© 2000, Can Sanat Yayınları Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2000 22. basım: Eylül 2013, İstanbul E-kitap 1. sürüm Ocak 2014, İstanbul 2013 tarihli 22. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Faruk Duman

Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design Kapak resmi: © iStockphoto.com

ISBN 9789750719882

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com Sertifika No: 10758

OYA BAYDAR

SICAK KÜLLERİ
KALDI

ROMAN

2001 ORHAN KEMAL ROMAN ARMAĞANI

Oya Baydar’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Elveda Alyoşa, 1991

Kedi Mektupları, 1992

Hiçbiryer’e Dönüş, 1998

Erguvan Kapısı, 2004

Kayıp Söz, 2007

Çöplüğün Generali, 2009

Bir Dönem İki Kadın, 2011

O Muhteşem Hayatınız, 2013

OYA BAYDAR, 1940’ta İstanbul’da doğdu. Notre Dame de Sion Fransız Kız Lisesi’nin son sınıfında yazdığı Allah Çocukları Unuttu adlı gençlik romanı nedeniyle neredeyse okuldan atılıyordu. 1993’te yayımlanan Savaş Çağı Umut Çağı’nda 1960 gençliğini anlattı. Bu romandan sonra edebî yazını bıraktı. 1964’te İÜ Sosyoloji Bölümü’nü bitirdi. Aynı yıl bu bölüme asistan olarak girdi. “Türkiye’de İşçi Sınıfının Doğuşu” konulu doktora tezinin Üniversite Profesörler Kurulu tarafından iki kez reddedilmesi üzerine, öğrenciler olayı protesto için rektörlüğü işgal etti. Bu olay ilk üniversite işgali eylemi oldu. Daha sonra Ankara Hacettepe Üniversitesi’ne sosyoloji asistanı olarak girdi. 1971’deki 12 Mart askerî müdahalesi sırasında, TİP ve TÖS üyesi olarak tutuklanarak üniversiteden uzaklaştırıldı. Yeni Ortam, Politika gazetelerinde köşe yazarlığı yaptı. 12 Eylül’de yurtdışına çıkmak zorunda kaldı ve 12 yıl Almanya’da sürgün yaşadı. 1991’de yazdığı Elveda Alyoşa adlı öykü kitabıyla Sait Faik Hikâye Armağanı’nı, 1993 yılında da Kedi Mektupları adlı romanıyla Yunus Nadi Roman Ödülü’nü aldı. Türkiye’ye dönüşünde Tarih Vakfı ve Kültür Bakanlığı’nın ortak yayını olan İstanbul Ansiklopedisi’nde redaktör ve Türkiye Sendikacılık Ansiklopedisi’nde genel yayın yönetmeni olarak çalıştı. Hiçbiryer’e Dönüş adlı romanı 1998’de, Sıcak Külleri Kaldı 2000’de yayımlandı. Bu romanıyla 2001 yılı Orhan Kemal Roman Armağanı’nı; Erguvan Kapısı’yla da 2004 Cevdet Kudret Edebiyat Ödülü’nü aldı. Kayıp Söz 2007’de, Çöplüğün Generali 2009’da, Melek Ulagay’la ortak çalışması Bir Dönem İki Kadın 2011’de yayımlandı.

www.oyabaydar.com

Paris’te faili meçhul bir cinayet ve bir gramer dersi

Ben bu... bu... “Ölü”yü daha önce de görmüştüm. Beş yıl önce miydi, yoksa yirmi beş yıl önce mi? Hatırlamıyorum. Ölüler yaşlanmaz derler, ama yaşlanmış işte. Çok... çok yaşlanmış.

Bunu söylese, aklını kaçırdığını sanacaklar ya da rol yaptığını. En iyisi susmak, sadece sorulanlara cevap vermek, susmak...

— L’avez-vous identifié?

“Teşhis ettiniz mi?”

Evet anlamında, hafifçe başını sallıyor.

O zaman da aynı soruyu, aynı ses tonuyla, aynı umursamazlıkla sormuşlardı: “Cesedi teşhis ettiniz mi?”

Bu sefer “ceset” demediler. “L”, ceset sözcüğünün yerini tutuyor. Fransızcanın bir özelliği...

“Artikl’ler gereksiz sözcükler değildir Matmazel Öztürk; özel isimlerin önüne konmuş anlamsız ekler de değildir. Bazen, o iki-üç harfle dünyayı tanımlarsınız.”

Ders: Gramer. Yer: gri taşlarla kaplı kasvetli bir avluya bakan loş bir sınıf odası. İç karartan koyu lacivert giysileri, saçlarını –ya da kazınmış kafasını– gizleyen arkadan bağlı lacivert örtüsüyle sıraların arasında, Katolik ahlakının ve Fransız dilinin zaptiyesi edasıyla dolaşan ince sarı yüzlü rahibe, parlak ama asi öğrencisini uyarıyor.

Pencereye yakın bir sıraya oturmuş, dışarı bakıyor. Mevsim sonbahar olmalı. Neredeyse bütün avluyu kaplayan ulu atkestanesinin yaprakları sararmış, dökülüyor. Lacivert, zevksiz okul üniforması içinde büsbütün renksiz ve çelimsiz görünen küçük kız, soğuk sınıfta, tek başına cumartesi cezasını yazıyor: “Pronom”lar... Zamirler: Cümlede ismin yerine kullanılan sözcükler... Gramer dersinde Fransızca zamirlerin işlendiği o sıkıcı, bunaltıcı hafta boyunca, ev ödevlerini yapmayı inatla reddettiği için cumartesi cezasına kalmış. Aslında hiç de zor olmayan gramer ödevlerini neden yapmadığını, neden anlamsızca inat ettiğini kendisi de bilmiyor. Bir tepki, sessiz bir başkaldırı, “Umurumda değilsiniz, ben bildiğimi okurum” demenin kendince bir yolu.

Başrahibe, hal ve gidiş notunun neden zayıf olduğunu merak edip konuşmaya gelen annesine, işaretparmağını burnunun altına dayayıp yukarı kaldırarak, kötü bir Türkçeyle, “Matmazel Oztürk işte boyle bir kız, burun boyle havada,” derdi.

“Burnumu nasıl indirebilirdim, nasıl onların istedikleri gibi sakin, yumuşak başlı, itaatkâr olabilirdim? Çocuktum ve eziktim.”

İstanbul’un azınlık sosyetesinin kızlarıyla, Amerikan kültürünü sonradan görme buldukları için çocuklarını Kolej’e değil de Fransız lisesine göndermeyi yeğleyen aristokrat özlemli zengin ailelerin kızlarının okuduğu bu okulda, sınıfın tek burslu öğrencisi... Öğle yemeği parası ödenemediği için yemeğini sefertasıyla getiren; sefertası açılınca ortalığa dağılan köfte veya haşlanmış yumurta kokuları arkadaşlarını rahatsız ettiği için yemeklerini yemekhanede değil de mutfağın yanındaki küçük odada yalnız yiyen; bundan utandığı için çoğunlukla hiç yemek yemeyen; öğle paydosunu avlunun ya da loş koridorların bir köşesinde kitap okuyarak geçiren küçük kız... Küçümsenmemek, ezilmemek, yalnız kalmamak için, en akıllı, en çalışkan, en parlak olmaya mahkûm ve mecbur. Beyoğlu’ndaki pahalı Lyon mağazasından alınamayıp evde dikilmiş, vücuduna tam oturmayan, kumaşı da lacivertinin tonu da diğerlerinkinden farklı üniformasının; ne kadar özenli kapatırsa kapatsın kokular saçan sefertaslarının; cep harçlığı yetmediğinden, giysileri uygun olmadığından katılamadığı Hilton’daki beş çaylarının; zaten hiç davet edilmediği partilerin ezikliğini yenebilmek, çocuk gururunu koruyabilmek için burnunu havada tutması, rakipsiz sınıf birinciliğinin dokunulmazlık zırhını kuşanması gerek.

“L”, sordukları soruda hangi sözcüğün yerini tutuyor? “O”nun mu, yoksa “ceset”in mi?

İki yanında duran görevlilere, soruyu yüksek sesle, Fransızca tekrarlıyor. Sorunun anlamsızlığını hiç yadırgamadan, “Öldürülen şahsın,” diyorlar. O’nun yani.

O; sevgilim; yirmi yaşım, ilk erkeğim, sessiz ihanetim, çığlık gibi başkaldırım, yirmi beş yıllık bekleyişim, özlemim, göçebeliğim, son sığınağım, son umudum ve son hayal kırıklığım. O; oğlum; tek çocuğum, suçum, cezam, cinayetim...

— Yaşlanmış, çok yaşlanmış, diye mırıldanıyor.

— Kimileri ölünce yaşlı gösterir.

Besbelli çok ölü görmüşler, kanıksamışlar.

Yıllar önce öldüğünde –öldürüldüğünde– gencecikti, neredeyse çocuktu. Yüzünde hiç kan yoktu. Alabildiğine hüzünlü, sakin, güzeldi yüzü. Elini uzatıp yanağını okşamıştı. Sonra beynine ve göğsünün altına aynı anda saplanan o iki kor hançer. Sonra boşluk ve karanlık.

Önündeki tuhaf demir masanın üstünde yatan ölüye bakıyor. Dudağının kenarından sızan kan yüzüne acılı, sert bir ifade vermiş. Belki de bu yüzden bu kadar yaşlı gösteriyor. İstese dokunabilir, ama içinden gelmiyor.

Cumartesi cezasını çekmekte olan küçük kıza iki saattir gözcülük yapan uzun lacivert giysili, tahta göğüslü, başı saçlarını tümüyle kapatan lacivert bir örtüyle örtülü rahibe, cezanın sona erdiğini müjdeleyen küçük çanı neşeyle çalıyor. “Zamirleri ve zamir yerini tutan sözcükleri nihayet öğrendiniz mi Ülkü Oztürk?” “Evet efendim, ama Oztürk değil Öztürk.” Rahibe sevecen gülümsüyor: “Haklısınız Ülkü, benim de ‘o’ yerine ‘ö’ demeyi öğrenmem gerek.”

Birazdan, teşhis raporu veya sorgu zaptı –işlerin nasıl gelişeceği henüz belli değil– hazırlanırken, soyadının baş harfini yine aynı şekilde açıklayacak. “O” değil “Ö”...

Konu yıllar sonra yine aynı, konuşulan dil de; ama yer aynı yer değil.

Birden rutubetli soğuğu ve kokuyu duyuyor. Rutubet, beton, çürümüş mimoza, sidik, belli belirsiz eter karışımı o iğrenç koku; çaresizliğin, korkunun, ölümün kokusu...

Duvarda işkence aletleri asılıydı ve böyle bir masa üzerine yatırmışlardı.

Ayakları ve elleri bileklerinden masaya bağlanmış; karnı deşilecek bir hayvan gibi sırtüstü, çırılçıplak yatıyor. Elektrik akımı geçtiğinde vücudu bin parçaya ayrılıyor. Sonra karanlık, sonra o koku: Vücudunda dolaşan, beynini yarıp geçen, bacaklarının arasından sızmaya başlayan kanın kokusuna karışan ölüm kokusu. Belli belirsiz seçebildiği yüzler. Maskeli miydiler? Kaç kişiler, iki mi, üç mü? Kendine gelirken beyninde yankılanan bir ses: “Bir de ‘Öztürk’müş. Türklük senin neyine orospu!”

Yine o koku... Morgda çocuğun biraz soluk, biraz mahzun, alabildiğine genç ve güzel yüzüne bakarken duyduğu koku. Dünyanın neresinde olursa olsun, işkence odalarının ve morgların bildik kokusu.

Belleğinin en ücra, en derin köşelerinden birinde yuvalanmış bir koku anısı: Erenköy’de bir eski konak. Bahçede morsalkımlar, maltaerikleri, manolyalar ve çıkrıklı bir kuyu vardı. Şahver Hala’nın öldüğü oda hangisi? “Yukarı katta, koridorun kameriyeye bakan tarafındaki son oda,” diyor babası. Beş yaşında falan olmalı, henüz okula gitmiyor. “Sakın o odaya girmeye kalkma, korkarsın sonra.”

Mevsim yaz ortaları. Yaseminlerin ve sarı ponpon güllerinin kokusu havaya yayılıyor. Eski konağın bahçesi, her türlü otun ve çiçeğin birbirine karıştığı bakımsız bir cennet. Hava sıcak, çok sıcak. Saraylı Şahver Hala’nın cenazesi evden daha dün çıkmış. Hanımelleri ve yaseminlerle sarılı kameriyenin ortasındaki tahta masanın üstünde, bir sürahi buzlu vişne şerbeti duruyor. Babası, annesi, yengeler, amcalar konağın ne olacağını konuşmaya dalıyorlar. “Buralarda arsalar para etmeye başladı, müteahhide veririz.” Pembe tafta elbisesinin kabarık eteklerini hışırdatmamaya çalışarak yavaşça evin içine süzülüyor. Başını omuzlarının içine gömüp küçülerek merdivenleri çıkıyor. Babası, “Kameriyeye bakan taraftaki son oda,” demişti. Bütün odaların kapılarını tek tek yokluyor; hepsi kilitli. Yüreği çarparak son odanın tokmağını çeviriyor. Gıcırtıyla açılan, oymalı ahşap bir kapı. Önce hiçbirşey göremiyor. Ağır kadife perdeler sıkı sıkıya kapalı. Pencereden, perdenin iki kanadı arasından ince bir ışık sızıyor. Gözü karanlığa alıştıkça yatağı, yatağın üstündeki mavi atlas yorganı, bir köşeye üst üste yığılmış kadife yastıkları hayal meyal seçiyor. Sonra kokuyu duyuyor: ölümün kokusu...

Morgun ürpertici soğuğu içini donduruyor. Sırtı ürperiyor. Koku; o çıldırtıcı müthiş koku gitgide yoğunlaşıyor. “Bu kokuyu daha önce de duymuştum. Bu ölüyü daha önce de görmüştüm. Bu cesedi daha önce de teşhis etmiştim.”

Bunları yüksek sesle söylediğini fark edip ürküyor.

Görevlilerden biri, ilgisiz bir sesle,

— Yakınınız mıydı, diye soruyor.

— Hayır, diyor. İşim gereği tanırdım. Artık çıkabilir miyiz buradan? Koku... Bu kokuya dayanamıyorum.

— Dezenfektan ilaç kokusu Madam. Sakin olun lütfen.

Gazetedeki sabah toplantısında, Avrupa Birliği’ne üyelik için çabalayan Türk hükümetinin Paris’te düzenlediği “Demokratikleşme Sürecinde Türkiye” konulu yarı resmî toplantıyı izleyemeyeceğini, önemli görülüyorsa başka birini göndermeleri gerektiğini söylediğinde herkes şaşırmıştı. Türkiye ile ilgili gelişmelere ne kadar duyarlı olduğunu, en önemsiz bir olayın bile peşinden nasıl koştuğunu, haberin gazeteye girmesi için nasıl çabaladığını iş arkadaşlarının hepsi bilirdi.

Toplantıyı izleyemeyeceğini söyler söylemez, açık vermek korkusuyla alelacele bulduğu mazeretleri art arda sıralamaya başladı: Aynı saatte Kuzey Iraklı Türk ve Kürt derneklerinin ortak toplantısı vardı ve önemliydi; zaten resmî bir toplantıdan fazla bir şey beklememek gerekirdi; devletin resmî söyleminin ötesine geçilemeyeceğine göre, basın bildirisi haberi yapmak için yeter de artardı bile...

Yıldızının bir türlü barışmadığı dış haberler şefi, Türkiye’yi yakından izlediğini ve konusuna hâkim olduğunu göstermek isteyerek,

— Toplantıda konuşacağı bildirilen Mösyö Murat’ın ilginç siyasal kişiliğine rağmen mi, diye sordu.

Murat’ı, Fransızca okunuşuyla “Müra” olarak telaffuz ediyordu.

İnadına “Murat” telaffuzunun üstüne basa basa,

— Evet, Mösyö Murat’ın ilginç olarak nitelediğiniz kişiliğine rağmen, dedi.

Birbirlerini sevmiyorlar, bunu belli de ediyorlardı. Adam, Türk asıllı bir kadının, saygın bir Fransız gazetesinin dış haberler bölümünde, hem de önemlice bir konumda bulunmasından rahatsızdı. Cezayirliler, Faslılar yetmiyormuş gibi, şimdi de Türkler! Üstelik de siyasal mülteci ve komünist... Sol eğilimli diye bilinen bu gazetede bile, benzeri düşünceler havada uçuşur; bazen bir iş arkadaşınızın gözlerinde, bazen anlamlı bir susuşta, bazen açık açık, pervasızca dile getirilir, yaralardı. Orada, aralarında bulunmanız, lütufla tahammül arasında bir çizgide kabullenilir; böyle olmasa bile, yabancılığın, sürgünlüğün, Doğululuğun aşırı alıngan ruh haliyle, size öyle gelirdi. Hele bir de, “Müslüman kadınlar nasıl sevişirler, hep merak ederdim,” sorusu cevapsız kalmışsa.

— Nasıl isterseniz Madam Öztürk. Ben her iki haberi de yorumlarıyla birlikte sizden bekliyorum. Tarafsız olmaya çalışacağınızı umarım. Mösyö Murat’yı şahsen tanır mısınız? Ses tonunuzdan, çok hoşlanmadığınızı çıkarıyorum.

— İşim gereği izlediğim biri; yakından tanımam. Devlet kademelerindeki yükselişi, yıldızının parlaması, önemli görevlere getirilmesi benim Türkiye’yi terk etmemden sonraya rastlıyor. Kendisine karşı hiçbir önyargım yok. İyi bir bürokrat olduğunu, konusunu iyi bildiğini düşünüyorum. Mösyö Murat’ın konferansını başka biri izlemeyecekse, basın bültenini alır, haberi yetiştiririm, endişelenmeyin.

“Onu şahsen tanır mıyım? Dedelerinden miras Balkan soyluluğunun izlerini taşıyan yüzünü; ellerini, gözlerini, sesini, ince ve güçlü vücudunun sıcaklığını, göğsündeki sarışın kılları; yalnızlığının maskesi olan ya da onu yalnızlığa mahkûm eden özgüvenini; vurgusu, tınısı önceden düşünülmüş, yine de samimi ve doğalmış gibi gelen sesini, konuşmasını; tutarlılık sandığı inatçılığını, yüksek siyaset sandığı pazarlıkçılığını, buz gibi retlerini, ödünsüzlüğünü, bazen bir alev gibi parlayan hemen gemlemeyi başardığı heyecanlarını ve bütün bunlarla çelişen tutkulu, azgın sevişmelerini bilir miyim?

Hayır; Arın Murat’ı şahsen tanımam; vücudumla, yüreğimle, beynimle tanırım. Onu, on sekiz yaşımın, yirmi yaşımın İstanbulu’yla; Boğaziçi’nin erguvanları, Adalar’ın mimozaları, Bebek Koyu’ndaki dolunaylar, eski beyaz yalılardaki sedef kakmalı yataklarla; ilkokulda elişi dersinde örnek bezlerimizin kenarlarına işlediğimiz sıçan dişi antikaya benzeyen sıra sıra ışıklı camlarıyla Boğaz’da süzülen gece vapurlarıyla; ‘Ben sana mecburum’lu, ‘Oysa koca da ne benim kollarım var / soy bir portakal, yedir bana dilim dilim’li, ‘İstesek sevişirdik ama olmadı’lı aşk dizeleriyle tanırım. Kendi yabancılığımızı, göçmenliğimizi unutup turistlerden, yabancılardan kıskandığımız, kendimizin sandığımız bu çılgın ve yaşlı şehrin, Paris’in yirmi beş yıl önceki gençliğiyle, isyanıyla, büyüsüyle, umutları ve hüzünleriyle tanırım.

Ve onu ben, en çok sesiyle tanırım. Yılları –çok uzun yılları– aşarak gelen telefondaki bir sestir o. Tam da artık unutmaya başladığımı; kendime bile ağır gelecek kadar yüklü anılar sepetinin en altına saklamayı başardığımı sandığım bir gün, telefondan gelen bir hayalet ses...”

Otuz yıl öncesine dönüyor. “Tam otuz yıl geçmiş, inanılır gibi değil!”

On dokuz yaşı, hiçbir mahremiyete olanak vermeyen küçücük evin oturma odasında, telefonun durduğu sehpanın yanında yere oturmuş bekliyor. Dizlerinin üzerindeki kitabı okumaya çalışıyor, ama nafile; sadece küçük siyah noktacıklar görüyor. Sehpanın ayaklarındaki tahtakurdu deliklerini ve ceviz kaplamadaki budakları sayıyor durmadan. “Bine kadar sayacağım. Telefon çalmazsa artık beklemeyeceğim.” Yüreği ağzında. Gözucuyla mutfakta birşeyler yapan annesini ve kardeşini izliyor. Allah vere de, telefon çaldığında odaya girmeseler. Dört yüz, dört yüz on, yedi yüz seksen yedi, dokuz yüz doksan dokuz... Telefon çalmıyor. Yüreği göğsünden çok aşağılara, neredeyse midesine düşüyor. Kusacak gibi oluyor. “Ben aramamalıyım, onun aramasını beklemeliyim.” Dayanamayacağını, arayacağını biliyor. Yeniden saymaya başlıyor: on iki, seksen dokuz, üç yüz atmış, altı yüz yetmiş beş, dokuz yüz, dokuz yüz doksan sekiz, bin!..Telefon çalmıyor. Kardeşi çoktan odaya girmiş, annesi bulaşıkları bitirmiş, ayaklı lambanın altındaki koltuğuna kurulmak üzere. Sadece birkaç saniyesi var. Numarayı aceleyle çeviriyor. “Başkası çıkarsa kapatırım.” Telefon hemen açılıyor. “Telefonun başındaymış demek. Belki de tam beni aramak üzereydi. Keşke numarayı çevirmeseydim.” Ama artık çok geç.

— Alo, diyor usulca. Alo, benim.

Karşı tarafta bir duraksama.

— Ah, sen miydin!

Sesi sıkıntılı ve uzak. Anlamazlıktan geliyor.

— Aramanı bekledim. Sonra... Sonra, belki de düşürememişsindir diye düşündüm. Bizim telefon hep meşguldü de.

