Geroy naşevo vremeni, Mihail Y. Lermontov

© 1982, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 1982

3. basım: Şubat 2014, İstanbul

E-kitap 1. Sürüm Ağustos 2014, İstanbul

2014 tarihli 3. Basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Tasarım (www.lom.com.tr)

ISBN 978 975 0723 17 9

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ.

Hayriye Caddesi No. 2, 34430 Galatasaray, İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

www.canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 10758

MİHAİL LERMONTOV

ZAMANIMIZIN
BİR KAHRAMANI

ROMAN

Çeviri

Ülkü Tamer

MİHAİL LERMONTOV, 1814’te Moskova’da doğdu. İlk şiirlerini, İngiliz romantik şairi Lord Byron’dan esinlenerek yazdı. Bir süre Moskova Üniversitesi’nde okuduktan sonra, Petersburg’a giderek harp okuluna girdi. Varvara Lopuhina’ya duyduğu derin ama karşılıksız aşk, Prenses Ligovskaya adlı şiirine ve başka yapıtlarına yansıdı. Şair Aleksandr Puşkin’in bir düello sonucu ölmesinden etkilenerek kaleme aldığı ağıt, çarlık sarayında duyulur duyulmaz, Lermontov tutuklanarak Kafkasya’daki bir alaya sürüldü. Başkente döndükten sonra yazdığı şiirlerle büyük ilgi toplayarak Puşkin’in ardılı olarak nitelendirildi. Olgunluk döneminin ürünü olan Zamanımızın Bir Kahramanı (1840) adlı romanı, Rus edebiyatının düzyazı türünün gelişiminde önemli bir rol oynadı. Lermontov, 1840’ta Petersburg’ da Fransız büyükelçisinin oğluyla düello yaptığı için yeniden Kafkasya’ya sürüldü. Bunu izleyen dönemde Rus lirik şiirinin başyapıtlarını veren genç şair, 1841’de Pyatigorsk’ta bir başka subayla yaptığı düello sonucu henüz 27 yaşındayken yaşama veda etti.

ÜLKÜ TAMER, 1937’de Gaziantep’te doğdu. İkinci Yeni duyarlığını yansıtan yapıtlarıyla çağdaş Türk şiirinin önde gelen adları arasına katıldı. İçime Çektiğim Hava Değil Gökyüzüdür (1966) adlı kitabıyla 1967 Yeditepe Şiir Armağanı’nı kazandı. Toplu şiirleri Yanardağın Üstündeki Kuş adlı kitapta bir araya getirildi. Alleben Öyküleri adlı öykü kitabıyla 1991 Yunus Nadi Ödülü’nü aldı. Edith Hamilton’dan çevirdiği Mitologya adlı kitapla 1965 TDK Çeviri Ödülü’ne değer görüldü.

Yazarın önsözü

Her kitapta önsöz hem ilk hem de son şeydir. Ya eserin amacını açıklamak için yazılır ya da onu haklı göstermek, eleştirilere cevap vermek için. Ama okurlar, genellikle, ne ahlaki amaçlarla ne de eleştirilerdeki saldırılarla ilgilenirler; onun için de önsözleri okumazlar. Yazık ki her yerde böyledir bu, özellikle bizim ülkemizde. Halkımız hâlâ öyle toy, öyle saftır ki, sonunda “kıssadan hisse” çıkaramadığı bir öyküyü anlamaz. Bakarsınız gülünç bir yeri atlar, bir hicvi kavrayamaz; kötü yetiştirilmiştir kısacası. Saygıdeğer bir kitapta olduğu gibi, saygıdeğer bir toplulukta da aşağılamanın yeri olmadığını daha öğrenememiştir; çağdaş eğitimin çok daha keskin bir silah yarattığını, bunun da, görünmez olmasına rağmen, dalkavukluk kılığına bürünerek tam hedefi bulan, kaçınılmaz, öldürücü bir silah olduğunu bilmemektedir. Bizim halkımız, savaşan saraylara mensup iki diplomatın konuşmalarına kulak verip onların yakın bir arkadaşlık uğruna kendi hükümetlerini aldattıklarına inanan saf bir taşralıya benzer.

Bu kitap bazı okurların, hatta bazı eleştirmenlerin, kelimenin tam anlamıyla, talihsiz inançlarının acısını çekti. Bazıları Zamanımızın Bir Kahramanı gibi ahlaksız bir insanın örnek olarak gösterilmesine pek içerledi, bazıları da, büyük bir incelik göstererek, yazarın kendisinin ve arkadaşlarının portresini çizdiğini belirtti... Ne bayat ne acınacak bir davranış! Apaçık ortada: Rusya’nın öyle bir yaradılışı vardır ki, her şey o ülkede iyiye gider – bu çeşit saçmalıkların dışında. Bizde masalların en masalı bile kişilere yöneltilmiş bir aşağılama olarak görülür.

Beyler, Zamanımızın Bir Kahramanı gerçekten bir portredir ama bir tek kişinin portresi değildir; kuşağımızın gittikçe artan kötülüklerinden yaratılmış bir portredir. Bana bir insanın bu kadar kötü olamayacağını söyleyeceksiniz yine; ben de diyeceğim ki, madem bir sürü trajik ve romantik haydutun varlığına inandınız, neden Peçorin gerçeğine inanmıyorsunuz? Çok daha korkutucu, çok daha çirkin öykü kahramanlarını beğendiniz, yine bir öykü kahramanı olan bu kişiyi neden benimsemiyorsunuz? Yoksa bu kişideki gerçek payı sizin istediğinizden daha mı fazla?

Bu öyküden ahlakın bir şey kazanmayacağını söyleyeceksiniz. Özür dilerim. İnsanların tatlıyla beslendiği yeter; bundan mideleri bile bozuldu. Biraz acı ilaç, katı gerçekler gerek onlara. Yine de sözlerimden bu kitabın yazarının, insanların kötülüklerini silip süpürmek gibi yüce bir düşe kapıldığı sonucunu çıkarmayın. Tanrı onu böyle bir küstahlıktan korusun! O sadece, çağdaş bir insanı kendi anladığı gibi, kendi gördüğü gibi çizmeyi eğlendirici buldu. Hastalığın belirtilmiş olması bile yeter; nasıl iyileştirileceğini Tanrı bilir.

Birinci bölüm

I

Bela

Tiflis’ten geliyordum. Küçük yaysız arabamdaki tek yük, yarısına kadar Gürcistan yolculuğumun notlarıyla dolu bir bavuldu. Bu notların çoğu, talihiniz varmış ki kayboldu; içinde öteki eşyalarımın bulunduğu bavul ise, talihim varmış ki sapasağlam duruyor.

Kayşavur Vadisi’ne girdiğimde, güneş karlı dorukların arkasına saklanmaya başlamıştı bile. Bir Oset olan arabacım, karanlık basmadan önce Kayşavur Dağı’na çıkabilmemiz için durmadan kamçılıyordu atları, sesinin olanca gücüyle de türküler söylüyordu. Ne tatlı bir yerdir bu vadi! Yeşil sarmaşıklarla örtülü, çınar ağaçlarıyla taçlanmış kızıl kayalar ve aşılmaz dağlar yükselir çevresinde; suların oyduğu sarı yarlar, uzakta tepelerde karların altın saçakları; aşağıda kasvetli, kara bir derbentten gürültüyle fışkıran adsız bir dereyle birleşen Aragvi Irmağı gümüş bir iplik gibi uzanır, bir yılanın derisi gibi parıldar.

Kayşavur Dağı’nın eteğine gelince bir hanın yanında durduk. Yirmi kadar Gürcü ve dağlı toplanmıştı burada, bağırıp duruyorlardı; biraz ötede, geceyi geçirmek için bir deve kervanı konaklamıştı. Arabamı bu uğursuz dağa çıkarabilmek için mutlaka öküz tutmam gerekiyordu çünkü güz gelmişti bile, yerler buz içindeydi; yol ise iki kilometreden uzundu.

Elden ne gelir; altı öküzle birkaç Oset tuttum. İçlerinden biri bavulumu sırtladı, ötekiler de öküzlere yardım etmeye koyuldular; ama yardımlarını sadece bağırmakla sağlıyorlardı.

Arabamın arkasından, tepeleme yüklü olmasına rağmen, dört öküzün kolaylıkla çektiği başka bir araba geliyordu. Bu durum şaşırttı beni. Arabanın arkasında, gümüş kakmalı Kabartay çubuğunu tüttürerek sahibi yürüyordu. Sırtında apoletsiz bir subay üniforması, başında tüylü bir Çerkez kalpağı vardı. Elli yaşlarında görünüyordu; yanık teni, yüzünün Kafkas güneşine alışık olduğunun belirtisiydi, vaktinden önce ağarmış bıyıkları, dimdik yürüyüşüne, dinç görünüşüne yakışmıyordu. Yanına yaklaşıp selam verdim. Usulca aldı selamımı, sonra da koca bir tütün dumanı çıkardı ağzından.

“Anlaşılan sizinle yol arkadaşıyız.”

Sessizce başını eğdi yine.

“Stavropol’a gidiyorsunuz galiba?”

“Evet efendim. Beylik eşyayla.”

“Söyler misiniz bana, benim boş arabamı şu Osetlerin yardımıyla altı öküz zor kıpırdatırken, nasıl oluyor da sizin ağır arabanızı dört öküz kolayca çekiyor?”

Kurnazca gülümsedikten sonra kendini önemseyerek bana baktı:

“Anlaşılan Kafkasya’da uzun zaman bulunmadınız.”

“Buraya geleli bir yıl kadar oldu,” diye cevap verdim.

Bir daha gülümsedi.

“Niye sordunuz?”

“Şunun için, efendim: Bu Asyalılar müthiş düzenbazdır! Bağırıp çağırmayla hayvanlara yardım ettiklerini mi sanıyorsunuz? Ne diye bağırdıklarını şeytan bilir. Bakın bir de öküzler anlar onların dilinden; isterseniz yirmi öküz birden koşun arabanıza, şu sürücüler bildikleri gibi bir bağırmaya başlasınlar, hiçbiri yerinden bile kımıldamaz... Ne madrabazdır bu herifler! Ama elden ne gelir? Yolculardan para sızdırmaya bayılırlar... Şımarttılar bu haydutları! Göreceksiniz, sizden de bahşiş koparacaklar. İyi bilirim onları, beni tongaya bastıramazlar!”

“Uzun zamandır mı burada görevlisiniz?”

Biraz kabararak, “Aleksey Petroviç’in1 zamanında başladım göreve,” dedi. “Sınır komutasını aldığında ben teğmendim,” diye ekledi, “dağlılarla çarpışmalarımdan ötürü, iki kere terfi ettim... onun komutasındayken.”

“Şimdi?..”

“Şimdi sınırda, Üçüncü Tabur’dayım. Ya siz?”

Ben de kendimi anlattım.

Konuşmamız burada sona erdi, yan yana sessizce yürümeye devam ettik. Dağın doruğunda, kara rastladık. Güneş batmıştı, güneyde olduğu gibi, gece hiç ara vermeden günü takip etti; yine de, karın beyazlığı yüzünden yolu kolayca çıkarabiliyorduk, hâlâ tırmanıyorduk ama yokuş artık o kadar dik değildi. Bavulumun arabaya konmasını, öküzlerin yerine de atların koşulmasını buyurdum ve vadiye son bir kere bakmak için arkama döndüm; boğazlardan dalgalar halinde çıkan kesif sis bütün bütüne kaplamıştı vadiyi, en ufak bir ses bile gelmiyordu kulağımıza. Osetler gürültüyle çevremi sarıp votka parası istediler; ama Yüzbaşı onları öyle bir haşladı ki hepsi bir anda dağılıverdi.

