© 2009, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2009

5. basım: Şubat 2014, İstanbul

E-kitap 1. Sürüm Eylül 2014, İstanbul

2014 tarihli 5. Basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Faruk Duman

Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design

Kapak resmi: © iStockphoto.com / Simon Oxley

ISBN 9789750717543

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ.

Hayriye Caddesi No. 2, 34430 Galatasaray, İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

www.canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 10758

CEMİL KAVUKÇU

TASMALI
GÜVERCİN

ÖYKÜ

Cemil Kavukçu’nun Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Uzak Noktalara Doğru, 1995

Yalnız Uyuyanlar İçin, 1996

Bilinen Bir Sokakta Kaybolmak, 1997

Temmuz Suçlu, 1998

Dönüş, 1998

Dört Duvar Beş Pencere, 1999

Pazar Güneşi, 2000

Gemiler de Ağlarmış, 2001

Başkasının Rüyaları, 2003

Suda Bulanık Oyunlar, 2004

Gamba, 2005

Nolya, 2005

Mimoza’da Elli Gram, 2007

Angelacoma’nın Duvarları, 2008

Tasmalı Güvercin, 2009

Düşkaçıran, 2011

Aynadaki Zaman, 2012

Örümcek Kapanı, 2013

CEMİL KAVUKÇU, 1951 yılında İnegöl’de doğdu. İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Jeofizik Mühendisliği Bölümü’nü bitirdi (1976). Öyküleri, 1980 yılından bu yana çeşitli dergilerde yayımlandı. Patika adlı eseriyle 1987 yılında Yaşar Nabi Nayır Öykü Ödülü’nü, 1996 yılında Uzak Noktalara Doğru adlı öykü kitabıyla Sait Faik Hikâye Armağanı’nı, 2009 yılında Angelacoma’nın Duvarları adlı anlatısıyla da Sedat Simavi Edebiyat Ödülü’nü, 2013’te Erdal Öz Edebiyat Ödülü’nü kazandı.

GÖRÜNMEYEN

TEFERİÇ

“Teferiç ne oğlum?” dedi öğretmen.

Başparmaklarını kemerinin ardından pantolonunun içine doğru sokmuş, hafifçe kamburunu çıkarmış, dikkatlice Sami’ye bakıyordu.

Sınıfın karşısında konuşmaktan çekinen, konuşmak zorunda kaldığında kekeleyen ve kalın kaşlı, kel kafalı öğretmeninden ödü kopan Sami, bu soru karşısında iyice afallamıştı. Bir süre önüne bakarak sustu. Öğretmen teferiç’in ne olduğunu bilmiyorsa bunu ona nasıl anlatacaktı! Bir gün de kuka dediğinde aynı şey başına gelmişti. Öğretmen, evde en çok ne ilgilerini çekiyorsa onu anlatmalarını istediğinde, o da küçük kardeşinin örme salıncağından söz etmişti. Henüz bebek olan kardeşinin salıncağında yatmayı, sallanarak ve ninni dinleyerek uyumayı çok istediğini söylememişti tabii. “Tavana takılmış iki kuka’ya bağlı ipten bir salıncak,” dediğinde öğretmenin yüzü asılmış, dik dik bakarak “Kuka da ne?” demişti. Sami çok şaşırmıştı, öğretmen kuka’yı bilmiyordu. Ters duran bir soru işaretine benziyordu kuka ama onu tanımlayacak sözcükleri bir türlü bulamıyordu. Sonunda, Sami’nin anlatamadığı şeyin duvara ya da tavana takılan çengelli bir vida olduğu anlaşıldığında –başta öğretmen olmak üzere– bütün sınıf gülmüştü. Çok utanmıştı Sami. Evde bu konuyu açtığında, “Kuka, Boşnakça oğlum,” demişti annesi, “öğretmenin bunu nerden bilsin ki!”

Bilmediğine göre teferiç de Boşnakça olmalıydı.

“Teferiç işte,” diyebildi güç duyulur bir sesle.

Öğretmenin yüzüne alaycı bir gülüş oturmuştu bu kez. Sesini daha da yükselterek, “Teferiç ne?” diye yineledi. “Ben, pazar günü ne yaptınız, diye soruyorum; sen, Teferiç’e gittik diyorsun. Neresi burası? “

Ön sırada oturan Selma, yerinden kalkıp parmağını kaldırdı ama kendisine söz hakkı verilmesini beklemeden, “Orası bir yer değil öğretmenim,” dedi.

