© 2004, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2004, İstanbul 5. basım: Şubat 2012, İstanbul E-kitap 1. sürüm Kasım 2015, İstanbul Şubat 2012 tarihli 5. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Faruk Duman

Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design

ISBN 978-975-07-2849-5

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com

AYŞE SARISAYIN

YORGUN ANILAR ZAMANI

2005 SAİT FAİK HİKÂYE ARMAĞANI

ÖYKÜ

Ayşe Sarısayın’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

DENİZLER DÖRT DUVAR / (2004 Yunus Nadi Öykü Ödülü)

KARAKALEM RESİMLER, öykü

AYŞE SARISAYIN, 1957’de İstanbul’da doğdu. İstanbul Alman Lisesi’nden sonra kimya mühendisliği ve işletme eğitimi gördü. Evli ve bir oğlu var. Babası Behçet Necatigil’in çeviri şiirlerini (Yalnızlık Bir Yağmura Benzer, Adam Yayınları, 1984) ve aile mektuplarını (Serin Mavi, YKY, 1999, Selma Esemen’le birlikte) yayına hazırladı. Babasına ilişkin anılarının yer aldığı Çok Şey Yarım Hâlâ adlı kitabı 2001 yılında (YKY) yayımlandı. Denizler Dört Duvar adlı ilk öykü kitabıyla 2004 Yunus Nadi Öykü Ödülü’nü, Yorgun Anılar Zamanı ile 2005 Sait Faik Hikâye Armağanı’nı kazandı. Bunları Karakalem Resimler (2008) adlı öykü kitabı ve Erdal Öz / Unutulmaz Bir Atlı adlı biyografi izledi.

GÖKYÜZÜ MASALLARI

'Bilinmedi ne çare, sizdendik,

Yalnız biraz daha iyi yaşamaya özlemli.

Şimdi aynı uzaklık, aynı utanç,

Düşündükçe o sokağı, o evleri.'

Behçet Necatigil

“Evet, evet, evet!”

Damadın gür sesi bahçede yankılanırken ortalık aydınlanıveriyor bir anda, ışıl ışıl oluyor her yer. Boğaz kıyılarında gece, gündüze dönüyor.

İstanbul yaz gecelerinin, son yıllarda giderek daha sık rastlanan görüntülerinden biri. Gelinle damadın “evet” sözcüklerinin hemen ardından atılan havai fişekler, insanı sersemleten bir renk ve ses cümbüşü.

Gökyüzü, sayısız parçaya bölünüp kıvılcımlarla üstümüze dökülüyor.

Yeni evlileri coşkuyla alkışlayan şık giyimli konuklar, parlak ışıkların aydınlattığı sağlıklı yüzler.

Havuza yansıyan siluetim, esmer yüzüm. Çevremdekilere benzeyen esmerliğim.

Gülseren’e yer yok burada, o esmer değil. Gülseren’e, Gülderen’e. Bu isimleri anımsamak sıkıntımı artırıyor. Düğünlerde hep hissettiğim sıkıntı, her zamankinden biraz daha farklı bu gece.

Gülseren’i iki gün önce tanıdım, Gülderen’i ise yıllar önce.

Düğüne uygun bir giysi almak için alışverişe çıktığım gün tanıştım Gülseren’le. Epeyi dolaştıktan sonra istediğim siyah elbiseyi bulmuş, yorgun argın eve dönüyordum, harcadığım saatler için söylenerek. Yol üstündeki parkın içinden geçerken, ağaçların serin gölgesinin çekiciliğine kapılıverdim bir anda. Kısa bir keyif molası vermek iyi olacaktı.

“Oturabilir miyim?” diyen sesin sahibi, otuz beş yaşlarında, ince yüzlü, narin yapılı, minicik bir kadındı. “Elbette,” dememe kalmadan, bankın ucuna ilişmiş, bir sigara yakmıştı bile. “Alır mısınız?” diye sordu, “Hayır, içmiyorum,” dedim. –Nedenini bilmiyorum, ama arada bir tanımadığım insanlara anlamsız yalanlar söylemek hoşuma gidiyor.– “Ne güzel esmersiniz,” dedi hemen ardından. Şaşırdım, ilk kez birisi esmer olduğumu söylüyordu bana. “Yanmışsınız demek istedim,” diye düzeltti, “tatile mi gittiniz?”

Uzayıp giden konuşmanın sonunda, bir hafta önce tatilde, Bodrum’da olduğumu söylemiş, onun yirmi yıl önce bir kez gittiğini, çok beğendiğini, bir türlü unutamadığını, artık televizyonda izlemekten başka şansı olmadığını öğrenmiştim. “Hâlâ güzel mi?” sorusunu yanıtlamadan önce, ikinci yalanımı söyledim: “Ben de gidememiştim yıllardır.” Ardından ekledim: “Çok değişmiş zaten, eskisi gibi değil.” Söylediklerim işe yaramamıştı: “Olsun” dedi, “yine de gitmeyi isterdim, hem de çok...” İçini çekti: “İstemekle hiçbir şey olmuyor ki! Umudum da kalmadı artık.”

Ne diyeceğimi bilemedim. Kısa keyif molası, adlandıramadığım bir sıkıntıya dönüşmeye başlamıştı. Doğrulup paketlerimi toplarken, “Benim adım Gülseren,” dedi, “bir zamanlar modaymış, ama pek kimsede yok artık.” Gülümsedim, “Çok hoş,” dedim, “kusura bakmayın, benim gitmem gerekiyor. Size iyi günler.”

“Size de iyi günler” dedi, “esmerliğinizin tadını çıkarın. Biliyor musunuz, hiçbir yaza esmer giremedim ben.”

Gülseren, Gülderen! Yol boyunca Gülseren, esmer gireceği bir yazın özlemini çeken küçük kadın. Onun hemen yanı başında Gülderen. Hep üşüyen, sıcağı özleyen küçük kız, büyüdükten sonra neleri özlediğini bilmediğim.