“Ne herifler,” dedi Yüzbaşı, “daha Rusçada ‘ekmek’ demesini bilmezler, ‘Subayım, votka parası ver,’ sözlerini ezberlemişler. Bana kalırsa, Tatarlar daha iyidir, hiç olmazsa içki içmezler.”

Konak yerinden bir kilometre kadar uzaktaydık hâlâ. Her yer o kadar sessizdi ki, bir sivrisinek uçsa vızıltısını dinleyerek kendisini takip etmek mümkündü. Solumuzda derin bir boğaz kapkara ağzını açmıştı; arkasında, bizim önümüzde, günbatımının son akislerini taşıyan solgun ufukta kar tabakalarıyla, kırışıklarla kaplı lacivert tepeler vardı. Karanlık gökte yıldızlar parıldamaya başlamıştı; gariptir, burada yıldızlar kuzeyde olduğundan daha yükseklerde duruyorlar sanki. Yolun iki yanında, çıplak, kara kayalar fırlamış; ötede beride, karın altından çalılar görünmekte ama bir tek kuru yaprak bile kıpırdamıyor; tabiatın bu ölü uykusu arasında yorgun üç posta atının soluyuşunu, çıngırağın düzensiz sesini dinlemek çok tatlı.

“Yarın güzel olacak!” dedim.

Yüzbaşı tek kelime bile söylemeden parmağıyla hemen önümezde yükselen yüce dağı gösterdi.

“Nedir bu?” diye sordum.

“Gud Dağı.”

“Ne olmuş?”

“Bakın nasıl tütüyor.”

Gerçekten de, Gud Dağı tütüyordu; yamaçlarından incecik bulutlar tırmanıyordu, tepesinde de, karanlık gökte bir leke gibi görünen kapkara bir bulut duruyordu.

Konaklayacağımız hanla onu çevreleyen dağ evlerinin damlarını seçebiliyorduk artık, ilerimizde sevimli ateşler ışıldıyordu; soğuk bir rüzgâr esti ansızın, boğaz uğuldadı, incecik bir yağmur başladı. Yamçımı sırtıma atmaya ancak vakit bulabilmiştim ki lapa lapa kar yağmaya başladı. Yüzbaşı’ya saygıyla baktım.

Sıkıntıyla, “Geceyi burada geçirmemiz gerekecek,” dedi.

“Tipide dağlardan geçilmez.” dedi, sonra, “Krestovaya Dağı’nda çığ var mı?” diye sordu sürücüye.

Oset sürücü, “Daha yok efendim,” diye cevap verdi, “ama yakında olur.”

Konaklayacağımız yerde yolcular için ayrı bir oda olmadığı için isli bir yerli kulübesine götürdüler bizi, geceyi orada geçirecektik. Kafkasya’daki yolculuklarımın tek lüksü olan dökme çaydanlığım vardı yanımda, yol arkadaşımı bir bardak çay içmeye davet ettim.

Kulübenin bir duvarı yara yapışıktı; kapısının önünde kaygan üç basamak vardı. El yordamıyla içeri girerken bir ineğe çarptım (bu insanların evlerindeki dehlizler, ahır olarak kullanılır). Hangi yana gideceğimi bilmiyordum. Burada koyunlar meliyor, ileride de bir köpek hırlıyordu. Neyse ki ölgün bir ışık parıldadı ötede, ben de kapıya benzer bir aralığı görebildim. Oldukça garip bir manzarayla karşılaştım. Tavanını isten kararmış iki direğin tuttuğu geniş kulübe insanlarla tıka basa doluydu. Yerde bir ateş yakılmıştı, tavandaki bir delikten giren rüzgârın savurduğu duman ortalığı öylesine kaplamıştı ki uzun süre çevremi göremedim. Yaşlı iki kadın, bir sürü çocuk, bir de sıska Gürcü oturmuştu ateşin çevresine, hepsi paçavralar içindeydi. Yapılacak bir şey yoktu, ateşin yanına çöküp pipolarımızı yaktık; biraz sonra çaydanlık dostça fokurdamaya başladı.

Bir çeşit şaşkınlıkla bizi sessizce seyretmekte olan pis ev sahiplerimizi göstererek, “Zavallı insanlar,” dedim Yüzbaşı’ya.

“Son derece salak insanlardır bunlar,” diye cevap verdi. “Düşünebiliyor musunuz, ellerinden hiçbir iş gelmez, eğitim de görmemişlerdir! Bizim Çeçenler ile Kabartay’lılar soyguncudurlar, ipsizdirler ama hiç olmazsa hepsinin gözü pektir; bunların silahla en ufak ilgileri yok. Hiçbirinde şöyle doğru dürüst bir hançer bile göremezsiniz. Ne olacak, Oset işte!”

“Çeçenlerin bulunduğu yerde çok kaldınız mı?”

“Kamenniy Brod yakınlarındaki bir kalede bölüğümle birlikte on yıl kaldım. Bilir misiniz orayı?”

“Duymuştum.”

“Aman efendim, oradaki haydutlarla uğraşmaktan canımız çıktı. Neyse ki işler biraz düzeldi şimdi; eskiden olsa, kale duvarından on adım uzaklaşsan yolunu gözleyen bir Tanrı’nın belasına rastlardın. Bir an boş bulunsan, tamam, ya boynuna bir kement sarılır ya da ense köküne kurşunu yerdin. Ama yiğit adamlardı!..”

Merakla, “Başınızdan çok serüven geçmiştir herhalde,” dedim.

“Geçmez olur mu hiç? Tabii geçti...”

Sözün burasında, bıyığının sol yanını çekiştirmeye başladı, kafasını önüne eğip düşünceye daldı.

Başından geçmiş bir olayı öğrenmek için can atıyordum – yolculuk edip de günlük tutmakta olan her kişi bilir bu tutkuyu. Bu arada, çay da demlenmişti; bavulumu açıp iki küçük bardak çıkardım, doldurup birini onun önüne koydum. Bir yudum alıp kendi kendine söylenir gibi, “Geçti tabii!” diye mırıldandı.

Bu sözü büyük umutlar verdi bana. Kafkasya’da savaşlara katılmış insanların konuşmayı, başlarından geçen olayları anlatmayı pek sevdiklerini biliyordum; böyle fırsat da ellerine kolay kolay geçmezdi. Bir bakarsınız, bölüğüyle birlikte beş yıl ıssız bir yerde görevlendirilir, kimse kendisine, “Merhaba,” bile demez (çünkü çavuş dese dese, “Sağ ol,” der). Üstelik çok şey de vardır anlatacak; çevrenizi merak uyandıracak yabani kişiler sarmıştır, her gün bir tehlikeyle, inanılmaz bir olayla karşılaşılır; böyle şeyleri pek azımız kâğıda geçiririz, buna üzülmemek elde değil.

“Çaya biraz rom koymak istemez miydiniz?” diye sordum karşımdakine. “Beyaz Tiflis romum var; gece de soğuk.”

“Çok teşekkür ederim ama istemem, ben içki içmem.”

“Nasıl olur?”

“Öyle işte. Kendi kendime yemin ettim. Teğmendim, günün birinde içkiyi fazla kaçırdık, geceleyin alarm verdiler; erlerin önüne sarhoş çıktık, Aleksey Petroviç bunu öğrenince canımıza okudu. Aman Tanrım! Çılgına dönmüştü. Az kalsın, divanı harbe verecekti bizi. Üstelik buralarda in cin görmeden geçirirsiniz yılı, bir de votkaya alıştınız mı işiniz tamam demektir.”

Bunları duyunca, az kalsın bütün umudumu kaybediyordum!

“Çerkezlere bakın mesela,” diye devam etti. “Düğünlerde olsun, cenazede olsun bozayla kafayı buldular mı hemen hançerlerine sarılırlar. Bir keresinde canımı zor kurtardım, üstelik de arkadaşım olan bir prensin evinde.”

“Nasıl oldu bu iş?”

“Nasıl mı oldu?..” (Piposunu doldurup bir nefes çekti, sonra anlatmaya başladı.) “Bölüğümle birlikte Terek’in ötesinde bir kalede bulunuyordum – yakında beş yıl olacak. Bir sonbahar günü, erzak postası geldi; postada bir de subay, yirmi beş yaşlarında bir delikanlı vardı. Tepeden tırnağa üniformalı, yanıma çıkıp kalede benimle kalmak üzere emir almış olduğunu bildirdi. Öyle ince biriydi ki teni öyle narin, giydiği üniforma öyle pırıl pırıldı ki Kafkasya’ya yeni geldiğini hemen anladım. ‘Herhalde daha önce Rusya’da görevli bulunuyordunuz?’ diye sordum. ‘Evet efendim,’ diye cevap verdi. Elini sıkarak, ‘Memnun oldum,’ dedim, ‘memnun oldum. Biraz sıkıcı bulacaksınız burayı ama anlaşırız sizinle, ikimiz. Onun için sadece Maksim Maksimiç deyin bana; hem sonra böyle tepeden tırnağa üniformayla dolaşmanızın da gereği yok. Beni görmeye gelirken başınıza kasketinizi geçirirsiniz, yeter.’ Yatacak yer verdik ona, o da kaleye yerleşti.”

Maksim Maksimiç’e, “Adı neydi?” diye sordum.

“Adı... Gregoriy Aleksandroviç Peçorin’di. Tatlı, evet, tatlı bir adamdı ama garipti biraz. Bir bakarsınız, bütün günü yağmur altında avlanmakla geçirmiş; herkes donar, yorulur, onun umurunda bile değil; bir bakarsınız odasında otururken pencereden rüzgâr girmiş, soğuk aldığını söyleyip sabahtan akşama kadar yatar; kepenk çarpar, irkilir, bembeyaz kesilir; ama bir yabandomuzunu tek başına yakaladığını da gördüm; gün gelir, saatlerce tek kelime alamazdınız ağzından, bir de konuşmaya başladı mı katıla katıla ölürdü insan... Evet, garip davranışları vardı; herhalde zengindi de: Çeşit çeşit değerli eşyayla doluydu odası!”

Yine sordum:

“Uzun zaman kaldı mı sizinle?”

“Bir yıl kadar. Benim için unutulmayacak bir yıldı doğrusu, ne dertlere soktu başımı; ama onu bu yüzden unutmamış değilim. Bilirsiniz, bazı insanların alın yazılarında inanılmaz serüvenler yazılıdır.”

Bardağına biraz daha çay koyarken, merakla, “İnanılmaz serüvenler mi?” diye sordum.

“Bakın anlatayım. Kaleden altı kilometre kadar uzakta dostumuz bir prens otururdu. On beş yaşlarındaki oğlu atına atlar, bize gelirdi. Her gün bir bahane bulurdu mutlaka. Peçorin de ben de, onu çok şımartmıştık. Kanı fıkır fıkır kaynardı, ya dörtnala giderken yerde duran bir şapkayı kapar ya da tüfekle ateş ederdi. Yalnız kötü bir huyu vardı: Paraya pek düşkündü. Bir gün, şaka olsun diye, Peçorin eğer babasının keçilerinden birini aşırıp kendisine getirirse bir altın vereceğini söylemişti ona. Ne dersiniz? Ertesi gece, boynuzlarından sürükleye sürükleye keçiyi getirmez mi? Ara sıra da takılırdık kendisine, işte o zaman gözleri kan çanağına döner, elini hançerine atardı. ‘Hey Azamet, kellen omuzlarının üstünde uzun zaman durmayacağa benzer,’ derdim, ‘başına yaman şeyler gelecek!’