Oysa telefonları hiç meşgul olmazdı. Ay sonunu borçsuz harçsız getirmenin başlıca uğraş olduğu bu evde, telefon çok kullanılmaması gereken bir lükstü. İkisi de biliyor bunu. Genç adam sevgilisini memnun etmek için yalan söylemeye bile gerek görmüyor. O zaten hiç yalan söylemez. Yalana ihtiyacı yoktur.

— Arayamadım, diyor. Yarına çok işim vardı. Çalışmam gerekiyor.

— Yarın buluşmayacak mıyız, diye son bir umutla soruyor.

— Bilmiyorum. Belki akşamüstü olabilir. Ben seni ararım.

Genç kız, içinden yükselen hıçkırığı bastırmaya çalışırken fısıldıyor:

— Seni ne kadar özledim bilsen.

Annesinin sesini duyuyor:

— Yine kiminle konuşuyorsun öyle fısır fısır? Aybaşında telefon faturalarını ödeyen sen olmadıktan sonra...

Dargelirli memur ailelerin gündelik yaşam kaygıları. Tutumlulukla pintilik, yoksullukla orta hallilik arasında gidip gelen o incecik çizgi. Hep sorun olan kira, telefon faturaları, yol paraları, cep harçlıkları. Babanın beklenmeyen ölümüyle, iki öğretmen maaşından tek öğretmen maaşına daralan aile bütçesi. Anne işten gelip küçük kızlar ödevlerini bitirdikten sonra, gece yarılarına kadar yapılan ek konfeksiyon işleri: Çocuk mantolarının göğüslerine dikilen ördek ve tavşan motifleri; ceketlerin önlerine, astar içine veya yakalara teyellenen tela ve klapalar; eteklere işlenen serpme çiçekler...

Parçaları Cağaloğlu’nun arka sokaklarındaki eski, harap bir handan alıp Levent’teki eve getirirdi. Masraf olmasın diye taksiye binmez; her köşe başında yere koyup dinlenmek zorunda kaldığı iki kocaman torbayı sürükleye sürükleye otobüse kadar taşır; saatte bir kalkan Cağaloğlu-Levent otobüsünün arka sahanlığının köşesine torbalarıyla beraber büzülürdü. Otobüs yol boyunca dolar, yolcular kapılardan taşar, ayakta güçbela durabilen yorgun ve bezgin insanlar, gençkızın neredeyse boyu kadar torbalara bakarak söylenir, bir bilete üç kişilik yer kapladığı için kızarlardı. Yerin dibine geçer, yüzüne kan hücum eder, avuçları terler, susardı.

Bir gece, güzel bir yaz sonu gecesi; telaları, tavşan ve ördek motiflerini, renkli iş ipliklerini, renk renk çocuk elbiselerini, Cağaloğlu’ndaki ürkütücü han odalarını ve ucuz emekle semiren karanlık konfeksiyoncu yazıhanelerini, belediye otobüslerinin arka sahanlıklarında yaşanan sıkış tepiş utançları kucağındaki iplik ve kumaş parçalarıyla birlikte silkip attığında on sekizindeydi.

Hava sıcaktı. Tek katlı küçük evin arka odasındaki bütün pencereler ve verandanın kapısı ardına kadar açıktı. Dışarıdan, verandadan hanımelleri ve zambakların baygın kokusu, ışığa ve taze kana koşan sivrisineklerle birlikte odaya doluyordu. Annesi ayaklı lambanın altında, başını işine eğmiş, dünyadan kopmuş çalışıyordu. Kadının saçlarının beyazlaşmaya başladığını, omuzlarının düştüğünü, yaşlandığını ilk o gece fark etti. “Oysa daha kırk beş yaşında bile değil. Ne zamandır ona dikkat etmemişim. Evdeki eski bildik bir eşya gibi önünden geçip gitmişim hep.” İçi burkuldu. Annesi ve kardeşiyle aralarındaki uzaklığı, iletişimsizliği düşündü.

Üzerine dikilmiş bakışları görmeden hisseden yorgun kadın, işinden başını kaldırıp neredeyse boş gözlerle baktı.

— Bir şey mi istemiştin?

Eteğine yapışmış iplik parçalarını temizlerken fısıldadı:

— Artık tamam anne. Bu işi bitirelim artık. Bir daha iş getirmeye gitmeyeceğim. Elime iğne iplik de almayacağım.

Açık kapıdan aceleyle arka bahçeye çıktı. Gökte dolunay vardı ve zambaklar ay aydınlığında gün ışığından daha beyaz görünüyordu. Verandanın basamaklarına oturdu. Çiçek kokulu havayı içine çekti. Yan bahçeden saklambaç oynayan çocukların neşeli çığlıkları geliyordu. “Üç-beş yıl önce biz de böyle koşuştururduk buralarda.” Komşu evlerden yükselen ızgara kokularını, kahkahaları, konuşmaları duyuyordu. Herkesi gülüşünden, sesinden, pişirdiği yemeğin kokusundan tek tek tanıyacak kadar uzun süredir bu mahallede, bu küçük evde yaşıyorlardı. Burayı seviyordu, burada kendini eşitler arasında güvenlikte hissediyordu. “Burası benim çocukluğum, gençkızlığım, bütün dünyam; arkadaşlarım, sırdaşlarım, çocukluk aşklarım, hayallerim... Eksik olan nedir peki? İçimdeki bu doyumsuzluk, bu soğuk boşluk da nedir?”

Küçük sessiz evin, sokakları yasemin ve ıhlamur kokan bu semtin, bir huzur ve güvenlik hapishanesi olduğunu; on sekiz yaşına giydirilmiş masumiyet gömleğinin, arzulu bedenine artık dar geldiğini anladı.

Sessizce içeri girdi. Annesi, hiçbir şey olmamışçasına, lambanın altında işine devam ediyordu. Girdiğini fark edince başını kaldırdı.

— Haklısın, son aylarda çok bunaldın. Hem bitirme sınavları, hem bu işler... Sıkıldıysan biraz yandaki komşulara geç. Zaten birkaç parça kaldı. Bu gece bitirelim de yarın teslim ediver. Ödemeyi hemen yaparlarsa önümüzdeki hafta Silivri’deki öğretmenler kampına gideriz. Yer ayırtmıştım.

— Siz Ülker’le gidin anne. Yarın işleri teslim eder, parayı da alırım. Ama artık son; ben bu işte yokum. Çok istiyorsanız, prenses kardeşimle devam edersiniz Miki işlemeye. Biraz da o taşısın kahrolası torbaları Cağaloğlu’ndan Levent’e.

Annesinin sesini taklit ederek sürdürdü:

— Ülker prensestir, nazlıdır, ipek gibidir. Ama ne çare! O da çok geç kalmadan öğrenmeli Hanya’yı, Konya’yı.

Kardeşine duyduğu nedensiz öfkeye, kendisinin bile anlam veremediği hınca şaştı. Annesinin yorgun yüzündeki korkuyla keder karışımı ifade yüreğini sızlattı. Sevgiden değil, sadece sorumluluk duygusu ve alışkanlık yüzünden, kadını rahatlatmak için, söylediklerini bir an önce tamir etme kaygısına kapıldı:

— Zengin ailelerin budala ve haylaz çocuklarına ders vermeye razıyım. Fransızca fen dersleri, hele eve gidilirse iyi para ediyor. Bizim okulun mezunlarının tercih edildiğini duydum. Merak etme anne, üzerime düşeni yaparım.

“Üzerime düşeni, hatta düşmeyeni bile hep yaptım ben. İlkokulda, her sabah ‘Yasam küçüklerimi korumak, büyüklerimi saymak, yurdumu budunumu özümden çok sevmektir’ andını, anlamını hiç düşünmesek de bağıra bağıra okurduk. Fransız okulunda, cezaya bıraktıklarında yüzlerce defa ‘devoir’ (vazife) diye yazdırırlardı. Evde, bir insanın vatanına, milletine, devletine karşı görevleri kadar, ailesine karşı vazifelerinin de kutsal olduğu öğretilirdi. Babam, ‘Hak yok, vazife vardır’ dizelerini sever, ‘Orda bir köy var uzakta... Gitmesek de, görmesek de o köy bizim köyümüzdür’ manzumesini ezberletirdi bize. Hep vazifelerim vardı benim. Önceleri aileme, anneme, kardeşime, okuluma, öğretmenlerime, vatana, millete; sonraları halka, işçi sınıfına, devrime, partiye, dünyaya karşı vazifelerim vardı. Herkese, her şeye doğuştan borçluydum sanki.”

Üzerine düşeni –neden düştüğünü bile sorgulamadan– yapmıştı: Artık üç ayrı eve derse gidiyor; zaman zaman sıkıntıdan avaz avaz bağıracak hale de gelse, içinden o tembel ve budala veletleri bir güzel dövmek de geçse, dudaklarına kas kasılmasından bozma bir gülücük takarak, ikiyüzlü bir sabırla birşeyler öğretmeye çalışıyordu.

Morgdan çıkarken, görevlilerin artık iki yanında olmadıklarını, gevşek adımlarla arkasından yürüdüklerini fark edip ferahladı. Binanın anakapısından dışarı çıkınca yüzüne bir eylül akşamının serinliği vurdu. Derin bir nefes aldı. Bütün zamanlardan, mevsimlerden, iklimlerden habersiz, bin yıl karanlık bir hücrede kalsa da, sadece havayı koklayarak, yumuşacık ışığı gözleyerek tanıyabileceğine inandığı mevsim: sonbahar...

Paris’te sonbahar: Les Feuilles Mortes, Yves Montand, Brassens, Paris’i Son Gördüğüm Zaman, Sartre, Ne Me Quitte Pas, Merhaba Hüzün, doludizgin yaşanan aşk, yüreklerden sokaklara taşan devrim, kara kedili Lautrec posterleri, Eski Hal’de soğan çorbası, istiridye ve beyaz şarap, “Yasak yasaktır” ve “Sokak güzeldir” afişleri, Marcuse, Tek Boyutlu İnsan, Marx, Althusser... Kızıl-sarı sonbahar yapraklarının tıpkı şarkıda olduğu gibi yerlerde uçuştuğu Sen boyları, bulvarlar, parklar. Sanki koca şehir tek bir kuru yaprakmış gibi gelir insana. Birden boşanan yağmur, Boulevard Saint-Michel’de, Saint-Germain’de koşarak sığınılan ünlü kafeler. Paramız olunca Café de Flore’a giderdik en çok; Sartre’ı beklerdik, gelirdi de... Paris’te eylül: Halin balık, istiridye, soğan çorbası, çiçek, baharat, sosis karışımı ağır kokusu; Çiçek Pazarı’nda krizantemler, yıldız çiçekleri, karanfiller, beyaz fareler, tavşanlar, kuşlar; Sen Nehri’nin üzerinde turist taşıyan Bateau Mouche’lar, nehrin sol yakasındaki bouquiniste’ler, köprülerin altında sayıları giderek azalıp turistikleşen clochard’lar.

“Nehrin iki yanına bir Paris afişinden fırlamış gibi dizilmiş bouquiniste’lerin tezgâhlarında, kitap, kâğıt, gravür, kartpostallar arasında eşelenir, çoktandır aradığımız bir kitabı bulunca küçük sevinç çığlıkları atardık. Türkiye’den göçmüş Ermeni Madam Sofi’nin, topu topu yedi masalık lokantası Saint-Germaine’e açılan ara sokaklardan birindeydi. Yemeği önünüze koyarken, yıllar geçtikçe büsbütün unutmaya başladığı Türkçesiyle, ‘Yiyin, yiyin; bon’dur, bon’dur’ demesi; şarap şişelerine sokulmuş, eridikçe şişelerin çevresini damla damla sarmış renk renk mumlar. Sabahları sıcacık, gevrek bagetlerin içine sürülen mis gibi tereyağları; evin karşısındaki mahalle fırınından alınan taptaze kruvasanlar... Paris’i Paris yapan; bütün yıpratılmışlığına, harcıâlemliğine, sıradanlaşmışlığına rağmen, hâlâ büyüsünü koruyan, aydın özentisi burun bükmelerimize direnen, kendimize rağmen sevdiğimiz her şey...”

Yağmurlu bir eylül günü Saint-Michel’den geçiyor; üstünde eski, ince bir pardösü. Saçları, yüzü, elleri ıslanıyor. Arkadaşlarla her zaman buluştukları öğrenci kahvesine sığınmak için hiç acele etmiyor. Yağmur umurunda değil; aksine, su damlacıklarının derisinin altına, taa yüreğine kadar sızmasını, içindeki isyanı, kederi soğutmasını diliyor. Birkaç gün sonra bu şehirden ayrılacak. Sadece şehirden ayrılmak mı içine böyle koyan? “Yirmi üç yaşındaydım, âşıktım; yaşamdan umutlu, aşkımdan umutsuzdum ve tabii kederliydim.”

Paris’te sonbahar: Bütün bunlar, gençliğimiz ve daha birçok şey. Bir de o adsız ve tanımsız duygu; hayır, aşk değil, acı veren bir saplantı. Çoktandır iki kişilik olmaktan çıkmış, belki de hiçbir zaman iki kişilik olmamış, paylaşılmamış, kendi içinde büyütüp taşıdığı sıcak ve hüzünlü bir özlem. Kendi kendine sevişmek gibi, derin bir mağarada insanın kendi sesine cevap veren yankı gibi bir şey.

Morgun kapısında, taze ve serin havayı içine çekiyor. İçinde ürkütücü bir dinginlik, derin bir ıssızlık. Sarı bir yaprak –bir çınar yaprağı olmalı– mermer basamakları sıyırtıp ayaklarının dibine düşüyor. Yere eğilip yaprağı alıyor. Unutulmaz şarkının unutulmaz sözleri: “Ölü yapraklar son çağrım olacak; anılar ve pişmanlıklar da öyle... Ve Kuzey rüzgârı onları önüne katmış, unutmanın soğuk gecesine savuruyor...”

Alacakaranlık. Birazdan ölümün ve unutmanın soğuk gecesi başlayacak. Ne anıların ne de pişmanlıkların artık kimseyi, hiçbir şeyi geri getiremeyeceği ıssız ve karanlık gece. “Ve ben, yaklaşan gecenin eşiğinde yapayalnızım.” İçindeki duygu önce kedere, sonra korkuya dönüşüyor. “Dünyanın ortasında, yapayalnızım. Oysa ne kadar çoktuk, ne kadar kalabalıktık...”

Adli tıp binasının geniş mermer basamaklarında, elinde kuru bir çınar yaprağıyla, öylece kararsız duruyor. Yanına gelen sivil giyimli bir adam, emniyet görevlisi kimliğini göstererek kibar bir sesle, merkeze kadar gidip teşhis tutanağını imzalaması ve belki de birkaç küçük soruyu cevaplandırması gerektiğini söylüyor. Kaldırımın hemen önüne park etmiş resmî plakalı siyah otomobile doğru yürüyorlar.

Niye hep siyah olur bu resmî araçlar? Gücün, iktidarın, devletin ve ölümün rengi siyah mıdır? Saçmalıyorum, diye düşünüyor. Saçmalıyorum ve şu bulunduğum durumda saçmalamaktan başka yapabileceğim bir şey yok.

İnsan nedense öyle sanır, ama hep siyah değildir o otomobiller. 1971’in bir haziran günü, Ankara’da, Yıldırım Bölge’deki askerî tutukevinin –kışlanın ortasında, alelacele hazırlanmış birkaç baraka– iç avlusuna gelen otomobil siyah değildi; çamurlukları bordo kırmızı, gövdesi bej rengi, 58 model bir Chevrolet’ydi.

Gözaltı koğuşu tek katlı, ağır demir kapılı, ince uzun, sarı badanalı bir binaydı. Geçici olduğundan, pencerelerine parmaklık bile konulmamıştı henüz. Çoğu Orta Anadolu’nun ilköğretmen okullarında öğrenci veya çiçeği burnunda taze öğretmen, on sekiz-yirmi yaşlarında on altı gençkız, bara gelen astsubaydan konsomasyon ücreti almakta direndikleri için tutuklanmış üç konsomatris, bir de o; yirmi kadın, koğuşun ortasındaki uzun tahta masanın etrafına dizilmiş, önlerindeki kirli suratlı bakır taslardan bulaşık suyuna benzer sabah çorbasını kaşıklıyorlardı.

Buraya getirileli iki gün olmuştu. Çoğu birbirini okuldan tanıyan, sürekli devrimci marşlar, neşeli şarkılar, yanık türküler söyleyip cıvıldaşan, durumlarından pek de rahatsız görünmeyen çocuk yaştaki kızlar daha deneyimliydiler. Yatılı okul alışkanlıklarıyla ranzalara tünüyor, pencerelere yakın geçen Mehmetçikleri, kızları gözetlemeye çalışan nöbetçileri binbir cilveyle kandırıp subay kantininden çay, çikolata, çiklet, cola aldırıyorlardı.

Koğuş doluydu, boş yatak yoktu. Kızlar, yeni gelene ikram olsun diye ranzalardan birinin alt yatağını boşaltıp Ülkü’ye vermiş, iki öğretmen adayı gençkız tek yatağı paylaşmaya başlamıştı. Yatak, ter ve insan kiri kokuyordu. Başını yastığa koyduğu anda koku büsbütün yoğunlaşıyor, kusmamak için kendini güç tutuyordu. Serâpâ iyi niyet ve fedakârlıkla donanmış kızcağızları kırmamak için bütün gece yatağın içinde oturmuş, soranlara uykusunun kaçtığını söylemişti.

Çorba taslarına dalıp çıkan bakır kaşıkların madenî sesini ve konuşmaları bastıran motor gürültüsü, uzun tahta masanın çevresinde telaşlı bir dalgalanma yarattı. Kızlar olup bitenleri yakından izlemek için yüksek pencerelerin önündeki ranzalara tünediler.

— Bu Chevrolet geçen hafta da gelmişti. Erkekler koğuşundan birilerini bindirip götürmüşlerdi.

— Belki de tahliye arabasıdır.

— Alırken kötü bir cipe bindirmişlerdi, tahliye lüks otomobille yapılıyor demek.

— Lüksleri batsın faşistlerin. Arabaları parçalansın!

Neden burada olduklarını, neden gözaltına alındıklarını, “Ne olacak! Pis faşistler, emperyalizmin uşakları!” sloganıyla özetleyiveren; çocukça masumiyetleri ve pervasızlıklarıyla korkuyu yenen; okudukları devrimci romanlardaki, kendilerini devrime ve işçi sınıfına adamış fedakâr kadın kahramanları oynayan gencecik kızlar keyifle, neşeyle kıkırdaştılar.

İki gün önce “almaya” geldiklerinde, şafak daha sökmemişti. Kapı kırılırcasına tekmelenirken, rüyasında, fırtınalı bir denizde dalgalara karşı koymaya çalışıyordu.

Ne kadar kalabalık, ne kadar hoyrat, ne kadar ürkütücüydüler. Miki Maus desenli geceliğiyle kapıyı açtığında göğsüne dayanan uzun namlulu silahlardan ürkmedi bile. Çünkü her şey gerçeküstü, hatta komikti. Bir sürü üniformalı, silahlı adamın karşısında, saçı başı dağınık, uyku mahmuru, çocuksu, komik, yapayalnız, korumasız duruyordu.

Bir an duraksar gibi oldular. Yanlış adrese geldiklerini sandılar belki de. Karşılarındaki gencecik kadın, beyinlerine kazınmış komünist militan tipine hiç benzemiyordu. Hepsi üniformalıydı. Askerlerin üzerinde, Amerikan filmlerinde görülen haki-kahverengi-yeşil alacalı komando giysileri vardı. Subayların biri üsteğmen, biri binbaşıydı. Rütbelerini saklamaya gerek görmüyorlar; görevlerini yaptıklarını, vatanı bölücü komünistlerden kurtarmaya çalıştıklarını düşünüyorlardı. Yine de biraz sıkıntılı, ikircimli bir halleri vardı. Henüz şafak sökmeden, gün ağarmadan neden orada olduklarını, bu evde ne aradıklarını; uyku sersemliğini üstünden atamamış bu gencecik kadının suçunun ne olduğunu kendi kendilerine de sorar gibiydiler.

Takım komutanı binbaşının sesi bir yumuşuyor, bir sertleşiyor; “sen” ile “siz” arasında gidip geliyor; yatakların, kilimlerin altı, kitaplık, mutfak rafları, koltuklar, hatta çöp tenekesi gizli belgeleri aramak için deşilip altüst edilirken, aradığı şeyi bulamamanın hırsıyla, “Siz komünist vatan hainleri yüzünden uykumuz durağımız kalmadı!” diye bağırıyordu. Zafer kazanmış bir komutan edasıyla havaya kaldırıp burnuna doğru salladığı kitapların –Lenin’den Ne Yapmalı, Marx’ın Kapital’inin birinci cildi, Nâzım’ın Son Şiirler’i, Aydınlık dergileri, TİP Programı, Emek dergisi, Gorki’nin Ana’sı, üniversitedeki ders notları, Althusser’in Lire le Capital’i, afişler– zararlı olup olmadığına bir türlü karar veremiyor; yaptığı işten kendisi de rahatsız olup, “Sizleri bilirim. ‘Cahil herifler eve gelip Larousse’u bile Rus sanıp götürdüler’ diye anlatırsınız. Hepsi beynelmilel komünizmin, siyonizmin propagandası,” diye söyleniyordu.

Binbaşı kitaplarla meşgulken, üsteğmen duvardaki resimlere, ıvır zıvır süslere hücum etmişti. Resimleri tek tek indiriyor, arkalarında birşeyler arıyor, bulamadıkça sinirleniyordu. Birden gözü, duvara mavi boya kalemiyle yazılmış dizelere takıldı: “Seviyorum seni, ekmeği tuza banıp yer gibi / Geceleyin ateşler içinde uyanarak / ağzımı dayayıp musluğa su içer gibi, / İstanbul’da yumuşacık kararırken ortalık / Seviyorum seni ‘yaşıyoruz, çok şükür’ der gibi.”

Sinirli bir sesle,

— Bu ne, diye sordu.

— Şiir.

— Kimin şiiri? Duvarda ne işi var şiirin?

“Duvara tırmanmış herhalde,” diyecekti, işin şakaya gelir tarafı olmadığını fark edip vazgeçti.

— Bilmem, galiba Yahya Kemal’in.