“Sana sormadım,” dedi öğretmen, Selma’ya ters ters baktı. “Otur yerine! Bir yer ya da değil; o söylesin.”

Selma’nın ileri doğru uzanmış ısrarlı parmağı bir süre havada kaldı, sonra kolunu indirip sessizce yerine oturdu.

Yeniden Sami’ye döndü öğretmen. Yüzü kıpkırmızı olmuş, önüne bakıyordu Sami.

“Peki,” dedi bu kez ses tonunu yumuşatarak, “soruyu yeniden sorayım; geçen pazar günü ailecek ne yaptınız?”

Ne diyeceğini bilemiyor, parmaklarıyla oynuyordu Sami. Elleri terlemişti.

“Dilini mi yuttun oğlum!”

“Teferiç yaptık öğretmenim.”

“Haydaaa,” dedi öğretmen, yüzünü yapmacık bir biçimde astı. “Teferiç’e mi gittiniz, teferiç mi yaptınız?”

Selma dayanamamış, yeniden parmağını kaldırmıştı. Ama bu kez önlemliydi, öğretmen “Sen!” demeden konuşmayacaktı. Öğretmense kararlıydı, sorunun yanıtını Sami’den almak istiyordu. Selma’nın parmak kaldırdığını görmüş ama görmezlikten gelmişti.

“Evet?” dedi.

Sınıftan çıt çıkmıyordu.

“Teferiç’e gittik, orada da teferiç yaptık,” dedi Sami.

“Haa,” dedi öğretmen bilgiççe gözlerini yumarak. Dudaklarında alaycı bir kıvrım belirdi. “Şimdi sen gel bunu bize başından anlat.”

Sami ellerini karnının altına bağlamıştı. Bacaklarının titremesini bütün bedeninde hissediyordu.

“Ordan değil,” dedi öğretmen, “gel, tahtanın önünden anlat sınıfa.”

Sami sırasından çıkıp tahtanın önüne geldi. Öyle utanıyor ve öyle korkuyordu ki, naylon ayakkabılarının parmak ucundan başka bir yere bakamıyordu.

Nasıl anlatacaktı? Sık sık uyanıp gün ışığı vurmamış pencerelere bakmasından mı başlayacaktı, yoksa at arabalarının tıngırtısını duyduğu andan mı? Pencereye her bakışında gördüğü karanlık nasıl da içini karartıyordu. Sabah ezanı okunduğunda gecenin bittiğine sevinmiş, yola çıkmalarına daha çok zaman olduğunu düşününce de üzülmüştü. İlk kez gitmiyordu ama, teferiç bayramdan da büyüktü. Çünkü bütün sülale bir araya geliyordu, bayramların bayramı oluyordu teferiç’ler. Annesi iki büyük tepsi yoğurt tatlısı yapmıştı. Halası, teyzesi, yengeleri de dolmalar, sarmalar, poğaçalar yapıyordu ama teferiç’in en keyifli yanı kıymalı-patatesli pitta’nın yufkalarının orada açılıp orada pişirilmesiydi.

Öğretmen Sami’ye “Pitta ne?” diye de sorar mıydı? Sorsun. Onu biliyordu, kol böreği olduğunu söylerdi.

Görev bölümünde belki de en zor iş küçük amcasına düşüyordu. Çünkü şporet’i ya da bildiği kadarıyla maşinga’yı, yani, mutfaklarda fırın olarak kullanılan dört ayaklı yassı uzun sobayı ve iki borusunu, kiraladığı at arabası ile o getirecekti. Ayrıca, üzerinde yufka açılan kamyon tekerleği kadar büyük tahta sofrayı da taşımak onun göreviydi. Amcası arabacının yanına oturacaktı oturmasına ya, şişman yengesi ve iki kuzeni Samilere gelene kadar şporet’ten ve sofradan kalan yere bir biçimde sığışacaklardı.

Üç at arabası, tıklım tıkış, peş peşe yola koyulduklarında güneş yeni yükseliyordu. Mayıs ayının ortalarında olduklarından sabahın erken saatleri serindi. Annesi Sami’ye kazağını giydirmişti. Sepetler, torbalar, kilimler, şilteler arabaların arkasındaki şaraga’lara yerleştirilmişti.