Nasıl da kızdırırdım onu, “Adını koyarken yanlışlık yapmışlar!” diye, Gülseren şarkısını söyleyerek: “Akşamüstü Gülseren / Geçiyordu bahçeden / Gül toplarken aniden / Eline battı diken...” Gülüşürdük birlikte, ama için için öfkelendiği de belli olurdu. “Şarkının yanlış olacak hali yok ya, senin adın yanlış işte, doğrusu Gülseren!” Çocukluğumuzu paylaştığımız yıllar boyunca sürüp gitmişti bu.

Şimdi, esmer bir yaz gecesinde ansızın Gülderen. Onun çok sevdiği bir masalın en güzel yerindeyim, Kibritçi Kız’ın1 art arda yaktığı kibritlerle oluşan mucizenin tam ortasında. Yazın en sıcak günlerinden birinde, ürperiyorum.

“Dehşetli soğuk vardı; kar yağıyor, akşam karanlığı bastırıyordu; senenin de son gecesiydi, yılbaşı gecesi. Bu soğukta, bu karanlıkta küçük bir kızcağız yürüyordu sokakta; başı açıktı, yalınayaktı; evet, evden çıkarken ayaklarına terlik giymişti giymesine, ama bir işe yaramamıştı bunlar.”

Gerçekten de çok soğuk. Sönmeye yüz tutmuş sobanın yanındaki sedirde Gülderen’le birbirimize sarılmış yatıyoruz. Masalın başındayız henüz, ikimiz birden yere eğilip yan yana duran terliklerimize bakarken, “Doğru,” diyor Gülderen, “kar yağarken ısıtmaz ki terlikler!”

Yedi-sekiz yaşlarındayız, Gülderenlerin evinde, annesinin okuduğu masalı dinlerken. Nagehân Teyze, arada bir kalkıp sobanın üstüne koyduğu kestaneleri çeviriyor. Fırsat bilip fısıldaşmaya başlıyoruz aramızda, kıpır kıpırız. Odanın bir köşesinde kollu dikiş makinesi, koltuğun üstüne gelişigüzel atılmış kumaş parçaları, henüz bitmemiş giysiler. Koyu kırmızı bir kumaşa takılıyor gözüm, nasıl da güzel parlıyor! “Bu nedir, Nagehân Teyze? Daha önce hiç böyle bir şey görmemiştim!” “İpek kadife,” diye yanıtlıyor, “Filiz Hanım’ın kayınpederi hac dönüşü getirmiş. Güzel bir elbise olacak. Bir bitirebilsem...” İkimiz iki yandan soru yağmuruna tutuyoruz Nagehân Teyze’yi, “Hac nedir? Nerededir? Filiz Hanım kim? Kadifenin ipeği nasıl olur?” Yarı şaka bağırıveriyor: “Siz masal dinlemek istemiyorsunuz herhalde! Zaten bu kaçıncı? İki mi oldu, üç mü, bıkmadınız, yine aynı masal! Okumuyorum işte, ne haliniz varsa görün!” Hemen yalvarmaya başlıyoruz, devam etmesi için. Bölüştürüp avuçlarımıza koyduğu kestaneler sıcacık, üçer tane. Elimi kapatınca, sıcaklığı daha çok hissediyorum. Yemek istiyorum bir an önce, Gülderen’e bakıyorum: Hiç niyeti yok! “Masalın sonuna saklayacağım,” diyor, “öyle daha zevkli oluyor. Masal da kötü bitiyor ya, daha az üzülürüz.”

Okumayı öğreneli epeyi olmuştu, ama yine de annemin bana masal okumasını istiyordum ısrarla. Her gece aynı şeyi söylüyor, hep aynı yanıtla geri çevriliyordum: “Şımarıklık yapma, kendin oku!” Şımarık değildim oysa, annemin de bana masal okumasını istiyordum yalnızca, Gülderen’in söylediği gibi: “Annem, ben uyuyana kadar başımda oturur, masal anlatır. Bizim pek kitabımız yok, olsa kitap da okur.” Bizimse çok kitabımız vardı, okumakla bitirilemeyecek kadar çok! Bir öğleden sonra, kitaplardan birini alıp Gülderenlere gitmiştik. Dikiş makinesinin başında, yorgun yüzüyle gülümsemişti Nagehân Teyze. “Yetiştirmem gereken dikişler var,” demişti. “Birazdan provaya gelecekler. Ancak akşama, sen de gelebilirsin istersen.”

Böyle başlamıştı Gülderenlerin evindeki kitap okuma serüvenimiz. Annemin tüm direnmelerine rağmen, her gün başaramasam da haftada bir-iki kez kitabımı kaptığım gibi onlarda alıyordum soluğu. Aynı sokakta oturuyorduk, iki ev vardı aramızda. “Evleri küçücük,” diyordu annem, “iki göz oda. Kadıncağız tüm gün makine başında uğraşıp didiniyor, durumları ortada! Bir de sen yük oluyorsun...” Hayır, neyse o yük denen şey –ki kötü bir şey olmalıydı– olmuyordum işte! Olsam Nagehân Teyze öyle sıcacık gülümsemezdi bana. Gülderen çok seyrek bize geldiğinde, annem kakaolu sıcak sütler, çikolatalı kekler hazırlıyor, ama ne onun kadar güzel gülümsüyor, ne de kitap okuyordu bize.

“Az ilerde, biri dışarlak iki evin arasında bir köşeye büzüldü oturdu. Ayacıklarını altına çekmişti ya, daha da çok üşüyor, eve gitmeyi de göze alamıyordu.”

Gittikçe soğuyan odada, üşüyen ayaklarımızı birbirimize değdirerek ısıtmaya çalışıyoruz. Masal çok acıklı, ama biz yine de kıkırdayıp duruyoruz aramızda. Nagehân Teyze, ara sıra başını kaldırıp kaşlarını çatıyor hafifçe, sonra okumaya devam ediyor. Aynı zamanda nasıl hem güler yüzlü, hem de çatık kaşlı olabiliyor!

“Ah, ah, küçük bir kibritin ne çok faydası olurdu şimdi. Demetten bir tane alsa da duvara sürtse, parmaklarını ısıtsa! Bir kibrit aldı, duvara sürttü; bir kıvılcım ve yandı kibrit. Ilık, parlak bir alevdi bu; kızcağız avcunun içine alınca ufak bir lamba oldu. Kendini büyük, demir bir soba önünde oturuyor sandı.”