Teğmen, duvara yazılmış dizeleri de; resimler, duvar süsleri, afişler gibi söküp çıkarmak, parçalamak istiyor, beceremedikçe öfkeleniyordu. Askerlerden birine,

— Sil şu yazıları, diye sertçe emretti. Sil şunları. Parola marola olmasın!

Ne tuhaf! Tıpkı dernekteki “yoldaşlar” gibi, diye düşündü Ülkü. Onlar da ne zaman buraya gelseler, “Sil şu yazıları,” derlerdi. Şiirlerin Nâzım Hikmet’e ait olduğunu söylemek bile işe yaramazdı.

İçinden taşan duyguları; adına devrimci çalışma denen o hay huy içinde unutmaya çalıştığı kederi, umutsuz tutkuyu, bir türlü dindiremediği özlemi haykırabilmek için ihtiyacı vardı duvarlara yazdığı dizelere. Şarkılara, şiirlere, içkiye; gündeliği, sıradanı aşan birşeylere ihtiyacı vardı. Duvardaki dizeleri, hele de o muhteşem “Seviyorum seni, ekmeği tuza banıp yer gibi”yi silmemekte direnmiş; devrimci çevrenin baskısını sadece kendisine ait olması gereken özel ve kişisel yaşamına bir tecavüz gibi algılamış, içini öfke ve sıkıntı kaplamıştı.

Sadece o; gençlerin Ömer Ağabey ya da Hoca dedikleri Ömer Ulaş, tartışmaları her zamanki saygın ve otoriter tavrıyla kesmiş, “Evleri, insanların kendi özel alanlarıdır, bu hamhalat devrimci havaları bırakın,” demiş, sonra da güvenlik gerekçesiyle, bir daha bu evde toplanılmasını yasaklamıştı.

Ülkü’nün hazırladığı tercümeleri alıp dergiye götürmek için uğradığı bir gün, hiç âdeti olmadığı halde, evde içecek bir şey, sert bir içki olup olmadığını sormuştu. Sesinde, annesinden gizli işler yapan suçlu çocuk edası vardı.

— Bazen kendimi öyle bir yorgun hissediyorum ki, demişti. Şairin söylediği gibi: “İnsan bir akşam vakti ansızın yorulur, tutsak ustura ağzında yaşamaktan.”

Şiirin önceki dizesi, “Sevmek kimi zaman rezilce korkuludur,” değil miydi? Ne güzel! Şiir okuyan bir adam... İçi ısınmış, yine de bir şey söylememiş, susmuştu.

Ömer Ulaş, Nâzım’ın duvara birkaç dizesi yazılı şiirinin tamamını da şairane olmayan, abartısız, ama insanın içine işleyen etkileyici bir sesle okumuştu o gün.

— Sen genel geçer yargılara bakma, demişti. Nâzım’ın en güzel şiirleri aşk şiirleridir. Hele o “Saçları saman sarısı, kirpikleri mavi.” Okudun mu? Son Şiirleri başlıklı bir kitapta topladılar. Bir daha gelişime getiririm. Vera’ya yazdığı şiirler. O sırada Nâzım hasta, belki de iktidarsız. Vera onu aldatıyor, Nâzım da biliyor bunu. Üstelik, komünistliğine falan bakma sen, Nâzım feodal adam, Türk erkeği. Yüreği kanıyor. İç buran şiirlerdir son aşk şiirleri. Bizim gençlere aldırma. Çok hamlar henüz, yaşamışlıkları yok. Bizim kuşak gibi edebiyattan, felsefeden gelmediler sosyalizme. Ellerinde oyuncak tüfekleriyle, kötü ve yanlış çevrilmiş Stalinler, Leninler, Maolarla, kendilerini birden işin içinde buldular. Marksizmin kaynaklarına inebilecek ne bilgileri ne vakitleri vardı. Bunun acısını çekeceğiz ileride. Ama hepsi sapına kadar namuslu, kahraman, inançlı çocuklardır. Eğitilmeleri gerekiyor. Vakit kalırsa tabii.

Bir sonraki gelişinde, söz verdiği şiir kitabını, bir de İktidar Çarkı romanını getirmişti.

Çuvala doldurulup götürülmek üzere yere atılan kitapların arasında İktidar Çarkı’nı gördü. Binbaşının bu romanı hangi içgüdüyle, neden “zararlılar” arasına kattığını sordu kendi kendine. İktidar her zaman tehlikelidir de ondan mı?

El konulan eşyaya ilişkin tutanağı imzalarken, keşke o yazıları duvardan silseydim, bu heriflerin hayatıma böyle paldır küldür girmelerine izin vermeseydim; keşke herkes gibi ben de yaksaydım kitaplarımı, diye düşündü. Aslında bu evde kalmamalıydı. Evi güvenli sanıyorlardı. Sıkıyönetim ilan edilmeden önce Deniz Gezmiş’i aradıkları günlerde, birkaç kez bu daireye de uğramışlar, her defasında şöyle bir bakıp özür dileyerek gitmişlerdi. Buna güvenmiş, otlamaya bırakacaklarını bile düşünmemişti. “Aptalca ve temelsiz bir güven duygusuydu benimki. Hayır, bal gibi toyluktu. Hadi ben deneyimsizim, toyum; peki ya Ömer? O niye uyarmadı? İktidar istiyoruz, iktidar mücadelesi verdiğimizi sanıyoruz ve kovboyculuk oynayan çocuklar gibi davranıyoruz.”

Resmî bir tutanak imzalatmaları yine de ferahlatıcıydı. Sanki her şey geçecek, aldıklarını geri vereceklermiş gibi; sanki geri dönülecekmiş gibi...

Tutanağı imzalamak için adını soyadını yazarken, omzunun üstünden bakan binbaşı yine kızdı.

— Öztürk’müş! Öz’üne mi, Türk’lüğüne mi tükürsem!

— İsterseniz ikisine birden tükürebilirsiniz, bence mahzuru yok, diye diklendi.

Birden kendini yerde buldu. Başı koltuğun kenarına çarptı, içine baygınlık verici bir acı yayıldı, ama bayılmadı. Askerler iki kolundan tutup kaldırdılar. Sendeledi.

İlk şiddet ediminin ardından, binbaşı formunu bulmuş, kendine güveni gelmişti.

— Bunların böyle masum görünmelerine aldanmayacaksın. Bu vatan hainlerinin hepsi aynıdır. Atam ne demiş? Komünizm yılanının başını nerede görsen ezeceksin.

— O sözlerin Atatürk’e ait olmadığı çoktan ispat edildi.

— Bak hâlâ kaşınıyor. Hadi giyin! Sesini de kes. Bir daha terbiyesizlenirsen vurmakla yetinmem, dilini koparırım. Siz ne sanıyorsunuz kendinizi. Üniversiteleri ele geçirmişsiniz, her yere sızmışsınız; ama bir boktan haberiniz yok. Giyinsin de götürün şunu!

Tuvalete girerken kapıyı aralık bırakması için uyardılar. Yüzünü, dişlerini yıkadı, kapının aralık olduğuna aldırmadan ihtiyacını gördü. Gözü klozetin yanında duran küçük çöp kutusuna takıldı. İçini deşmişler, pamukları, pis tuvalet kâğıtlarını etrafa dağıtmışlardı. Âdet kanamasından kalma bir tutam kanlı pamuk, zaferlerinin kanıtı gibi, kutunun en üstünde duruyordu. Alelacele giydiği eski bir pantolonun cebine, gizlice biraz pamuk, bir kutu da aspirin sıkıştırdı.

— Nüfus kâğıdı falan, ne evrakın varsa yanına al. Paranı da al.

Kapıyı özenle kilitleyip mühürlediler. Bir bölük ağır silahlı askerin arasında merdivenleri indirip kapının önünde duran askerî araca ite kaka bindirdiler. Apartmanın hiçbir dairesinin –karşıdaki, Devrim dergisi okuyan TRT’ cinin bile– kapısı açılmadı, ışığı yanmadı. Oysa, apartman sakinlerinin tümünün, kapılarının arkasına mevzilenmiş, olup biteni göz ve anahtar deliklerinden görmeye çalıştıklarını; “Akıllı uslu bir kızcağızdı, komüniste de hiç benzemiyordu. Hücre evi olduğunu nereden bilebilirdik!” diye mırıldandıklarını biliyordu.

Ne kadar yalnızım, diye düşündü. Ne kadar yalnızız...

Çorba çanağının önünde, “alındığı” geceye dalıp gitmişken erat yatakhanesinden bozma kadınlar koğuşunun demir kapısındaki zincirli ağır sürgü gürültüyle açıldı. Boğuk çatlak sesindeki nefretle yüzünün güzelliği hiç uyuşmayan kadın polis, “Öztürk!” diye bağırdı. “Ülkü Öztürk!”

Öğretmen adayı gençkızlar, koğuşun penceresine üşüşmüşler, gördüklerini hayra yormaya çalışıyorlardı:

— Yine o araba geldi. İnşallah tahliyen çıkmıştır. Zaten sana sorgu falan da yapılmamıştı, demek tutuklamayacaklar.

Elindeki kaşığı masanın üstüne bırakıp kalktı, kapıya yöneldi.

— Hadi, gidiyoruz, dedi polis kadın.

Sağ kolunu sıkı sıkıya tutuyordu.

— Hemen böylecene mi? Eşyalarımı almam gerekmiyor mu?

— Ne eşyan var ki zaten? Kısa kes, gidiyorsun. Eşyalarını sonra alırsın.

Kışlanın avlusuna güneş dolmuştu. Koğuşun alacakaranlığından sonra, parlak ışık gözlerini yaktı. Bordo kırmızı çamurluklu bej Chevrolet’yi birkaç saniye sonra görebildi ancak. Aynı anda sivil giyimli iki adam iki koluna yapıştılar. Çevik ve hoyrat bir hareketle arabanın arkasındaki koltuğa ittiler; kollarını arkaya bükerek iki yanına oturdular. Gözlerini siyah bir bezle sıkıca bağladıklarını hissetti. Her yer karardı, korku doldu. Otomobil hareket etti.

İki yanında iki çam yarması, kolları arkaya kıvrılmış, gözleri bağlı, ne kadar gittiler böyle?

Uzun, çok uzun bir yol... Belki ona uzun geliyor, belki de hep aynı yerde dönüp duruyorlar. Arabadan indirip ite kaka bir başka araca bindiriyorlar. Yoğun egzoz ve benzin kokusu, motor gürültüleri... Köpek burnu gibi burnum vardır, dediği gelişmiş koku duygusuyla, bir garajda olduklarını anlıyor. Ne onunla ne de kendi aralarında, kimse konuşmuyor. Ama kalabalık olduklarını, işaretle haberleşip uyumlu davrandıklarını biliyor. Şimdi sadece sağ yanında tek bir adam var ve etrafını görmediği halde, havadaki titreşimlerden, ayaklarını uzatırken bir yerlere çarpmasından, motor gürültüsünden, çok daha dar bir mekânda olduğunu, büyük olasılıkla bir cipe bindirildiğini anlıyor.

Bir süre daha gidiyorlar. Araç duruyor; “in” komutuyla birlikte sırtından itildiğini hissediyor. Yüzüstü yere düşüyor. Biri kolundan tutup kaldırıyor. Gülüşmeler, alaycı kahkahalar, “Ordu-gençlik el ele, ordu-gençlik el ele!” bağırışları...

Kimliklerini saklamaya bile gerek duymayacak kadar pervasızlar, diye düşünüyor. İçini umutsuzluk kaplıyor. “Durumum tam bir kara mizah örneği. Ordu-gençlik el ele! Bu sloganı hiç benimsememiştim ben. Bizim sloganımız ‘işçi-gençlik el ele’ydi. Böyle bağırır; grevlere, işçi eylemlerine gidildiğinde pankartlara bunları yazardık. Aslında ben hiç bağırmadım. Mitinglerde, yürüyüşlerde, avazı çıktığı kadar bağıranlardan değildim. Farklı görünmemek, onlardan biri olabilmek için sağ yumruğum havada slogan atmaya çalışsam da pek beceremedim, iğreti kaldı üstümde. Asker-sivil bürokrat kadroların devrimci öncülüğüne ise hiç inanmadım, işçi sınıfı öncülüğünden hiç şaşmadım.”

Ömer Ulaş, solda, 12 Mart Muhtırası’nı doğru değerlendiren pek az kişi ve grup olduğunu söylemişti. “Millî Demokratik Devrimcilerin, cuntacıların, goşistlerin beklediği 8 Mart değil bu; bal gibi, emir komuta zinciri içinde faşizan bir darbe. Zaten 8 Mart olsa da, işçi sınıfı açısından iş aynı noktaya varırdı,” demişti.

Cadı avına çıkmış bu cellatlar güruhuna bunları anlatmanın ne anlamı var. “Hayır, ben onlardan değilim!” demek bile teslimiyet ve ihanet sayılmaz mı?

Bileklerine takılan kelepçeler, zincir şıkırtıları... “Kötü şeyler hep filmlerde olur, hep başkalarının başına gelir sanırsınız; sonra bir gün, bakarsınız ki bir korku filminin ortasındasınız,” diye düşünüyor. “İşin ilginç yanı, yaşanırken her şey doğallaşıyor; dehşet duygusu, yerini acıdan ve ölümden korunma savaşına bırakıyor.”

Şimdi kalabalıklar. Kelepçelerle birbirlerine zincirleniyorlar. Yine “bin” komutu. İte kaka, birbirlerini zincirlerinden çekiştirerek ve birbirlerinin ayağına dolanarak büyük ve geniş bir araca balık istifi bindiriliyorlar. Sırtı, dizleri, dirsekleri, zaman zaman da göğsü başka vücutlara dayanıyor, Ankara’da sıcak bir haziran gününde, vücutların ısısı; ter, nefes ve kir kokusu havayı büsbütün boğuculaştırıyor. Tanımadığı, göremediği birilerine kelepçeli bileklerinden, hafifçe sağa doğru çekildiğini hissediyor, sonra sağ yanından, kulak hizasından bir fısıltı duyuyor. Dudaklarını kıpırdatmadan, ağzının içinden konuşmaya çalışan biri, “Adım Mustafa Sarı, çabuk adını söyle; yanındakine de aynı mesajı geç,” diyor. “Kaybolacak”, geri dönmeyecek olurlarsa, sağ kalanlara son bir haber, bir ipucu bırakmak istediğini anlıyor. Kelepçeli bileklerini olabildiğince sağa doğru oynatıp sol yanındakinin zincirini çekerken, ağzının içinden, aynı sözleri mırıldanıyor: “Adım Ülkü Öztürk. Çabuk adını söyle...” Kafasına inen cop mu, dipçik mi, postal mı ne olduğunu tam anlayamadığı darbenin acısı ve sersemliğiyle, sol yanındakinin sesini ve adını duyamıyor. Sonra her şey bir an önceki ağır, bunaltıcı dinginliğe dönüyor. Boğucu hava, pis kokular, terli sıcak insan vücutları... Herhalde üstü kapalı askerî bir kamyonet olan aracın, önce asfalt, sonra toprak bir yolda, motor gürültüsü ve egzoz gazlarının kokusu arasında yol alışı...

Kelepçelerdeki zincirler sökülmeden araçtan indirilirlerken, dışardaki “karşılayıcılar”ın alaylı gülüşleri; “Hadi bakalım işçi-köylü gelip kurtarsın sizi”, “Hadi halk savaşına”, “Gidi komünist veletleri, gidi vatan hainleri”, “Ordu-gençlik el ele, doğru hapishaneye” diye dalga geçişleri yüreğini demin kafasına yediği darbeden daha fazla acıtıyor. Görev icabı mı yapıyorlar bunu, yoksa gerçekten bu kadar düşmanlar mı? İlan edilmemiş bir içsavaşta mıyız? Birden, gülüşmeler arasında, iki pençenin arkadan dolanıp koltukaltlarına yapıştığını ve ayaklarının yerden kesildiğini hissediyor. Debelenip arkaya doğru bir tekme savuruyor. “Merdivenden yuvarlanma diye yardım etmeye çalışıyorduk orospu!” diye bağırıyor adam. “Bu gâvurlara iyilik de yaramaz.” İçinden, “Affedersiniz, yardım etmek istediğinizi anlamamıştım” demek geçiyor. Korktuğundan, yaranmak istediğinden falan değil, gerçekten minnet duyduğundan ve belki de adama haksızlık etmiş olduğu için... Ama kendini çabucak toplayıp susuyor. Gündelik yaşamın insancıl kuralları geçerli değil burada. Burada başka bir dünya, başka kurallar var: ölümle beslenen, birazdan yaşayarak belleyeceği ve ömür boyu unutmayacağı kurallar...

Çocukken “uçtu uçtu, kuş uçtu” oyunu oynarken neşeli “karga tulumba” bağırışları arasında havaya fırlatılışını anımsatan biçimde indirildiği merdivenlerden sonra, ite kaka geçirildiği ve dünyanın bir ucundan öteki ucuna gidiyormuşçasına uzun gelen koridor boyunca çığlıklar, böğürmeler, küfürler ve tümünü bastıran oynak bir Anadolu havası duyuluyor. Eski tüfeklerin anlattıkları işkenceye hazırlık psikolojisinin değişmez dekoru. Ne kadar anlatılsa, kitaplarda, romanlarda ne kadar okunsa, ne kadar hazırlıklı olunsa yaşanmadan asla bilinemeyecek bir şey. İçinde, tam göğsünün ortasında, iki memesinin arasında bir yerde, korku, dehşet falan değil, neredeyse cinsel hazza benzeyen bir heyecan kuşu pır pır ediyor, boğazından geçip ağzından fırlayıverecekmiş gibi oluyor. Bu ânı, bu deneyi yaşamak, kendisini sınamak istediğini; sınavdan başarıyla çıkarsa kendisiyle barışacağını, güçleneceğini, zenginleşeceğini fark ediyor.

Ağır bir kapı gıcırtıyla açılıyor. Ürpertecek kadar soğuk bir yere sokuyorlar. Gözlerindeki bağı çözüyorlar. İlk anda sandığı gibi taş bir hücre değil, genişçe bir yer burası. Kim bilir ne kadar zamandır bağlı kalan gözleri soluk ışığa alışınca, taş duvarlara asılı garip aletleri –şişler, mengeneler, ameliyat araçlarına benzeyen kerpeten gibi şeyler– kapının hemen yanında, üzerinde eski bir Remington daktilo olan çıplak tahta sehpayı, ortadaki tahta iskemleyi ve köşede, doktor muayene yatağına veya yüksek bir karyolaya benzer demir masayı görüyor.

Burnunu dışarıda bırakan siyah kar maskesi taşıyan uzun boylu, sivil giyimli bir adam kelepçeyi çözerken, “Biraz gayret etsen kelepçelerden kurtulabilirmişsin; kuş yavrusu gibi ellerin varmış,” diyor. Sesi yumuşak, hatta sevecen; tuhaf çağrışımlar yaptırıyor.

Ellerin küçük beyaz güvercinler gibi, derdi Arın. Pek cimrice, pek seyrek kullandığı aşk ve sevgi cümleciklerinden biri. “Neden bunu düşünüyorum şimdi, ne ilgisi var Arın’la bütün bunların?” Karıncalanmış parmaklarını hareket ettirmeye çalışıyor. “Şimdi ne yapacağımı, nasıl davranacağımı düşünmem gerek.”

Ömer, gençlerle konuşurken bu konu açıldığı zaman “İşkencede kural, ya adından başka bir şey söylemeyeceksin, eğer gözün kesiyorsa tabii, ya da örgüte dair önemli bilgileri ölümüne saklayarak gereksiz ayrıntılar anlatacaksın; firarda olan, bulunamayacak ya da örgütle, hareketle hiç ilişkisi olmayan kişilerle ilgili ayrıntılı ve doğru bilgiler vereceksin,” derdi.

“Hiçbir zaman sıkı bir militan olmadım ben,” diye düşünüyor. “Bazen böyle olmayı istediğim halde, kör inancın işleri kolaylaştırdığını bildiğim halde hep soru sordum. Yemez içmez, sevişmez, ağlamaz, buruşmaz, kırışmaz devrimci bacı olamadım; romanlarda bile sevemedim böyle kadın karakterlerini. Kahramanların kumaşından biçilmemişim. Belki de hayata çok bağlıyım da ondan. Yaşama içgüdümün şaşırtacak kadar güçlü olduğunu kim söylemişti?”

Bütünüyle susmayı beceremeyeceğini düşünüyor. Birşeyler söyler gibi yapıp hiç bilgi vermemek en uygunu.

Ne yapacağına karar verir vermez kendini rahatlamış ve özgür hissediyor. Sonraki dakikalarda, saatlerde, günlerde; acıdan ve yorgunluktan kendinden geçip yüzüne dökülen suyla ayılırken; sözde doktor olan bir yaratığın, kalbini dinleyip, “Yaşıyor, ama siz de biraz dikkatli olun,” dediğini hayal meyal işitirken; güzel ve sağlıklı vücudu elektrik şokları altında titrerken; kendini kor gibi hissettiği halde –sadece azap çektirmek için değil aynı zamanda elektrik yüklü olduğu için– bir yudum su verilmezken; yerde, bacaklarının arasından kan sızarak çırılçıplak yatarken konuşmuyor, sadece acıdan bağırıyor.

Bilincinin yerine geldiği anlarda, güzel şeyler düşünmeye çalışıyor. Çiçek açmış ağaçları, erguvanları, mimozaları, pembe badem dallarını, bembeyaz elma çiçeklerini, sarı kameriye güllerini, denizin pırıl pırıl çakılları usul usul yalayışını, İstanbul’da güneş batışlarını, masmavi gökleri, karlı dağları; bildiği, yaşadığı ne kadar güzellik varsa hepsini...

Neden bu kadar acı çektirdiklerini bir türlü anlayamıyor. Önemli biri olmadığını bilmeleri gerek. Konuşacağı, söyleyeceği, “öteceği” ne var ki? Yazılar, tartışmalar, düşünceler, kitaplar, umutlar, heyecanlar... Ve önce Türkiye’yi, sonra dünyayı elinden tutup kurtuluşa doğru götüreceklerine, bunun acı çekmeye de, ölmeye de değer olduğuna inanan, çoğu genç bir avuç insan; hepsi bu işte.