Anlatmaya başlasa, öğretmen “Şaraga da ne?” diye sorar mıydı?

Dayısı akordeonunu kucağında taşıyordu. Çok kıymetliydi akordeonu, kimseye emanet etmez, çocukların dokunmasına izin vermezdi. En önde, şporet ve borusuyla bir lokomotifi andıran küçük amcasının arabası gidiyordu. Onun peşinde Samilerin, arkada da dayılarının arabası vardı. Şişman yengesiyle iki kuzeni de onlarla birlikteydi. Arabacının yanında dimdik oturan küçük amca, taşıdığı acayip eşyayla savaşa giden bir komutana benziyordu. Herkes uyku mahmuruydu. Kasabanın kaldırım döşeli sokaklarından geçerken kimse konuşmuyordu. Duyulan, yalnızca tekerleklerin tangırtısı ve atların nallarından çıkan sesti. Toprak köy yoluna çıkınca öndeki lokomotif araba biraz hızlandı. Küçük amca sıkılmış ve daha hızlı komutunu vermiş olmalıydı. Samilerin arabacısı da kırbacını atın kabalarında şaklattı. Arayı açmak olmazdı. Yolculuk şimdi daha keyifliydi. Sami, atın inip kalkan başına dikkatle bakıyordu. Öndeki arabayı geçmelerini ne kadar isterdi ama bu mümkün değildi. Şporet’i taşıyan amca daima önde olmalıydı.

Söğüt ağaçlarının dallarını yerlere kadar saldığı dere kenarındaki çayırlığa geldiklerinde çabucak eşyaları indirdiler. Arabalar, akşam ezanı okunmadan gelmek üzere kasabaya doğru yola çıkmıştı bile. Annesi, halası, yengesi, teyzeleri kilim ve şiltelerden bir açıkhava evi kurmaya çalışırken, dayısı ile eniştesi de küçük amcasına yardım edip şporet’i düz, uygun bir yere yerleştirdiler. Büyükler kuru dal ve ağaç toplamaya çıktığında çocuklar da peşlerine takıldı. Her şey bir oyun gibiydi. Teferiç’ te de büyükler çocuk gibi oluyor, kimse kimseye kızmıyordu.

Kadınların kaybedecek zamanı yoktu. Kilimin üzerine hemen büyükçe bir bohça serildi. Yufka açılacak sofrayı üzerine yerleştirip un torbasını çıkardılar ve kocaman bir hamur kardılar.

Pitta pişene kadar Sami, abisinin topluiğneden bükerek yaptığı oltasının ucuna bir parça hamur takıp dere kenarında balık tutmaya çalıştı.

Şporet’ten çayırlığa yayılan pitta’nın kokusu nasıl da iştah kabartıcıydı. Pişmesine yakın kocaman bir çaydanlıkta çay demlenirdi. Pitta, ortaya konan tepsiden, soğuması beklenmeden, üfleye üfleye elle yenir ve bitene kadar da kimse konuşmazdı.

Derenin şarıltısını da seviyordu Sami, kuş cıvıltılarını da. Ne güzel bir pazardı.

Karınlarını doyurunca dayısı bir sigara yaktı. Akordeonun kayışını boynuna astı. Önce körüğünü açıp kapayarak tuşlarına dokundu. Sami şilteye sırtüstü uzanmış, rüzgârda nazlı nazlı salınan söğüt ağacının dallarına bakıyordu. Hiç balık tutamamıştı. Ama dayısı söylemişti. Başını okşayıp, “Beyhude yere bekleme,” demişti, “topluiğneye balık gelmez.”

Akordeonun ardından, Sami’nin içine işleyen ağız armonikasının yumuşak sesi duyuldu. Ve Boşnakça hüzünlü bir aşk şarkısına başladılar: Aşukiye Adem Aga. Büyükler hep birlikte söylüyordu. Ardından daha ritmik Yelena geldi. Sonra başka şarkılar. Büyük enişte, “Haymo,” dedi, “pitta’yı hazmedelim.” O zaman, çayırın ortasında, serçeparmaklarını birbirine kenetleyip treha oynadı amcalar, dayılar, halalar, teyzeler. Küçük dayı gözlerini kapayıp akordeonunu çalarken, Sami’nin annesi de armonikayla ona eşlik ediyordu.

