra varlığı hissedilen.

Sanki bütün yapacaklarını yapmış, birikimini tüketmiş de, kendisine elini uzatanlara elini uzatma gücünü yitirmiş. Bazen belki kıyıyı dövecek kadar coşup karşısına çıkanları alt edecekmiş gibi de canlanabilir sonlarına doğru. O zaman ona hayranlık da duyabiliriz. Gene de yazgısına olgunlukla karşılık vermek yakışır. Doğanın ona sunduğu yazgı: sonunda ölüm. Kıyıya gelene dek nasıl yaşamış olursa olsun.

Ölümü bilinçle karşılayan yaşlı kendine saygısını koruyabilir. Belki arkasına dönüp yaşadıklarına, geçip geldiği yollara bakmak avutur onu. Kendiyle böylece barışık kalabilir. Yoksa ölüme karşı koymaya çalışmanın acısı, öteki acıları çoğaltarak yaşanır. Orada çaresiz çırpınmalardan başka bir şey beklemez insanı...

Lev Tolstoy’un 1900’lerdeki yalnızlığı, uyumsuzluğu, toplumsal kurumlarla çatışma içine düşüşü, uzlaşmazlığı, sevilmez, belki de sevimsiz bir insan oluşunun önde gelen nedeni, Rusya’nın yaşadığı büyük bunalım ve toplumsal çatışmanın insanlar üstündeki etkileriyse öteki de seksenine yaklaşan bir yaşlı adam oluşuydu.

Bir Rus atasözü, “Yalan söyleyen bir yaşlı, hırsızlık eden bir zengindir,” dermiş. Yaşlıların yalana, zenginlerin çalmaya gereksinimi vardır elbette. Tolstoy o sıralarda hem yaşlı hem de zengindi, ama ne yalancıydı ne de hırsız. Dünyayı düpedüz boşladığı için kendine daha güven duymasının nedeni, yaşlı bir yazar ve aydın olarak bağımsız, bir başına yaşamak için yeterinden çok varlıklı ve soylu oluşuydu. Kiliseye, çarlık iktidarına kendi başına savaş açabilmesinin nedeni buydu. Yüzlerce yıllık bir çınar gibi güçlü görüyordu kendini, dimdik ayakta, öfke anıtı gibi sıkmıştı yumruğunu. Neler yaşamıştı... Kökleri çok eski zamanlardan beslenen devin, Rusya’da büyüyen sosyalizm düşüncesine hoşgörüyle bakmayacağı belliydi.

Tolstoy insanlar adına öfkeliydi belki ama sevgisizdi de. Yaşlı bir Rus soylusunun sevgisizlikten başka bir duyguyla ömrünün son yıllarını geçirmesini kim bekleyebilirdi ki? Kendinden başkasına değer vermez oluşunun nedeni, dışarıdaki hayata duyduğu öfkeden çok, on yıllar boyunca tükenegelen duyarlıklarıydı. Bir ayağı çukurdayken kurumlara karşı açtığı savaşın hem artık boş zamanlarını doldurduğunu hem de yoğun düşüncelerin yorgunluğunu giderdiğini söylüyordu. Ama uzun ömrü boyunca yıpranan duygularını ayağa kaldırması kolay değildi.

Romain Rolland, Tolstoy’un Hayatı adlı biyografisinde, Tolstoy’un yetmiş üç yaşındayken Rus patrikliğine verdiği yanıtta, “Huzur ve sevinç içinde yaşamamı da, ölüme doğru huzur ve sevinç içinde ilerlememi de inancıma borçluyum,” dediğini aktarıyor. Ne denir, ancak öldüğünde mutlu olacağına inanıyordu.