Adli tıp binasının önünde, elinde bir çınar yaprağıyla, Paris’e karşı duruyor. İfadeye mi, tanıklığa mı, teşhis zaptını imzalamaya mı, ne amaçla nereye götürüleceğini henüz bilmiyor. Merak da etmiyor. Görevli, “Merkeze kadar gideceğiz,” demişti. Bu ülkedeki gazetecilik deneyimine göre, merkez dediği yer Emniyet Müdürlüğü’nde olmalı.

Kaldırıma park etmiş araç, bu defa tam olması gerektiği gibi: Siyah, ama ürkütücü değil. “Ya da ben, artık hiçbirşeyden ürkmüyorum.” Yaşlanmak mı, nasır bağlamak mı, kaybedecek bir şeyin kalmaması mı? Geçen zamanın, bunca yaşanmışın kazandırdığı bir özgüven duygusu belki de.

Eski büyük bir binanın arka tarafındaki ikincil girişlerden birinin önünde duruyorlar. Şoförün yanında oturan görevli arabanın kapısını açıyor, inmesine yardımcı oluyor.

Soğuk ve mesafeli bir sesle de olsa –başka nasıl olabilirdi ki!– “Buyrun!” diyerek soktukları oda, basit ama zevkli döşenmiş; aydınlık ve ferah; herhangi bir işyerinden pek farklı değil. Koyu renk takım elbiseli adam, sorgu yargıcı olmalı. Masasının önündeki koltuğu işaret ediyor.

— Oturun lütfen Madam Oztürk.

Neredeyse refleks haline gelmiş bir saplantıyla, “Oztürk değil, Öztürk,” diye düzeltirken oturuyor ve çantasından sigarasını çıkarıyor.

— Vous permettez? (İzin verir misiniz?)

— Mais oui, moi je fume aussi. (Tabii, zaten ben de içiyorum.)

Çantasında çakmak aradığını görünce, adam yerinden kalkmadan masanın üzerindeki çakmağı uzatıyor.

Otuz beş-kırk yaşlarında, görünüşte hiçbir özelliği olmayan, sıradan bir bürokrat. Eski Fransız filmlerinden hatırladığı, beyaz kolalı gömleğinin kollarına siyah kolluklarını takmış, başını üstü kâğıtlarla dolu masasının üzerine eğmiş, günün sonuna sarkmış can sıkıcı bir işi bir an önce bitirip evine gitmek için acele eden bezgin tapu memurlarına benziyor.

Adamın konuşmaya başlamasını beklemeden,

— Burada ne sıfatla bulunduğumu öğrenmek isterdim, diyor.

— Öncelikle, biraz önce teşhis ettiğiniz kişiyle ilgili teşhis tutanağını imzalamak için.

Morga götürüldüğü andan beri ilk kez, ondan belirsiz bir nesne gibi “le” olarak değil, “şahıs” olarak, “kişi” olarak söz edildiğini duymak huzursuzluk veriyor. Anıların bulanık, yumuşak ve gerçeküstü dünyasındaki gezintisi sona eriyor; gerçekler dünyasının dayanılmazlığına, acımasızlığına, saçmalığa varan korkunçluğuna dönüyor.

Hep aynı sesleri çıkaran bir kurgu bebek gibi,

— Teşhis ettim, onu teşhis ettim, diye tekrarlıyor.

— Mösyö Müra’yı nereden tanırdınız Madam Öztürk?

— Mösyö Murat, Türkiye’de olduğu kadar Avrupa’da da tanınan bir diplomat ve üst düzey bir bürokrattır. Özellikle 1980’deki askerî darbeden sonra Türkiye’nin dünyadaki kötü imajını değiştirmek için çabalayanlardan biridir. Benim mesleğimdekilerin çoğu tanır onu.

— Kişisel olarak, yani yakından tanır mıydınız, demek istemiştim.

— Mesleğim gereği tanıdım. Daha çok Türkiye dışında, Avrupa’da izlediğim basın toplantıları sırasında falan. Ama hakkında epeyce bilgim olduğunu söyleyebilirim.

— Yanlış anlamayın, burada sadece bilgisine başvurulan biri olarak, soruşturmanın derinleştirilmesine yardımcı olmak üzere bulunuyorsunuz. Tanık bile değilsiniz. Yine de merakımı bağışlayın, kendisiyle neden bu kadar ilgileniyordunuz?

— Kendisiyle fazla ilgilendiğimi söyleyen sizsiniz. Mesleğimin gerektirdiği kadar ilgileniyordum. Ayrıca benim, cunta döneminde yurtdışına kaçmış bir siyasal mülteci olduğumu ve Türkiye’ye ilişkin gelişmeleri farklı bir dikkatle izlediğimi de unutmamalısınız. Arın Murat önemli ve bilinen bir kişiliktir.

— Anlıyorum. Sizce burada, Paris’te bir suikasta uğraması için bir neden olabilir miydi? Örneğin, olayı gazeteniz için haberleştireceğinizi tahmin ediyorum; suikastı nasıl yorumlayacaksınız?

— Her şey o kadar korkunç ve o kadar yeni ki, ne araştırmaya ne de düşünmeye fırsat bulabildim. Yarın, nasıl yorumlayacağımı gazetede okuyabilirsiniz. Doğru bir yorum için elimizde cinayeti işleyenler hakkında bilgi olması, en azından kimi ipuçlarına ulaşılması gerek. Hazır buraya gelmişken, haberi düzenleyebilmek için ben de biraz bilgi alayım sizden. Henüz kimsenin yakalanmadığını sanıyorum.

Arın, korku filmlerinde görülen tuhaf bir demir yatakta –hayır, kutuda– morgda yatarken, nasıl bu kadar sakin olabildiğini düşünüp kendinden korkmaya başlıyor. Taşıyamayacağı kadar acı yüklendiği zamanlar, duyguları tümüyle uyutulmuş, dondurulmuş, robotlaşmış gibi olur. İçindeki ölüm ıssızlığının çılgın ve çaresiz bir çığlığa dönüşmesi; yüreğini çatlatması sonra gelir. Çocuğun ölümünde de böyle olmuştu. Cesedi teşhis etmesinin formalite icabı olduğunu, dayanamayacaksa, resmî deyimle “imtina edebileceğini” söylemişlerdi. Ama o görmek istemişti. “Hayır, bu o değil!” diyebilmeyi ummuştu belki de. Çocuk da tıpkı Arın gibi demir bir masada yatıyordu. Yüzünde acı yoktu. Sanki büyümüş, olgunlaşmış gibiydi. “Oysa, sadece iki yıldır görmüyordum oğlumu. Delikanlılar iki yılda büyüyüveriyorlar.” Ölünün cansız soğuk yanaklarını okşadığında içi ürpermişti. Ne kadar uzak, ne kadar yabancı diye düşünmüştü hüzünle. Yakıcı ve çılgın acı daha sonra gelmişti. Duyanları ürperten vahşi, uzun bir çığlık, bir ölüm narası olarak; ve...

Sorgu yargıcı mı, savcı mı, özel bir görevli mi, her neyse, karşısındaki adamın sözlerini kavramaya çalışıyor.

— Henüz ciddi ipuçları elde edemedik, ama umarım gecikmez. Türk makamlarının, Türk istihbaratının da paralel bir soruşturma sürdürdüklerini biliyorsunuz herhalde. Siz Fransız uyruğuna geçtiğiniz için kendi isteminiz dışında sorgulayamazlar, ama onlar da bilginize başvurmak isteyebilirler. Ya da belki siz, bize veya onlara daha ayrıntılı bilgi vermek istersiniz.

Yavaş yavaş bu oyundan sıkıldığını hissediyor.

— Benim de öğrenmek istediğim bir şey var. Arın Murat’ın Paris’te sokak ortasında vurulmasıyla ne gibi bir ilişkim olabileceğinin düşünüldüğünü öğrenmek isterdim. En başta da, cesedin –üzerine basa basa ceset demişti– cesedin teşhisinde neden benden yararlanıldığını... Üstelik, herkes ölünün kimliğini apaçık bilirken ve Paris’teki tek Türk kökenli ben olmadığım halde.

— Bütün bunlar sadece hukuksal prosedür, inanın bana. Ayrıca teşhis edenler sizden ibaret değil kuşkusuz. Sizden önce bizzat büyükelçinin bilgisine başvuruldu. Maktulün eşi ve kızı da Paris’e gelmek üzereler, ama onlara şu aşamada acı vermek istemedik.

“Ceset”ten sonra, şimdi de aynı soğukluk ve acımasızlıkta başka bir söz: “Maktulün eşi ve kızı.” Ağdalı hukuk metinlerinden fırlamış, sanki dalga geçer gibi söylenmiş, dramatik bile olamayan içi boş bir kalıp. “Şu aşamada”, insancıl nedenlerle acı vermek istemedikleri bir eş. “Ama bana acı verilebilir, Arın Murat’la ilgili, her aşamada acı verilebilir bana.”

“Maktulün eşi”... Arın’ın evli olduğu kadın: karısı.

Ailelerin büyük gazetelere verdikleri evlilik ilanlarını ve sosyete sütunlarındaki haberleri 1973 kışında, Ömer ve çocukla birlikte İstanbul’da annesinin evinde yaşarken görmüştü. “Tüccarzadeler’den Murat ailesinin büyük oğlu Arın Murat’la eski sefirlerden birinin zarif ve güzel kızı İpek’in Ankara’da muhteşem bir düğünle evlendikleri; gelinin nikâh tayyörünün Chanel’den olduğu; büstü tümüyle incilerle bezenmiş, duvağına serpme inci çiçekleri işlenmiş gelinliğin Dior’da hazırlandığı; bu gelinlik içinde genç gelinin bir peri masalından çıkmış gibi göründüğü; gelinin annesinin sade şıklığına karşılık, damadın annesinin değerli mücevherleri ve erguvan rengi kadife tuvaletiyle göz kamaştırdığı” yazılıyordu.

Gazetedeki fotoğrafı dikkatle, uzun uzun inceledi. Madonna suratlı gelin gerçekten güzeldi. Hani, dupduru bir güzelliği var, derler ya; işte o türden, biraz donuk, solgun, ince bir güzellik... İçinde ne acı ne de kıskançlık duydu. Sadece Arın’la ne kadar ayrı dünyalardan geldiklerini ve ne kadar ayrı dünyalara doğru gittiklerini düşündü.

Yavaş yavaş ayaklanmaya başlamış, eski koltuklara tutuna tutuna yürümeye çalışan küçük oğlanın peşi sıra dolaşmakta olan annesi,

— Senin Arın Murat evlenmiş, dedi sitemkâr bir sesle.

İyi bir evlilik yapamamış, emeklerini heba etmiş, ne yaptığı, ne iş tuttuğu belli olmayan o komünistten bir de çocuk peydahlamış kızına duyduğu öfke sesine yansıyor; yarayı kaşıyarak hınç almak istiyordu.

— Evet anne, ben de gazetede okudum, Allah mesut etsin.

Umursamaz gibi davranmak, konuyu dağıtmak için çocukla oynamaya başladı.

— Hep kendi kafana gitmeseydin, Ankara’da komünistlerin arasına düşüp bu işlere bulaşmasaydın, şimdi o fotoğraflardaki gelin sen olacaktın.

— Olmayacaktım anne. Hiçbir zaman anlamadığın, kabullenemediğin şey, Arın’ın benimle evlenemeyeceğiydi. Böyle bir evliliği kafanda sen yazmıştın, sen hayal etmiştin.

— Ama bak, adam evlenmek için bile senin evlenmeni bekledi. Bari şu çocuk olmasaydı, yine de umut vardı, ama çocuk...

Öfkelendiği, çaresiz kaldığı, istediği hedefe ulaşamadığı zamanlar kadının silahının belden aşağı vurmak, karşısındakini acıtmak olduğunu bilirdi. Annesinin bu huyundan nefret ederdi. “Acıtmak istiyorsa, tamam; hodri meydan! Karşılıklı acıtalım birbirimizi!” diye düşündü. Eskiden, gençkızlığında olsa, bağırır çağırır üste çıkardı. Ama kocası ve çocuğuyla birlikte annesinin küçük evini paylaşmak zorunda kaldıklarından beri, sesi artık eskisi kadar gür çıkmıyor, evdeki dengeleri gözetmek, huzuru hiç değilse görünüşte kurtarmak için çoğu zaman susuyordu.

— Arın’ın ailesi, oğullarının benimle evlenmesini istemediler anne, dedi. Ailelerimizin denk olmadığını, ailelerine uygun bir gelin olmadığımı, örneğin seni kendi muhitlerinde dünürleri olarak takdim edemeyeceklerini düşünüyorlardı.

Öldürücü darbeyi, hiç oyalanmadan, vakit geçirmeden yekten vurmuştu ve yaptığından büyük bir keyif alıyordu.

— Şimdi haklı çıkmak için uyduruyorsun bunları. Hiçbirine inanmıyorum. Arın bazen seni aradığında, telefona ben çıkardım. Öyle kibar, öyle beyefendi konuşurdu ki...

— Hiçbirşey uydurmuyorum, aksine, üzülme diye bir sürü şeyi anlatmıyorum sana. Yıllar önce Arın’ın annesi, kendi söyledi bana. Arın’ın kariyerde yükselmesi için iyi bir evlilik yapması gerektiğini, bunun önünde engel olmamamı istedi. Görüyorsunuz valde hanım, sıradan ilkokul öğretmenlerinin kızları sizin sandığınız kadar makbul değiller o katlarda.

— Halt etmiş onlar. Biz... biz, baban ve ben bunca yıl köy demedik, kasaba demedik, bu memleketin çocuklarını okutmak için çabaladık. Adam, namusuyla yaşamak, memlekete borcunu ödemek için kendini feda etti; kırk beşine varmadan öldü. Sen de halt etmişsin. Ne demek “sıradan ilkokul öğretmenleri”? Öğretmenler bu milletin gözbebeğiydi, irfan ordusuydu. Atatürk’ün kurduğu cumhuriyetin temel taşlarıydı öğretmenler. Hepiniz halt etmişsiniz.

Burnunu çeke çeke, yüksek sesle ağlamaya başladı.

Hiç değilse bu konuyu bir daha açmaz, bu muhabbet burada biter, diye düşünüp keyiflendi. Annesinin hırsından ağlaması yüreğine iyi gelmişti. Kadının kafasının içindeki o küçücük dünyadan, doğruluğunu asla tartışmadığı kaskatı değerlerden, öğretmen hanım tavrından; “Peki ben kimim, nereden çıktım?” sorusunu sormadan işçiyi, köylüyü, halkı küçümseyişinden; zenginlik, güç, iktidar karşısındaki ezikliğinden ve hayranlığından, çocukluğundan beri annesinde görüp de nefret ettiği bütün bu şeylerden öç almaya çalıştığını hissediyor ve zaferinin tadını çıkarıyordu.

Kadın, burnunu çeke çeke söyleniyordu hâlâ:

— Zaten o Muratlar Demokrat Partiliydi değil mi? Amcası Yassıada’ya falan götürülmüştü. Hep söylerim: Ayaklar baş oldu. Öğretmen kızlarını beğenmiyorlarmış kıçımın kenarları. Üstelik sen nasıl yetiştirildin? En iyi okullarda okuttuk, hiçbirşeyini eksik etmemeye çalıştık. Saçımı süpürge ettim ben sizin için. Bak kardeşine; insanın biraz da içinde olmalı. Armudun sapı üzümün çöpü diyerek iyi bir evliliği tepmedi o senin gibi. Altında arabası, evinde hizmetçisi ferah fahur yaşıyor. Sen kimseleri beğenmeyip bula bula kimi buldun! Yok öğretim üyesiymiş, yok bilgiliymiş; önü sonu bir komünist işte. Üstelik de sende bu kafa varken Ömer olmasaydı işçi Mehmet olacaktı. Kabahati öğretmen ananda babanda bulacağına kendi kafanda ara.

Öfkesini gözyaşlarından çıkaran annesine acıdı. Ne de olsa onun kızıyım, ben de onun kadar acımasızım, domuzun tekiyim, diye düşünüp kendinden utandı. Yeteri kadar acıtmıştı işte. İçine utançla pişmanlık karışımı bir duygu yayıldı. Ağlayan kadının yüreğine biraz merhem sürmeye çalıştı.

— Boşver, aldırma anne. Bak ne güzel bir torunun oldu. Üstelik işler fena gitmiyor. Yakında rahatlayacağımızı sanıyorum. Ömer’in kaçak dolaşması gerekmeyecek. Seçimler yapılabilecek, normal işleyişe geçilecek gibi görünüyor. Boşver Arın Murat’ı, çıkar aklından. O işin olmayacağı daha baştan belliydi.

Yerde emekleyen bebeği sevgiyle kucağına aldı.

— Umut bebek daha güzel günler görecek. Boşuna Umut koymadık adını. Eğer biz o dünyayı kurmayı başarabilirsek, Umut bebek insanların sınıflarına göre ayrılmadıkları; işçi çocuğu mu, öğretmen çocuğu mu, vekil çocuğu mu, kimsenin sormadığı; herkesin eşit olduğu aydınlık, barışçı bir dünyada yaşayacak.

Dalıp gitmiş. Odanın kapısının açılmasıyla irkilip kendine geliyor. Üniformalı bir polis memurunun getirdiği teşhis tutanağını okurken, kendi kendine konuşur gibi, hafif bir sesle, “Mais pourquoi moi?” (Ama neden ben?) diye fısıldıyor.

— Siz Madam Öztürk. Siz; çünkü Mösyö Murat dün sabah, öğleden sonraki toplantıdan önce gazeteden sizi aradı ve sizinle konuştu.

Bir an şaşırıp duraksıyor. Başka bildikleri var mı? Geceyi biliyorlar mı? Söylemeli mi? Sonra hemen kendini toparlıyor.

— Bu neyi gösterir ki! Önemli bir günlük gazetenin dışhaberler seksiyonundaki tek Türk asıllı redaktörüm ben. Yapacağı toplantının Fransız kamuoyunda yankı bulması için benden yararlanmak istemesi doğal değil mi?

Adamın yüzündeki ifadeyi çözmeye çalışıyor. Kuşkulu mu, alaycı mı, ilgisiz mi anlayamıyor. Gece birlikte yemek yediğimizi söylemeli miyim? O sormazsa, hayır. Ya biliyorlarsa, ya sorarsa? Bir iş yemeği olduğunu söylerim.

— Cinayet, gece yarısından sonra işlenmiş. Sorbonne’un hemen karşısında Rue des Ecoles’ün köşesinde, arkadan sıkılan tek kurşunla öldürülmüş. Bir aşk cinayetine benzemiyor, profesyonelce bir iş. Sizce, o saatte orada ne işi vardı?

Rue des Ecoles, Boulevard Saint-Michel’e açılırdı. Eski Paris evlerinden birinin tavan arasındaki iki gözlü küçücük stüdyo, o yıllarda Paris’te öğrencilik dendi mi akla ne gelirse oydu. 68 Baharı’nın izleri canlıydı. Dalga henüz geri çekilmemiş, henüz coşku ve umut yerini hayal kırıklığına, yenilginin buruk hüznüne bırakmamıştı.

Yıllar önce, Rue des Ecoles’deki stüdyoya ilk gelişini en ince ayrıntılarına kadar hatırlıyor. “Kötü belleğim yüzünden olayları, insanları, adları işkencede bile hatırlayamadığım için konuşmayan, bilgi vermeyen, bu yüzden de kahraman sanılan ben; kokulardan renklere, sözcüklerden bakışlara, eşyadan ışığa kadar her şeyi hatırlıyorum. O güne dair her şeyi, O’na dair her şeyi...”

Sokağa Saint-Michel tarafından giriyor. Sağ köşede o küçücük, karanlık mahalle bakkalı. İlk kez alışveriş yapmak için girdiğinde, en özenli Fransızcasıyla, “Bir paket çay verir misiniz lütfen,” dediğinde, nemrut ve alaycı bir sesle “Çok edebî bir Fransızca, ama hangi çeşit çay Madam?” diye dalga geçmesini hiç unutmadığı yabancı düşmanı aksi kadın.

“O yıllarda Türkiye’de sadece tek tür çay bilirdik: Çay dedin mi, sevimsiz karton kutucuklardaki Rize çayı gelirdi akla. Yoksul Türkiye’nin, burnunu hep havada tutmaya çalışan ezik çocuğu, nasıl da utanmıştım!”

Bakkalın yanında, bagetlerinin tazeliğini ve kruvasanlarının lezzetini bir daha en ünlü otellerde bile bulamayacağı Brasserie des Ecoles; bitişiğinde o küçük semt oteli: Sorbonne’un burnunun dibindeki bu öğrenci semtinde, yabancı öğrencilerin odalarını paylaştıkları, daha çok pansiyon görünümündeki külüstür sığınak.

Ev, otelin hemen karşısında olmalı. Giriş kapısının üstüne iliştirilmiş, çevresi ince beyaz çiçek motifleriyle süslü lacivert fayans levhanın üzerindeki numarayı okuyor: “28”... Kapı yarı açık. Hafifçe itip içeri süzülüyor. Önce, yüksek tavandan sarkan çıplak bir ampulün soluk sarı ışığında sol yandaki tahta merdiveni görüyor; sonra o ağır koku: yanmış yağ, kedi sidiği, çürümüş çiçek ve bebek pudrası...

— Bir şey mi istemiştiniz?

Çelimsiz, hafif kambur, sarı-siyah yüzlü adam, merdivenin arkasından, ilk anda fark etmediği bir kapıdan çıkıp karşısına dikiliyor.

— Mösyö Murat’yı aramıştım.

Murat’ı Fransızca Müra olarak telaffuz ediyor.

— Merdivenin sonunda, en üst katta oturuyor, diyor adam.

Sonra duyuramayacağını bile bile bağırıyor: “Monsieur Murat! Visite!”

Gençkız, elindeki zevksiz ve ağır bavulu merdivenin yanına bırakıyor.

— Mösyö Murat’nın memleketinden mi geliyorsunuz? Türkiye’den mi?

— Evet.

— Kardeşi misiniz?

— Hayır, arkadaşıyım.

— Sizi bekliyor muydu?

— Evet, sanırım.

— Fransızcayı kötü konuşmuyorsunuz.

— Fransız okulunda okudum.

— İyi. Valizinizi yukarı çıkarmamı ister misiniz?

— Hayır. Ben... Ben burada kalıp kalmayacağımı henüz bilmiyorum.