Bir gün yaşlı prens kalkıp ayağımıza kadar geldi, bizi bir düğüne çağırdı. En büyük kızını evlendiriyormuş, biz de dostlarıydık; ne yapalım, prens Tatar’dı ama gitmemek olmazdı. Biz de gittik. Köyünde havlaya havlaya kıyamet kadar köpek karşıladı bizi. Kadınlar geldiğimizi görür görmez saklandılar. Zaten yüzlerini görebildiklerimizin de güzellikle ilgileri yoktu. Peçorin, ‘Çerkezleri daha başka sanırdım,’ dedi bana. Gülümseyerek, ‘Dur bakalım!’ diye karşılık verdim.

Ben biliyordum kimlerle karşılaşacağımızı.

Prensin evinde bir sürü insan toplanmıştı. Bilirsiniz, bu Asyalılar kim var kim yok hepsini düğünlerine çağırırlar. Büyük bir saygıyla karşıladılar bizi, en güzel odaya aldılar. Ama ben yine de atlarımızı nereye bağladıklarına dikkat ettim, ne olur ne olmaz.”

Yüzbaşı’ya, “Nasıl olur düğünleri?” diye sordum.

“Öteki düğünler gibi. Önce molla imam, Kuran’dan bir şeyler okur; sonra genç çift ile akrabalarına armağanlar verilir, yerler, boza içerler, ata binip cirit atarlar, her zaman bir şaklaban bulunur düğünlerde, üstü başı yağ içinde, topal bir ata binip maskaralıklar yapar, herkesi eğlendirir, sonra da, karanlık basınca, konuk odasında, bizim deyimimizle, balo başlar. Zavallı ihtiyarın biri eline üç telli... adını unuttum bu sazın... her neyse, bizim balalayka gibi bir saz işte, alır, onu tımbırdatır. Kızlarla delikanlılar karşılıklı sıralanıp ellerini çırparlar, türkü söylerler. Derken bir kızla bir delikanlı çıkar ortaya, karşılıklı mani okurlar, akıllarına ne gelirse; ötekiler de onların sözlerini tekrarlar. Peçorin’le ben başköşede oturuyorduk; ev sahibinin on altı yaşlarındaki küçük kızı Peçorin’in yanına gelip bir... nasıl derler... bir çeşit övgü söyledi ona.”

“Hatırlayabiliyor musunuz, nasıl bir şeydi?”

“Evet, galiba şöyleydi: ‘Bizim genç yiğitlerimiz yakışıklıdır, kaftanları gümüşle işlenmiştir ama genç Rus subayı onlardan da yakışıklı, onun ceketi altınla işlenmiş. Kavak gibi yücelir onların arasında ama bizim bahçemizde boy atmıyor.’ Peçorin ayağa kalkıp onun önünde eğildi, elini kendi başına, sonra da kalbine götürdü, kıza cevap vermemi istedi. Dillerini iyi bilirim, Peçorin’in söylediklerini çevirdim.

Kız yanımızdan uzaklaşınca, Peçorin’e, ‘Ne dersin?’ diye fısıldadım.

‘Enfes,’ diye cevap verdi. ‘Adı ne?’

‘Bela,’ dedim.

“Gerçekten de güzeldi: Uzun boylu, ince, gözleri bir dağ ceylanının gözleri gibi kapkara, bakışları insanın içine işliyor. Düşüncelere daldı Peçorin, gözlerini kızdan ayrılmadı; kız da arada bir kaşlarının altından kaçamak bir bakış atıyordu Peçorin’e. Ama genç, güzel prensesi beğenen sadece Peçorin değildi. Odanın bir köşesinden, canlı, ateşli bir çift göz daha dikilmişti Bela’nın üstüne. Biraz daha bakınca, eskiden beri tanıdığım Kazbiç olduğunu anladım onun. Biliyor musunuz, ne dosttu bizimle ne de düşman. Suç işlememişti ama şüpheli biri olarak görülürdü. Zaman zaman koyun getirirdi bizim kaleye, ucuz fiyatla satardı, hiç pazarlık etmezdi. Kaç para derse o kadar vereceksin... Boğazını kessen fiyat indirmezdi. Kuban Irmağı’nın Rus tarafında Abreklerle düşüp kalktığı söylenirdi. Doğrusunu isterseniz tam da hayduta benzerdi hani: ufak tefek, kuru, geniş omuzlu... Ama öyle çevikti ki, şeytan gibi çevik! Sırtına aldığı beşmet’i2 yırtık pırtıktı ama silahları gümüş kakmalıydı. Atının ünü bütün Kabartay bölgesine yayılmıştı. Sahiden de dünyada bundan daha güzel bir at olabileceğini insan düşünemez bile. Bütün atlılar kıskanırlardı Kazbiç’i; zaman zaman atını çalmak istemişler ama başaramamışlardı. Şu at şimdi bile gözümün önünde; zifiri yağız, ayakları tığ gibi, gözleri Bela’nın gözlerini aratmaz; gücü de ne güç ya, bin sırtına otuz mil koştur; öyle de terbiye edilmiş ki efendisinin peşinden köpek gibi gider; sesini bile tanır! Kazbiç hiç bağlamazdı onu. Tam haydut atı!

O gece Kazbiç her zamankinden de sıkıntılıydı, baktım beşmet’inin altına kolçak3 da giymiş. ‘Bu boş yere kolçak giymez,’ diye düşündüm, ‘aklından mutlaka bir şeyler geçiriyor.’

İçeride bunaldım, temiz hava almak için dışarı çıktım biraz. Dağlara gece çöküyordu, sis boğazları örtmeye başlamıştı. Yem verilmiş mi diye atların bulunduğu ahıra bir bakayım, dedim, üstelik tedbirli olmakta da fayda vardır; atım cins bir attı, az mı Kabartay’lı onu tatlı bakışlarla süzerek, ‘Yahşı the, çok yahşı,4 diye mırıldanmıştı.

Çit boyunca ilerlerken birtakım sesler duydum ansızın; seslerden birini hemen tanıdım: O haylazın, ev sahibimizin oğlu Azamet’in sesiydi bu; öteki daha az, daha hafif sesle konuşuyordu. ‘Ne konuşuyorlar acaba?’ diye düşündüm. ‘Sakın benim attan konuşmasınlar?’ Çitin yanına çömeldim, tek kelime bile kaçırmamaya çalışarak sözlerine kulak verdim. Evden gelen türküler, gürültüler, ilgimi çeken bu konuşmayı ara sıra boğuyordu.

‘Ne güzel atın var,’ diyordu Azamet. ‘Evin efendisi ben olaydım, elimde de üç yüz kısraklık bir sürü olaydı, yarısını senin ata değişirdim Kazbiç!’

‘Haa, demek Kazbiç’miş,’ dedim kendi kendime, kolçağı hatırladım.

Biraz sustuktan sonra, ‘Evet,’ diye cevap verdi Kazbiç. ‘Bütün Kabartay’da onun gibisini bulamazsın. Bir keresinde, Terek’in ötesinde, Abreklerle Rus sürülerini kaçırmaya gitmiştim; talihimiz yokmuş, dağıldık, herkes kendi başının çaresine baktı. Ardımdan dört Kazak geliyordu, gâvurların seslerini bile duyabiliyordum, önümde dersen sık ağaçlı bir orman vardı. Eyerin üstünde eğilip kendimi Allah’a emanet ettim ve ömrümde ilk defa atıma kötü davrandım, bir kırbaç vurdum ona. Kuş gibi daldı dalların arasına; dikenler elbiselerimi parçalıyor, karaağaçların kurumuş dalları suratıma çarpıyordu. Atım, ağaç kütüklerinin üstünden atlıyor, çalıları göğsüyle ayırıyordu. Onu ormanın kenarında bırakıp ağaçların arasında yoluma yayan devam etseydim daha iyi olacaktı benim için ama ondan ayrılamadım, Allah halime acıdı. Kafamın üstünde bir kaç kurşun vızıldadı; atlarından inmiş Kazakların peşimden koştuklarını duyuyordum... Ansızın derin bir sel yatağı gördüm önümde; atım biraz durakladıktan sonra sıçradı. Arka ayaklarıyla karşı kıyıyı tutturamadı, ön ayaklarından asılı kaldı. Dizginleri bırakıp yatağa yuvarlandım; atımın hayatını kurtardı bu; yukarı tırmandı. Kazaklar olanların hepsini görmüştü ama içlerinden hiçbiri beni aramak için aşağı inmedi; herhalde öldüğümü sanmışlardı, atımı yakalamak için koşuştuklarını duydum. Yüreğim kan ağladı; sel yatağı boyunca yüksek otların arasında ilerleyip baktım. Orman bitmişti, birkaç Kazak düzlüğe çıkmıştı, Karagöz dörtnala üstlerine saldırdı; bağırarak peşinden koştular onun, uzun zaman atımı kovaladılar, içlerinden biri az kalsın boynundan kementle yakalıyordu; titriyordum, başımı önüme eğip dua etmeye başladım. Birkaç saniye sonra bir de baktım ki, benim Karagöz, kuyruğu uçuşarak, yel gibi gidiyor, gâvurlar yorgun atlarıyla bozkırda, ta gerilerde kalmışlar. Yemin ederim ki, doğrudur bu anlattıklarım, doğrunun doğrusu. Gece geç vakte kadar sel yatağında kaldım. Ansızın –düşün Azamet– karanlıkta sel yatağı boyunca bir atın eşinerek, kişneyerek ileri geri koştuğunu duydum. Karagöz’ümün sesini tanıdım: Oydu, dostumdu!.. O günden beri de hiç ayrılmadık.’

Olduğum yerden, Kazbiç’in, atının düzgün boynunu okşayarak ona güzel sözler söylediğini duyabiliyordum.

‘Bin kısraklık bir sürüm olaydı,’ dedi Azamet, ‘hepsini senin Karagöz’e değişirdim.’

Kazbiç, kayıtsızca, ‘Yok, istemem,’ diye karşılık verdi.

Azamet yaltaklanarak, ‘Dinle, Kazbiç,’ dedi. ‘Sen iyi bir adamsın, gözü pek bir yiğitsin. Babam Ruslardan korkuyor, benim dağ çetecileri arasına katılmama izin vermiyor. Atını ver bana, ne istersen yaparım, babamın en güzel tüfeğini, en güzel kılıcını ya da ne istersen onu çalarım sana. Babamın kılıcı da sahici Gurda’dır5 haa; eline değdirsen etine kendiliğinden girer; senin kolçak bile durduramaz onu.’

Kazbiç susuyordu.

‘Atını ilk gördüğümde,’ diye devam etti Azamet, ‘senin altında dönüp sıçrarken, burnundan solurken, toynaklarının altından kıvılcımlar sıçratırken gördüğümde içim bir tuhaf oldu, o günden beri de her şey anlamsız geliyor bana. Babamın en iyi atlarına iğrenerek bakıyorum, üstlerinde görünmekten utanıyorum, yüreğimde sürekli bir ağrı var; işte bu ağrıyan yürekle bütün gün bir kayanın tepesinde oturuyorum, gözümün önünde gösterişli yürüyüşü, ok gibi düzgün sırtıyla senin yağız atın var hep; canlı gözleriyle gözlerimin ta içine bakıyor, sanki benimle konuşmak istermiş gibi.’ Titreyen bir sesle, ‘Atını bana satmazsan ölürüm Kazbiç!’ dedi Azamet.