“Biz de odunumuz bitince, sobayı yakamadığımız günlerde böyle yapsak!” diyerek sevinçle ellerini çırpıyor Gülderen. “Küçük sobamızı da büyümüş gibi görürüz belki, ısınırız.” Nagehân Teyze’nin yüzünden bir gölge geçiyor, gülümsemesi donup kalıyor. “Aman yavrum, sakın ha!” diyor, “Bu bir masal. Korkutmayın beni! Ne istiyorsanız, onun hayalini kurun, yalnızca!”

“Bir kibrit daha çaktı: Şimdi pek güzel bir yılbaşı ağacının altında oturuyordu; geçen seneki yılbaşı gecesinde, o zengin tüccarın evinde, cam kapıdan bakarak gördüğü ağaçtan daha büyük, daha güzeldi bu ağaç. Yeşil dallarında yüzlerce mum yanıyor, vitrinlerde gördükleri gibi, alacalı bulacalı süsler, oyuncaklar, yukarıdan ona bakıyorlardı.”

Masalı ben kesiyorum bu kez, “Biliyor musun, amcamların evinde tıpkı böyle bir ağaç vardı geçen yılbaşında.” Gözleri parlıyor Gülderen’in, “Anlatsana” diyor, “nasıldı, hepsini anlat, ne olur!” Anlatıyorum uzun uzun; ağacı, üstündeki ışıkları, süsleri, ağacın altına yerleştirilmiş, hepimizin isimlerinin yazılı olduğu hediye paketlerini, uzun, kalabalık sofrayı... “Ah, ne kadar şanslısın!” diyor Gülderen, “Hiç yılbaşı ağacı görmedim ben.” Omuz silkiyorum: “Bizim evde değildi ki, neye yarar...” Kızıyor Gülderen, “Olsun, görmüşsün ya” diyor, “hem amcanın evi, daha ne! Amcan çok zengin olmalı, o da tüccar mı?” Nagehân Teyze, sabırla bekliyor konuşmamızın bitmesini, gülümsemesi yine mi gölgelenmiş, bana mı öyle geliyor?

“Derken, yıldızlardan biri kaydı, gökyüzüne uzun bir alev çizgisi çekti. ‘Şimdi birisi ölüyor!’ dedi küçük kız; kendisine karşı tek iyi insan, ama şimdi ölmüş, büyükannesi söylemişti bunu: Bir yıldız düşerse bir insanın ruhu göğe yükselir, Tanrı’ya kavuşur, demişti.”

Birbirimize iyice sokuluyoruz, gevezelik edip masalı bölmek istemiyoruz artık. Avuçlarımızda sımsıkı tuttuğumuz kestaneler çoktan soğumuş. Masalın sonuna geldiğimizi biliyoruz ikimiz de, Kibritçi Kız’ın kötü sonu çok yakınımızda.

“Aydınlık, mutluluk içinde, beraberce göklere yükseldiler. Göklerde ne soğuk vardı, ne açlık, ne korku. – Tanrı katına çıkmışlardı.”

O da ne? Nagehân Teyze, kitabı kapatıp ayağa kalkıyor. “Haydi, bakalım” diyor, “artık uyku vakti. Haydi yavrum, paltonu giy de kapıya kadar bırakayım seni.” Masalın devamı yok muydu? Neden farklı bir şekilde bitiverdi bu gece? Şaşkınız, ama ikimizden de çıt çıkmıyor nedense.

“Ah, Nagehân Hanımcığım, size çok zahmet veriyor bizim kız,” diyerek karşılıyor bizi annem. Nagehân Teyze’nin yüzünde, o bildik gülümseme, “Ne demek, o benim de kızım sayılır...” Yatmak için üst kata çıkarken, “Bak, bu son,” diyor annem her seferinde olduğu gibi, “gece gitmek yok bir daha! Dur bakayım, ne var senin elinde?”

Avcumu açıp gösteriyorum anneme, üç tane kestaneyi. “Kestane yedik,” diyorum, “o kadar çoktu ki bunlar fazla geldi, bitiremedim.”

Gece yatağımda sertleşmiş kestaneleri yerken, masalın sonunu anımsamaya çalışıyorum. Kibritçi Kız, tüm kibritlerini yakmasına rağmen soğuktan donup ölmüyor muydu? Kestaneler acılaşıyor, boğazıma bir şey tıkanıyor sanki, yutkunamıyorum. Masalın sonunu düşünmekten vazgeçip yorganıma sarınıyorum sımsıkı. Gökyüzünde gülümseyen Kibritçi Kız’ı görüyorum. Gülümsemesi, Nagehân Teyze’ninkine ne çok benziyor!

Havai fişek gösterisi sona ermiş, gökyüzü karanlık artık. Dört bir yana yerleştirilmiş dev meşaleler aydınlatıyor havuzun çevresini. Müzik başlamış, gelin ve damatla birlikte dans eden birkaç çift ortada, ne güzel esmer... Ürpertiler bir türlü geçmiyor, içim üşüyor: “Gülseren’im acısından nasıl da ağlar / Gözyaşları şıpır şıpır, kalbimi dağlar / Gel kardeşim, vazgeç artık gül toplamaktan / Aynaya bak sen güllerden daha güzelsin...”

Yıllarca bu anlamsız şakama katlanan Gülderen, ilkokulu bitirdiğimiz gün tüm cesaretini toplayıp soruyor: “Öğretmenim, hangisi doğru? Gülseren mi, Gülderen mi?”

Aldığı yanıtla birlikte, zafer onun oluyor sonunda. Birkaç hafta sonra, zaferinin tadını yeterince çıkaramadan ayrılıyoruz. Önce sokağımız, ardından okulumuz ve yollarımız.

Kulakları tırmalayan, farklı bir ses karışıyor dans müziğine ansızın. Dışarıda gürültüler, art arda siren sesleri. Ambulans, polis, itfaiye... Hangisi?

Uzak/yakın bir yerlerde, bir masal daha sona eriyor.

Başımı kaldırıyorum. Her yer tutuşmuş, alev alev... Kibritçi Kız, gülümseyerek bana bakıyor gökyüzünden.