Ömrünün son yıllarında artık iyice yalnızlaşmıştı. Yaşlılığın yazgısına boyun eğmekten başka yol kalmış mıydı? Hangi yaşlı insanı yalnızlıktan kurtarabilir geçen koca ömürler, ne denli varsıllık içinde yaşanmış olurlarsa olsunlar?.. Tolstoy, insan ömrünü kısaltan bütün olumsuz koşullara karşı tanrısal bir güçle kafasını da, bedenini de güçlü tuttuğu için, tükenmek bilmez bir düşünsel devinim içindeydi. Ne ki düşünceler ve ütopyalarla doldurduğu son yıllarında halkını yanında göremedi. Yaşlıların yanına uğramazdı kimse.

Yaşlı bir insanın hayattan yalnızca dinginlik ve huzur içinde günlerini geçirmeyi beklediği düşünülebilir mi? Tolstoy, demir bir karyola, birkaç iskemle ve çıplak duvarlardan oluşan odasında yaşamaya gönül indirirken ailesinin parayı kullanma biçiminden hep tedirgin geçiriyordu son günlerini. Çok sevgili karısı Sofya bile artık anlayamıyordu onu. Umutsuzluk, anlaşılamama, belki anlayamama, acıma duygularıyla kutsadığı ölüme kavuştuğunda, yaşlı bedeni yaşlanmayan kafasıyla kendini terk ettiğinde seksen iki yaşındaydı...

Hayatın sonsuzluğunu daha çok genç ölümler hatırlatır. Yaşanacak ne varsa yaşamış olan yaşlıların ölümü, doğaya karşı gelinmezliği yüzünden acıyla karşılanmaz. Yoksunluk ve gerçekleşmeyen hayallerle geçen yılların hızlandırdığı ömürlere teslim olan yaşlının buruk bekleyişi nasıl anlatılabilir? Ölüm her durumda habercileriyle kendini yakın çevreye hissettirir. Bekleyenler hazırlıklarını ona göre yapar, hayatın canını alacağı yaşlı, yalnızca huzur içinde beklemekle yetinir ve bunu ister. Ardında yaşayacak yapıtları varsa onların sonsuzluğu düşünülür. Ama yaşlının bedeni saygıyla verilir toprağa.

Aykırı bir örnek vermek gerekirse Turgenyev’in Babalar ve Oğullar’ında böyle yaşanmaz hayatın doğası. Bütün Rus edebiyatının en önemli kişiliklerinden olan Yevgeniy Vasilyiç Bazarov, mikropların ateşler içinde bıraktığı bedenini, yaşlı babası Vasiliy İvaniç’ten önce terk edince sanki romanın yasa bürünmesine neden olmuştur. Dilsiz bir taşa dönüşmüş olan Bazarov, mezarına sık sık gelen yaşlı babası ile anasını elbette daha çok kahretmiştir. Genç ölümlerin yaşanmadan bıraktığı yıllardır hayatı sonsuzluğa ulaştıran. Oysa hayatın sıradan halidir yaşlı ölümü...

Balzac’ın Goriot Babası da, yaşlıların en ünlüleri arasında sayılabilir. Kendini bütün varlığıyla kızlarına adadığı tuhaf bir hayatı süren Goriot Baba, sanki babalık tutkusuyla geçirdiği ömrünün sonunda, yalnız ve yaşlı bir adam olarak ölür. Yaşlı Goriot’nun ölçüsüz sevgisi, yatağında kızlarının duyarsızlığı karşısında duyduğu derin üzüntülerle son bulmuştur.

Goriot Baba aslında yalnızca kızları Anastasie ve Delphine’in ilgisizliğine değil, çevresinde yaşanan değer yitimine ve kayıtsızlığına yenik düşmüştür. Soyluluk, zenginlik, toplumun üstüne çıkma çabaları ve paranın geçerli olduğu bir değerler kıskacında, yakın durmak istediği bu değerlere de uzak düşmüştür Goriot Baba.

Romanın Eugène’i, “Dünyayı bir çamur okyanusu olarak görüyordu, insan ayağını batırdı mı boynuna kadar gömülüyordu içine.” Hele yaşlıların kendilerini bu dünyadan kurtarmaları neredeyse olanaksızdı.