Sonra ağlamaya başladı galiba, bana öyle geldi. Ama size şunu söylemem lazım, inatçının inatçısı biriydi Azamet, küçüklüğünde bile ne kadar uğraşsan gözünden tek damla yaş çıkaramazdın.

Gözyaşlarına Kazbiç kahkahayla cevap verdi.

Azamet, kararlı bir sesle, ‘Dinle,’ dedi. ‘Görüyorsun, her şeyi yapacak haldeyim. İstersen sana kız kardeşimi kaçırayım. Öyle güzel dans eder ki! Öyle güzel türkü söyler ki! İşlediği sırmaların eşi yoktur! Türk padişahının bile böyle karısı olmamıştır... İstersen yapayım bu işi. Yarın gece derenin oradaki boğazda beklersin; kardeşimi komşu köye götüreceğim – alır gidersin. Artık Bela da senin atından değersiz değildir ya?’

Kazbiç uzun, çok uzun bir zaman sustu; sonunda, cevap vereceği yerde, alçak sesle eski bir türküyü mırıldandı:6

Bizim köylerimizde güzel kızlar oturur,

Nice yıldızlar parlar içinde gözlerinin.

Onlarla sevişmenin eşsiz bir tadı vardır;

Ama daha tatlıdır özgürlüğü yiğidin.

Altın versen verirler dört kadın birden sana,

Ama güzelse eğer, kim vazgeçer atından:

Bozkırda rüzgâr bile yakalayamaz onu.

Sahibini aldatmaz, kandırmaz hiçbir zaman.

Azamet, boş yere, isteklerini kabul ettirmeye çalıştı ona, boş yere, umutsuzca ağladı, yaltaklandı, yeminler etti. Sonunda Kazbiç dayanamadı, sözünü kesti onun:

‘Yıkıl karşımdan, deli oğlan! Benim atıma sen mi bineceksin? Üç adım gitmeden sırtından atar seni, taşların üstüne düşüp kafanı kırarsın.’

Öfkeyle, ‘Beni mi atacak?’ diye haykırdı Azamet; çocuk hançerinin demiri Kazbiç’in kolçağına çarparak çınladı. Güçlü bir kol geri itti onu, çite öyle hızlı çarptı ki, çit sarsıldı. ‘Eğlence başlıyor artık,’ diye düşünerek ahıra daldım, atlarımızı eyerleyip arka avluya çıkardım. İki dakika sonra, evin içinde müthiş bir gürültü koptu. Şöyle olmuş: Beşmet’i paramparça, Azamet odaya dalarak Kazbiç’in kendisini öldürmek istediğini söylemiş. Herkes tüfeğini kapıp dışarı fırlamış – eğlence de başlamış! Bağırmalar, gürültüler, ateş sesleri... Ama Kazbiç atına atlamıştı bile, sokakta kalabalığın ortasında şeytan gibi dört dönüyor, kendini korumak için çevresine kılıç çalıyordu.

Kolundan yakalayarak, ‘Misafirliğe gidip de dayak yemek tatlı bir şey değil,’ dedim Peçorin’e. ‘Bir an önce kirişi kırsak.’

‘Bir dakika, daha durun, sonunu görelim.’

‘Sonu nasıl olsa kötü bitecek. Bu Asyalılar böyledir: Bozayı çektiler mi hemen hançere sarılırlar!’ Atlarımıza atlayıp kalenin yolunu tuttuk.”

Yüzbaşı’ya merakla, “Kazbiç’e ne oldu?” diye sordum.

Çayını içip bitirirken, “Böyle heriflere bir şey olur mu hiç?” dedi. “Tabii ki sıvışıp gitmiş!”

“Yaralanmadan mı?” diye sordum.

“Orasını Tanrı bilir! Bu haydutların sırtları yere gelmez. Onları dövüşürken gördüm, efendim; isterse gövdesi kalbura dönsün, hâlâ kılıç sallar.”

Kısa bir sessizlikten sonra Yüzbaşı ayağını yere vurarak sözlerine devam etti:

“Yaptığım bir şeyden ötürü kendimi hiç bağışlamayacağım: Kaleye döndüğümüzde şeytan dürttü, çitin arkasından duyduklarımı Peçorin’e anlattım; gülümsedi –hinoğlu hin– bir şeyler gelmişti aklına.”

“Ne gelmişti? Anlatır mısınız bana?”

“Madem başladım, bari sonunu da getireyim: Dört gün sonra Azamet bizim kaleye uğradı. Her zamanki gibi, kendisine tatlı ikram eden Peçorin’in yanına çıktı. Ben de oradaydım. Söz döndü dolaştı, atlara geldi; Peçorin, Kazbiç’in atını övmeye başladı. Öyle çevik, öyle güzel bir atmış ki, tıpkı bir ceylanmış, dünyada eşi benzeri bulunmazmış.

Küçük Tatar’ın gözleri parıldadı ama Peçorin bunun farkına varmamış gibi davranıyordu; ben sözü başka bir şeye getirdim ama konuşma yine Kazbiç’in atına sıçradı. Azamet ne zaman kaleye gelse hep bu konu açılıyordu. Üç hafta kadar sonra Azamet’in sararıp solmaya, erimeye başladığını fark ettim, tıpkı romanlardaki sevgililer gibi, efendim. Şaşkına döndüm.

Sonunda bütün meseleyi anladım: Peçorin onu öyle oynatmış ki parmağında, çocuk sonunda kendini suya atacak hale gelmiş. Bir keresinde, ‘Görüyorum ki, Azamet,’ demiş, ‘bu attan çok hoşlanıyorsun; ama insan nasıl kendi ensesini göremez, senin de bu atı göreceğin yok! Söyle bana, bu atı sana verene karşılık sen ne verirdin?’

‘Ne isterse,’ diye cevap vermiş Azamet.

‘Öyleyse bu atı ben sana getireceğim ama bir şartla... Yemin et istediğimi yapacağına...’

‘Yemin ederim... Ama sen de yemin et!’

‘İyi! Yemin ederim ki bu at senin olacak; ama karşılığında kız kardeşin Bela’yı istiyorum. Karagöz onun başlığı olacak. Bu alışverişten kârlı çıkacak olan sensin.’

Azamet cevap vermemiş.

‘Olmadı mı? Peki, nasıl istersen! Ben de koca adam sanıyordum seni, bakıyorum daha çocukmuşsun; daha ata binmek için yaşın pek küçük.’

Azamet öfkelenmiş.

‘Ya babam?’ demiş.

‘Hiç evden ayrılmaz mı?’

‘Ayrılır...’

‘Tamam mı, o halde?’

Ölü gibi bembeyaz kesilmiş Azamet. ‘Tamam,’ diye fısıldamış. ‘Ne zaman?’

‘Kazbiç’in buraya ilk gelişinde; on tane koç getirecek, söz verdi; gerisi benim işim. Sana güveniyorum, Azamet!’

Böylece anlaşmışlar... Anlaşma da ne berbat bir anlaşma ya! Bunu Peçorin’e de söyledim sonradan ama bir Çerkez kızının kendisi gibi bir koca bulduğu için talihine şükretmesi gerektiğini söyledi, Çerkezlerin âdetlerine göre kocası sayılırmış Peçorin; hem sonra Kazbiç de cezalandırılması şart olan bir haydutmuş. Siz kendiniz karar verin, ne diyebilirdim? Ama o sıralarda, planlarını bilmiyordum. Neyse, bir gün Kazbiç gelip koyuna ya da bala ihtiyacımız olup olmadığını sordu. Ertesi gün getirmesini söyledim.

‘Peçorin, ‘Azamet,’ demiş. ‘Yarın Karagöz elimde olacak; Bela’yı bu gece getirmezsen bu atı hiç göremezsin...’

‘Peki,’ demiş Azamet, dörtnala köye yollanmış.

Akşamleyin Peçorin silahlarını kuşanıp kaleden çıktı. Bu işi nasıl becerdiklerini bilmiyorum; yalnız o gece ikisi de döndü, nöbetçi Azamet’in eyerinde bir kadının yatmakta olduğunu görmüş, elleriyle ayakları bağlıymış kadının, başına da bir yaşmak sarılmış.”

Yüzbaşı’ya, “At ne oldu?” diye sordum.

“Anlatıyorum, anlatıyorum. Ertesi sabah erkenden Kazbiç geldi, yanında satılık on tane koç getirmişti. Atını çite bağladıktan sonra, yanıma çıktı; haydut olmasına rağmen kunak’ımdı,7 onun için çay ikram ettim ona.

Şuradan buradan konuşmaya başladık... Birdenbire Kazbiç irkildi, yüzü değişti... Pencereye koştu; ama pencere yazık ki, arka avluya bakıyordu. ‘Ne oldu?’ diye sordum.

Tepeden tırnağa titreyerek, ‘Atım, atım!’ dedi.

Ben de nal sesleri duymuştum. ‘Herhalde bir Kazak’tır,’ dedim.

‘Yok! Urus yaman, yaman8 diye bağırdı, pars gibi odadan fırladı. İki adımda avluya vardı; kale kapısında, nöbetçi, tüfeğiyle Kazbiç’in yolunu kesmeye çalıştı. Tüfeğin üstünden atlayıp yolda koşmaya başladı Kazbiç... Uzakta toz kalkıyordu – Karagöz’ün sırtına atlamış giden Azamet’ti bu. Kazbiç, koşarken, bir yandan da tüfeğini kılıfından çıkarıp ateş etti. Bir an kıpırdamadan durdu, vuramadığını anlayınca tiz bir çığlık atarak tüfeğini taşa çalıp paramparça etti, sonra da yere çöküp çocuk gibi ağlamaya başladı... Bu arada kaledekiler çevresinde toplanmışlardı onun ama o kimsenin farkında değildi; bir süre Kazbiç’in çevresinde durup onu seyrettikten sonra geri döndü herkes. Koçların parasını yanına bıraktırdım; elini bile sürmedi paralara, ölü gibi yüzükoyun yattı durdu. İnanır mısınız, bütün gece öylece yattı. Ertesi sabah kaleye gelip hırsızın kim olduğunu sordu. Azamet’in atı çözüp kaçırdığını gören nöbetçi bunu saklamadı, açık açık anlattı. Azamet’in adını duyunca gözleri parladı Kazbiç’in, Azamet’in babasının oturduğu köye doğru yola çıktı.”

“Azamet’in babası ne yapmış?”

“Mesele bunda zaten; Kazbiç bulamamış onu; bir yere gitmiş, altı gündür köyde değilmiş; yoksa Azamet kardeşini kaçırabilir miydi?

Babası dönünce bir de bakmış ki ne kızı var ne de oğlu. Sinsi kerata! Ele geçirilirse canından olacağını pekâlâ anlamış. O günden beri ortada yok; herhalde bir Abrek çetesine katılıp ya Terek ya da Kuban’ın Rus kıyısında ölüp gitmiştir; canı cehenneme!

İtiraf edeyim, bu yüzden benim de başım derde girdi. Çerkez kızının Peçorin’in dairesinde bulunduğunu öğrenir öğrenmez apoletlerimi taktım, kılıcımı kuşandım, oraya gittim.

Peçorin ön odada, bir elini başının altına koymuş yatıyordu; öteki elinde sönmüş bir çubuk vardı; ikinci odaya açılan kapı kilitliydi, anahtar da kapının üstünde değildi. Bir anda fark ettim bütün bunları... Boğazımı temizleyip topuklarımla eşiğe vurmaya başladım; o, duymamış gibi davranıyordu.