Çocukluğumun masallarını özlüyorum.

Temmuz 2004

1 . Hans Christian Andersen’in masalı.

ATLARI DA VURURLAR

'Gökte ısrarlı bir aşk imgesidir at
ve masmavi yelesi neden–'

Can Bahadir Yüce

Lebibe Hanım’ın sevgili anısına

O gün hiç konuşmamışım, tek sözcük çıkmamış ağzımdan. Ne bir lokma ekmek, ne bir yudum su... Nasıl dayanabildiğime şaşıp kalmış herkes.

Ablamın anlattığına göre, gözlerimi kocaman açarak anneanneme bakmışım dik dik, ağlamaklı bir yüzle dolaşıp durmuşum evin içinde.

Ayrıntıları anımsamıyorum. Yalnızca gördüğüm düş, daha dün izlediğim bir korku filmi gibi gözlerimin önünde hâlâ.

Konuk odasının kapısını usulca aralayıp içeri baktığımı, bordo kadife koltuklarda kimsenin oturmadığını görünce sevindiğimi anımsıyorum bir de.

Akşama dek ne yaptığım tümüyle silinmiş belleğimden. Hava kararmaya yüz tutarken duymuştum eskicinin sesini: “Eskiciiiiii, eskiler alıyorum, eskiciiii...”

Koşarak pencereye gittiğimi, burnumu cama yapıştırıp büyülenmiş gibi dışarıya baktığımı ve birdenbire avaz avaz ağlamaya başladığımı söylemişlerdi sonradan. Ablamla annemi epeyi uğraştırdıktan sonra hıçkırarak anlatmışım atın beni yediğini.

Annem, “Ağlayınca burnun kızarıyor, çirkin oluyorsun,” deyince de hemen susuvermişim!

At beni yemişti düşümde, eskicinin atı.

Kapı çalınıyor. “Kim o?” demeden açılmaz kapılar, biliyorum, ama öyle utanıyorum ki sormaya, duyulur duyulmaz bir fısıltı olarak çıkıyor bu sözcükler ağzımdan. Gelenin duyup yanıtlaması olanaksız! O anda da kapıyı açıveriyorum, her zaman yaptığım gibi.

Kapının çalınması iyidir; merak, heyecan, sevinç, en çok da değişiklik demektir. Hemen yerimden fırlar, herkesten önce koşarım açmak için. Postacı olabilir gelen, başımı okşar gülümseyerek. Mektupları kaptığım gibi, doğru babamın çalışma odasına! Çıkarken babam çikolata tutuşturur elime bazen, en sevdiğim parmak çikolatalardan. Yedikten sonra yaldızını düzeltir, defterin arasına, ötekilerin yanına saklarım. Hangi renkten kaç tane olduğunu sayarken çabucak akşam olur. Esat dayım çalmış olabilir kapıyı, beni kucağında hoplatır, yanaklarımdan makas alır. En çok anneannem sevinir dayım gelince, o gittikten sonra bile gülümsemeye devam eder gün boyu. Dayımın ikizlerinden biri, Orhan ya da Burhan geldiyse, bodrumdaki taşlığa inip topaç çeviririz. Çoğunlukla birlikte gelirler, o zaman da benimle oynamazlar pek. Tek tek gelmeleri daha iyidir. Belki komşumuzun kızı Sibel Abla’dır gelen, ablamla iskambil falı açarlar. Yan sokakta oturan sarışın oğlan, Nejat çıkar falda. Lise ikiye gider Nejat, ablamdan üç yaş büyüktür. “Çok yakışıklı!” diye fısıldaşırlar benim duymadığımı sanıp, adını bir türlü öğrenemediğim bir artiste benzetirler. Ablam, “Off, Sibel!” der, “Ne kötüsün! Ben ona bakmıyorum ki!” Sibel Abla gittikten sonra ablamı kızdırırım, “Nejat, Nejat!” diye arkasından bağırarak. Çamaşırcı Gül Hanım’ın gelmesi de iyidir, çivitin beyaz çamaşırları maviye boyaması gerekirken nasıl olup da ağarttığını merak ederek izlerim onu. Hele annemin arkadaşı Meserret Teyze gelmişse... Çantasından mutlaka bir oyuncak ya da çikolata çıkacaktır benim için.

Ama bu kez kapıyı çalan hiçbiri değil, tam bir sürpriz! Eskicinin atı duruyor karşımda. Arka ayaklarının üzerinde doğrulmuş, kişniyor.

Kişnemek... Böyle diyor evdekiler. Hepsini öğrendim: Köpekler havlar, kediler miyavlar, aslanlar kükrer, atlar ise kişner. Bence kahkaha atarlar, büyükler kişnemek dese de. Atın sarıya çalan kocaman, kirli dişleri görünüyor kişnedikçe. Dişlerinin arasında saman çöpleri var, çok iğrenç! Geri çekiliyorum korkuyla, at kapıyı çalar mı hiç? Elleri yok ki onun! Belki eskici çalmıştır kapıyı, sonra da kaçmıştır. Bir keresinde, annem sokakta oynamama izin verdiğinde yaramaz çocuklar bir kapıyı çalıp kaçmıştı da, nasıl tek başıma kalıvermiştim kapıyı açan teyzenin karşısında! Gerçi teyze ağladığımı görünce hiç kızmamıştı bana, ama annem bağırmıştı akşam eve dönünce. Nasıl öğrendiyse! Annelerin her şeyden haberi olduğunu biliyorum, ama nasıl, onu hiç anlayamıyorum. Eskici de öyle yapmış olamaz mı? Yaramaz çocukları arabasına atıp götüren kötü yürekli eskici... En çok da hava karardıktan sonra, anneleri çağırdığı halde eve girmeyip sokakta kalanları. Ne yapıyor götürdüğü çocukları acaba?