İkindiye doğru yeni bir pitta için kollar sıvandı.

Teyze kızları ağaç dalına salıncak kurmuştu. Bir ara Sami’yi de salladılar. Gülüşerek öyle bir uçurdular ki onu, ayakları güneşe değecek sandı.

Hava kararırken cırcırböcekleri ötmeye başladı. Şporet’in borusundan, gökyüzüne doğru yayılarak yükseliyordu duman. Halası, “Haydin sofraya, pitta pişti,” diye bağırdı. O anda Sami, at arabalarının sesini uzaktan duydu. Sonra onların köy yolundan ayrılıp çayırlığa girdiklerini gördü. Büyükler öyle derin bir muhabbete dalmıştı ki, halanın ne dediğini anlamamışlardı bile. “Haydin,” diye yeniden bağırdı, “soğumadan yiyelim.” Arabacılar da tam zamanında gelmişti. Kendilerine ikram edilen pitta’ları yerken atların boynuna yem torbalarını çoktan asmışlardı.

Dönüşte de şporet’i ve sofrayı taşıyan küçük amcanın arabası yine öndeydi. Hava serinlediğinden annesi Sami’ye kazağını giydirmişti. Gökyüzü ışıl ışıldı. Sami, ensesine kenetlediği ellerine başını yaslamış yıldızlara bakıyordu. Annesi ağız armonikasını çalıyor, arabadakiler de seslerini yükseltmeden Aşukiye Adem Aga şarkısını söylüyordu. Kasabanın girişindeki mezarlığın önünden geçerken sustular.

“Neden susuyorsun oğlum?” dedi öğretmen, “Anlatsana şu teferiç’i.”

Sami yutkundu. Bir daha yutkundu. Kendini tutamadı, ağlamaya başladı.

“Tamam, tamam… geç otur yerine,” dedi öğretmen. Canı sıkılmıştı. Şu göçmen çocukları da ne kadar güvensiz, ne kadar alıngan oluyordu. Selma’nın parmağının hâlâ havada olduğunu görünce, “Ne?” dedi.

“Öğretmenim,” dedi Selma yutkunup güç toplayarak, “teferiç demek, dere kenarına, tarlaya, çayıra sefaya gitmek demek…”

“Haa,” dedi öğretmen yan gözle Sami’ye bakarak, “piknik yani…” Yüzünde hâlâ sıkkın bir ifade vardı. Başını ağır ağır salladı. “Bunda ağlayacak ne var oğlum!” dedi, “Anlatsaydın ya piknikte neler yaptığını…”

Sami başını eğmiş, kesik kesik burnunu çekerek önüne bakıyordu.

DUT

Gerçek adının Hatice olduğunu yıllar sonra öğrendim, biz çocuklar için o hep, arka bahçesi uçsuz bucaksız, şato gibi bir evde tek başına yaşayan Tico Abla’ydı. Yaşadığı mekânla öylesine bütünleşmişti ki, onun bir ailesi olduğunu, o evde bir zamanlar başkalarının da yaşadığını düşünemezdik. Hiç evlenmediği gibi kasabanın dışına da çıkmamıştı. Bir adamdan hamile kaldığı, çocuğu düşürmek için çabalarken ölümden döndüğü, düşürdüğü cenini arka bahçeye gömdüğü ablalarımız, annelerimiz, komşu kadınları arasında fısıltıyla konuşulurdu. Çocuktuk, hiçbirine aklımız ermezdi. Kimse onunla görüşmediği için şatosunda bir tutsak gibi yaşardı. Tek eğlencesi bizlerdik. Onun evine girip çıktığımızı, bahçesine gittiğimizi büyüklerimize söylemezdik. Aramızda büyük bir sırdı bu, çünkü hepimiz kan kardeştik.