Bu sözler ağzından çıkar çıkmaz kendi sesini duyup panikliyor. Arın, doktora tezini yöneten profesörle çok önemli bir görüşmesi olduğu için havaalanına yetişemeyeceğini, evde bekleyeceğini söylemişti telefonda. “Bir taksiye atla gel,” demişti. Taksiye atlayamazdı. Yanında fazla para yoktu, bursu bankaya yatırılana kadar, olan parasını çok dikkatli kullanmak zorundaydı. Elindeki Paris planına göre, önce otobüs, sonra metro, sonra da ağır bavulunu sürükleyerek birkaç yüz metre yürüyüşle, zorlanmadan bulmuştu adresi.

Uçağın Paris’e varış saatini bildirdiğinde, Arın’ın telefondaki sesi nasıldı? Heyecanlı mıydı, sevinçli miydi, mutluluktan uçar gibi miydi? Hayır, hiçbiri değil; her zamanki sakin, kararlı, dost ses.

“Ben onu bekliyor olsaydım, gözüm ne sınav ne ders görürdü. Saatinden önce koştururdum havaalanına, telefonda da sevinç çığlıkları atardım.” İçindeki kuşku ve huzursuzluk büyüyor. “Hemen geri dönsem, çok geç olmadan, dönüşsüz noktaya gelmeden gösterebilsem bu cesareti.” En azından bavulunu başka bir yere, örneğin karşıdaki otele bıraksa, başka bir yere yerleşse, “Gel benimle kal,” demesini beklese... Bir an ilk basamakta duraksıyor. İnsanın geri kalan bütün yaşamını belirleyecek karar anlarından biri.

— Mais courage Mademoiselle, montez! (Hadi cesaret küçükbayan, çıkın hadi.)

Adam, giriş kapısının hemen yanındaki zillerden en üsttekine basıyor.

O eski binalardaki görmüş geçirmiş, insan sarrafı kapıcıların her birinin, insanlara hayatlar, aşklar, maceralar biçen hiç yayımlanmamış romanların hayalet yazarları olduğunu, ülkeden ülkeye, şehirden şehire, evden eve sürüklendiği sonraki yıllarda öğrenecek.

Artık çok geç. Bir kapı gıcırtıyla açılıyor. Kapıcı yine sesleniyor: “Monsieur Murat! Visite!” Ve bir an sonra kendini Arın’ın kollarında buluyor.

Cinayet gece yarısından sonra Rue des Ecoles’ün köşesinde işlenmiş mi dedi? Bu adam kesinlikle birşeyler biliyor. Hatta belki de çok şey biliyor.

— Yardımcı olamayacağım için üzgünüm. Mösyö Murat’ın o saatte, orada ne aradığını bilmem mümkün değil.

“Demek oraya gitti! Orada ne aradığını yalnız ben biliyorum. Biliyorum, ama size hiçbir zaman söyleyemem. Uzun yıllar önce kaybettiği bir şeyi aramaya, gençliğimizin izini sürmeye, zamanı yakalamaya gitmiştir. Bunları size söylersem bana inanmazsınız ki. Üstelik ipucu da sayılmaz bunlar, cinayeti aydınlatmaya yaramaz.”

Kaç yıl oldu sesini duymayalı?

Sabah, gazetedeki telefonu çalıp da Büyükelçilik’ten aradıkları bildirildiğinde, saat 11’deki redaksiyon toplantısına girmek üzereydi. Önce bir yanlışlık olduğunu sandı. Çünkü Elçilik, uzun süre siyasal mülteci kimliği taşımış, Doğu ülkelerinde, Sovyetler’de, DDR’de falan bulunmuş –onlara göre komünist ve kuşkulu– biriyle doğrudan ilişkiye girmekten kaçınırdı. Telefon hattındaki görevliye, Fransızca olarak,

— Herhalde bugünkü basın konferansı için arıyorsunuz, sizi seksiyon şefine aktarayım, dedi.

— Hayır Bayan Öztürk. Sayın Arın Murat ismen sizi aradılar. Bir dakika lütfen, bağlıyorum.

Yüreğinin tam altında saklanan o bildik kuş yine kanat çırpmaya başladı. Tıpkı otuz yıl önce küçük evdeki telefonun başında, yüze, beş yüze, bine kadar sayarak korku, umut ve heyecanla beklerken telefon çaldığında olduğu gibi...

Kaç yıl oldu görüşmeyeli, sesini duymayalı.

Arın Murat, kendisinin her zaman gelip gidenlerden farklı özel bir konuk olduğunu uzun yılların verdiği deneyimle sezmiş olan boyalı saçlı, orta yaşlı sekreter hanımın, istediği numarayı bağlamasını beklerken Ülkü ile görüşmeyeli tam dört yıl, sevişmeyeli yirmi beş yıl geçtiğini hesapladı.

1992 sonbaharını ne zaman hatırlasa içini kaplayan o boğucu duygunun burada bile peşini bırakmamasına şaştı. Bir an, “Zahmet etmeyin, başka zaman ararız, görüşmeyi iptal edin,” demeyi düşündüyse de, kararsızlığından ve korkaklığından utanıp vazgeçti. Bütün bunların anlamsızlığını bile bile, kendini Ülkü’ye öfkelenirken yakaladı.

Ülkü’yü arayanın kendisi olduğunu; görüşmek buluşmak için ondan hiçbir istek gelmediğini ve eğer kendisi aramasa, onun asla böyle bir görüşmeyi zorlamayacağını, hatta öğleden sonraki basın toplantısına gazeteci olarak bile katılmayacağını çok iyi biliyor, yine de ona kızıyordu. Çünkü kırışmaz buruşmaz, ilkeli kararlı, ikircimsiz ve ödünsüz Arın Murat resmindeki garip gölge; ilkgençliğinden beri özenle çizdiği kendi portresindeki uyumsuz renkti o. Neresinden bakarsan bak yanlış olan; o portrede yer almaması gereken, ama kendi başına muhteşem ve göz alıcı bir renk: erguvani bir mor ya da bir kor kırmızısı...

Arın Murat renklerle düşünmeyi severdi. On altısında, ondan hiç beklenmeyecek bir fanteziyle ressam olmayı düşlemişti. Babasına kalsa, liseyi bitirdikten sonra Paris’te resim eğitimi görebilirdi pekâlâ. En az beş göbekten tüccar olmakla övünen, ticaret geçmişlerini Osmanlı sarayının yemişçibaşılığına dayandırmaktan hoşlanan, Cumhuriyet döneminin ilk özel değirmenlerini ve hazır gıda imalathanelerini kurmakla övünen baba soyunun, hele de babasının ve amcasının, sanata yatkınlıkları olmasa bile özlemleri vardı. Karısının olay çıkarmayacağını, evde tatsız kavgalar olmayacağını bilse, babası parasının bir bölümünü emlak ve antika eşya yerine tablolara, heykelciklere, sanat eserlerine yatırabilirdi. Üstelik de daha 1950’lerde, 60’larda, resim koleksiyonculuğunun İstanbul burjuvazisi arasında henüz moda olmadığı bir dönemde.

Paris’te resim eğitimi düşüncesi anneye açıldığında, önce bir şaka, sonra da iki gün sinir ilacı alarak yataklara düşülecek bir felaket olarak karşılanmış, bir daha da lafı edilmemişti. İstediği kadar Paris’te annesinin tabiriyle “ulum-u siyasiye” okumuş olsun –aslında bu tahsil sadece iki yıl sürmüş bir Paris kaçamağından ibaretti– istediği kadar refah ve para içinde yüzdürsün, önünde sonunda “içtimai mevkii” tüccar olan bir kocadan duyulan eksiklenme, olsa olsa Hariciye’de, devlet ve siyasette üst kademelere kadar tırmanacak bir oğulla giderilebilirdi.

Annesinin ne renk olduğunu düşündüğünde, gülkurusuyla bej, bejle açık gri arası, soylu ama belirsiz ve kişiliksiz bir renk gelirdi aklına. Kadını hiç sevmeyen, paşa soyuyla da dalgasını geçen amcası –o bohem özlemli güzel adam– kızdığı bir gün, “Anan osuruk rengidir!” demişti. “Onun soyunun rengi devletin rengidir. Devletin renginin ne olduğu ise hiç fark etmez onlar için. Osmanlı yeşili de olabilir, Halk Fırkası kırmızısı da, ordu hâkisi de!..”

Amcası, –bütün ailesi Halk Fırkası geleneğine bağlı karısından çekinmese babası da– Yassıada’ya gidecek kadar koyu Demokrattı. Amcan ne renk diye sorsalar, beyaz bir fon üstünde, neşeli, alacalı bulacalı bir renk cümbüşü derdi. Babasının ise rengi yoktu.

“Peki ben ne rengim? Herkesi ayrı renkle göstereceğim bir tabloda, hangi renge boyardım kendimi?”

Arın Murat için, bu sorunun cevabı, asil bir gri tondu. Ve Ülkü’nün bu griden hiç hoşlanmadığını, elinden gelse onu mora, turuncuya, hiç değilse mehtaplı gecelerin parlak lacivertine boyayacağını biliyordu.

Ülkü’nün çalıştığı gazetenin numarasını arayan sekreter hanıma,

— Bayan Öztürk’ü bulursanız, lütfen içeri odaya, bana bağlayın. Kendileri yoksa not bırakın, öğleden sonraki basın toplantısından önce beni aramalarını sağlayın, dedi.

Bugün bir tuhaflığı vardı. Kendini tanımakta güçlük çekiyordu. Ülkü’yü hayatından çıkarmış olsa da “–Gerçekten hayatıma sokmuş muydum ki onu?”– yüreğinden ve bedeninden bütünüyle söküp atmadığını biliyordu. Kimse fark etmese de, kendine yakıştırdığı gri rengin soluk ve sıkıcı bir ton değil, parlak ve derin bir gri olmasını sağlayan görünmez ışıktı Ülkü. Hayatının, hep yukarıya doğru tırmanan pürüzsüz, dümdüz çizgisinin ele vermediği bunalımlarında, kendi kendinden ölesiye sıkıldığı zamanlarda, “Ben böyle güzel bir şey yaşamıştım,” diyebileceği bir duygu; sadece kendine sakladığı, kendini sevmesini sağlayan bir sırdı. Bir suç ortaklığıydı belki de. Ama, aradan geçen yirmi beş yıl boyunca, bu duyguyu birlikte yaşanan somut bir gerçekliğe dönüştürmeyi hiç düşünmemişti. Bulundukları yerler, karşılıklı konumları, yirmi beş yılın insanları savurduğu iklimler düşünülürse, Arın Murat’ın aklının ucundan bile geçirmeyeceği bir şeydi bu. Ama şimdi, yirmi beş yıl önce ayrıldığı kadını yeniden görmek, kendisini de ürküten bir saplantıya dönüşmüştü. Sanki Ülkü’yü yeniden bulursa bir eşiği atlayacak, arkasında ne olduğunu bilmediği bir duvarın öte yanına geçecek, kurtulacaktı.

Yorgundu. Kafasının içinde, ne olduğunu tam çözemediği, bir düzene koyup anlaşılır biçimde ifade edemediği, huzursuzluk, hatta suçluluk duygusu veren bir sorular yumağı vardı. Ve sanki Ülkü bu yumağı, bir zamanlar ona kalın yün kazaklar örerken dolaşan yün yumaklarını bir ucundan tutup nasıl sabırla çözüyorsa öyle çözecekmiş gibi geliyordu.

Elçilik’te kendine ayrılan süit, gündelik işlerde kullanılan odalardan farklı bir bölümde, Paris’in göbeğindeki bu eski ve görkemli binanın fazla kullanılmayan bir kanadındaydı. Klasik stilde ama özensiz döşenmişti. Binanın bu kanadına, istenirse ana kapıya uğramadan, yandaki küçük kapıdan girilebileceğini, o kapıda da yeterli güvenlik bulunduğunu söylemişlerdi. Rahat edebilmesi, çalışmalarını huzur içinde sürdürebilmesi için kendisine bu bölümün tahsis edildiğinin altı çizilmişti.

Mesleki alışkanlıklarıyla eşyaları, duvarları, duvarlara asılı tabloların arkasını kontrol etmeyi düşündü. İki büyük pencerenin arasına yerleştirilmiş kitaplığın raflarının birinden gelişigüzel birkaç kitap alıp arkada ne olduğuna baktı. Ne olabilirdi ki! Tabii masif ahşap, arkasında da duvar vardı!.. Kendi kendine güldü. Dinleme aygıtının ya da gizli kameranın böyle amatörce aranmayacağını biliyordu. Ne aradığından da fazla emin değildi zaten.

İçinde giderek büyüyen huzursuzluğa bir anlam veremeden, XV. Louis çalışma masasının başına oturup konferans notlarını çıkardı: “Türkiye’de Demokrasi Sorunlarında Çözüme Doğru.”

“Böyle bir çözümün varlığına inandığım dönemlerde güzel anlatıyordum, başkalarını da inandırabiliyordum. Oysa şimdi birtakım boş kalıpların ötesinde söyleyecek sözüm yok.”

Neden bu türden görevleri hâlâ ona vermeyi sürdürdüklerini; neden hâlâ o unvanla, o işte, o konumda tuttuklarını düşündü. Devlet içindeki dengeleri gözetmek için mi, devletin şahinleriyle güvercinlerinin kapışmasında koz olarak kullanmak için mi, çok şey bildiği için mi?

Arın Murat, çok şey bilmenin mutlak sadakat ve inanç gerektirdiğini, yoksa tehlikeli olduğunu öğrenmişti.

Soruları çeşitlendirdikçe, huzursuzluğunun nedeni gibi Ülkü’yü mutlaka görmek, onunla konuşmak isteğinin nedeni de, bilinçaltının sisleri arasından yavaş yavaş çıkıp belirginleşiyordu. Yirmi beş yıldır, önüne çıkan bütün engelleri –Ülkü de bu engellerden biriydi– adım adım aşarak; yük olabilecek her şeyi –Ülkü de böyle bir yüktü– hiç düşünmeden ardında bırakarak emin adımlarla tırmandığı, sağlamlığından hiç kuşku duymadığı merdivene, bir süredir güveni kalmamıştı.

Birdenbire değil, yavaş yavaş, damla damla birikmişti kuşku. Kişilerin zaaflarından kaynaklanan ufak tefek kusurlar dışında yönetim çarkının işleyişine, iktidar mekanizmasına, devlet aygıtına mutlak güven duyduğu, daha doğrusu bu gibi konuları hiç sorgulamadığı dönemler uzakta kalmıştı. Kendini, Hariciye merdivenlerinden tırmanarak daha önemli görevlere, iktidarın tepelerine hazırladığı günlerde ne kadar saf olduğunu, şu son zamanlarda sık sık düşünüyordu.

Çocukluk arkadaşı –belki de tek arkadaşı– Cem,

— Senin de 68 kuşağından olduğunu düşündükçe anlamakta büsbütün güçlük çekiyorum, demişti bir gün. O günlerde bizim çevrelerde genç olup da sola bulaşmayan senden başka kimse kalmamıştı neredeyse. Yoksul Anadolu çocukları Ülkü Ocakları’na, faşist harekete katılırlardı. Orta sınıf gençler, az da olsa işçi kökenliler sosyalist partilere, sendikalara, sonraları da silahlı külahlı işlere, gerilla eylemlerine falan karışırlarken, bizim gibi zengin aile çocukları da en azından Maoculara, Aydınlık çevresine falan yanaşırlardı. İyi aile çocuğu olmaktan duyduğumuz kompleksle en ilkel köylü sosyalizmine kapılananlarımız da az değildi. Az Pol-Pot çıkmamıştır bizim kuşaktan! Hatırlarsın, bir ara ben bile kıyısından köşesinden de olsa girmiştim bu işlere. Sense hiç oralı olmamıştın. Bırak Türkiye’yi, 68 Fransası bile değiştirememişti seni. Olup bitenleri bir hakem gibi dışardan izliyordun ve bizleri yargılıyordun. Bu yüzden aramıza soğukluk bile girmişti, hatırla. Ama yiğidin hakkını yiğide... Sen haklı çıktın galiba.

“Haklı mı çıktım? Ne savunmuştum, ne önermiştim, ne için savaşmıştım da haklı çıktım! Savaş meydanından cesetlerin üstüne basarak kaçmak, sellerin önünden yıkıntıların üstünde yükselerek kurtulmak mı haklı çıkmak? İktidardaysan ve güçlüysen haklı çıkarsın; kendini de haklı sanırsın. Haklılığından kuşkuya kapılırsan gücünü ve iktidarı kaybedersin. Bu kadar basit işte.”

İktidar oyununda, haklı-haksız, doğru-yanlış, iyi-kötü, ahlaklı-ahlaksız ikilemlerine yer olmadığını, iktidarın kendine özgü etiğinin, tanımını iktidara sahip olmakta bulduğunu, amacın araçları haklı kıldığını öğrenmiş ve ilke olarak benimsemişti. “İnsanın içinin kolay kolay kaldırmadığı, midesini bulandıran, kafasını karıştıran işler olur bazen. Amaca varmak için gerekliyse içine sindirirsin. Kaba bir Makyavelizmden ibaret değildir bu. Bazen yaptıkların kendi ahlaki değerlerinle bile, göz yumamayacağın, içine sindiremeyeceğin kadar çelişir. O zaman amacın yüceliğini, kutsallığını, en azından gerekliliğini düşünürsün ve bağrına taş basıp yoluna devam edersin.”

Arın Murat, böyle karar anlarını; önce kendisiyle mücadele ettiği, sonra içine sindirip katıldığı, imzaladığı, uyguladığı kararları hatırlıyordu. Atılan adım amaca yaklaştırdıysa, başarılı olduysa pişmanlık duymamıştı. Aksine, kendine güveni artmış, bireysel ahlak sınırlarını aşabildiği, ayrıntıları bütüne feda etmekte ikircimli davranmadığı için kendisiyle gurur duymuştu. Taa ki...

“Hikmet-i devlet” lafını gençliğinde dayısından işitmişti ilk kez. Sonraki yıllarda, Paris’te doktora çalışması yaparken, hararetli tartışmaların yaşandığı bir seminerde, “raison d’état”nın –deyimin Fransızcası buydu– siyaset etiği açısından geçerliliğini ele almışlardı. O tartışmada, yönetebilmek için gündelik yaşamdaki etik kavramından farklı bir etiğe ihtiyaç olduğunu savunurken Fransızcadaki raison sözcüğünün “akıl”, “gerekçe”, “hak” gibi çok anlamlılığından yararlanan ünlü bir sözü, “Le coeur a des raisons que la raison ne connait pas,” (Kalbin, aklın tanımadığı gerekçeleri vardır) sözünü anımsatarak, “L’état a des raisons que le coeur ne connait pas,” (Devletin kalbin tanımadığı gerekçeleri vardır) demişti. 68 sonrası Parisi’nin devrimci üniversite ortamında öğrencilerden homurtular yükselirken, profesörün, “Zeki bir kelime oyunu. Ne yazık ki doğru, ama tehlikeli bir görüş,” dediğini hatırlıyordu.

Annesinin seçkinciliğinin ve aristokrat özlemlerinin, duvarlara asılı yağlıboya tablolardan etrafı çatık kaşlarla seyreden Müşir Ahmed Sabit Paşa’nın Yeniköy’deki yalıya gizlenmiş ruhunun, daha Cumhuriyet öncesinden başlayarak devlet kucağında gelişip serpilmiş “millî burjuva”nın tüm siyasal içgüdülerini taşıyan baba soyunun, çok sevdiği liberal demokrat ve ehlikeyif amcasının meydana getirdikleri karışımın doğal bir sonucuydu o.

Sonraki yıllarda, kendine biçilmiş kariyerin –bu, annesinin kullanmayı pek sevdiği bir sözcüktü– basamaklarını tek tek tırmanırken, sezgisel olarak, devletin çıkarlarını korumanın, onlarla kendi çıkarlarını özdeşleştirmenin zirveye doğru tırmanışı kolaylaştırdığını fark etmişti. “Devlet düşmanları” edebiyatını her zaman ilkel bulup bu türden slogancı ve kof kavramlara itibar etmediyse de, tarafını en baştan seçmiş, kirlenmeden devlete hizmet edilebileceğine ve böylece devletin de –eğer gerek varsa– arındırılabileceğine inanmıştı. Taa ki...

Birkaç yıl önce, iş için Ankara’dan İstanbul’a geldiği bir günün akşamında, Cem’in Kandilli sırtlarındaki villasının terasında oturmuş Boğaz’a karşı içkilerini yudumlarlarken, söz yine siyasete gelmişti.

— İster siyasal, ister parasal olsun, iktidar kirletir aziz dostum, demişti Cem. Toyluk dönemlerimdeki solculuğumdan kalan tek doğru bu. Hangimiz “kirlenmedim” derse yalan söyler. Mesela beni al ele: Evet, ailemin hali vakti yerindeydi, tanınmış, saygın bir aileydi, ama bugün benim içinde yüzdüğüm servete sahip değillerdi. Nasıl yaptım ben bu serveti? Dişimden tırnağımdan artırarak mı? Hadi canım, sen de!.. Yanlış anlama; hayalî ihracata, uyuşturucu işine, mafya ilişkilerine falan girmedim. Bunu yapanlar çok, ama bana göre değil. Yine de ihaleleri, kredileri falan biraz karıştırırsan, demin söylediklerime hak verirsin. Sana gelince; devlette bulunduğun noktaya kadar gelebilmek suç ortaklığı gerektirir. Sakın yanlış anlayıp alınmaya kalkma. 12 Eylül dönemini, 1980’lerden sonra olup bitenleri, son iki yıldır yaşadıklarımızı, Doğu meselesini, Ermeni meselesini, ölenleri, kalanları, ortadan kaldırılanları falan bir düşünürsen, ne demek istediğimi anlarsın.

Cem’in ne demek istediğini tabii anlamış, tartışmaya girmemiş, susmuştu. Sonraki günlerde o konuşmayı hatırlayıp hiç düşünmek istemediği bazı olaylarla ilgili ayrıntıları gözden geçirirken, tuhaf bir huzursuzluk duygusuna kapılmıştı. Meslek hayatında ilk kez, hangi kararların altında imzası bulunduğunu hatırlamaya çalışmış, sonra kendi kendine gülmüştü. Cem’in sözünü ettiği konuların belgesi, yazısı, imzası olmazdı. Onlar kişilerin ve toplumların belleğine ve yüreğine kazınır, istense de yok edilemezdi. Neyse ki yüreklerdeki ve belleklerdeki kayıtlar tehlikeli değildi.