Olabildiğim kadar sertçe, ‘Mülazım efendi!’ dedim. ‘Burada olduğumu görmüyor musunuz?’

Yerinden kalkmadan, ‘Ooo, merhaba Maksim Maksimiç! Bir çubuk içmez miydiniz?’ diye cevap verdi.

‘Affedersiniz ama ben Maksim Maksimiç değilim; sizin Yüzbaşı’nızım.’

‘Fark etmez. Biraz çay? Ne acı çektiğimi bir bilseniz!’

Yatağa doğru yürüyerek, ‘Her şeyi biliyorum,’ diye cevap verdim.

‘İyi öyleyse. Zaten anlatacak halim yok.’

‘Mülazım efendi, benim de sizinle birlikte sorumlu tutulabileceğim bir suç işlediniz...’

‘Hadi canım! Ne çıkar bundan? Her şeyi paylaşmıyor muyuz zaten?’

‘Şakanın sırası değil. Kılıcınızı verin lütfen!’

‘Mitka, kılıcım!’

Mitka, kılıcı getirdi. Görevimi yapmıştım, yatağın kenarına oturup, ‘Bana bakın Gregoriy Aleksandroviç,’ dedim, ‘yaptığınız işin hoş olmadığını kabul etmek zorundasınız.’

‘Hangi işin?’

‘Bela’yı kaçırmanızın... Ah, şu Azamet iti!.. Hadi, kabul edin,’ dedim.

‘Ya kızı beğeniyorsam?’

Buyurun bakalım, ne der insan?.. Dilim tutuldu. Yine de, biraz sessizlikten sonra, babası kızı isterse geri göndermemiz gerektiğini söyledim.

‘Gerekmez.’

‘Ya burada olduğunu öğrenirse?’

‘Nereden öğrenecek?’

Yine dilim tutuldu. Doğrularak, ‘Bana bakın, Maksim Maksimiç,’ dedi Peçorin, ‘siz iyi bir insansınız. Bu kızı o yabani herife verirsek, ya boğazını keser ya da satar. Olan oldu, işleri daha da karıştırmayalım artık; Bela bende kalsın, benim kılıcım da sizde kalsın...’

‘Hiç olmazsa onu bir kere göreyim,’ dedim.

‘Şu kapının ardında. Onu görmek için ben de boşuna uğraştım bugün; örtülere sarınmış, bir köşede oturuyor, ne konuşuyor ne de adamın yüzüne bakıyor; yabani bir ceylan gibi ürkek. Bizim hancının karısını tuttum; Tatarca biliyor, Bela’ya bakacak, kendisinin bana ait olduğunu iyice sokacak kafasına.’ Yumruğunu masaya indirerek, ‘Çünkü o benden başka kimsenin olamaz,’ diye ekledi.

Ben de kabul ediyordum bunu... Yapacak başka bir şey yoktu ki! Öyle insanlar vardır ki onların dedikleri kabul edilir.”

“Sonra ne oldu?” diye sordum Maksim Maksimiç’e, “Kızı kendine alıştırdı mı yoksa kızcağız yurdunun özlemiyle eriyip gitti mi?”

“Yok canım, niye özlesin yurdunu? Onun köyünden görünen dağlar bizim kaleden de görünür – bu yabanilere de yeter bu kadarı. Üstelik Peçorin her gün bir hediye veriyordu ona; ilk günlerde hiç ses çıkarmadan kibirle geri çevirdi hepsini; o zaman da hancının karısına gidiyordu hediyeler, bu da onun gevezeliğini artırıyordu. Ah, hediyeler! Renkli bir bez uğruna neleri göze almaz kadınlar... Neyse, konumuzdan ayrılmayalım... Uzun zaman Peçorin kızla uğraştı durdu; bu arada Tatarca öğrenmeye başlıyordu, kız da biraz biraz Rusçadan anlıyordu artık. Derken kaşlarının altından Peçorin’e bakmaya başladı; hep kederliydi, kendi topraklarının türkülerini söylerdi usul usul, öyle hüzünlü türkülerdi ki, yan odadan dinlediğimde ben bile hüzünlenirdim. Bir sahneyi hiç unutmayacağım: Penceresinin önünden geçiyordum, içeriye bir göz attım; Bela, başı önüne eğik, bir minderde oturuyor, Peçorin de yanında ayakta duruyordu.

‘Kulak ver bana, periciğim,’ diyordu. ‘Biliyorsun ki nasıl olsa günün birinde benim olacaksın... Öyleyse neden bu acıyı çektiriyorsun bana? Çeçen’in birine tutkun değilsin, değil mi? Tutkunsan söyle, hemen bırakayım seni.’ Bela çok hafif titreyerek başını iki yana salladı.

‘Yoksa,’ diye devam etti Peçorin, ‘benden iğreniyor musun?’

“Kız içini çekti.

‘Yoksa inançların mı beni sevmene engel oluyor?’

Bela bembeyaz kesildi, cevap vermedi.

‘İnan bana, Allah bütün kullar için bir ve aynıdır; madem benim seni sevmeme izin verdi, senin beni sevmeni neden yasaklasın?’

Bu yeni fikirle büyülenmiş gibi Peçorin’in yüzüne baktı Bela; gözlerinde hem güvensizlik, hem inanma isteği vardı. Gözler de ne gözlerdi ya! Kor gibi ışıldıyorlardı.

‘Dinle, iyi kalpli, canım Bela’cığım!’ diye devam etti Peçorin. ‘Seni ne kadar sevdiğimi görüyorsun; seni sevindirecek ne varsa yapmaya hazırım; mutlu olmanı istiyorum, yine suratını asarsan, ben ölürüm. Söyle bana, daha neşeli olacak mısın?’

Kara gözleri ondan ayrılmadan düşüncelere daldı Bela, sonra tatlı tatlı gülümseyerek başını ‘olur’ anlamında salladı. Peçorin, kızın elini tutup kendisini öpmesi için dil dökmeye başladı ona; Bela, kendini korumaya çalışarak, kırık dökük Rusçasıyla, ‘Ne olur, ne olur, hayır, hayır,’ deyip duruyordu.

Peçorin üsteleyince titreyip ağlamaya başladı. ‘Ben senin kölenim,’ dedi, ‘kölenim; tabii, ne istersen yaparsın bana.’

Sonra yine gözyaşları döktü.

Peçorin yumruğuyla alnına vurup öteki odaya geçti. Ben de yanına gittim; sıkıntılı sıkıntılı odayı arşınlıyordu, kollarını da göğsünün üstünde kavuşturmuştu.

‘Eee, ne var ne yok?’ dedim.

‘Kadın değil, şeytan!’ diye cevap verdi. ‘Bakın size şerefim üzerine yemin ediyorum ki bu kız benim olacak...’

Başımı salladım.

‘Bahse girer misiniz?’ dedi. ‘Bir hafta içinde.’

‘Kabul!’

El sıkışıp ayrıldık.

Ertesi sabah ilk yaptığı iş, öteberi almak için bir posta erini kızlar kasabasına göndermek oldu; er, çeşit çeşit Acem kumaşlarıyla döndü.

Bana hediyeleri gösterirken, ‘Ne dersiniz Maksim Maksimiç,’ dedi, ‘bir Asya güzeli böyle bir yaylım ateşine dayanabilir mi?’

‘Siz bu Çerkez kızlarını bilmezsiniz,’ diye karşılık verdim. ‘Bunlar ne Gürcü kızlarına ne de Transkafkasya’daki Tatar kızlarına benzerler... Hiç benzemezler. Bunların kendi kuralları vardır, başka türlü yetiştirilmişlerdir.’ Peçorin gülümsedi, ıslıkla bir marş tutturdu.

Benim haklı olduğum anlaşıldı; hediyeler, beklenen amacın ancak yarısını sağlayabildi: Daha neşeli, Peçorin’e daha güvenen biri oldu Bela – ama hepsi bu kadar; Peçorin de son bir çareye başvurmaya karar verdi. Bir sabah atının eyerlenmesini buyurdu, Çerkez elbiseleri giyip silahlarını kuşandı, sonra da yanına gitti Bela’nın. ‘Bela!’ dedi, ‘seni ne kadar sevdiğimi biliyorsun. Bir kere beni tanıyınca seversin, diye düşünüp seni kaçırdım; yanılmışım, hoşça kal! Nem varsa senin olsun; babanın yanına dönmek istersen dönebilirsin. Senin önünde suçluyum, kendi kendimi cezalandırmam gerek. Hoşça kal, gidiyorum... Nereye mi? Nereden bilebilirim? Belki de kısa zaman sonra ya bir kurşun ya da bir kılıç darbesi gelip bulur beni: O zaman beni hatırla, beni bağışla.’

Bela’ya sırtını dönüp elini arkaya doğru uzattı. Bela elini tutmadı onun, susuyordu. Ama kapının aralığından yüzünü görebiliyordum, öyle üzüldüm ki onun için... O sevimli, küçücük yüzüne bir ölü solgunluğu gelip çökmüştü! Cevap alamayınca kapıya doğru birkaç adım attı Peçorin; o da titriyordu. Hem ben size bir şey söyleyeyim mi, numara diye başladığı bu işi gerçekleştirebilirdi de. Tanrı bilir ya, öyle bir adamdı. Ama elini tam kapıya atmıştı ki, Bela sıçrayarak boynuna dolandı onun, hıçkırarak ağlamaya başladı. İnanır mısınız, kapının arkasında dikilirken ben bile ağlamaya başladım; yani aslında ağlamak değildi bu, şeydi... budalalık işte!”

Yüzbaşı sustu.

Bir süre sonra bıyıklarını çekiştirerek, “Evet,” dedi, “itiraf ederim ki üzülmüştüm. Hiçbir kadın tarafından böylesine sevilmediğim için.”

“Mutlulukları uzun sürdü mü?” diye sordum.

“Evet, Bela da sonradan bize itiraf etti: İlk gördüğü gün Peçorin’e tutulmuş, onu sık sık rüyalarında görmeye başlamış, kimse kendisini Peçorin kadar etkilememiş. Evet, mutluydular!”

Kendimi tutamadım.

“Ne tatsız!” diye bağırdım.

Gerçekten de, acıklı bir sonuç bekliyordum, umutlarım ansızın kırılmıştı.

“Bela’nın kalede olabileceğini babası hiç aklına getirmedi mi?” diye devam ettim.

“Galiba onun da aklına gelmiş bu. Birkaç gün sonra ihtiyarın öldürüldüğünü öğrendik. Nasıl öldürülmüş, onu da anlatayım...”

Dikkatim yeniden uyanmıştı.

“Kazbiç, Azamet’in, atı babasının rızasını alarak çaldığını sanıyordu bana kalırsa. Bir gün, köyden birkaç kilometre uzakta, yol kenarında bekliyormuş; ihtiyar da kızını aramaktan dönüyormuş köye; adamları arkada kalmışlar, akşam olmak üzereymiş, düşüne düşüne giderken Kazbiç ansızın kedi gibi çalılıktan fırlayıvermiş, arkadan ata atlayıp ihtiyarı hançerlemiş, sonra da yere atmış onu, dizginleri yakalayıp uzaklaşmış, ihtiyarın adamları uzaktan görmüşler bunu, Kazbiç’in ardından gitmişler ama yakalayamamışlar.”

Karşımdakinin düşüncelerini anlamak için, “Atının öcünü almış,” dedim.

“Tabii kendi kurallarına göre tamamen haklıydı,” dedi Yüzbaşı.