Tico Abla, korkunç masallar anlatırdı bize. Anlattıklarını canlandırmamız için de oyunlar oynardı. Gözlerini iyice kısıp var olmayan bir âlemden yüzümüze bakar, ardından kocaman açar, parmaklarını kasıp ellerini pençeye dönüştürerek bir ejderha olurdu. O anda ağzından alevler püskürttüğünü görürdük. Sesini zor duyacağımız kadar alçalttığında, gözkapaklarını peş peşe kırpıştırıp dudaklarını büzdüğünde çok güzel ama bahtsız bir prensestir artık. Sonra aniden sesini kalınlaştırıp haykırdığında cadıya dönüşüverirdi. Masalları bütün dehşetiyle yaşardık. Geceleri uyuyamaz, tek başıma arka bahçedeki helaya gidemezdim. Korktuğumu belli etmemeye çalışarak kardeşimi türlü vaatlerle kandırır, hela kapısında gözcü dikerdim. O masalların en korkuncu, evin arka bahçesindeki büyük dut ağacı ile ilgili olanıydı ki, geceleri gözüme uyku girmemiş, kardeşimin yatağına sığınmıştım.

Haziranda, dutlar olgunlaşmaya başladığında bahçesini biz çocuklara açar, ağaçlara tırmanmamıza, dilediğimizce dut yememize izin verirdi Tico Abla. Hiçbirimizin tek başına girmeye cesaret edemediği bu ürkütücü bahçeyi hava kararmadan önce terk ederdik. Anlattığı masalların birçoğunun bu bahçede geçtiğinden olsa gerek, hem korkar hem de bahçenin tuhaf çekimine karşı koyamazdık. Geceleri cinlerin, perilerin dolaştığı uğursuz, belalı bir yerdi. Tasasızca eşelenip solucan arayan, o berbat horozun üstlerine çıkıp tepelemesine izin veren zavallı tavuklar, güneş battıktan, daha doğrusu yatsı ezanı okunduktan sonra birer canavara dönüşürdü ki, kabadayı horoz bile kaçacak delik arardı. Aslında hepsi birer cindi. Kör kedi bile. En son Tico Abla’nın gömdüğü cenin çıkardı ortaya, hepsinin başkanı oydu. Sabaha kadar çalıp oynar, düğün dernek ederlerdi. Onlardan olmayan birini gördüklerinde ise hemen çarparlardı. Mahalle camiinin müezzini Hamit Efendi’ye nüzül indiğine kimse inanmıyordu. Tico Abla’nın cinleri çarpmıştı onu.

Dutların dışında erik ve armut ağaçları da vardı, ama onlara tırmanmamız, dallarını taşlamamız yasaktı.

Bir kış gecesi bize kocamış dut ağacının hikâyesini anlatmıştı. Ağaçların da insanlar gibi üzüldüğünü, acı çektiğini bilirmiş ama, konuşabileceğini söyleseler dünyada inanmazmış. Bir gece, arka bahçeden bir ses duyunca çok korkmuş.