Goriot Baba’nın genç insanların gücü karşısında yenik düşmesi de var. Yaşlılık ve yaşlılığının getirdiği hastalık ve çaresizlik olmasaydı, babalık sevgisini yalnızca umutsuzluk ve zayıflık olarak yaşar mıydı? Yaşlı bir adam oluşu yüzünden kızlarının çaresizliğini kendi ölümü olarak görüyordu. Hayata karşı, “Babalar da çocukları yaşadıkça yaşamalıydı. Tanrım, dünyan ne kadar da kötü düzenlenmiş!” diye ilenir Goriot Baba. Bu yüzden yoksul ve kötü yatağında, kızlarına para yetiştiremediği için ölmek ister. Kızlarının sevgisini kazanmak için bütün parasını verebilirdi onlara; her şeye kadir gördüğü servetini saklamadığı için öfkelenir kendine...

İnsanın ömrünün sonuna doğru kötücül duygularının büyüdüğü de söylenebilir mi? Yaşlılar niçin sevilmezler de, yeni doğanlarla ilgilidir insanoğlu? Bu, hayatın içinde büyüyen kötülük tohumunu insanın içinde taşıyarak ömrünü geçirmesiyle mi ilgili? Bu yüzden mi yaşlılardan hiç değilse uzak durmayı seçer gençler? Anastasie ve Delphine, yalnızca yeni yaşamlarına kıskıvrak yakalandıkları için mi uzak durmayı seçmişlerdir babalarından, yoksa yaşlı babadan uzak durma dürtüsünün de payı var mıdır davranışlarında?..

Yaşlandıkça kendini kandırmaya başlar insan. Hayatın tadı çoktan kaçmaya başlamıştır da, kendini geç ömrünün tadını çıkarmakla aldatmaktadır. Doğduğunda niçin doğduğunu bilmeyen insan, yaşlılığında da niçin öldüğü sorusunun yanıtını veremez. Düşünmenin yararsızlığına inandıkça, anılarına gömülür. Kendi dışındaki insanlardan uzaklaşmaya, kopmaya başlar. Budur bir de insanı yaşlılıkta tüketen. Başkalarının hayatlarından beslenmedikçe, kendi içinin de kurumaya başladığını fark eder. Duyguları sönmeye, içindeki sevgiyi yitirmeye başlar.

Emil Cioran, tükenişin ve yaşlılığın verdiği tinsel ve tensel acılar için, babasının, “Yaşlılık doğanın özeleştirisidir,” sözünü aktarıyor. Yaşlıların ölümüne duyduğu kayıtsızlık da insanın kendine dönük pişmanlığı, en keskin özeleştirisi sayılabilir mi?

Güzel yaşlanmak: yersiz bir söz. Yaşlılık her zaman kötüdür. Acıdır. Çocukluğun bilisiz ve bilinçsiz günlerine dönmektir. Üstelik, iyileştirilemez.

Kasım 2002

1903: YÜZYIL ÖNCEYDİ

1903 yılının büyük bölümünü Yalta’daki evinde geçiren Anton Çehov, sonbaharda Moskova’ya geliyordu. Hastaydı, para sıkıntısı çekiyordu; ama iyimserliği, iyicil bakışları, güler yüzü hâlâ yanındakilere yansıyordu. Yüzyıl önce şu sıralarda, en önemli oyunlarından birini yazdığının kendi de farkında değildi, dersek ona haksızlık etmiş olabilir miyiz? Çünkü önceki oyunlarını yazdığı sıralarda görülmeyen bir coşku içinde olduğunu anlatıyor yakınları.

O kadar ki, daha sonra Vişne Bahçesi’nde de rol alan büyük Rus tiyatro adamı Stanislavski, Çehov’un evde otururken birdenbire, “Buldum!” diye sevindiğini anlatıyor. “Dinleyin, olağanüstü bir ad bu! Vişne Bahçesi!”