İlk kez ne zaman sezmişti derinlerde bir yerde kıpırdanan o şekilsiz, suretsiz, tanımsız yaratığın varlığını? Bir süredir dönüp dönüp bunu düşünüyordu. 1977 yılında, 1 Mayıs’ta Taksim Meydanı’nda mı, yoksa daha sonra hiç beklenmedik kişiler, ünlü gazeteciler, aydınlar, bilimadamları, yargıçlar birbiri ardına kurşunlandığında ve katilleri yakalamak o kadar kolayken bir türlü yakalanamadığında, yakalananlar sıkıyönetim bölgelerinden bile ellerini kollarını sallayarak kaçtıklarında mı? Görünürde sağcılarla solcular, devrimcilerle Ülkücüler çatışıyor, birbirlerini öldürüyorlardı. Zamanın başbakanı “Bana sağcılar cinayet işliyorlar dedirtemezsiniz!” diyor, “devlete yardımcı güçler”den söz ediyordu. Sokak ortasında işlenen cinayetler evlere, dükkânlara, okullara, gecekondu semtlerinin kahvelerine taşınıp kanlı katliama dönüştüğünde, sağ veya sol, cinayet hangi örgütün üstünde kalırsa kalsın yöntemlerin aynı olduğunu fark etmişti. Belki de ilk o zaman belirmişti sorular. O sıralarda henüz Dışişleri’ndeydi. Yurtdışına çıktığında rahat bir nefes almış, bir süre sorularını da kuşkularını da unutmuştu. Onlarla ilk dirsek teması, ilk dolaylı karşılaşma yurtdışındayken gerçekleşmişti. MİT’çi dayısı kanalıyla geliyorlardı. İstekleri ise çok basitti: varlıklarını bilmesi, tanıması... Kimlikleri hiç önemli değildi; her an değiştirilebilirler, ortadan yok olabilirlerdi. Üstlerinin de –dolaylı ve kendilerini asla bağlamayan yollardan– destekledikleri bu gevşek ilişkilerin anlamını o zamanlar kavrayamadığını söylemek yalan olacaktı. Çarkın içinden biri, ilişkiler ağının nerelerden dolaşıp nerelere vardığını tahmin edebilirdi. Kendisinden önemli görevler bekleniyor, ilk yoklamalar yapılıyordu. O zamanlar bunu, hak ettiği güvenin bir işareti saymış, devletin derinliklerinde kıpırdanan ahtapotun doğasıyla fazla ilgilenmemişti.

“Namussuzluğa, riyakârlığa gerek yok,” diye düşündü. “Taa o zamandan beri seziyordum; sezmek de ne söz, biliyordum. Devletin kendini koruma refleksini zayıflatmak değil, güçlendirmekti benim işim.”

1982’de merkeze çağrılıp özel bir göreve atandığında, benzerlerinin pek çoğu gibi askerî rejimlerden nefret etse de, rejimin sivilleşmesi ve demokrasiye dönüş için kolları sıvamıştı. “Hiç değilse kendine karşı açık sözlü ol Arın Murat, gerçekten de bu muydu istediğin, yoksa iktidar çarkını döndüren tarafta, merdivenin üst basamaklarında olmak mı?” Temiz bir topluma ulaşmak için yolların temizlenmesi gerektiğine, yolları temizlemek içinse bazı kirli işlerin zorunlu olduğuna, amacın araçları haklı kıldığına bir kez daha inandırmıştı kendini. Özellikle diplomatlara yönelen Ermeni terörünün –az meslektaşı yaşamını yitirmemişti onların kurşunlarıyla– Türkiye’deki sol terör örgütlerinin, PKK’nın lojistik desteklerinin kökü başka nasıl kurutulabilirdi?

Sekreterin telefonu bağlaması neden bu kadar uzadı?

Aramam yanlıştı, diye düşündü; gizli ve kötü bir şey yapmaya hazırlanan küçük bir çocuk gibi huzursuzlandı. Belki de Ülkü yerinde yoktur. Bir an umuda kapıldı; düzenin bozulmayacağı, suların alışılmış, bildik yataklarında sakin akacağı umuduna. Sonra bu kararsız, kuşkulu ruh halinden utandı. O günkü toplantı için, saygın bir Fransız gazetesinin haber seksiyonunda çalışan bir Türk’ le konuşmak istemesinden daha doğal ne olabilirdi!.

“İşkilli büzük dingilder!” derdi küfürbaz amcası. Yine ilk kez amcasından duyduğu “kuyruğu boklu kedi” sözü geldi aklına. Kuyruğu boklu kedi deyimi Ülkü’yü çağrıştırdığı için utandı. Yine de, 12 Mart’ta işkence görmüş, tutuklanmış, 12 Eylül’de ise fotoğraflı afişlerle aranmış bir kadın o. Çok iyi bildiği devlet arşivlerinde “komünist militan”, “Kâzım Amasyalı kod adlı Ömer Ulaş’ın nikâhlı karısı” gibi notlarla; cepheden, profilden kendine hiç benzemeyen suçlu fotoğraflarıyla yer alan bir kadın. 80 sonrasında yurtdışına kaçmış, Avrupa’da, Doğu Almanya’da, Sovyetler’de dolaşmış, Avrupa’da 12 Eylül rejimi aleyhine yürütülen sol propagandada aktif olarak çalışmış; Türkiye’ye 1991’deki Özal affından veya düzenlemesinden bir yıl sonra ve... ve bir hücre evinde polisle çatışmada öldürülen oğlunun cesedini teslim almak için gelmiş bir kadın.

“Ülkü’nün, tozlu arşiv raflarında yer alan kabarık dosyasının özeti bu... Oysa o, gençlik yıllarımın tutkusu, sevgilim, kadınım... MİT arşivlerindeki notlardan, fotoğraflardan, bilgilerden Ülkü’ye nasıl varılabilir? Ne ilgisi var onun orada yazılanlarla? Dosyadaki bilgiler ve belgeler arasında, gözaltındayken kendi el yazısıyla yazdığı o içten ve güzel özgeçmişten, bir de cinayetin 1992 sonbaharında işlendiğinden başka gerçek olan, doğru olan ne var ki?”

Cinayet 1992 sonbaharında işlenmişti.

Bir hücre evi baskınıydı. Sol örgütlerin, bir kısım basının, devlet düşmanlarının, insan hakları derneklerinin, demokratik çevrelerin “yargısız infaz” adını verdikleri olaylardan biri.

Seçimlerden sonra oluşan koalisyon hükümeti, 12 Eylül rejiminden bütünüyle çıkılabileceği, demokratik bir düzene geçilebileceği umudu doğurmuştu. 12 Eylül’ de, cuntacı generallerin Zincirbozan’a postaladıkları kırk yılın Demireli bile –yaşadıkları üstüne düşünmüş olmalı ki– saydamlıktan, demokrasiden, insan haklarından söz eder olmuştu. Demirperde yıkılmış, kapitalist Batı’nın el üstünde tuttuğu Gorbaçov’un, tüm dünyada estirdiği Glasnost ve Perestroyka rüzgârları Türkiye’ye kadar varmış; Doğu’da PKK ile taktik ve geçici de olsa, bir ateşkes dönemine girilmişti. Bir sürü dış pürüz çözülme yolundaydı. Demokrasi ve istikrarı sağlama sürecinin başarıya ulaşabilmesi için büyük kentlerin, özellikle İstanbul’un, Doğu’dan, Güneydoğu’dan, Orta Anadolu’dan dalga dalga gelen göçlerle oluşmuş varoşlarında filizlenip boy atan sol terörist örgütlenmelerin kökünün kazınması; ciddiye alınabilecek birkaç silahlı örgütün Doğu’daki ayrılıkçı hareketle bağlantıya girmesinin engellenmesi gerekiyordu. Devletin ve ülkenin uzun vadeli çıkarları için, işi fazla inceltmeden, bu örgütlenmelerin lider kadrolarının yok edilmesi zorunluydu.

“Bu bir karardır. Tıpkı bir savaş ilanı gibi. Ne yapılması gerektiğini birileri planlar ve önerir; birileri uygulama kararını verir ve onaylar, birileri de uygular.”

Arın Murat, planlayan ve önerenlerin safında olmuştu çoğunlukla. Bu safta oldun mu, yüreğin kararsa da ellerin temiz kalır. “Lider kadroları etkisizleştirilmeli,” diye önerirsin. Hatta, “Ne pahasına olursa olsun etkisizleştirilmeli,” diye pekiştirirsin öneriyi. Üç kuruşa satın alınan adi katillerden, ilkel cellatlardan, vahşi işkencecilerden iğrenirsin. Planlayanlar, önerenler, karar verenler olmasa uygulayıcılara iş düşmeyeceğini hatırladığında, “Ben puştun tekiyim,” demezsin; hikmet-i devlet uğruna bir fedakârlık daha yaptığını düşünürsün. Yüzlerce insanın ölümünü engelleyebilmek için birkaç can... Şerefli ve cesur bir karar. Ellerin kirlenmemiştir; öyle sanırsın.

“Ellerim temiz mi gerçekten?”

Planın özü basitti: Batı’da, başta İstanbul olmak üzere büyük kentlerde silahlı sol radikal grupların, terör örgütlerinin lider kadrolarının etkisizleştirilmesi; Güneydoğu’da, askerî cephesi orduya ve ordunun denetimindeki paramiliter güçlere havale ve ihale edilmiş Kürt hareketinin lojistik desteklerinin kurutulması, hareketin etkisizleştirilmesi...

“İmha terimini hiç kullanmadım ben, çünkü her işte zarafete önem verirdim. Etkisizleştirilmesi, denetim altına alınması, bağlarının kesilmesi gibi anlatımları yeğledim. Çünkü ben, ben... –kendini acıtmaya, kendine karşı alabildiğine gaddar olmaya, kendini acıtarak arınmaya ihtiyacı vardı– çünkü ben sinsi ve ödlek bir hanım evladıyım.”

İstanbul’daki hücre evi operasyonlarının tam başarı kazandığı ve örgütün çökertildiği haberini getirdiklerinde, yurtiçinden ve yurtdışından gelecek tepkileri nasıl karşılayacaklarını düşünüyordu. Yine “yargısız infaz” çığlıkları saracaktı dört bir yanı. Özellikle Avrupa kamuoyunu yatıştırma işi yine kendisine düşecekti.

“Çok gizli” koduyla gelmiş operasyon raporunu okurken, ölenlerden birinin adı dikkatini çekti: Umut Murat Ulaş... Hiç yabancı olmayan bir ad. Belleğini zorlamaya çalıştı. Birden yerinden fırladı. “Belki de yanılıyorum! İnşallah yanılıyorumdur.” Ellerinin titremesine hâkim olmaya çalışarak gizli arşiv bölümünün numarasını çevirdi. Ülkü Öztürk Ulaş’ın dosyasını ve bu adla bağlantılı diğer dosyaları çok acele istedi.

Ülkü’nün dosyasına daha önce de baktığını hatırladı. 12 Eylül darbesinin hemen ardından, Ankara sokaklarına yapıştırılmış “Arananlar” afişlerinde kendisine hiç benzemeyen kötü bir fotoğrafını görmüş, duraksamıştı. Fotoğrafın altında Ülkü Öztürk Ulaş yazılıydı. İçinden geçen ilk şey çocukça bir duygu olmuştu: afişi duvardan söküp atmak, yırtmak, başkalarının görmesini engellemek... O yıllarda henüz Dışişleri’nde görevliydi, MİT’in arşivindeki bir dosyaya ulaşması normal koşullarda olanaklı değildi, özel olarak istemesi de yakışık almazdı. Ancak bir süre sonra, yurtdışına çıkıp çeşitli ülkelere sığınan solcuların izlenmesi gündeme geldiğinde, dosyaları önünde bulmuştu. Ülkü’nün, halen Leipzig’deki merkezde görevli Ömer Ulaş ile evli olduğunu, Umut Murat Ulaş adlı bir oğulları bulunduğunu dosyadan öğrenmişti. Sokaktaki afişi nasıl yırtmak istediyse, Ülkü’nün dosyasını da yok etmek geçmişti içinden.

“Oysa, 12 Mart’ta tutuklandığında, ona yardım etmek için parmağımı bile kıpırdatmamıştım.”

İçinde kötü bir suçluluk ve pişmanlık duygusuyla hatırladı.

1971 baharında sıcaklar erken bastırmış, yalıya erken taşınmışlardı. Annesinin, Sorbonne’da doktorasını tamamlayıp Türkiye’ye dönen ve “Hariciye’ye intisaba” hazırlanan oğlunu önemli kişilere tanıştırmak için düzenlediği yemeklerden, çaylardan, bir sürü protokolden bunaldıkça, kafa dinlemek için Teşvikiye’ye kaçıyor, orada kalmayı yeğliyordu. İçinde tuhaf bir boşluk vardı. Böyle olacağını hiç sanmamıştı ama Ülkü’yü özlüyordu. Sadece diri bedenini, pervasız cinselliğini, tutkulu sevişmelerini değil; sıcaklığını, doğallığını, yakınlığını...

27 Nisan sabahıydı. Uyanıp da, Ada’daki köşkün emektar bekçisinden Küçükhanım’ın 9.30 vapuruyla gittiğini; acele işi çıktığını, Arın Bey’i sonra arayacağını söylediğini öğrendiği zaman şaşırmamıştı. O gecenin son geceleri olduğunu, zaten uzatmaları oynadıklarını ikisi de biliyordu. Şaşırdığı şey, ilk andaki ferahlama ve özgürleşme duygusunun, günler geçtikçe yerini bir çeşit pişmanlığa, adını koyamadığı bir boşluğa ve özleme bırakmasıydı. Emektar Salih Efendi, Küçükhanım’ın gittiğini haber verirken, “Örfi idare ilan edilmiş Küçükbey,” demişti. Allah sonumuzu hayır etsin. 60’ta, ihtilalde de örfi idare ilan etmişlerdi de rahmetli amcanız aylarca Yassıada’da kalmıştı.”

12 Mart Muhtırası ile başlayan ve babasının deyimiyle gitgide “hakileşen, postallaşan” hava, sıkıyönetim ilanından sonra büsbütün ağırlaşmaya başlamıştı. Hele Mayıs ortalarında İsrail Başkonsolosu Elrom’un kaçırılıp öldürülmesinden sonra gelişen olaylar, geniş çaplı tutuklamalar, radyolardan, televizyondan okunan arananlar listeleri, ihbara davet çağrıları, insan avı, birbiri arkasına devreye giren askerî mahkemeler, sokaklarda devriye gezen süngülü silahlı askerler, gece sokağa çıkma yasağı, olaylarla en küçük ilgisi olmayanlar için bile ortamı nefes alınmaz hale getiriyordu. Tam da atamasının yapılacağı bir dönemde, ülkede yaşanan siyasal kargaşa bir şanssızlıktı, ama Murat ailesinin, 12 Mart Hükümeti’nden Genelkurmay’a uzanan ilişkiler ağının aşamayacağı kadar büyük bir şanssızlık değildi kuşkusuz. Arın’ın yüreğinin gizli bir köşesindeki tek kara nokta, derinleştirilmiş bir güvenlik soruşturması sırasında Ülkü ile olan ilişkisinin ortaya çıkması olasılığıydı. Ülkü eli silahlı azılı militan değildi tabii, ama üniversitedeyken sol eğilimli öğrencilere yakın durduğu, sol görüşlere sempatiyle baktığı, bunu da pervasızca açıkladığı bir gerçekti.

MİT’le ilişkili olduğu, hatta teşkilatın önemli bir yerinde bulunduğu aile içinde herkesin bildiği bir sır olan dayısı, daha 12 Mart öncesinde küçük kardeşi için uyarıda bulunurken,

— Erim’e dikkat edin, senin arkadaşın Cem’le pek sık görüşüyor. Cem’in Maocularla ilişkisi olduğu biliniyor. Başına dert açılır, demişti.

— Cem benim ilkokuldan beri arkadaşım, dedi Arın. Erim Cem’i doğduğundan beri tanır. Görüşmelerinden daha doğal ne olabilir? Ben de görüşüyorum Cem’le.

— Aynı şey değil. Erim’le Cem arasında arkadaş olamayacakları kadar yaş farkı var. Hem bana sorarsan, şu günlerde sen de Cem’le fazla görüşmesen iyi olur.

— Peki benim dosyam nasıl dayı?

Arın bu soruyu gülerek, sanki espri olsun diye sormuştu.

— Temiz, dedi adam soğuk ve ciddi bir sesle. En azından şimdilik. Sen işi şakaya alıyorsun, ama herkesin her şeyi nefes alışına kadar biliniyor. Teşkilat giderek mükemmelleşiyor.

Sonra; fakir fukara çocukları, işçiler, çapulcular neyse de iyi ailelerin, zenginlerin çocuklarının nasıl olup da komünizme meylettiklerini bir türlü anlayamadığını anlatmıştı uzun uzun. Dayıya göre, Cem’in, Erim’in, onlar gibilerin solculukları, ailelerine tepkiden doğan bir gençlik hevesiydi, ama bütün hayatlarını mahvedebilecek, geleceklerini karartabilecek bir heves...

Haziran ortalarıydı. Sıcaktı. Atama işlerini izlemek için gittiği Ankara’dan yeni dönmüş, doğru Teşvikiye’deki eve gelmişti. Erim evdeydi. Her yıl koştura koştura gittiği, kolejli kızlarla gece yarılarına kadar eğlendiği, liseyi bitirme hediyesi olarak aldırdığı beyaz sürat motoruyla denizin tadını çıkardığı yalıya bu yaz arada bir, o da annesinin ısrarıyla uğrar olmuştu. Üniversiteye hazırlık sınavlarını bahane edip daha çok Teşvikiye’de kalıyordu. Dayısı haklıydı belki de, çocuğa göz kulak olmalıydı biraz. Dayısının, Cem hakkında söylediklerinin doğru olup olmadığını düşündü: Cem Maocu olmuş haa!.. Son yıllarda birbirlerinden epeyce uzaklaşmışlardı. Arın zaten Fransa’daydı. Cem de Amerika’ya gitmiş, ama çabuk dönmüştü. Birkaç yıldır görüşmüyorlardı. Cem öteden beri siyasete meraklıydı. Babası bir ara CHP’den milletvekili de seçilmişti galiba. Ama bu işlere karışacağını hiç tahmin etmiyordu. En iyisi Cem’i aramak, onunla açık açık konuşmak, diye geçirdi içinden.

Yol yorgunuydu, sabah çok erken kalktığı için uykusuzdu. Bütün vücudunu tatlı bir miskinlik sarmıştı. Telefon çaldığında yerinden kıpırdamadı. Erim açar nasıl olsa.

— Bir hanım seni istiyor ağabey, diye seslendi Erim.

Telefondaki ürkek sesi tanımakta güçlük çekti.

— Ben Ülkü’nün annesiyim Arın Bey. Sizi rahatsız ettiğim için özür dilerim.

“Buyrun efendim,” derken, ne kadar heyecanlandığını fark edip şaştı.

— Ülkü’yü tutuklamışlar. Haberiniz var mı bilmiyorum. Önce uzun zaman haber alamadık. Sonra, arkadaşlarının tuttuğu avukattan, Ankara’da askerî hapishanede olduğunu öğrendik. Arkadaşınızdı Arın Bey, lütfen, lütfen...

Sesinin titremesinden, sözcüklerin arasına giren küçük, neredeyse sessiz hıçkırıklardan kadının ağladığını anladı.

— Üzülmeyin, dedi. Ne zaman, hangi gerekçeyle tutukladıklarını, tam nerede olduğunu biliyor musunuz?

— Avukatın haber verdiğine göre, 1 Haziran’da evden almışlar. Sonra bir süre nerede olduğunu kimse bilmiyor. İşkence... İşkence yapmışlar galiba. Yıldırım Bölge diye bir yer varmış, oradaymış şimdi. Sizi rahatsız etmek istemezdim. Ama sizin imkânlarınız vardır. Lütfen, rica edicem, annenizin tanıdıkları... Lütfen Arın Bey...

Ne söyleyeceğini, hatta ne düşüneceğini bilemeden, öylece sessiz kaldı bir süre.

— Annenizden, babanızdan rica edin Arın Bey. Kardeşinize ders vermişti Ülkü. Eğer hatırlı birileri devreye girerse tahliye edilebilirmiş. Benim Ankara’da nüfuzlu tanıdığım yok, kimsemiz de yok zaten, biliyorsunuz. Ah bu kızın bana ettikleri!

Kadının yalvaran ses tonu kadar, “Ah bu kızın bana ettikleri,” demesi de sinirine dokunuyor, telefonu yüzüne kapatmamak için kendini güç tutuyordu.

— Anladım efendim. Üzülmeyin, elimden geleni yapacağım. Bana avukatın telefon numarasını verin de, önce bilgi edineyim.

Kadının, yine sinirine dokunan aşırı teşekkürleri, hıçkırıkları ve “onu bu hallere düşürmüş, hep burnunun doğrusuna giden başına buyruk” kızından şikâyetleri arasında avukatın telefon numaralarını not etti ve telefonu kapattı.

Erim’in, hiç âdeti olmadığı halde yanında durmuş telefon konuşmasını dinlemekte olduğunu görünce şaşırdı.

— Ülkü’nün annesiydi, diye açıklama yaptı. Hani sana ders verirdi bir zamanlar.

Genç çocuk bıyık altından güldü.

— Ülkü Abla’yı tabii ki unutmadım. Bana ders verirdi, senin de sevgilindi ağabey.

Sesinde alay ve sitem varmış gibi geldi Arın’a.

— Ülkü tutuklanmış, dedi.

— Tutuklanmış mı? Nesi vardı ki kızın! Olsa olsa biraz sol düşünceliydi o kadar. Devrimci fraksiyonlardan birinden olsaydı, adını duyardık.

Birden kıpkırmızı olup sustu. Açık verdiğini fark edip paniklemişti.

— Yani gazetelerde, arananlar listelerinde falan adı çıkardı, demek istedim.

— Cem’in de sola bulaştığı, Maocu olduğu doğru mu, diye yekten sordu.

“Tam sırası, hazır oğlan paniklemişken yüklenmeli.” Bir yandan da, kafasında Ülkü konusunu ertelemeye, zaman kazanmaya çalışıyordu.