Anneannemin bastonunun tıkırtıları duyuluyor uzaktan, tıkır tıkır, sonra da ince sesi: “Buyurun, buyurun, kapıda kalmayın...” Oturma odasındaki masanın altına saklanıp bekliyorum bir süre, hiç ses gelmiyor. Yavaşça konuk odasına gittiğimde, atla anneannemin karşılıklı oturduklarını görüyorum kapıdan. Annemin gözü gibi sakındığı bordo kadife koltuklarımızda üstelik! Anneannem hal hatır soruyor, tüm konuklara yaptığı gibi: “Afiyette misiniz evladım?” Kişneyerek başını sallıyor at. Hem de bacak bacak üstüne atmış! Anneannem hoş karşılamaz böyle şeyleri, suratını asar hemen. Neden atın oturuşundan hiç de rahatsız olmuş gibi görünmüyor öyleyse? “Anneniz, babanız nasıllar, hepsi iyiler mi? Kardeşinizin adı kalmamış aklımda, kusura bakmayın, yaşlılık işte...” Yine kişniyor at. Kişnedikçe salyaları akıyor çenesinden, yere damlayacak neredeyse! Bu kadarına katlanamaz anneannem, eminim. Ablamla ben, yere bir şey döktüğümüzde nasıl da kızar, anneme iş çıkardık diye. Şımarık, hem de terbiyesiz at kovulacak evden, az kaldı! Tam sevinerek bir koltuğa iliştiğim anda, anneannemin kaş göz işaretleri: “Kızım, şeker tutsana! Ah, bu çocuklar, akıl edemiyorlar bir türlü...” Çaresiz, kalkıyorum yerimden. Beyaz porselen şekerliği uzatırken, “Önce misafire!” diyor anneannem dişlerinin arasından, “Öğrenemedin bir türlü!” Yanılıyor, çoktan öğrendim, ama atlar şeker sevmez ki, saman yer yalnızca. Ona anlatmam çok güç, hele atın yanında! At, anneannemin konuğu anlaşılan, konukların yanında karşı çıkılmaz hiçbir şeye. Onlar gidince söylenir, önemliyse. En iyisi ata şeker tutmak, nasıl olsa almayacak, görecek anneannem! Ürkerek ata yaklaşıp şekerliği uzatıyorum. Tam da öğretildiği gibi, hafifçe öne eğilerek ve gülümseyerek. Anneannemin biraz sonra, “Kolonya!” diye fısıldayacağı geçiyor aklımdan, o söylemeden getireceğim bu kez, nasıl şaşıracak...

İşte o anda olup bitiyor her şey. At, ön ayaklarını bana doğru uzatarak ayağa kalkıyor, sıkıca kavrayıp havaya kaldırıyor beni. Yeni bir kişnemeyle açılan ağzı, sararmış kocaman dişleri, saman çöpleri yapışmış dili o kadar yakınımda ki! Ağzı büyüyor, büyüyor, büyüyor... Her şey siliniyor, tüm dünya onun ağzı oluyor. Gulliver Devler Ülkesinde, Alice Harikalar Diyarında... Parmak Çocuk hangi masaldaydı, Peter Pan’da mı? Atın ağzının içindeyim artık, dişlerinin arasında geziniyorum. Tuhaf, dişlerinin arasında ezemiyor beni, çok küçük olduğum için belki. Yolculuğum devam ediyor, trenle geçtiğimiz uzun, karanlık tünellere benzeyen bir yolda ilerliyorum. O tünellerde bir süre gittikten sonra ışık görünürdü uzaktan, oysa burası simsiyah. Sonunda kayarak bir boşluğa düşüyorum. Çok sıcak, havasız, bunaltıcı! Samanlık gibi bir yerdeyim; son durak, mide olmalı! Sağa sola koşturup duruyorum, çıkacak hiçbir kapı, bir delik bile yok, samanlarla kapanmış her yer. Anneciğim, canım anneciğim, kurtar beni buradan, ne olur! Anneannemin yüzünden geldi bunlar başıma, onu asla affetmeyeceğim. Anneciğim, söz veriyorum, hiç yaramazlık yapmayacağım artık, anneannemi de kızdırmayacağım. Ablamın arkasından, “Nejat!” diye bağırıp çıngıraklı yoğurtçu sokaktan geçerken, “Kaymaklı yoğurt!” diye tutturmayacağım, oyuncaklarımı oturma odasına getirip dağıtmayacağım, camlı büfedeki biblolara elimi bile sürmeyeceğim. Kapıları çalıp kaçan çocuklarla da oynamayacağım, söz! Hiçbirinizi üzmeyeceğim, ne olur, kurtar beni...

Henüz okula gitmiyordum, beş-altı yaşlarındaydım bu düşü gördüğümde. Atın beni yemesi, anımsadığım ilk düş, ilk karabasanım aynı zamanda.

O evde iki yıl daha oturduk. Eskici, hemen her akşamüstü kahverengi atıyla birlikte kapımızın önünden geçti. “Eskiciiiii...” diye bağıran sesini duydukça pencereye koştum, beni yiyen ata baktım tül perdenin ardına gizlenerek.

Birkaç kez annem eski eşyalar sattı eskiciye, kapının önünde pazarlık ettiler. At iyice yaklaştı o günlerde evimize. İlkinde masanın altına saklandım, sonraları annemin eteklerinin arkasına. Ne kadar korksam da, onu izlemekten alıkoyamadım kendimi bir türlü.

Anneanneme kızgınlığımı unuttum zaman geçince, ama şeker ikram ederken önce konuklara tutmayı hiç unutmadım. Kolonya bile getirdim birkaç kez kimse uyarmadan. “Aferin, küçük torunum da büyümüş!” diye sevindi anneannem.

Atların şeker sevdiğini, anneannemin benden daha çok şey bildiğini de öğrendim bu arada. Bir tek atlardan korkmamayı öğrenemedim.

Eskiciyle beni yiyen atını, postacımızı, çıngıraklı yoğurtçuyu, komşumuz Meliha Teyze ve kızı Sibel Abla’yı, çamaşırcımız Gül Hanım’ı, kapıları çalıp kaçan ve hava karardıktan sonra birlikte oynayamadığım tüm sokak çocuklarını bırakıp başka bir eve taşındık sonra. Onları bir daha hiç görmedim.

Yeni evimiz, geniş bir caddenin üzerindeydi. Sokakta oynayan çocuklar yoktu burada. Anneannemin tekerlekli sandalyesi vardı artık. “Tıkır tıkır” sesleriyle beni korkutan uzun baston, dolaba kaldırılmıştı.