Bir Rus’un, aralarında yaşadığı kişilerin âdetlerine uymakta gösterdiği bu ustalığa hayran olmadan edemedim. Bu çeşit bir davranış artık övülür mü yerilir mi, orasını bilemem; yalnız bu, aklın esnekliğini ve gereğine ya da ortadan kaldırılamayacağına inandığı yerde kötülüğü bağışlayan berrak bir sağduyunun varlığını gösterir.

Bu arada, çayımızı bitirmiştik; koşumlu atlar, karda soğuktan titriyorlardı; ay batıda soluyor, uzaktaki doruklarda yırtık bir perdenin saçaklarına benzeyen kara bulutların arasına dalmaya hazırlanıyordu. Kulübeden ayrıldık. Yol arkadaşımın dediğinin tersi çıktı, hava düzeldi, gecenin ardından güzel bir sabah geleceği besbelliydi; yıldızlar nefis işlemeler gibi birbirlerine karışmışlardı uzaklarda, derken birer birer söndüler, şafağın solgun yankıları mor göğü kapladı, el değmemiş karlarla örtülü dağların dik yamaçlarını ağır ağır aydınlattı. Sağda solda kasvetli, esrarlı uçurumlar kara birer ağız gibi açılmışlardı; her yanda, yılanlar gibi kıvrılan, bükülen, yaklaşan günden korktuğu için kaçmak ister gibi çevremizdeki kayalıklara çekilen sis vardı.

İnsanın yüreği sabah duasında nasıl durgun olur, yer de gök de öylesine durgundu; yalnız arada sırada, atların kırağıyla ıslanmış yelelerini hafifçe uçurarak soğuk bir rüzgâr esiyordu doğudan. Yola koyulduk; beş cılız at, Gud Dağı’na çıkan yolda güçlükle çekiyordu arabalarımızı. Biz de atlar yoruldukça tekerleklerin arkalarına taş koyarak yaya devam ediyorduk yolumuza; yol gökyüzüne çıkıyor gibiydi, gözün görebildiği kadar tırmanıyordu çünkü, sonunda da, bir önceki akşamdan beri Gud Dağı’nın tepesine avını bekleyen bir akbaba gibi tünemiş olan bulutun içinde kayboluyordu; kar, ayaklarımızın altında gıcırdıyordu; hava bayağı azalmıştı, soluk alırken güçlük çekiyordu insan; kan beyinlerimize doluyordu sanki, buna rağmen damarlarıma tatlı bir duygu yayıldı, dünyanın bu kadar tepesinde olmaktan sevinçliydim; tabii çocuksu bir duyguydu bu; ama toplum kurallarından kurtulup tabiata bu kadar yaklaşınca, insan çocuklaşmadan edemiyor: Sonradan edinilmiş ne varsa akıp gidiyor insandan, ruh temizleniyor, eskiden nasılsa, bir gün yine nasıl olacaksa, o durumu alıyor. Benim gibi yabani dağlarda dolaşmış, uzun zaman onların garip biçimlerini incelemiş, aralarını dolduran havayı büyük bir istekle içine çekmiş bir insan, o büyülü manzaraları anlatma, çizme duygumu anlar. Sonunda Gud Dağı’na çıktık, durup çevremize baktık: Soğuk soluğuyla bir fırtınanın haberini veren boz bulut hâlâ tepemizdeydi; ama doğuda her şey öyle berrak, öyle altın gibi parlaktı ki, o bulutu bütün bütüne unuttuk, Yüzbaşı da, ben de. Evet, Yüzbaşı bile: Tabiatın büyüklüğünün, güzelliğinin yarattığı duygu, basit kalplerde, bizim gibi, sözle olsun yazıyla olsun, coşkuyla hikâyeler anlatan kişilerin kalplerinde olduğundan çok daha güçlüdür.

“Bu eşsiz manzaralara alışkınsınızdır herhalde,” dedim.

“Evet efendim, insan kurşunların vızıldamasına bile, yani kalbinin çarpıntısını gizlemeye bile alışabilir.”

“Ben aksini duymuştum, eski askerler bu müzikten hoşlanırlarmış.”

“Aslına bakarsanız hoştur tabii; insanın kalbini hızlı hızlı çarptırdığı için.”

Doğuyu göstererek, “Bakın,” diye ekledi, “ne ülke!”

Gerçekten de, böyle bir manzaraya başka yerde kolay kolay rastlayamam: İki sırmayı andıran Aragva ile bir başka ırmağın kesiştiği Kayşavur Vadisi altımızda uzanıyordu; vadide kayan solgun, mavimsi bir sis sabahın ılık ışıklarından kaçarak yakınlardaki derbentlere akıyordu; sağımızda ve solumuzda, karla ya da çalılarla örtülü, hepsi birbirinden yüksek, kesişen doruklar vardı; uzakta da dağlar görünüyordu ama hiçbiri ötekine benzemiyordu; karlar kızıl bir ışıltıyla öyle canlı, öyle pırıltılı yanıyordu ki, insan neden ömrünün sonuna kadar burada kalamayacağına kendisi bile şaşıyordu; lacivert bir dağın arkasından görünen güneşi fırtına bulutlarından ancak usta bir göz ayrılabilirdi; ama kan rengi bir şerit vardı güneşin üstünde, arkadaşım özellikle buna dikkat etti.

“Söyledim size,” diye bağırdı, “bu gece hava berbat olacak; acele edelim yoksa Krestovaya Dağı’nda fırtına yakalar bizi. Hadi!” diye seslendi sürücülere.

Arabanın hızını kessin diye tekerleklerin altına fren yerine zincirler takıldı; atlar geme alındı, inmeye başladık; sağda kayalıklar vardı, solda da bir uçurum; öyle derin bir uçurumdu ki bu, dibinde bulunan koca bir Oset köyü kırlangıç yuvası gibi görünüyordu; iki arabanın yan yana geçemeyeceği bu yolu, resmî evrak götüren bir memurun yılda on iki kere, sarsıntılı arabasından hiç inmeden gece vakti geçmek zorunda kaldığını düşününce titredim. Arabacılarımızdan biri Yaroslav mujiklerinden bir Rus, öteki de bir Oset’ti. Oset yanlardaki atları çözmüş, öndeki atı da geminden tutmuş, bütün dikkatini kullanarak götürüyordu; ama bizim tasasız Rus, yerinden bile kıpırdamamıştı! Peşinden bu uçuruma inmek istemediğim bavulum için biraz rahatını bozabileceğini söyledim kendisine.

“Aman efendim,” diye cevap verdi. “Tanrı’nın izniyle biz de onlardan geri kalmayız: Zaten bu benim ilk seferim değil ki!”

Haklıydı, onlardan geri kalabilirdik ama kalmadık işte; insan bir şeyin üstünde çok kafa yorsa, bir de bakar ki, hayat uğrunda tasalanmaya değmiyor...

Ama siz belki de Bela’nın öyküsünün sonunu öğrenmek istersiniz. Önce şunu belirteyim ki bu yazdığım bir öykü değil, yolculuk notlarıdır; onun için, Yüzbaşı öyküyü yolculuğun neresinde anlattıysa ben de orasında anlatacağım. Demek ki biraz beklemeniz ya da birkaç sayfa atlamanız gerekecek; yine de bunu yapmanızı öğütlemem doğrusu çünkü Krestovaya Dağı’ndan (ya da bilgin Gamba’nın yanlış olarak Le Mont St. Christophe diye adlandırdığı dağdan) geçişimiz ilginizi çekecektir. Gud Dağı’ndan Çertovo Vadisi’ne iniyorduk... Ne romantik bir ad! Çertovo deyince çort (şeytan) gelir gözünüzün önüne, sarp kayaların arasında kötü ruhların dolaştığını duyar gibi olursunuz; ama aslında böyle değildir, vadinin adı çort’dan değil çerta’dan (sınır) gelmektedir çünkü eskiden Gürcistan sınırı, buradaydı. Bu vadi, insanın aklına anayurdumuzun Saratov, Tambov ve başka güzel yerlerini getiren kar yığınlarıyla doluydu.

Sınır vadisine indiğimizde Yüzbaşı, “İşte Krestovaya!” dedi ve karla kaplı bir tepeyi gösterdi; dorukta, taştan bir haç kapkara görünüyordu; haçın yanından belli belirsiz bir yol geçiyordu – dağın çevresini dolanan aşağı yol karlarla kaplı olduğu zaman kullanılan bir yoldu bu. Sürücüler daha çığ tehlikesi olmadığını söylediler ve hayvanları yormamak için aşağıdaki yoldan götürdüler bizi. Dönemeçte altı Oset’e rastladık; bize yardım ederek tekerleklere yapıştılar, bağıra bağıra arabalarımızı çekmeye, itmeye başladılar. Gerçekten de tehlikeli bir yoldu bu: Sağda, başımızın üstünde, ilk rüzgârla boğaza yuvarlanmaya hazır koca koca kar yığınları sarkıyordu, dar yol yer yer karla örtülüydü, bazı yerler güneş ışınlarının ve donun etkisiyle buz tutmuştu, yürümekte güçlük çekiyorduk, atlar durmadan düşüyorlardı; solumuzda, kâh buz tabakalarının altında gizlenerek kâh kara taşların üstünden köpürerek bir ırmağın aktığı derin bir yar vardı. Krestovaya’nın çevresini iki saatte dönebilmiştik – iki saatte iki kilometre! Bu arada bulutlar toplanmış ve kar başlamıştı; boğazlara dolan rüzgâr masallardaki Haydut Solovey9 gibi kükrüyor, ıslık çalıyordu; taştan haç da doğudan gittikçe kalın tabakalar halinde gelen siste kaybolmuştu. Bu haça dair oldukça garip ama birçok insanın inandığı bir söylenti vardır: Kafkasya’dan geçerken Büyük Petro, dikmiş o haçı. Ama aslına bakılırsa, Büyük Petro Dağıstan’a gitmiştir, bu bir; ikincisi de, haçın üstünde koca koca harflerle, oraya General Yermolov’un buyruğuyla 1824’te dikildiği yazılıdır. Ama yazıya aldıran kim, söylenti öylesine kök salmıştır ki insan hangisine inanacağını şaşırıyor, üstelik biz yazılara inanmaya pek öyle alışık değiliz.

Kobi durağına ulaşabilmemiz için buzlu kayalardan, tehlikeli karlardan daha beş kilometre inmemiz gerekiyordu. Atlar yorulmuştu; biz donuyorduk; bora, tıpkı bizim kuzeydeki boramız gibi, uğultusunu artırmıştı, yalnız bunun yabani sesi daha acı, daha hüzünlüydü.

Sen de sürgünsün, diye düşündüm. Sen de geniş bozkırların özlemi içindesin! Soğuk kanatlarını rahatça açabilirsin orada ama burada demir kafesinin parmaklıklarına haykırışlarla saldıran tutsak bir kartal gibisin.

Yüzbaşı, “Bu kötü işte,” dedi. “Baksanıza, kardan, sisten başka bir şey görünmüyor; insan ya uçuruma yuvarlanacak ya da fundalıklara takılıp kalacak, aşağıda da Baydar Irmağı öyle kabarmıştır ki karşıdan karşıya geçmek imkânsızdır şimdi. Ne olacak, Asya işte, ırmağına olsun, insanına olsun, güvenilmez!”

Sürücüler, kişneyen, yürümek istemeyen, kamçıların güzel dilinden başka hiçbir dilden anlamayan atları döverken bir yandan da bağırıp küfrediyorlardı.

Arabacılardan biri sonunda, “Beyefendi,” dedi, “bugün Kobi’ye varmak imkânsız; yol yakınken bırakın da sola dönelim. Dağın yamacında bazı karaltılar var, herhalde kulübedir bunlar; kötü havalarda yolcular hep orada kalır, efendim.”