— Nereden duydun, dedi Erim. Cem Ağabey senin arkadaşın, birşeyler öğrenmek istiyorsan ona sor.

Hafiyeliğe gerek yok, diye düşündü. Açık açık konuşayım en iyisi.

Yüreğine bir taş oturmuş gibiydi. Göğsü sıkılıyordu sanki. Ülkü’yü götürmüşler, işkence yapmışlar. Belki de avukatın yalanıdır. Bu solcular hep işkence gördüklerinden yakınırlar. Ülkü’nün, karanlık bir hücrede, yerde kanlar içinde, çırılçıplak yattığını görür gibi oldu. Hayır, tabii ki yalan, tabii ki sol çığırtkanlık.

— Annesinin dediğine göre Ülkü’ye işkence de yapmışlar. Avukat söylemiş. Bana kalırsa, ilgilenilsin diye mesele biraz abartılıyor.

— Hayır ağabey, abartılmıyor. Sen sanki bu ülkede yaşamıyor gibisin. Son yıllarda yurtdışındaydın, belki de bu yüzden. Ama inan bana, bütün bunlar oluyor. Biz Teşvikiye ile Yeniköy arasında olup bitenleri fark etmesek de, annemler bütün gün anarşistleri, serserileri, servet düşmanlarını hizaya sokan orduya övgüler düzseler de, bütün bunlar oluyor. Cem Ağabey’i sormuştun demin. Evet, devrimcilerin safında. Maocu mudur, Stalinci mi, Leninci midir bilmem, ama bu düzenin değişmesi gerektiğini düşündüğünü biliyorum. Ülkü abla için devreye girecek misin ağabey? Annem, babam, hele dayım istese hemen çıkarırlardı içerden. En azından daha iyi koşullarda kalmasını, işkence görmemesini falan sağlayabilirlerdi.

— Kararsızım. Bir işe yarayıp yaramayacağını bilmiyorum. Düşüneceğim. Annemin ilgilenmek isteyeceğinden de emin değilim zaten.

Verdiği kaçamak cevaptan huzursuzluk duydu. Kardeşinden utandı.

— Gel seninle açık konuşalım Erim, dedi. Nereden duyduğum önemli değil. Diyelim ki dayımdan duydum. Cem’le sık sık görüştüğünü biliyorlar ve başının belaya girmemesi için uyarıyorlar. Cem benim arkadaşım. Hakkında hiçbir kötü düşüncem yok. Ama bu işlere girmişse, yanlış yapmış. Her şey bir yana, Marksizm, komünizm işçi sınıfının ideolojisidir. Sadece bir ideoloji değil, bir yaşam biçimidir de. Cem’in devrimciliği, komünistliği, hele de Maoculuğu özentiden öteye gidemez. Düşünsene bir; devirmek istediği kendi düzeni, kendi sınıfı! Ha, bak, reformculuğa bir şey demiyorum. Bu düzenin düzeltilmeye, reformlara ihtiyacı var tabii. Reformlar ise ancak düzenin kendi içinden yapılabilir.

— Sen bu yüzden mi devlete sızmaya çalışıyorsun?

Çocuğun sesi küçümseyici ve alaycıydı.

— Dalga geçecek bir şey yok yavrum. Evet, belki biraz da bu yüzden. Leninist devrim teorisinin “Devlet çarkını parçalama” ilkesinin saçmalığını gördüğüm için biraz da. Aslında parçalanan, yıkılan bir şey yok. Sadece o çarkı çevirenler değişiyor, o kadar... Her neyse, seni uyarmak istemiştim. Daha çok gençsin. Kulaktan dolma bilgilerle, gençlik heyecanıyla, biraz da kendi ailene duyduğun tepkiyle yanlış bir yerlere gidersen yazık olur. Murat ailesinin gücüne, nüfuzuna da fazla güvenme. 27 Mayıs’ta amcamı toplayıp Yassıada’ya götürdükleri sırada, aile belki de tarihinin en güçlü dönemini yaşıyordu, ama para etmedi. Burası Türkiye. Devlete tosladığın zaman boynuzları kırılan hep sen olursun.

— Söylemek istediklerini anladım ağabey. Merak etme, yanlış bir şey yapmıyorum. Uyardığın için de teşekkürler. Demek ki beni bile izliyorlarmış. Vay anasını!

— Cem’e de haber ver. Sağlam yerden duyduğumu söyle, dikkat etsin.

— Keşke sen kendin söyleseydin. Ama anlıyorum, tam işe başlayacakken, şu sıralarda fişlenmek işine gelmez tabii. Bahse girerim ki Ülkü için de bir şey yapmayacaksın.

Birden öfkelendi. Bu velet bana ahlak dersi mi veriyor! O devrimci, ben ise vefasız, çıkarcı ödleğin biriyim buna göre.

— Kimin için ne yapacağım sadece beni ilgilendirir, dedi soğuk bir sesle.

İçinde, çocuğun haklı olduğunu, Cem’i görmeyeceğini, Ülkü içinse kimseden bir şey istemeyeceğini bilmenin sinsi utancı ve memnuniyetsizliği vardı.

Erim’in sokak kapısını usulca kapayıp evden çıktığını, merdivenlerden asansörü beklemeden hızla indiğini duydu. Cem’e haber vermeye gidiyor, diye düşündü. Birkaç dakika bekledi ve kardeşinin odasına yöneldi.

Odanın kapısı kilitliydi. Erim’in eskiden de odasının kapısını kilitleyip kilitlemediğini hatırlamaya çalıştı. Hatırlamıyordu, hiç ilgilenmemişti demek. Sultan Hanım’ın yedek anahtarları olduğunu anımsadı. Kadın da aileyle birlikte yalıya göçmüştü. Neyse ki anahtar kutusu odasındaydı.

Sultan’ın odası, iç içe geçen salonların ahşap maun kapılarla birbirine açıldığı; her yatak odasının ayrı banyosu bulunan; çocukken koridorlarında üç tekerlekli bisikletle dolaştıkları muhteşem dairenin arkasında, tuvaletin hemen yanında, küçük penceresi aydınlığa bakan loş bir odacıktı. Bunca yıldır, bu odaya hiç girmediğini, aynı evin içinde iki ayrı dünya olduğunu fark etti. Pencerenin altında, duvara dayanmış, üstü özenle örtülmüş bir divan, köşede tahta bir masa vardı. Masanın üstünde, herhalde annesinin verdiği, dantelleri yer yer delinmiş, akmış, Brüksel işi beyaz bir örtü seriliydi. Sultan Hanım’ın yıllar önce askerliğini yaparken zatürreeden ölen oğlunun Yeni Cami önünde bir arkadaşıyla çekilmiş askerlik hatırası fotoğrafı masanın kenarına iliştirilmişti.

Masanın üzerindeki ahşap kutudan anahtar tomarını alırken, yüreği biraz daha daraldı. Oda çok havasız, çok sıcak da ondan, diye düşündü.

Birkaç anahtar denedikten sonra Erim’in odasının kapısını açtı. İçerisi, her zaman olduğu gibi darmadağınıktı. Çalışma masasının üstündeki kâğıtlara göz attı: Ders notları, arkadaş fotoğrafları, birkaç polisiye roman, günlük gazeteler, dergiler... Eskiden boş duran, “Sana metreyle ciltli kitap alalım da okur yazar görün bari oğlum!” diye alay ettiği kitap rafında epeyce kitap birikmişti. Marx-Engels’in üç ciltlik Seçme Eserler’i, bir de kapağında sözde kurşun delikleri bulunan bir kitap, Şehir Gerillası, dikkatini çekti. Vay vay! Bizim ufaklığın okuduklarına bak hele. Kim derdi ki bu haylaz böyle işlere merak saracak!

Kitaplığın en üst rafında, sırtında sarı yaldızlı harflerle “Çocuk Mecmuası Külliyatı” ve “Doğan Kardeş Külliyatı” yazılı iki kalın cilt duruyordu. Sahaflardan mı bulmuş bunları? Ağır ciltleri indirirken, bunların aslında birer kutu olduğunu fark etti ve şaşırdı. Kutuların birinde bir Smith&Wesson tabanca, diğerinde ise, ikinci bir zarf içinde, THKP-C imzasını taşıyan yüzlerce bildiri vardı. İki kutuyu da telaşla kapatıp aldığı yere koyarken alelacele göz attığı bildirilerde, İsrail Başkonsolosu’nun kaçırılmasının rejimin gerçek yüzünü ortaya koymaya yaradığı, faşizme erken doğum yaptırdığı, çelişkileri sertleştirdiği, devrimci savaşıma ivme kazandırdığı, bu yüzden de eylemin tartışma kabul etmez biçimde doğru olduğu savunuluyordu.

“Bir tabanca! Hem de Smith&Wesson... Kıçı kırık sol örgütlerde bulunmaz böylesi. Bizim pederin paracıkları silaha yatmış demek ki!”

Odanın kapısını yeniden kilitlerken telaştan ve korkudan elleri titriyordu. Ne yapması, ne düşünmesi gerektiğini bilemiyordu. Bir an silahı ve bildirileri yok etmeyi, örneğin hemen götürüp yalıdan denize atmayı, yakmayı falan düşündü, sonra vazgeçti. Erim’i beklemeli, onunla sakin bir şekilde konuşup sonra karar vermeliydi. İşler buraya varmıştı demek. Cem bu işin neresindeydi? Dayısı, “Maocu” demişti, ama onların öyle ince ayrımlar yapmadıklarını, yapsalar da dışarıya renk vermediklerini biliyordu.

Küçük salondaki koltuklardan birine çöktü. Kendini kıstırılmış bir av hayvanı gibi hissediyordu. Erim, Cem, Ülkü, hepsi ona tuzak kurmuş, etrafını çevirmişlerdi sanki. “Senin dosyan temiz,” demişti dayısı. Bunca pisliğin ortasında mümkün mü bu! Annesiyle konuşmaya, onu Erim’i hemen yurtdışına göndermesi için ikna etmeye karar verdi. “Daha çok genç, üniversiteyi okumadan, bu yaşta giderse kendini dağıtır!” diye itiraz edecek olursa, gerçeği çıtlatacaktı ona.

Ne Ülkü ne de Cem ilgilendirir beni, diye düşündü. Ne yaptıklarını bilen yetişkin insanlar onlar, ama Erim’in bulaştığı işlerden kendimi sıyırmam güç olur. Hiç değilse bir leke, bir kuşku kalır üzerimde.

Ülkü için hiç kimseyle konuşmamaya karar verdi. “Ne işe yarayacak ki zaten. Suçu yoksa nasıl olsa çıkar; silaha, örgütlere, cinayetlere falan bulaşmışsa, o zaman yapılacak bir şey yok.”

İçine önleyemediği bir pişmanlık çöktü. “Ondan adım adım uzaklaşmasaydım, ilişkimizin geleceği olmadığı izlenimi yaratmasaydım, anneme manneme aldırmadan, çıkar hesapları yapmadan onunla evlenmeyi, karım olmasını göze alabilseydim her şey başka türlü olabilirdi...”

Bu tatsız düşünceleri kafasından kovmaya çalıştı. “Ülkü hep burnunun doğrusuna gider. Annemin hakkı var, evlenseydik de bir şey değişmeyecekti; ne kariyerime ne mevkiime aldıracaktı; beni de kendi dünyasına sürüklemeye çalışacaktı. Pişmanlığa, eksiklenmeye gerek yok. Kendi düşen ağlamaz.”

“O zamanlar daha hırslı, daha acımasız, hadi kendime itiraftan çekinmeyeyim, bencil ve sinsiymişim. Karakter bozukluğu mu? Yok canım! Belki kendimi yeterince güçlü hissetmiyordum, kendime güvenim yoktu henüz de ondan.”

“İstediğiniz bilgiler hazır efendim,” diyerek dosyaları önüne koyduklarında, önce Umut Murat Ulaş’ın dosyasını açtı. Siyah kapaklı ince bir dosya. Gencecik bir insanın, bir delikanlının tüm yaşamının –ve ölümünün– sığdırıldığı birkaç sayfa... Kâğıtları karıştırırken birden irkildi: Kâğıtlar ıslaktı, yapış yapıştı; sanki kan bulaşmıştı. Kahve fincanını devirdiğini fark etti. Başı döndü. Dökülmüş kahvenin kokusu kurumuş kan kokusu gibi geldi. Midesi bulandı. Kan görmeye çocukluğundan beri dayanamazdı. Kan –hayır, kahve lekesi– Umut Murat Ulaş’ın üzerine yayıldı. Birinci sayfada yer alan bilgileri güçlükle okumaya çalıştı: “Anne adı: Ülkü. Baba adı: Ömer. Doğum yeri ve tarihi: Ankara, Şubat 1972; kayıtlı olduğu adres: İstanbul, Levent...”

“Bu adresi biliyorum. O evi biliyorum.”

Kan lekesi giderek büyüyordu. “İTÜ Elektronik Bölümü öğrencisi. Faal militan. Karıştığı eylemler...”

Kâğıtları eliyle itti.

— Bana ilk İstanbul uçağında yer ayırtın lütfen. Şoföre de haber verin, hemen çıkıyorum. Getirdiğiniz dosyalar bilgisayar çıkışlarıydı umarım. Kahve döktüm. Gerekiyorsa yeni çıkış alın.

Sesi boğuk, çatal çatal; kafasının içi bomboştu. Odada yalnız kalınca, küçük evin hiç unutmadığı telefon numarasını çevirdi.

“Ne yapıyorsun?” diye sorduğunda, “Telefonun başında oturup seni bekliyorum,” derdi Ülkü.

Telefon sürekli meşgul işareti veriyordu. “Ne kadar budalayım! Bu numaranın önüne 2 eklemek gerek, altı haneli oldu İstanbul numaraları.”

Telefondaki ses Ülkü’nün sesine benziyordu. Eskiden de bazen karıştırırdı. “Annelerle kızların sesleri benzer,” derdi Ülkü. Bir an, hiç konuşmadan telefonu kapatmayı düşündü. Kadın, bir kez daha “alo” dedi.

Artık çok geç. “Ben Arın Murat efendim. Bu akşamüstü veya yarın sabah sizi ziyarete gelmek istiyordum.” Sessizlik uzadıkça uzadı. “Siz Arın Bey? Bu ne büyük sürpriz. Tabii evdeyim efendim. Zaten pek çıkamıyorum artık.”

Güven sorununun ne zaman başladığını tam hatırlamıyordu. Altın kural şuydu: Siz güvensizlik duymaya başlamışsanız, birileri de artık size güvenmiyor demektir.

“İzlendiğim, gözetlendiğim duygusuna ilk ne zaman kapıldım? Bilmem gerektiği halde benden de saklanan sırlar olduğunu ilk ne zaman fark ettim? İş arkadaşlarıma karşı eski güvenimi, açıklığımı ne zaman kaybettim?”

Bulanık, belli belirsiz düşünceler, daha doğrusu duygular; birbirinden kopuk, uçucu fotoğraflar, havada dolaşan sözcükler, anlamsız gülüşler, bitirilmemiş cümleler, üstünde yakalayıverdiği bakışlar... Sonra çekmecelerinin karıştırıldığı, kâğıtlarının arasında birşeyler arandığı kuşkusu...

Belleği inatla 1992 sonbaharını işaret ediyordu. Gazetelerin ve sol çevrelerin “yargısız infaz” yaygaralarıyla kıyamet kopardıkları, diğerleriyle birlikte Ülkü’nün oğlunun da öldüğü bir dizi operasyonun hemen ardından, bulunduğu kritik görevden görünüşte kendi isteği üzerine alınmış, Avrupa Birliği ile ilişkileri geliştirmek üzere kurulmuş yeni bir birimin başına getirilmişti. Abartılı övgülere ve unvanına rağmen, başta kendisi, camiadaki herkes, bunun pasif bir görev olduğunu, Arın Murat’ın, meslek hayatında ilk kez, merdivenden düşmüş sayılmasa da, bir basamakta durdurulup beklemeye alındığını biliyordu.

Umut Ulaş’ın öldürülmesini izleyen günlerde, bir dizi benzer operasyon yapılmıştı. Bunların tümünün gerekli olduğundan, baskın yapılan evlerdeki kişilerin doğru hedefler olup olmadığından, resmî açıklamalardaki klişenin, yani örgüt evindeki kişilerin “teslim ol” çağrısına ateşle karşılık verdiklerinin gerçekleri yansıtıp yansıtmadığından, daha da önemlisi yöntemin doğruluğundan kuşkuya düşmeye başlamıştı. PKK’ya yardım ettiklerinden şüphelenilen Kürt kökenli zenginlerin, Diyarbakır’da, Tunceli’de, Batman’da halkın sevgisini ve güvenini kazanmış Kürt aydınların birbiri ardına öldürülmelerinin tekil ve bireysel olaylar olduklarını iddia etmek güçtü. Olaylar onun bildiği planların dışına çıkmıştı. Başka bir güç odağı, başka bir irade girmişti işin içine. En önemlisi de böyle bir gelişmeden haberdar edilmemişti. Emin olmak için bazı dosyaları yeniden gözden geçirmek istediğinde, çok önemli ve gizli evrakın bir bölümünün artık dosyalarda olmadığını görmüş, canı sıkılmıştı. Dünkü çocuk değildi. Belgelerin ortadan kaldırılması, değiştirilmesi, sorumluluğun anonimleştirilmesi gibi konular, yakından bildiği işlerdi. Bu yöntemlerin üst düzey bir yetkiliye uygulanmaya başlamasının anlamını da çok iyi bilirdi. Günler geçtikçe çevresine bir ağ örüldüğü izlenimine kapılıyordu. Yeniden Dışişleri’ne bağlı bir daireye atanmasını, hele de yürekten desteklediği Avrupa Birliği’ne aday üyelikle ilgili bir birimin başına getirilmesini memnuniyetle karşılamıştı. Ama artık hiçbirşey eskisi gibi değildi. Yoruldum ve yaşlandım, diye düşünmüştü. Eskiden olsa savaşırdım. “Peki ne için, ne uğruna savaşırdım?” sorusu ise cevapsız kalmıştı. Ne uğruna gerçekten? Vatan için, devlet için mi? Sorunun kendisi bile hamasi, anlamsız, kof edebiyattan ibaretti. Birşeyler kırılmış, büyü dağılmış; geriye kuşkular, sorular, –söylemeye dili varmıyordu ama– korkular kalmıştı.

Telefonun sesiyle sıçradı. Hattın diğer ucundaki ses, “Sayın Ülkü Öztürk’ü hemen bağlayacağını” bildiriyordu.

Telefonu bağlamalarını beklerken, kaç yıl oldu görüşmeyeli, sesini duymayalı, diye düşündü Ülkü.

Çocuğun ölümünden sonraki günlerdi. Gündüzle gecenin, gerçekle karabasanın birbirine karıştığı; yaşamla ölüm arasındaki sınırın bıçak sırtına dönüştüğü günler... Umut’un ölümü, haberi alıp da ilk uçakla İstanbul’a geldiği saatlerde, izleyenleri ürküten bir sessizlikti; morgda, oğlunun ölüsünün başında ise, duvarları, havayı, kenti yırtan dehşet verici bir çığlık olmuştu. Çığlık birdenbire sustuğunda, eroin, kokain türünden çok güçlü bir uyuşturucu almışçasına, çevreyi, dünyayı, yaşamı, insanları, sesleri, renkleri daha önce hiç bilmediği farklı bir düzlemde algılamaya başlamıştı. Eski bir tanıdığıyla konuşurken, birden karşısındakinin kim olduğunu unutuyor; dostlarının anlamlı susuşları, sevgi dolu çaresizlikleri, umutsuz çırpınışları arasında, bir sinema filmi anlatır gibi ya da bir şiir okur gibi şehirleri, insanları, yolları, yıkıntıları anlatmaya başlıyordu. Yıllardır, yapayalnız bir gezgin gibi dolaştığı, bir türlü yerleşemediği, kök salamadığı iklimler, ülkeler, şehirler, ırmaklar, denizler, surlar, kaleler, meydanlar, tapınaklar... Moskova’da, akkavak pamukçuklarının ılık bir kar gibi lapa lapa ve usul usul yağdığı haziran günlerinin insanın içini buran kederi; yıkılan duvarların altında kalmış, ne kadar birleşse hep iki parça, hep ayrı, hep yaralı Berlin’in ıhlamur ağaçları; isli, puslu, kara şehir dediği Leipzig’de donup kalmış, akmayı unutmuş zaman; Atlantik kıyılarında denizin hiç bitmeyen gelgiti, uçsuz bucaksız gümüş bir ayna gibi parıldayan ıslak kumsallar; renkleri, kokuları, sesleri, anılarıyla bir masal gibi yaşanıp tüketilmiş Paris; Volga Nehri, Tuna boyları, Ren, Elbe, Sen, Loire; duvarlar, şatolar, ormanlar, tüneller... O korkunç 89 yılbaşısı: Çekoslovakya, Macaristan, Polonya, Berlin Duvarı, Doğu Almanya birbiri ardına düşüyordu. Sonra en kanlısı, en acısı gelmişti: Romanya. Halk iktidarının, proletarya devletinin işçisi, köylüsü, genci, aydını ayaklanmış, yakıp yıkıyorlardı. Bayrakları delmişler, orak-çekiçleri, kızıl yıldızları bayraklardan sökmüşler, yarım yüzyıldır bugünü beklemiş olan papazların peşine takılmış Lenin heykellerinin boynuna yağlı urgan geçirerek kırıyor, parçalıyorlardı. Her şeyi; inançları, tarihi, insanları, kendi kimliklerini yerlerde sürüklüyorlardı. Tarih yıkılıyordu, inançlar yıkılıyordu. “Biz yıkılıyorduk ve kurtulduğumuzu sanıyorduk.”

Bunca yıldır, gündelik yaşamın can sıkıcı doğal akışı içinde hissedip de bilince çıkaramadığı, dile getiremediği, yazıya dökemediği bütün duyguları bir başka düzlemde, kendi deyimiyle yüreğinin ve kafasının ikinci katında yaşamak ve bir delinin özgürlüğüyle anlatmak, aktarmak, paylaşmak iyi geliyordu. Oğlunun ölümü, sanki doğalmış gibi yaşadığı –ve sustuğu– bütün kayıpları, ölümleri, çöküşleri, yıkıntıları, umutsuzlukları alevlendiren son kıvılcım olmuştu. Şimdi çıldırmakta özgürdü. Bu özgürlüğü bilincine çıkardığı zaman, artık konuşup anlatmaz oldu, sustu ve ilk ânın sessizliğine döndü.