Tico Abla masalını ya da yaşadıklarını anlatırken kendinden geçmişti yine. Gözlerini büyük büyük açmıştı. O korkunç geceyi biz de yaşıyorduk. Nasıl bir sesmiş ki o, bir inilti miymiş, bir çığlık mıymış, bir hırıltı mıymış neymiş, hem hepsiymiş hem de hiçbiriymiş. Daha önce duyduğu seslere benzemiyormuş. Hemen koşup kapıları, pencereleri sıkı sıkı kilitlemiş. O zamanlar daha gençmiş, daha güzelmiş. Bahçeye açılan pencerenin perdesini hafifçe aralayıp bakmış. Karanlık bahçede in cin top oynuyormuş. Sonra o sesi yeniden duymuş. “Bırak beni, gideyim,” diyormuş. Yakaran bir sesmiş bu. Hem insan sesine benziyormuş hem de benzemiyormuş. Kuyudan geliyor gibiymiş. Sabaha kadar gözüne uyku girmemiş. Gün ışıyınca, cinler, periler, hayaletler çekip gidince, horozlar ötüp tavuklar gıdaklamaya başlayınca, ağaçların dalları kuşlar, güvercinler, kargalarla dolunca bahçeye çıkmış. Her yanı karış karış dolaşmış ama hiçbir iz bulamamış. Tam o dut ağacının yanından geçiyormuş ki, “Ah!” diye bir ses duymuş. Öyle bir sıçramış ki, iki ayağı aynı anda yerden üç karış havalanmış. Çok korkmuş. Çevresine bakınmış ama kimseyi görememiş. Tam “Bana öyle geldi,” diye düşünüyormuş ki, o “Ah!” sesini yeniden duymuş. Ses duttan geliyormuş. Ağaca iyice yaklaşıp kulağını kalın gövdesine dayadığında “Bırak beni gideyim,” diye inlemiş ağaç. Dallardaki kuşlar havalanmış, tavuklar gıdaklamalarını kesmiş, kör kedi kayıplara karışmış, her yanı derin bir sessizlik kaplamış. O zaman da çığlık çığlığa bahçeden kaçmış. Odasına kapanmış. İki rekât namaz kılıp ölmüşlerine dua etmiş. İçinden bir ses, “Gitmek istiyorsa bırak gitsin,” diyormuş. Bir başka ses de, “O nasıl gider ki, bahçene kök salmış,” diyormuş. Sonunda ondan kurtulmaya karar vermiş. Hemen soluğu Âşık İlyas’ın dükkânında almış. Âşık İlyas, dut ağacı kütüklerini yontup saz yapan ve çok iyi saz çalan bir ustaymış ki, ünü çevre ilçelere ve köylere kadar yayılmış. Onun yaptığı sazları almak için çok uzaklardan gelenler bile varmış. Tico Abla, ağacın konuştuğunu söylememiş tabii, ama, iyice kocadığını, meyve vermediğini, dallarını taşıyamaz olduğunu, sevabına keserse bütün ağacı da ona vereceğini söylemiş. Âşık İlyas, hemen o gün, yanına da bir yardımcı alıp gelmiş ve kocaman bir testere ile ağacı kesmişler. Nasıl da zorlanmışlar, nasıl da terlemişler. Hatta İlyas, “Ömrümde böyle inatçı bir dut ağacı görmedim,” demiş, “testere öyle bir böğürüyordu ki, ağaç değil bir manda kesiyorduk sanki.” Kaza bu ya, İlyas’ın yanında getirdiği adamın üstüne kalın bir dal düşmüş de, bir süre soluk alamamış adam, hatta ölüyor sanmışlar. Sonra da İlyas sağ elinin başparmağını kesmiş, ne yaptıysa kanı durduramamışlar. Onu da ölüyor sanmış Tico Abla, ama ikisine de bir şey olmamış. Bir öküz arabası getirip en ince dalına kadar yükleyip götürmüşler. İşte o zaman güvercinler, kargalar, serçeler bahçeye dönmüşler, tavuklar gıdaklamış, aksi horoz uzun uzun ötmüş. Hikâye burada bitmemiş tabii; İlyas nereden aklına estiyse, ağacın gövdesinden saz değil de bir insan heykeli yontmaya koyulmuş. O güne kadar böyle bir şeyi ne yapmış ne de yapmayı düşünmüş. Durup dururken şeytan dürtmüş sanki. Yonttuğu insan ortaya çıktıkça heyecanı da artmış. Bu heykeli dükkânında değil, kimselere göstermeden evindeki kullanılmayan ahırda yapıyormuş. Ne olur ne olmaz diye kendince bir önlem almış İlyas. Saz yapıyor diye ardından onca laf edenler bir de insan yonttuğunu görseler ne demezler? Aklını mı kaçırdın, derler, heykel yontmak günah, derler…

Heykeli bitirdiği günün gecesi, sevinçten gözüne uyku girmemiş. Ertesi sabah erkenden ahıra gittiğinde ne görsün? Ağaç heykel yok olmuş. Bunu hiç kimselere söylememiş. Ertesi gün, heykeli kasabanın sokaklarında dolaşırken görünce aklını yitirmiş. Sonra da sır olup kaybolmuş Âşık İlyas.

Peki, bütün bunları Tico Abla nasıl öğrenmiş? Ne biz sorabildik ne de o anlattı. Ama adını fısıldadı kulağımıza, “Dut adamın adı, Dingil Enver,” dedi. Hep birlikte “Yaaa!” diye bir çığlık attık.