Sonra başka evlerde yaşadım, Beşiktaş’tan Teşvikiye’ ye uzanan yokuşun üzerinde.

Dik eğimli, daracık ara sokaklardan birinden soluk soluğa tırmanan beyaz bir at ve yaşlı adamla karşılaştım yıllar sonra bir sabah.

Adam yaşlı mıydı gerçekten, yoksa yirmili yaşların uçarılığıyla mı öyle algılamıştım, bilmiyorum.

Atın da sahibiyle aynı yaşta olduğunu düşünmüştüm onları gördüğüm anda. İkisinin yüzünde de aynı ifade vardı sanki, bezgin ve yorgun.

İşyerimin servisine yetişmek için aceleyle evden çıktığım bir sabah, birdenbire karşımda buldum onları. Araba ekmek yüklüydü, atın ayakları kayıyordu parke taşların üzerinde. Yaşlı adam, arabayı arkadan iterek atın yükünü hafifletmeye çalışıyordu. Yokuşu güçlükle çıkıp bitişik apartmanın giriş katındaki bakkalın önünde durdular. Zayıf, kısa boylu bir adamdı. Çıkık elmacıkkemikleri, çekik gözleri, ince bir yüzü vardı. Saçları yandan ayrılarak özenle taranmıştı, simsiyahtı. Dişçi önlüğüne benzeyen beyaz gömleğini, beline bağladığı mavi pazarcı önlüğünün üstüne çıkarmıştı. Beyaz gömleğin üzerine geçirdiği kolluklar, önlüğüyle aynı kumaştandı. Öyle ilginç bir görüntüydü ki!

Yaşlı adam, aynı anda üç farklı kimliği çağrıştırmıştı bana: Bir diş hekimi, bir pazarcı ya da “evkaf”ta bir memur! Tümündeki ortak özellik ise, onun kibar, görmüş geçirmiş eski bir İstanbul beyefendisi olduğuydu.

O gün ilk düşümü anımsayarak akşam olmasını iple çekmiş, eve dönünce soluk soluğa anlatmıştım Ali’ye, kötü yürekli eskicinin beni yiyen atını. Gece boyunca çocukluk düşlerimizi konuşup gülmüştük.

Geç uyandığım hafta sonları dışında, her sabah ekmekçi ve atıyla karşılaşıyordum. Fırından toptan ekmek alıp civardaki bakkallara dağıtıyordu anlaşılan. Önce hafifçe gülümseyerek selamlaşmaya başladık, ardından birbirimize “Günaydın!” demeye. Bir süre sonra “Hayırlı işler!” ekledim “Günaydın!”a, “Size de!” yanıtını aldım her seferinde.

Yeni evimin, özgürlüğümün, kimseye hesap vermeden yaşamanın coşkusuyla çabucak geçiverdi o yaz. Uzun yaz gecelerinde sıkışık binaların, iç içe yapıların iyice daralttığı sokaktan bunalıp “nohut oda-bakla sofa” evimize sığamadığımızda deniz kıyılarına kaçarak serserilik yaptık. Teknelerde balık ekmek yedik, sokaklarda bira içip şarkılar söyledik yorulana dek. Uykusuz gecelerin sabahlarını ekmekçi ve atıyla birlikte karşıladık. Ne onların yorgunluğunu, ne de yazın bittiğini algılayamayacak kadar gençtik, çok umutluyduk.

Ekmekçi, beyaz önlüğünün üstüne meşin bir ceket giymeye başlamıştı, başına da kulaklarını örten, kürklü, deri bir kasket. Beyaz önlüğüyle atın rengi öylesine uyumluydu ki, onu meşin ceketiyle ilk gördüğümde atın üstünde de benzer bir giysi aramıştı gözlerim. Sonbahar da gelip geçmişti, kıştı artık.

Günün birinde onu görmediğimi fark ettim. Yokluğunu ne zaman algıladığımı bilmiyorum, belki de günler sonraydı. O sokağın, daha da ötesi yaşamımın bir parçasının yok olduğunu hissettim bir an, paniğe kapıldım. Özellikle dikkat etmeye başladım, ama yoktu, haftalarca görünmedi ortalıkta.

Bir sabah evden çıkmak üzereyken, Ali’nin “Bak, dönmüş!” diyen sesiyle pencereye koştum. Oradaydı, az ilerimizde, ekmekleri boşaltıyordu sepetlere.

Bir tuhaflık sezdim; nedenini bilmediğim bir rahatsızlık, havada bir ağırlık, yağmur yağacak da bir türlü yağamıyor sanki, ya da telefon çalacak, kötü bir haber duyacağım gibi... Adlandıramadığım bir sıkıntı içimde, ne yapacağımı bilemediğim kurşun rengi pazar öğleden sonralarını anımsatan.

Sonra atı gördüm. Kahverengiydi. Ekmekçinin gömleğiyse hâlâ beyaz.

Yıllar önce izlediğim bir filmin son kareleri geçti gözlerimin önünden, vurulan bir at çığlık çığlığa yere düştü.

İki el arkamdan sıkı sıkı kavradı omuzlarımı. “Üzülme,” diye fısıldadı kulağıma, “atları da boyarlar.”

Bir ilkyaz yağmurunun ardından güneş açınca, yağmur damlaları buharlaşır ya... Gözyaşlarım da öyle kuruyuverdi hemen. Taze çimen koktu her yer, gökyüzü mavileşti. Şaşırdım; aşkın kokusu ve rengi var mıydı?

“Gerçekten mi?” diye sordum. “Yalnızca vurmazlar mı? Boyarlar mı gerçekten?”

“Elbette,” diyerek başını salladı, “babamın veteriner olduğunu unuttun mu yoksa? Ben anlarım atlardan. Ağlama artık, burnun kızaracak yine.”

Nasıl da ciddi ve kendinden emin görünüyordu!

“Peki,” dedim, “haydi çıkalım. İşe geç kalıyoruz.”

Beyaz ata ne olduğunu sormadım ekmekçiye. “Nerelerdeydiniz? Hayrola, bir sorun mu vardı?” diye de sormadım. “Geçmiş olsun,” dedim yalnızca o sabah, “Hayırlı işler!” yerine. “Sağ olun, eksik olmayın,” diye yanıtladı.