Osetlerden birini göstererek, “Votka parası verirseniz kılavuzluk edecekmiş,” dedi.

Yüzbaşı, “Biliyorum, dostum,” dedi. “Daha sen söylemeden anlamıştım ben! Ah, bu alçaklar! Votka parası alma fırsatını buldular mı hiç kaçırmazlar.”

“Yine de kabul etmelisin ki,” dedim, “bunlar olmasaydı halimiz haraptı.”

“Öyle, öyle,” diye mırıldandı. “Bıktım bu kılavuzlardan! Sinekten yağ çıkarırlar. Sanki yolu onlar olmadan bulamazmışız gibi!”

Biz de sola saptık; nasıl olduysa oldu, bir sürü zorluktan sonra, çatısı kerpiç ve taşlardan çatılmış, duvarları da aynı malzemeyle çakılmış iki kulübeden meydana gelen derme çatma bir sığınağa vardık. Üstleri başları paçavralar içinde ev sahipleri güler yüzle karşıladılar bizi. Sonradan öğrendiğime göre hükümet, fırtınaya yakalanmış yolcuları barındırmak şartıyla kendilerine para ve yiyecek veriyormuş.

Ateşin yanına çökerek, “Neyse, artık işler yolunda,” dedim. “Şimdi Bela’nın hikâyesini bitirebilirsiniz artık: Herhalde iş o kadarla kalmamıştır.”

Kurnaz kurnaz gülümseyip gözünü kırparak, “Nereden biliyorsunuz?” diye cevap verdi Yüzbaşı.

“Başka türlü olamaz ki; olağanüstü başlayan olaylar olağanüstü biter...”

“Doğru söylüyorsunuz...”

“Sevindim buna.”

“Siz sevinin bakalım, ben düşündükçe üzülüyorum. Tatlı bir kızdı şu Bela! Zamanla ona kendi öz kızım gibi alıştım; o da benden hoşlanıyordu. Şurasını belirteyim ki benim ailem yoktur; on iki yıldır annemden babamdan hiç haber almıyorum, evlenmeyi de aklıma bile getirmedim. Zaten bundan sonra da evleneceğim yok. Şımartacak birini buldum diye keyifleniyordum. Bize türküler söyler, lezginka oynardı. Hem de nasıl oynardı ya! Taşra şehirlerinde bizim kızları gördüm, hatta yirmi yıl kadar önce Moskova’da Soylular Derneği’ni ziyaret bile ettim. Bela’yı içlerinden hiçbiriyle kıyaslamam. Bambaşka bir kızdı o! Peçorin, taş bebekler gibi giydirirdi onu, süsler püslerdi; bizim yanımızda o kadar güzelleşti ki! Elleriyle yüzü esmerliğini kaybetti, yanaklarına renk geldi... Öyle de neşeliydi ki! Durmadan benimle eğlenirdi kerata. Tanrı günahlarını bağışlasın!”

“Ona babasının öldüğünü söylediğiniz zaman ne yaptı?”

“Durumuna alışıncaya kadar bunu uzun zaman sakladık ondan; babasının öldüğünü söyleyince de birkaç gün ağladı, sonra da unuttu.

Dört ay, bütün işler yolunda gitti. Galiba daha önce de söyledim size, Peçorin avlanmaktan müthiş hoşlanıyordu: Zaman zaman kendini tutamaz, yabandomuzu ya da dağkeçisi avlamak için ormana giderdi ama artık kale kapısından dışarı bir adım bile atmıyordu. Çok geçmedi, baktım yine düşüncelere dalmış, elleri arkasında, bir aşağı bir yukarı odada dolaşıyor. Bir gün kimseye söylemeden ava çıktı, öğleye kadar da gelmedi. Derken bir kere daha, bir kere daha çıktı; sonra sık sık tekrarlanmaya başladı bu. ‘Bu kötü işte,’ diye düşündüm, ‘mutlaka aralarına bir soğukluk girdi.’

Bir sabah onları görmeye gittim. Hâlâ gözümün önünde: Bela, ipekli kara bir beşmet’e bürünmüş, yatağın üstünde oturuyordu, zavallıcık öyle solgun, öyle üzüntülüydü ki, korktum!

‘Peçorin nerede?’ diye sordum.

‘Ava gitti.’

‘Bugün mü gitti?’

Söyleyeceklerini toparlaması zormuş gibi cevap vermedi bir süre. Sonunda derin derin içini çekerek, ‘Hayır, dün gitmişti,’ dedi.

‘Umarım başına bir şey gelmemiştir.’

Gözyaşları içinde, ‘Dün düşündüm, bütün gün düşündüm,’ diye karşılık verdi. ‘Çeşit çeşit kazalar geldi aklıma; ya bir yabandomuzu tarafından yaralandıysa ya bir Çeçen tarafından dağa kaçırıldıysa, dedim. Bugün inanıyorum ki beni sevmiyor.’

‘Senin aklına da en kötü ihtimal gelmiş yavrum!’

Ağlamaya başladı, sonra kibirle başını kaldırıp gözlerini sildi, devam etti:

“‘Eğer sevmiyorsa, beni eve yollamasına kim engel oluyor? Zorlamıyorum ki onu. Ama böyle devam ederse ben kendim giderim. Kölesi değilim onun, bir prens kızıyım!’

“Onu yatıştırmaya çalıştım. ‘Dinle Bela, hep burada, senin dizinin dibinde kalamaz ya; genç bir adam o, avlanmaktan elbet hoşlanacak; biraz orada burada oyalanır, sonra da kalkar gelir; ama sen böyle surat asarsan hemencecik bıktırırsın onu.’

‘Haklısın, haklısın!’ diye cevap verdi. ‘Neşeli olacağım.’

Bir kahkaha atarak tefini kaptı, çevremde dönerek şarkı söylemeye, oynamaya başladı; ama uzun sürmedi bu da; yeniden yatağın üstüne attı kendini, yüzünü elleriyle kapadı.

Onun için ne yapabilirdim ki? Zaten kadınlarla hiç ilgim olmamıştı. Onu nasıl rahatlatabilirim, diye düşündüm düşündüm, aklıma bir şey gelmedi; bir süre ikimiz de konuşmadık... Çok tatsız bir durum efendim!

Sonunda, ‘İstersen kale surlarında biraz dolaşalım,’ dedim. ‘Hava çok güzel.’

Eylüldü. Gerçekten de nefis bir gündü, pırıl pırıldı her yer, pek öyle sıcak da değildi; dağlar, insanın avucunun içindeymiş gibiydi. Avluda, hiç konuşmadan dolaşıp durduk; sonunda çimenlerin üstüne oturdu, ben de yanına çöktüm. Düşündükçe gülmem geliyor, dadısıymış gibi peşinden koşuyordum.

Kalemiz yüksek bir yerdeydi, surlardan görünen manzara çek güzeldi: Bir yanda, dağ yamaçlarına kadar uzanan ormanın başladığı yerde biten, sel yataklarıyla çizilmiş geniş bir otlak vardı; ötede beride, bacaları tüten yerli köy evleriyle, dolaşan at sürüleri görünüyordu; ileride ise Kafkaslar’ın uzantısı olan taşlı tepeler vardı, bu tepeleri örten sık fundalığın hemen yanından küçük bir dere akıyordu. Biz tam burca oturduğumuz için her yanı görebiliyorduk. Bir de baktım, boz bir atın üstüne binmiş biri çıktı ormandan, yaklaştı yaklaştı, bizden yüz adım kadar ötede, derenin karşı kıyısında durdu, atını deli gibi koşturmaya başladı sonra. Ne demekti bu?

‘Bir baksana Bela,’ dedim, ‘senin gözlerin daha iyi görür, kim bu zıpır atlı? Kime fiyaka yapıyor?’

Baktıktan sonra, ‘Kazbiç bu!’ diye haykırdı Bela.

‘Ah yezit! Bizimle alay etmeye mi gelmiş?’ Daha dikkatli baktım. Evet, kara suratıyla, elbisesiyle Kazbiç’ti bu, her zamanki gibi de kirliydi.

Kolumu tutarak, ‘Altındaki de babamın atı,’ dedi Bela; yaprak gibi titriyordu, gözleri alev alev parlıyordu.

‘Ohooo,’ diye düşündüm, ‘demek ki senin damarlarında da haydut kanı kaynıyor yavrum!’

‘Buraya gel,’ dedim nöbetçiye. ‘Tüfeğini gözden geçir, şu ilerideki adamı vurursan sana gümüş bir ruble var.’

‘Baş üstüne efendim. Yalnız, olduğu yerde durmuyor ki...’

Gülerek, ‘Emret dursun,’ dedim.

Nöbetçi elini sallayarak, ‘Hey ahbap!’ diye bağırdı. ‘Dursana biraz, ne diye öyle topaç gibi dört dönüyorsun?’

Kazbiç durup söylenenlere kulak verdi; herhalde kendisiyle uzlaşma yolları arayacağımızı sanıyordu. Ne uzlaşma ya! Benim nöbetçi nişan aldı... Ateş etti... ama vuramadı. Daha namludaki barut ateş almadan Kazbiç atını bir yana sıçrattı. Üzengilerin üstünde doğrulup kendi diliyle bir şeyler bağırdı, kamçısıyla bizi tehdit eder gibi bir işaret yapıp kayboldu.

Nöbetçiye, ‘Kendinden utan,’ dedim.

‘Yok oldu namussuz,’ diye cevap verdi. ‘Bu Tanrı’nın belası herifleri vurmak imkânsız.’

On beş dakika kadar sonra, Peçorin avdan döndü. Bela onun boynuna attı kendini, yokluğundan ötürü ne tek kelime yakındı ne de sitem etti.

Artık ben bile kızmıştım Peçorin’e, ‘Yahu,’ dedim, ‘biraz önce Kazbiç hemen şuracıkta, derenin kıyısında duruyordu, kendisine ateş ettik. Az kalsın sen de karşılaşacaktın onunla. Bu dağlılar kincidir; Azamet’e senin yardım ettiğini bilmiyor mu sanıyorsun? Üstelik, bahse girerim ki Bela’yı görmüştür bugün. Daha geçen yıl tutkundu bu kıza, bana kendisi söyledi, yeteri kadar başlık bulabilseydi onunla evlenecekti.’

Peçorin, düşünceli görünüyordu.

‘Evet,’ dedi, ‘daha dikkatli olmalıyız... Bela, bundan sonra surlara çıkmayacaksın.’

O gece, onunla uzun uzun konuştum. Zavallı kızcağıza karşı değiştiğini söyledim; günün yarısını avda geçirmek bir yana, Bela’ya karşı artık soğuk davrandığını, onunla ilgilenmediğini, kızın da gözle görülür şekilde çöktüğünü söyledim; yüzü incelmiş, iri gözleri parlaklıklarını kaybetmişlerdi.

‘Niye iç çekiyorsun Bela?’ diye sorardım. ‘Üzgün müsün?’

‘Hayır.’

‘İstediğin bir şey var mı?’

‘Hayır.’

‘Aileni özlüyor musun?’

‘Benim ailem yok.’

Bazı günler ‘evet’ ve ‘hayır’dan başka kelime çıkmazdı ağzından.

Neyse, bunları anlattım Peçorin’e.