Masallardan kaçmış ürkütücü görünümüne karşın, çocukluğumda hiç korkmadığım, zararsız, hatta sevimli bir devdi Dingil Enver. Küçükken, Âşık İlyas’ın bir dut ağacının gövdesinden yontarak can verdiğine inandığım bu adamın kim olduğunu, yaşamını, geçmişini hiçbir zaman öğrenemedim. Herkes ona Dingil derdi. Yaşamda bedeli ödenen acıların bıraktığı çizgilerden hiçbiri oluşmamıştı yüzünde. Nasıl olabilirdi ki, bir geçmişi, bir öyküsü yoktu onun. Bebeklik, çocukluk, gençlik dönemlerini yaşamamıştı. Dut ağacının gövdesinde olduğu yıllarda bir öyküsü var mıydı, o da bilinmiyordu. Gülüyormuş izlenimi veren, eline üç beş kuruş para verildiğinde bu gülüşü biraz daha genişleyen, yine de ona ait değilmiş gibi duran bir maskeyle dolaşırdı. Kimseden asla bir şey istemezdi. Onu konuşurken hiç görmemiş, sesini hiç duymamıştım. Elini kasketinin siperine doğru götürüp çarşı esnafını selamlarken yüzüne çok saf, çok çocuksu, çok sevimli bir gülüş yayılırdı. Kızdığını, öfkelendiğini görmedim. Nasıl bir evde yaşadığını, kimi kimsesi olup olmadığını bilmezdim ama, kasabamızda para kullanmadan yaşayan birkaç kişiden biriydi. Avucuna tutuşturulan paraya sevinmesine sevinirdi de, onun ne işe yaradığını, kendisine nasıl yararı olacağını bilmezdi. Onu arada, Yıldız Sineması’nın kapısı önünde oturmuş, zeytin ekmek, domates yerken görürdüm. Öğle ile akşam arasında, müşterinin olmadığı saatlerde Lezzet Lokantası’nda, dış dünya ile ilişkisini koparmış bir biçimde çorba içerken ya da Aşçı Ekrem’in dört masadan oluşan küçücük dükkânında kuru fasulye tabağını kaşıklarken görmek de mümkündü Enver’i. Ona sunulanları öylesine doğal karşılardı ki, kimseye bir teşekkür borcu olduğunu düşünemezdi.

İki metreye yakın boyu vardı ve yüz kilodan fazlaydı. Görünüşündeki tuhaflık, kollarının ve boynunun normalden uzun olmasından kaynaklanıyordu. Hafifçe öne eğilerek yürürdü ama, dik durduğunda bile, iri, kalın, parmaklı elleri dizinin altında olurdu. Başkalarının eskimiş giysilerini kullandığından pantolon paçaları ayak bileklerini açıkta bıraktığı gibi ceket ve gömleklerinde de aynı uyumsuz görüntü ortaya çıkardı. Ona uyan tek şey, yaz kış başından eksik etmediği kasketiydi.

Fırıncılar, aşçılar, kahvecilerin dışında Enver’i kayıranlardan biri de, iki kışlık, bir de yazlık sinemanın sahibi, yani kasabanın eğlence sektörüne damgasını vurmuş ve biz çocukların gözünde Atatürk’ten sonra en önemli kişi olan Niyazi idi. Film değişsin, değişmesin, Enver her akşam en ön sıranın sol ucunda, yani kimsenin kolay kolay oturmayacağı sandalyede yerini alırdı. Yaz boyunca iki kapalı salonu da kapatıp yazlık sinemayla kasaba halkına hizmet verirdi Niyazi. Enver, yine her akşam, en ön sıranın sol ucunda yerini alırdı. Sinemayı o kadar severdi ki, salon açılmadan çok önce sinemanın kapısında dikilmeye başlardı. Her zaman da içeri ilk giren o olurdu. Perdede olup bitenlerin onun dünyasına nasıl yansıdığını, filmleri anlayıp anlamadığını çok merak ederdim. Aynı filmi birkaç kez izlediğinin farkında olup olmadığını da bilmezdim. 70’li yıllarda Niyazi de fazla direnememiş, Yıldız Sineması’nı yerli seks filmlerinin hizmetine sunmuştu. Yaşlanmış olsa da Enver, her zamanki yerini koruyordu. O filmlerden nasıl etkilendiğini ise hepsinden çok merak ettim.

Unuttuğum, ama tamamlanmamış iki öykü vardı kafamda: dut ve cenin. Yıllar sonra durup dururken kapandı bu parantez. Kasabama eskisi kadar sık gidemiyordum. Bir yaz sonu uğradığımda, her gidişimde sayıları biraz daha azalan eski dostlarla bir araya gelmiştik. Bu buluşmalarda genellikle geçmişte kalmış “o güzel günler” konuşulur, kasabanın yeni yüzü eleştirilirdi. O akşam da öyle olmuştu. Kasabanın renkli kimliklerini konuşuyorduk, söz dönüp dolaşıp Dingil’e gelmişti. Tuhaf, gizemli, anlaşılmaz, yabanıl, hatta zekâ özürlü olduğu konusunda birleşmiştik. En çok da, sinemadaki “paşa” yeri konuşulmuş ve gülünmüştü. “Kasabanın Muhtarı” olarak bilinen Sarı Selahattin, “Rahmetlide bir mal varmış,” demişti kolunu dirseğinden kavrayıp sallayarak, “nah bu kadar.”