1903 yılı, Vişne Bahçesi’nin yılıdır; Çehov’un 25. sanat yılının Moskova’da kutlanacağı gün yapılacak olan galasının hazırlıklarıyla da geçer bu yıl. Tarihin büyüsü dumanı üstündeyken tam olarak anlaşılmaz. Tanıklık ettiği yaşantıların büyüklüğü, bugün daha etkileyici gelmiyor mu? Tam yüzyıl önce bugünlerde, edebiyatın bir benzeri daha olmayan yazarlarından Anton Çehov Vişne Bahçesi’ni yazıyor ve ilk sahnelendiği zaman pek çokları gibi ilgi görmeyen bu oyunun büyüklüğü sonradan kabul ediliyor.

Anton Pavloviç Çehov, doğaya düşkünlüğünden kendi evinin bahçesine de zaman ayırıyordu. Yalta’daki bomboş bahçesine diktiği ağaçların güzelliğine bakıp hüzünlenirken yanındaki arkadaşı Kuprin’e dönerek, “Biliyor musunuz, iki yüzyıl, üç yüzyıl sonra bütün yeryüzü çiçek bahçesine dönecek,” diye içinden taşan duygularla konuşur Çehov. “O zaman yaşam daha bir kolaylaşacak, güzelleşecek.” Belli ki bahçesindeki vişne ağacını da gösteriyordu Kuprin’e.

Çehov’un sözgelimi, “yüzyıl sonra...” deyip bugünü göstermeyişi de bilicilik sayılmaz mı? Yüzyıl sonra, demiyor da, “iki yüzyıl, üç yüzyıl sonra” diyor. Demek ki bugün dünyamızın hâlâ onun özlediği güzelliğe ulaşamayacağını o günden kestirebiliyordu. Bir yüzyıl sonra dünyanın Çehov’un bahçesine dönüşeceğinden kuşku duymak için nedenlerin birer birer ortadan kalkacağına da artık inanabiliriz.

Onu siyasaya ilgisiz gören Yalta’daki çevresinin biraz da uzak durduğu Çehov, aslında devrim ateşinin Rusya’yı kıpır kıpır devindirdiği o 1903 günlerinde, Çar’a da, devlet görevlilerine de öfkeliydi. Yalnızca, yapkın ve hoşgörülü mizacı yüzünden tepkisini çok dolaylı biçimlerde, ancak yapıtlarında insanın özüne inerek göstermeye çalışıyordu...

Çehov’un Vişne Bahçesi’nin coşkusunu yaşadığı günlerde, Pasternak da Kiev’de çocukluk günlerini yaşıyordu. O Günler adlı anı kitabında, bir ormanın kıyısında, küçük bir tepenin üstündeki evlerine güneşli bir ilkyaz sabahında nasıl kavuştuklarını anlatır. O evde, kim olduğunu daha sonra anlayacağı komşuları Aleksandr Skriyabin’den masal gibi akan ama gözüpek düşünceler öğreniyordu.

“Yaşam, sanat, iyilik kötülük üstüne tartışırdı babamla,” diye anlatıyor Skriyabin’i. “Tolstoy’a çatardı, ‘Üstün insan’ı, ‘sağtöre dışı’yı, Niçeciliği öğütlerdi.”

O 1903 yılının belleğinde hiç silinmeden kalmasının nedeni elbette ruhunu kazanan Skriyabin’in yanı başındaki varlığıydı. Vişne Bahçesi’nden de, Çehov’dan da, belli ki çağının öteki büyük yazarlarından da habersiz, on iki yaşında bir çocuktu Pasternak. O yıl içinde attan düşüp kırdığı ayağı, bir daha hiçbir zaman doğru dürüst kaynamadığı için ötekinden kısa kalmış; ama bu yüzden askerlikten kurtulmuştu. Yazgıya bakın. Pasternak da