Bir yıl sonra taşındık o evden. Ekmekçiyle kahverengiye boyadığı beyaz atını bir daha görmedim. Eskiciyi ve beni yiyen atını görmediğim gibi.

Atlarla dostluğum sürüyor, Ali’yle de birlikteyiz hâlâ.

Sokaklarda şarkı söyleme isteğim giderek azalsa da, ne zaman bir at görsem, gülümsemekten alıkoyamıyorum kendimi.

Şubat 2004

İKİ TERS, İKİ YÜZ

'Çekildi kör hatta gecede boş trenler

Geçiyor tünellerden dolu katarı aşkın.'

Behçet Necatigil

Kızım tuhaf bir düş görmüş, odasından çıkmıyor sabahtan beri. Arada bir tuvalete gidiyor, mutfağa uğrayıp ayaküstü bir şeyler atıştırıyor, hemen yatağına dönüyor yeniden.

Sofrayı topladım. Üç kişi için kurmuştum her zamanki gibi, ama tek başıma yedim yemeğimi. Kocam ortalarda yoktu yine. Alıştım yıllardır, işten çıkınca takılmıştır bir yerlere. İyi ediyor, ne yapacak eve dönüp! Onu düşündüğüm yok da, kızımın durumu kaygılandırıyor beni. Bakalım, nereye varacak bu sevdanın sonu.

Kızım, sevdiği adama evimizin anahtarını veriyormuş düşünde. Biz yokken uğrayıp, bazı kitaplarını bırakacakmış eve. Olacak iş değil ya, adı üstünde; düş! Kızım döndüğünde, kitapların yanında bir de cep telefonu görüyormuş. Sorun da burada başlıyor! Belli ki telefonunu unutmuş, değil mi? Hayır, kabul etmiyor. “Bana bir şeyler anlatmak istedi bu şekilde,” diyor, “unutmadı, unutmaz, biliyorum.” “Saçmalama!” diyorum, “Ne önemi var bir telefonun?” Dinlemiyor, daha çok öfkeleniyor. Ne yaptıysam ikna edemedim saatlerdir. Nedenini bulana kadar çıkmayacakmış odasından. Söylediklerimi duymuyor, büyülenmiş gibi yatıyor yatağında, gözlerini kapatıp. Uyuyor, uyanıyor, düşün devamını görmeyi bekliyor inatla. Mektuplarını, günlüklerini okuyarak sevdasını yaşıyor bir başına.

Mutfak tezgâhına yığılmış tabaklardaki artıkları sıyırdım güzelce çöp kutusuna. Öğleden sonra komşular gelmişti çaya, olduğu gibi bırakmıştım her şeyi. Dolup taşmıştı mutfağım. Börek, kurabiye tepsileri, çay bardakları, tabaklar... Kaba kirlerini akıttım suyun altında, üst üste dizip koydum bir kenara. Çatallar, kaşıklar aynı şekilde. Bardakları çalkalamaya gerek yok belki, olsun, onları da geçiriverdim sudan. Zaman daha çabuk geçiyor suyla oynarken, bulaşıklarla birlikte ruhum da arınıyor, yüreğim duruluyor sanki. Mutfağım küçücük, ama en sevdiğim yeri evimin, en çok vakit geçirdiğim. Ardından da köpürterek yıkadım hepsini bir güzel. Ocağı iyice kısıp üstüne koyuyorum bulaşık tasını, su hep sıcak kalıyor. Dalıp gidiyorum bazen, bir bakıyorum ki ellerim kıpkırmızı olmuş! Haşlanıyor parmaklarım, yine de canım yanmıyor, öylesine alışmışım. Tasta kalan kaynar suyu tepsilere doldurdum yumuşasın diye. Birazını da dibi tutmuş çorba tenceresine döküp iyice fırçaladım. Hep böyle oluyor mercimek çorbaları, hele tencereler de eskimişse! Lavabodaki su seviyesi yükselmeye başladı. Musluğu kapatıp yağlı, bulanık suya daldırdım elimi, kırıntıları kenara toplayıp hafifçe kaldırdım süzgecin ucunu, biriken su akıp gidiverdi aralıktan. Ardından kalan kırıntıları sıyırdım, çöpe attım. İyice ovdum lavaboyu, ışıl ışıl oldu. Tezgâhın üstü, ocak... Derlenip toplanmak gibi var mı? Huzurla doldu içim, ferahladım.

Kocam şaşırırdı eskiden, beni tıkanmış lavaboları açarken gördüğünde. O iğrenir, asla elini süremez yağlı artıklara. Yüzünü buruşturur hemen, midesi kalkar. Bense tam tersine! Ne var iğrenecek? Dediğine göre, adeta şehvetle sıyırıyormuşum artıkları. Yitirdiğim ışıltıları mı arıyorum parlattığım lavabolarda, tezgâhlarda diye düşünmüyorum değil ara sıra, ama şehvet... Saçmalık! Alay ediyor, belli.

Akşam kahvemi yaptım, televizyonu açıp örgümü aldım, pencerenin önündeki koltuğuma oturdum. Televizyona baktığım da yok aslında, ama bir ses olmasını istiyorum evin içinde, tren uğultularından farklı bir ses. Ancak bir-iki dizi var izlediğim, içimi daraltıyor programların çoğu. Elimde örgüm, böyle oturmak daha iyi. Çevreme bakıyorum: koltuklarım, orta sehpam, küçük yemek masam... Kırık dökük de olsa huzur veriyor bana. En çok da dantellerim, dört bir yana yerleştirdiğim.

Kızımın en sevdiği dizi başladı az önce, hiç kaçırmazdı bugüne kadar. Haber vermeye çekiniyorum, akşamüstü hatırlattığımda fena halde tersledi beni. Ne yapıyor odasında saatlerdir? Aklım hep onda.