“Yuh!” demişti biri.

“Anam avradım olsun ki,” demişti Sarı Selahattin.

Gözlerimiz yaşarana kadar da gülmüştük.

“Sen nerden biliyorsun, gördün mü?”

“Saçmalama lan!”

“Yazık ya,” demiştim, “haşmetliyi kullanamadan göçüp gitti.”

“Nee,” demişti Sarı Selahattin gözlerini büyüterek, “mahallenizin eniştesiydi lan!”

“Ne eniştesi?”

“Bırak şimdi numarayı.”

“Valla bilmiyorum.”

“Sizin mahallede, o kocaman evde tek başına yaşayan deli bir karı vardı ya, bunu nasıl tavladıysa tavlamış, arka bahçeye alıp bir hayvanı besler gibi beslemiş ve tabii karşılığını da fazlasıyla almış.”

“Atıyorsun.”

“Hayda,” demişti Selahattin, “sağır sultan bile duydu bu olayı. Kasabanın tek safı sen misin be!”

“Kim görmüş ki?”

“Geceleri evin arka bahçesinden deli karının çığlıkları duyuluyormuş. Sonra bir gün Enver’in tarabalardan atlayıp kaçtığını görmüşler.”

“Şuna bak,” demişti en büyüğümüz, ağır abimiz, “mahallenin namusu ondan soruluyormuş gibi bozuldu.”

“Saçmalamayın,” demiştim, “şaşırdım, gerçekten çok şaşırdım.”

Ortada gülünecek bir şey yoktu ama hepimiz gülmüştük.

TASMALI GÜVERCİN

Parkta, güvercinini gezdiren bir adam gördüm. Kuşun boynunda ince, deri bir tasma vardı. Tasmaya bağlı ip ise, havalandığında adamın omzuna konabileceği uzunluktaydı. Az önce sudan bir nedenle tartışmış, birbirlerini kırmış ve birbirlerine küsmüş gibiydiler. Gezintiye çıkmışlardı ama barışmak için adım atmaya niyetleri yoktu. Görünüşleri çok güzeldi. İnce, uzun boylu, kırlaşmış saçları omuzlarına dökülen, altmış yaşlarında, sakin –sakin değil aslında, her şeye ilgisini yitirmiş, kayıtsız– bir adamla, uçması engellenmiş ya da sınırlanmış, bahtsız ama son derece gururlu ve ödünsüz bir güvercin.

Güvercin durunca adam da durdu. Öylesine hareketsizdiler ki, onları ilk böyle görseydim, belediyenin parkın çeşitli yerlerine yerleştirdiği heykellerden biri sanabilirdim. Başını yana çevirip gökyüzüne baktı güvercin, sonra yere, sonra yine gökyüzüne. Yürümeye başlayınca adam da hareketlendi. Kuş mu adamı gezdiriyordu, adam mı kuşu; kuş mu boynundan tasmalıydı, adam mı elinden kuşa bağlıydı, belli değildi.

Bir süre sonra yeniden durdular. Kararları veren, etkin olan güvercindi. Aralarında her ne geçtiyse, adamın hatası daha büyüktü. Tuhaf bir evliliğe benziyordu ilişkileri. Güvercin iki adım attıktan sonra kanatlarını çırparak yükseldi. Adam da onun daha rahat hareket etmesini sağlamak için ipi tuttuğu elini yukarı doğru kaldırdı. Havalanıp adamın omzuna kondu güvercin. Hâlâ çok ciddiydiler. Barışmamışlardı. Belki de hiçbir zaman barışmayacaklardı. Sabah gezisi bitmişti. Parktan çıkarlarken güvercin tünediği yerde boynunu içeri çekip başını tüyleri arasına gömmüştü.

Yıllar önce Kilyos’a yakın Karaburun’da bu adama çok benzeyen