‘Bana bakın, Maksim Maksimiç,’ diye cevap verdi, ‘kötü bir huyum var benim. Artık böyle mi yetiştirildim yoksa Tanrı mı beni böyle yarattı, orasını bilmiyorum. Bildiğim tek şey şu: Başkalarının mutsuz olmasına sebep oluyorsam, bilin ki ben onlardan daha az mutsuz değilim. Tabii ki karşımdakileri rahatlatan bir şey değil bu ama bir gerçek. Gençliğimde, ailemden ayrıldığım andan itibaren paranın satın alabileceği her zevki çılgıncasına tatmaya başladım, hepsinden de bıktım tabii. Yüksek sosyeteye atıldım sonra, sosyeteden usandım, kibar kadınları sevdim, onlar da beni sevdiler ama onların sevgisi sadece kafamla onurumu dolduruyordu, yüreğim ise bomboştu... Okumaya, çalışmaya başladım –öğrenmekten de sıkıldım– ne ünün ne de mutluluğun öğrenmekle ilgisi olmadığını anladım, en mutlu insanlar bilgisiz insanlardır çünkü, ün de bir talih meselesidir, ün kazanmak için becerikli olmak yetiyor. Derken bunalmaya başladım... Kısa zaman sonra Kafkasya’ya gönderildim; hayatımın en mutlu ânıydı bu. Çeçen kurşunları arasında bunaltının yeri yoktur sanıyordum. Boşunaymış! Bir ay geçti, kurşun vızıltılarına da, ölümün yanı başımda dolaşmasına da öyle alıştım ki, sivrisineklerle daha çok ilgilenmeye başladım; son umudumu yitirdiğim için eskisinden de çok bunalıyordum, Bela’yı evimde gördüğüm zaman, kucaklayıp kara buklelerinden öptüğüm zaman, bana acıyan kader tarafından gönderilmiş bir melek olduğunu sandım onun, ne budalaymışım!.. Yine yanılmışım. Yabani bir kızı sevmek, kibar bir kadını sevmekten pek farklı değilmiş; birinin hoppalığı insanı nasıl bıktırıyorsa ötekinin de bilgisizliği, basitliği o kadar bıktırıyor. Yine de hoşlanıyorum ondan; mutlu anlar yaşattı bana; onun uğruna canımı bile veririm ama arkadaşlığı renksiz bir arkadaşlık. Budala mıyım kötü bir insan mıyım, bilmiyorum; bildiğim bir şey var: Ben belki de ondan daha çok acınacak bir haldeyim. Şu anlamsız dünya ruhumu bozmuş; kafam tedirgin, yüreğim doymak bilmiyor; hiçbir şeyle yetinmiyorum; zevke nasıl alıştıysam acıya da öyle alışıyorum, hayatım gittikçe boşalıyor; bir tek çare kaldı benim için: yolculuk etmek. En kısa zamanda yapacağım ama Avrupa’ya değil, Tanrı korusun! Amerika’ya, Arabistan’a, Hindistan’a gideceğim, belki de yolda bir yerlerde ölürüm! Hiç olmazsa bu son rahatlığım fırtınalarla, kötü yollarla bozulmaz.’

Uzun zaman buna benzer şeyler söyledi, sözleri aklımda kaldı çünkü yirmi beş yaşındaki bir adamın ağzından bu sözleri ilk duyuyordum, dilerim Tanrı’dan, bundan böyle de duymam...”

Yüzbaşı, bana bakarak, “Ne garip!” diye devam etti, “Söyler misiniz bana; siz de başkentte yaşadınız, bütün gençler böyle midir?”

Böyle konuşan çok insan olduğunu söyledim Yüzbaşı’ya; bazıları düşündüklerini söylüyorlardı; ama toplumun yüksek katlarında başlayan bunaltı, her moda gibi, aşağı katlara da yayılmaya başlamıştı; artık eskiyordu, gerçekten bunalanlar ise bunu bir ayıp gibi gizliyorlardı. Yüzbaşı bu ayrıntıları pek kavrayamadı. Başını sallayarak kurnazca güldü.

“Bunalma modasını çıkaranlar da herhalde Fransızlardır.”

“Hayır, İngilizler.”

“Ya, demek öyle,” diye cevap verdi. “Zaten eskiden beri ayyaştır onlar.”

Byron’un bir ayyaştan başka bir şey olmadığını ileri süren Moskovalı kibar bir kadını hatırladım. Ama Yüzbaşı’nın sözleri bağışlanabilirdi. İçkiyi bırakmak için bütün kötülüklerin içkiden geldiğine inanmıştı bir kere.

Sonra yeniden anlatmaya başladı:

“Kazbiç bir daha görünmedi. Yine de, kaleye gelmemesinin bir sebebi olduğunu, bir şeyler tasarladığını sanıyordum.

Neyse, bir gün Peçorin, yabandomuzu avına çıkmamız için üstelemeye başladı; uzun zaman karşı koydum. Yabandomuzu avı benim için yeni bir şey değildi; yine de beni kandırıp peşinden sürükledi. Yanımıza altı er alıp sabahleyin erkenden kaleden ayrıldık. Saat ona kadar çalıların, ağaçların arasında oyalandık ama bir tek domuza bile rastlayamadık.

‘Artık dönsek,’ dedim. ‘İnat etmenin ne anlamı var? Besbelli, bugün talihimiz yok!’

Ama sıcağa ve yorgunluğa rağmen, Peçorin bir domuz öldürmeden dönmek istemedi. Öyle bir adamdı; aklına ne koyduysa mutlak yapmak isterdi, küçükken annesi şımartmıştır herhalde. Sonunda, öğleye doğru şu Tanrı belası domuzla karşılaştık! Bum! Bum! Ateş ettik ama boşuna. Domuz kamışların arasında kayboldu. Talihimiz yokmuş o gün! Biraz dinlenip kaleye doğru yola koyulduk.

Atlarımız yan yana gidiyordu, konuşuyorduk, dizginleri de koyvermiştik; yaklaşmıştık, önümüzdeki çalıyı dönsek kale görünecekti. Bir silah sesi duyduk ansızın. Birbirimize baktık, kafalarımızda aynı kuşku uyanmıştı. Silah sesinin geldiği yere doğru dörtnala koşturmaya başladık atlarımızı. Surlara toplanmış askerlerin tarlayı gösterdiklerini gördük, bir atlı vardı tarlada, atının eyerine beyaz bir şey atmış, dörtnala gidiyordu. Peçorin tıpkı Çeçenler gibi bir nara attı. Tüfeğini kılıfından çıkarıp ileri fırladı; ben de arkasından. Neyse ki, avdan eli boş dönmemiz yüzünden, atlarımız yorulmamıştı, hızla gidiyorlardı, gittikçe yaklaşıyorduk. Sonunda Kazbiç’i tanıdım ama eyerinde ne olduğunu kestiremedim. Peçorin’e yetişmiştim.

‘Kazbiç bu!’ diye bağırdım.

Başını sallayıp atını kamçıladı.

Neyse, Kazbiç’e bir tüfek atımı yaklaşmıştık; atı ya yorulmuştu ya da bizim atlar daha iyiydi, orasını bilmiyorum; yalnız Kazbiç ne kadar çabalasa arayı açamıyordu. Herhalde o sırada Karagöz’ü hatırlamıştır.

Baktım ki Peçorin dörtnala giderken nişan alıyor, ‘Ateş etme!’ diye bağırdım. ‘Nasıl olsa yakalayacağız onu.’

Ama bu gençlerin tepeleri en olmadık zamanlarda atar. Tüfekten çıkan kurşun Kazbiç’in atının arka ayağını buldu; o hızla on adım kadar gitti at, sonra yere kapaklandı. Kazbiç sıçradı, baktık ki kollarında yaşmağa sarılmış bir kadın var. Bela’ydı bu, zavallı Bela! Kendi diliyle bir şeyler bağırdıktan sonra hançerini kızcağızın üstüne doğru kaldırdı Kazbiç. Kaybedecek zaman yoktu; ben de ateş ettim; kurşun omzuna saplandı herhalde çünkü o sırada kolunu indirdi. Duman dağıldığı zaman, baktık ki yerde at yatıyor, yanında da Bela var; Kazbiç tüfeğini atmış, kedi gibi, yamaçtaki çalılıklara tırmanıyordu. Onu aşağı indirdim indirmesine ama, tüfeğim dolu değildi. Atlarımızdan atlayıp Bela’nın yanına koştuk. Zavallıcık, hareketsiz yatıyordu, yarasından da oluk gibi kan boşanıyordu. Alçak haydut! Hiç olmazsa hançerini kalbine saplayabilirdi, o zaman oracıkta işi biterdi kızcağızın; ama sırtına, en olmayacak yere saplamış! Bela kendinde değildi. Örtüyü yırtıp yarayı sımsıkı bağladık. Peçorin umutsuzca soğuk dudaklarından öptü Bela’yı ama faydasız, hiçbir şey onu kendine getiremezdi.

Atına bindi; Bela’yı kaldırıp onun eyerine yerleştirdim; kollarıyla sardı kızı, kaleye yollandık.

Birkaç dakika süren sessizlikten sonra Peçorin, ‘Bakın Maksim Maksimiç,’ dedi, ‘böyle gidersek ancak ölüsü varır kaleye.’

‘Doğru,’ dedim, dörtnala gitmeye başladık. Kalenin kapısında bizi bekleyen kalabalıkla karşılaştık. Yaralı kızı dikkatle Peçorin’in dairesine götürüp doktora haber saldık. Sarhoş olmasına rağmen geldi, yarayı inceledi, kızın bir günden fazla yaşayamayacağını söyledi ama yanılmıştı...”

İster istemez sevinerek kolundan tuttum Yüzbaşı’yı, “İyileşti mi?” diye sordum.

“Hayır,” diye cevap verdi, “doktor yanılmış, iki gün yaşadı.”

“Kazbiç nasıl kaçırmış onu, anlatır mıydınız?”

“Anlatayım; şöyle olmuş: Peçorin’in yasağına rağmen Bela kaleden çıkıp dereye gitmiş. Çok sıcak bir gündü; bir taşın üstüne oturup ayaklarını suya sallandırmış. İşte o sırada Kazbiç sinsice yaklaşıp kucaklamış kızı, eliyle ağzını kapayıp çalılara sürüklemiş. Orada da atına atıp kaçırmış. Nasıl olmuşsa olmuş, bir ara Bela bir çığlık atmış; çığlığı duyan nöbetçiler durumu anlayıp ateş etmişler ama Kazbiç’i vuramamışlar; ondan sonra da biz yetiştik.”

“Peki Kazbiç kızı niye kaçırmak istemiş?”

“Bu Çerkezlerin hırsız sürüsü olduğu herkesçe bilinir. Ellerinin uzanacağı

1 . Yermolov’un. (Yazarın notu) Aleksandr Petroviç Yermolov (1777-1861) Çarlık döneminde Rusya’nın Kafkasya Savaşı’nı yönetmiş olan general. (Y.N.)

2 . Kafkas halklarına özgü bir tür uzun gömlek. (Y.N.)

3 . Bir zırh çeşidi. (Y.N.)

4 . Güzel at, çok güzel. (Yazarın notu)

5 . Kafkasya’da en iyi kılıç cinsi. (Y.N.)

6 . Kazbiç’in türküsünü şiir haline getirdiğim için okuyucudan özür dilerim. Bana düzyazı olarak aktarılmıştı tabii; ama ne yapalım, can çıkar huy çıkmaz. (Yazarın notu)

7 . Kunak, “konuk” anlamına gelir. (Yazarın notu)

8 . Kötü, kötü bir Rus. (Y.N.)

9 . Doğu Slav mitolojisinin kötü karakterlerinden biri. (Y.N.)