Örgü örerken camdan dışarı da bakarım ara sıra. Az insan geçer bizim buralardan, daracık bir çıkmaz sokak. Herkesi de tanırım; kaç kişi var ki zaten oturan? Hava karardı mı, gelen geçenin yüzü seçilmez gerçi, ama yine de severim bakmayı. İki ters, iki yüz. Haraşo. Selanik. Saç örgüsü. Baklava dilimi. İlle de fantezi lastik. Bu gece iki ters, iki yüz. Bir yandan düşünür, bir yandan ince ince örerim yıllardır. Sokakta tek tük gölgeler. Banliyö trenlerinin uğultusuna eşlik eder ilmeklerim. Trenlerin kentin iki ucu arasında gidip gelmesi gibi, ilmeklerim bir şişten ötekine geçer art arda. İki ters, iki yüz...

Tren yolunun çevresinde geçti çocukluğum, gençliğim. Denize ise hem çok yakın, hem de çok uzak. Trenlerin gürültüsü, dalgaların sesini duymamı engellerdi. Pencereden dışarıyı seyrederken, başparmağımla işaretparmağımı birleştirerek daire şekline getirir, arasından gökyüzüne bakardım çocukken. Bulutlardan birini seçip, “Benim bulutum ol!” derdim ona. Parmaklarımı gözüme iyice yaklaştırdığımda bulut odama girmiş gibi olurdu, birlikte uykuya dalardık. Bazen birkaç yıldız, mehtaplı gecelerde ay. Deniz görünmezdi evimizden, tren yolunu geçip iki sokak ileriye yürümek gerekirdi denizi görebilmek için. Havanın dayanılmaz derecede sıcak olduğu yaz gecelerinde, ailece sahile kadar yürüyüp dönerdik bazen. Kısa yürüyüşler, dalgaların yanı başında. Birkaç kez çay bahçesinde oturup gazoz içtiğimiz bile olmuştu. Ama yetmezdi bunlar denize olan özlemimi gidermeye. Kısacık kaçamakların ardından rayların arka tarafına geçerdik hemen. Kendi yaşamımıza! Sahilden içerlere doğru gelen esintiler, çok kısa sürerdi. Dar sokaklar sıcak, bunaltıcı olurdu, evler üstüme üstüme gelirdi. Rayların arkasına ulaşamazdı yosun kokusu. Denize giren bir ailenin çocuğu değildim ben, tüm sahil plajdı oysa.

İki ters, iki yüz... Ne zaman başladım örmeye, kaç yıl oldu? Açık mavi bir kazaktı ilk ördüğüm, yeni nişanlanmıştık. Annem yardım etmişti kol kesimlerine, yakasına. Giyip gelmişti hemen ertesi gün. Dört tane saç örgüsü ön tarafında, dik yakalı. Sarı saçları, gür bıyıklarının altından deli deli gülüşü maviye boyanmıştı, bedenime çarpan dalgalarla sarsılmıştım bir an.

Hattın öteki tarafına geçmek, en büyük hayalimdi. Gerçekleşti, ancak çok kısa sürdü. Asıl istediğim, yaşamımı değiştirmek miydi? Hayır, kesinlikle hayır! Kızım gibi değildim ben, sınırlı hayallerim vardı. Yalnızca trenlerden uzaklaşmak, denizin kokusuna, dalgalara yaklaşmak... Trenlere herhangi bir yolcu gibi binmek, kendimi bildim bileli yaşamımın bir parçası olan uğultulardan kurtulmak... Denize yakın olmasam da, dalgaların sesini duyabilecektim o zaman. Duydum da, gerçekten duydum. Çok kısa sürdü, o başka. İki yıldan az. Ardından yine aynı yere döndüm. Trenlerdi yazgım, kenti bir ucundan öteki ucuna taşıyan trenler. İlmekler oldu sonra, ilmekleri bir şişten ötekine geçirip durdum. İki ters, iki yüz...

Çocukluğumun özlemlerinden midir, bilemem, bana denizi çağrıştıran her şeyi hemen sevdim. Oysa kapkaraydı gözleri, karanlıkta yanıp sönen ateşböceklerini anımsatan kıvılcımlar çakıyordu bakışlarında. Nasıl da yeşiller maviler gördüm ona bakarken, ateşin turuncusu yerine.

Her gün aynı vapurda gidip gelirken uzaktan bakışları, gökyüzüyle yeryüzünü birleştiren. Çevredekilerin, bir vapuru dolduran onca insanın silinip gitmesi. Hiç konuşmadan, yalnızca bakışarak bir ilişki kurmak. Kimsenin farkında olmadığı bir duygunun varlığından güç almak. Onlarca, yüzlerce yüzün arasında hissetmek oralarda bir yerde olduğunu. Sonra bakmak ve doğrulamak: Oradadır, gerçektir, yanılmamışsındır! İzlendiğini düşünürsün, izlenmesen de öyle sanırsın. Çantanı kucağına koyarken, yanında oturanın gazetesine kaçamak bakarken, önüne düşen saçını arkaya atarken, çay içerken, gözlerini kırparken... Yaşadığın her an farklılaşır. Tenin ışıldar, gözlerin parlar. Sabahları uyanmak anlam kazanır, her yeni günü sevinçle karşılamak için bir nedenin olur. Yatağından taşan bir ırmak gibi, yeryüzüyle gökyüzünün birleştiği yere akıp gidersin çağıl çağıl. Durduramazsın.

Haftalar sonra gelip yanıma oturmuştu bir sabah. “Bu kadar bakışmak yeter artık, ne dersin?” diyerek, pat diye! Deli deli gülerek. Nikotinden sararmış biçimli parmaklarının arasında sigarasını tutuşu, dumanı içine çekişi, dışarı savuruşu. Alnına düşen sarı saçları, ille de gözlerinde yanıp sönen ateşböcekleri... Donup kalmıştım. Neden sonra bir mırıltı olarak çıkmıştı ağzımdan itiraz sözcükleri –yalnızca söylemem gerektiğini düşündüğüm için söylediğim– gülümseyerek dinlerken, “Boşuna konuşma, kızım!” diye sözümü kesmişti. Kızım, kızım... İçim ısınmıştı, yüreğim tutuşmuştu. Kızım, kızım... Daha önce kimse bana kızım dememiş miydi? “Bakışların böyle söylemiyor. Boşuna yorulma, bırak da birbirimizi tanıyalım.”

İki ters, iki yüz... Sokaktan biri geçti az önce, karşı eve girdi.