Umut’un cenazesi, daha önce adını duymadığı, varlığını bilmediği yoksul ve isyankâr semtlerden, şehri kuşatmış varoşlardan gelen tanımadığı bir sürü insanın polisle çatıştığı bir törenle kaldırıldı. Cenazeye gitmedi; neler olduğunu öğrenmek de istemedi. Kaldığı oteli nasıl bulduklarına bir türlü akıl erdiremediği gazetecilerle –havaalanından giriş yaptığı andan itibaren izlendiğini çok sonra anlayacaktı– görüşmeyi de reddetti. Kimseye söyleyecek bir şeyi yoktu. Ülkeleri, şehirleri, aşkları, insanları anlatmak kolay, ama ölü oğullar nasıl anlatılır? Yerde yatan genç ölüler, morgda yatan yakışıklı cesetler nasıl anlatılır?

Sırf o heykeli görmek için defalarca gittiği Floransa’daki Pietà’yı hatırlıyordu: oğlunun ölüsünü kollarına almış; bedeninde çarmıhın çivilerinin kanlı deliklerini taşıyan İsa’nın üstüne eğilmiş Meryem... Sahte tanrılara kurban verilmiş bir oğulun acısı ancak böyle taşlara kazınarak anlatılabilir, diye düşünüyordu durmadan.

Otelin resepsiyonundan Mehmet İliç’in kendisini görmek istediğini haber verdiklerinde, aldığı uyku haplarının üzerine birkaç kadeh konyak içerek uzun, deliksiz bir uykuya hazırlanıyordu. Son iki gündür, resepsiyona, kendisini kim ararsa arasın görüşmeyeceğini bildirmiş, telefon da bağlamamalarını istemişti.

— Bağlantı kabul etmediğimi bildirmiştim, dedi buz gibi bir sesle.

— Evet efendim, ama buradaki bey adını verince sizin kendisiyle mutlaka görüşeceğinizi, eğer görüştürmezsek olay çıkaracağını söyledi.

Mehmet İliç... “Son kez ne zaman görüşmüştük? İktidara ya da ölüme yürüdüğümüzü sandığımız günlerdi. Temmuz 1980; Kemal Türkler’in cenazesi. Yoksa başka birininki miydi? Bu kadar ölümü, bu kadar cenazeyi nasıl sığdırdık bir ömre!”

— Peki, bırakın gelsin.

Mehmet İliç... Fakülte koridorları, öğrenci boykotları, fabrika işgalleri, grevler, 1 Mayıslar, Zeytinburnu’ndaki gecekondu: “Annem sana çay pişirir bacım, kete de yapar.” Doktor’un muayenehanesi, ilk sosyalizm dersleri, kaçaklık günleri, ayrılan yollar: “Ben ona hiç hain demedim.” Bir daha asla yaşanmayacak olan bir Türkiye, ölülerimizden bile umut fışkıran, cenazelerin yarınlara gebe olduğuna inandığımız adanmış toprak. Mehmet İliç: Anısı bile yabancı gelen, sanki hiç yaşanmamış gençliğimiz...

Odanın kapısı vuruluyor.

— Girin!

Adam kapıyı sessizce aralayıp güvensiz bir hareketle başını içeri uzatıyor.

— Rahatsız etmiyorum ya bacım?

“Nasıl da kızardım ‘bacım’ dediği zaman. Ama artık kızmıyorum. Artık önemi yok.”

— Gir, otur Mehmet. İyi ki geldin.

— Aşağıdaki heriflere ne tembih ettiysen, sopayla kovalayacaklardı beni.

Yıllar sonra yurda dönmüş eski bir dostu ziyaret havasında, olabildiğince doğal davranmaya çalışıyor. Adamın ne kadar yaşlandığını görüp şaşırıyor. “Ben de bu kadar yaşlı mı görünüyorum acaba?”

— Kimseyi görecek halim yoktu. Hele bugün.

“Hele bugün” derken sesi boğuklaşıyor. Başında tatlı bir uyuşukluk var. Alnından gözkapaklarına doğru ılık sular yayılıyor.

— Kendine konyak al. Bak çikolata bile var. Çay yok. Biliyorum çay seversin sen. Annen yine tavşan kanı çaylar demliyor mu? Peynirli ketelerin lezzetini unutmadım.

— Annem öldü Ülkü. Yedi yıl oldu.

Kafasının içinde, dilinin ucunda unutulmuş bir şiirden dizeler dolaşıyor: “Yukarı çıkalım, hadi çıkalım, annem çay pişirir size / Bilmem ki, bilmiyorum da, belki de benim annem yok / Belki de öyle beyaz ki, alışmış görünmezliğe.”

Doğru sözcük “beyaz” mıydı, bir türlü hatırlayamıyor..

— Her şey, herkes ölüyor, diye fısıldıyor.

İlk defa o zaman, umutsuz bir şefkat ve dostlukla birbirlerine sarılıyor ve susuyorlar. Başını yorgun yüzlü adamın omzuna dayadığında, ne kadar yalnız olduğunu düşünüyor. “Sevinçler ortaktır, acı yalnız çekilir,” derdi Ömer. Acı, paylaşmaya çalıştıkça büyüyen bir duygu, deneyimle biliyor.

Kendine bir konyak daha doldururken, Mehmet’e de içmesi için üsteliyor.

Ortak bir konu bulma umuduyla,

— Çocuğun ölümünden Ömer’in haberi yok, diyor. Yıllardır ayrı yaşıyoruz. Ben Paris’e yerleştim. Ömer Doğu’da kaldı.

Hıçkırıktan beter, alabildiğine acı ve alaycı gülüyor.

— Yani, Doğu lafın gelişi. Artık Doğu-Batı kalmadı ya. Son olarak Leipzig’deydi. Hâlâ orada mı, bilmiyorum.

— Ömer Hoca’yı severdim. Yollarımız ayrılsa da, Parti bizleri hain ilan etse de, Ömer Hoca işçi sınıfına gerçekten inanmış adamdı.

“Artık hiçbirşeye inanmıyor,” diyecekken vazgeçiyor. Karşısındakine şaşıracağı yeni bir haber verirmişçesine,

— Umut öldü, diyor. Öldürdüler. Onu morgda teşhis ettim. Hatırlıyor musun 1978’de çıkardığımız derginin yazı işleri müdürünü? Çocuğun adı neydi? İşkenceyle öldürmüşlerdi. Seninle birlikte morga, ceset teşhisine gitmiştik. Ben bakamamıştım ölüye. Ama artık alıştım. Oğluma baktım; genç ve güzeldi.

— O arkadaşın katilleri bulunmuş, ama serbest bırakılmışlardı. Nasıl hatırlamam; herifler İstanbul Ülkü Ocakları’nın önde gelenlerindendi. Şimdi hepsi devletin önemli yerlerindeler ya da mafyaya bulaşıp zengin oldular. Bizim dönemin ne kadar faşisti, katili varsa doğrudan veya dolaylı devlete çalışıyor. Bal tutan parmağını da yalıyor tabii.

Yıllar sonra buluşmuş, memleketin halini konuşup dertleşen iki eski dost gibiler. Sanki çocuk öldürülmemiş, sanki dünya yıkılmamış gibi.

— Evin hücre evi olduğu doğru mu sence?

Alacağı cevabın hiçbir önemi olmadığını biliyor.

— Büyük olasılıkla, değildi. Soruşturmaya çalıştım. Umut’un örgüt üyesi olmasa da sempatizan olduğu doğru sanırım. Ama içeriden ateş edildiğinden emin değilim. Yurtdışından izleyememiş olabilirsin; son dönemdeki taktikleri bu. Ellerinde kısa zamanda gerçekleştirmeye çalıştıkları bir imha planı var. Örgütlerin lider kadrolarını bu yolla tasfiye etmeyi planlıyorlar. 12 Eylül toplumun üzerinden buldozer gibi geçti. Ardından sosyalist ülkelerin yıkılışı... Köpeksiz köyde değneksiz geziyorlar. Ne kitle tepkisi ne işçi hareketi ne komünizm umacısı. İnsan hakları dernekleri, birkaç marjinal kuruluş, bir avuç namuslu aydın dışında tık çıkmıyor. Bu ülke o kadar çok acı çekti, o kadar çok ölüm gördü ki, sanki kanıksandı. Her şey hemen unutuluyor. Belki de insanlar unutmak istiyorlar, unutup kurtuluyorlar.

Adam konuşurken, kafasının yavaş yavaş ağırlaştığını, tatlı bir uyuşukluğun bütün bedenine yayıldığını hissediyor.

— Ben de unutacağım, diyor. Asıl korkunç olan, dayanılmaz olan bu. Unutmaya ne kadar direnirsem direneyim, unutacağım. Sadece Umut’u değil, bütün yaşadıklarımı, gördüklerimi unutacağım. Tıpkı ayrılamam, unutamam sandığım dostlardan, erkeklerden, aşklardan ayrıldığım gibi, tıpkı onları da unuttuğum gibi.

Kafasının içini kaplayan sisler arasından haykırmak istiyor: “Yalan bunlar, hiçbirini unutmadım, hepsi içime acı veriyor. Ben sadece duyduğum acıyı unutmak istiyorum!..”

Dili giderek ağırlaşıyor.

— Şimdi uyuyacağım, diyor. Uyku ilacı aldım ve içki içtim. Ama merak etme, ölecek kadar değil, unutacak kadar. Artık git Mehmet. Şuraya telefon numaranı falan bırak, seni arayabileceğim bir adres... Belki yine görüşürüz.

Adam çaresiz, kararsız duruyor.

— Uyanana kadar beklememi ister misin?

— Gereği yok, yararı da.

Başı koltuğun arkalığına düşüyor. Düzenli nefesler alarak derin, çok derin bir uykuya dalıyor.

Uyandığında bir hastane odasında. Burnuna yoğun bir ilaç ve dezenfektan kokusu çarpıyor. Başı ağrıyor. Koluna serum takılmış olduğunu fark ediyor. Önce beyaz gömlekli doktoru, sonra Mehmet İliç’i görüyor.

Doktorun, “Uyanıyor,” dediğini duyuyor.

Gözlerini yeniden açıyor. Doktorun yüzü tanıdık geliyor. “Çok uyudum mu” diye sormak istiyor, ama dili paslı ve ağır; başaramıyor.

— Uyanıyor, diyor Mehmet İliç.

Mehmet’in sesini duyunca, hatırlıyor: “Otel odasındaydık, uyuyabilmek için ilaç almıştım, üstüne de içki içtim galiba.” İçine utanç ve huzursuzluk yayılıyor: “İntihar etmek istediğimi düşünecekler, oysa sadece biraz derin uyumak istemiştim.”

Gülümsemeye, iyi olduğunu göstermeye çalışıyor. Eksikleniyor. “Mehmet’in başına bela oldum.”

— Sağ ol, diyor dudaklarının arasından.

Arkadaşının yüzündeki mutluluğu, sevinci görünce içine güzel bir sıcaklık yayılıyor. Yapayalnız uyanmadığına seviniyor. Doktorun da aynı sevinci paylaştığını fark edince şaşırıyor. Adamın yüzünü dikkatle incelemeye başlıyor. “Ben bu gözleri, bu yüzü tanıyorum.”

— Geçmiş olsun, diyor doktor. Biz eski dostuz. Başkan haber verir vermez hatırladım sizi.

“Başkan” dediği Mehmet olmalı. Sendikacılık yaptığını duymuştu bir yerlerden. Sendika yöneticilerine “başkan” deme alışkanlığı hâlâ sürüyor demek.

— 70’lerin sonlarında, 12 Eylül’den önce dergiye yardıma gelen gençlerdendim. Bir kere de Başkan’la birlikte, Ömer Hoca’yı görmeye evinize uğramıştık.

Birden apaçık hatırlıyor. Kafasındaki sisler giderek dağılıyor. Şakakları da artık eskisi kadar zonklamıyor ya da o hissetmiyor. Ömer parti merkezine çağrılmadan hemen önceydi; 1979 sonlarıydı. Mehmet yanında iki gençle gelmiş, arka odaya kapanıp uzun uzun konuşmuşlardı. O gençlerden biri, bu kara gözlü, zeki bakışlı adamdı. Konuşma boyunca Umut odadan çıkmak istememiş, Ömer de zorlamamıştı. Herkes gidip yalnız kaldıklarında, Umut, “Abilerden biri doktor olacakmış, ben de doktor olucam büyüyünce,” demişti. Ömer düşünceli görünüyordu. “Daha partinin örgüt yapısını doğru düzgün oturtamadan, muhalefet başlıyor. Parti merkezinin yurtdışında bulunması kopukluğu artırıyor kuşkusuz. Dışarıdan bakarak Türkiye’yi anlamak kolay değil, biliyorum. Ama, burada gelişen harekete ayak uyduramazsak, kitlelerin gerisinde kalırsak, muhalefet haklı çıkacak,” diye söylenmişti.

— Hatırladım. Umut küçücüktü. “Abilerden biri doktor olacakmış,” demişti siz gittikten sonra.

Hiçbirşey olmamış gibi hatırlayıp söyleyiverdiği ad, hastane odasının ortasına tahrip gücü yüksek bir patlayıcı gibi düşüyor.

— Hatırlıyorum, diyor adam yavaşça.

O sıralarda partinin Türkiye’deki en yetkili adamlarından biri olduğu bilinen Ömer Ulaş’la konuşmaya gelmişlerdi. Gergin bir ortam vardı. Merkezin pasifist ve sağ olarak nitelenen çizgisine karşı, özellikle gençlik kesiminden yükselen muhalefetin sözcüleri olarak konuşmak istemişlerdi. Ömer Hoca, söylediklerini dinlemiş, tepki vermemiş, ama partinin çizgisinin çok daha yukarılarda bir yerlerde, Sovyetler Birliği partisinin ve uluslararası hareketin katkılarıyla belirlendiğini açık şekilde hissettirmişti. “Enternasyonalizmi iyi kavramak gerek,” demişti. “Enternasyonalizm devrimci romantizmden, içi kof edebî bir deyimden çok daha fazla bir şeydir. Enternasyonalizm, dünya devrimi için, insanlığın bir bütün olarak kurtuluşu için, dar ulusal çıkarlardan, yerel politikalardan vazgeçebilmesini bilmektir. Bugün burada, Türkiye’de günübirlik sonuç almak için atacağın uçuk bir adım, yarın sadece Türkiye devrimci güçlerinin değil, bilmem neredeki bilmem hangi ülkenin işçi sınıfının da ayağına dolaşabilir. Böylesine büyük ve evrensel bir planlamayı biz tek başımıza yapamayız.” “İkinci Dünya Savaşı öncesindeki parti dağıtmalar, likidasyonlar, Stalinist büyük devlet politikaları da enternasyonalizmin parçası mıydı sizce?” diye biraz küstah bir edayla diretecek olmuş; Ömer Ulaş’tan yine aynı sakin, ama buz gibi ses tonuyla, “Yanlışlar olmuştur belki de. Ama dünya işçi sınıfı hareketinin, kardeş partilerin ortak karar mekanizmalarının bizim tek başına yapacağımız yanlışlardan daha az yanlış yapacaklarına güven duymazsak, zaten bu işi götüremeyiz,” cevabını almıştı. Gitgide gerilen, ağırlaşan havayı gevşetmek için, odanın bir köşesinde treniyle sessizce oynayan küçük oğlanla konuşmayı denemiş, çocuğa adını sormuştu. “Adım Umut Murat,” demişti çocuk. Okula o yıl başlamıştı, daha okuma bayramı yapılmadan okumayı söktüğünü söylerken gözleri parlıyordu. “Anneannesi öğretmendir, o biraz ilgilendi,” demişti Ömer Ulaş.

Uzun ve kötü sessizliği bozmak için,

— Burada, hastanede sizi tanıyan başka bir doktor daha var, diyor. Bugün değil, ama izniniz olursa, siz biraz daha rahatlayınca gelip, geçmiş olsun demek istiyor.

Doktora soran gözlerle bakıyor.

— Bilmem adını hatırlayabilecek misiniz? Yıllar önce öğrenciniz olmuş. Derslerine yardım edermişsiniz. Adı Erim Murat. Çok iyi bir arkadaştır. Çok gençken, sanırım 12 Mart döneminde, kıyısından köşesinden Mahir hareketine mi, THKO’ya mı, öyle bir işlere bulaşmış. Sizi çok iyi tanıyor.

Gözkapakları yine ağırlaşıyor, midesi bulanmaya başlıyor. Hafifçe yana dönüp gözlerini kapatıyor.

— Çok özür dilerim, diyor doktor. Anılar tazelenince hekimliğimi unuttum, sizi yordum. Lütfen dinlenin. Çok güvendiğim bir hemşire tüm ihtiyaçlarınızı görecek, ben de sık sık uğrayacağım.

Ertesi gün kendini o kadar iyi hissediyordu ki, hastaneden ayrılacağı için adeta üzüldü. Bu hastane odasında, dünyanın ve yaşamın dışında, eşiğinden dönülmüş yokluğun kıyısında yarı uyanık yarı uykuda yatarken dingin ve mutluydu. Hastaneden taburcu olacak kadar iyileşmek demek, o vahşi ve yorucu dünyaya dönmek demekti. Kararlar vermek, verilen kararları uygulama gücünü kendinde bulmak, insanlarla görüşüp konuşmak, gerçeklere dönmek demekti. Buna ne gücü ne de isteği vardı. Bu tek kişilik basit ve çirkin hastane odasındaki günleri, ne beklendiği bilinmeyen bu bekleyişi sonsuza kadar sürdürebilmekti bütün istediği.

Erim Murat beyaz giysileri içinde, elinde sarı güllerle odaya girdiğinde, önce kim olduğunu fark etmedi, kendi doktoru sandı. Şımartılıyorum, diye düşündü. Hem de ne rastlantı, sarı güller; en sevdiklerim.

“Sarı gülleri severdim. Arın, sarı güller alırdı bana. ‘Sana en yakışan renk,’ derdi. Yer yer kızıl parıltılı kestane rengi uzun saçlarım... Sevişmelerden sonra, buğday tenimin çıplaklığını çözüp dağıttığım saçlarımla gizlemeye çalışırken, sarı goncaları saçlarıma iliştirirdi. ‘Ressam olsaydım, seni böyle, saçlarında sarı güllerle çizmek isterdim,’ derdi. Hapishanede bakımı zor olduğu için mi, yoksa Arın’la birlikteliğimizin tılsımı olduklarına inandığım için mi kestim saçlarımı?”

Küçük, tombul, haylaz bir oğlan çocuğunun kırk yaşı, elinde sarı güller ve beyaz doktor gömleğiyle odaya giriyor. Abartılı, sıradan ve kötü bir oyunun son sahnesini oynar gibiler.

— Rahatsız etmiyorum ya, diyor Erim.

Ziyaretçisinin kim olduğunu, ancak o zaman, sesinden tanıyor. Oysa daha delikanlılığa bile adım atmamış bir yeniyetmeydi o yıllarda. Erkek çocukların en çok sesleri değişir büyüdüklerinde.

Kaçacak yeri yok, buharlaşıp görünmez olma umudu yok. “Git” diyemez. Geçmişine, anılarına, yaşadıklarına nasıl “git” diyebilir insan!

— Merhaba Erim, diyor duygusuz bir sesle.

— Nasılsınız Ülkü Abla? Arkadaşlar aralarında konuşurken önce siz olduğunuz hiç aklıma gelmedi, sonradan anladım.

Gülleri koyacak bir vazo arıyor.

— Sarı gülleri severdiniz. Bakın unutmamışım. Nasıldı o bana ezberletmeye çalıştığınız şiir? “Les feuilles jaunes, les roses jaunes, la race jaune...” (Sarı yapraklar, sarı güller, sarı ırk...)

Yatağa yaklaşıp nabzını tutuyor.

— Artık bu serumu çıkartsınlar. Nabzınız da çok iyi. Tümüyle atlatmış sayılırsınız.

— Sağ ol, iyiyim Erim. Bunca yıl sonra sana burada rastlamak ne garip!

— Ben de düşündüm. Beni çalıştırmaya ilk başladığınızdan bu yana yirmi yedi yıl geçmiş. İnanılır gibi değil. Neredeyse kısa pantolonluydum o zamanlar.

— Haklısın, galiba 1965 sonbaharıydı. Tam yirmi yedi yıl olmuş. Zaman çabuk geçiyor.

Zaman çabuk mu geçiyor? Ne kadar sıradan, ne kadar boş, ne yalan bir söz. Lafın bittiği yerde ağzımızda gevelediğimiz bir safsata. Bu kadar çok umudun, sevincin, aşkın, tutkunun; bu kadar çok insanın, dostun, düşmanın, sevgililerin, arkadaşların; bunca acının, ölümün, yıkıntının; ülkelerin, kentlerin, denizlerin, iklimlerin yaşandığı... hayır tüketildiği, harcandığı yıllar kısa olabilir mi, çabuk geçebilir mi!

— Zamanı yaşadıktan sonra geriye baktığınızda, gerçekten de çabuk geçiyor. Ama yaşarken öyle miydi?

“Ah evet, haklısınız, zaman gerçekten de çabuk geçiyor,” sıradanlığıyla cevap vermediği için, karşısındaki adama ilgi duyuyor.

— Haklısın. O öyle aptalca bir laf işte Erim. Zamanı hiç de kısa yaşamadım ben.

Sesindeki damıtılmış keder odayı dolduruyor.

— Sonraki yıllarda zaman zaman sizi izledim Ülkü Abla. Dersleri kestiğiniz gün, okuldan gelip de sizi bulamadığımda önce keyiflenmiştim. Bilirsiniz, haylaz bir öğrenciydim. Siz varken haylazlık sökmüyordu. Ama sonra sık sık düşündüm sizi. Bizim evi, annemi falan bilirsiniz. Büyüdükçe bazı şeyleri anlamaya başladım. Cem’i tanırsınız, hani ağabeyimin arkadaşı. Onun kanalıyla 12 Mart öncesinde sol çevrelere girdim, hatta bir ara silahlı işlere bile bulaştım. Tabii bizimkiler, beni apar topar yurtdışına gönderdiler. O dönemlerde de, daha sonra da sizi unutmadım.

Arın’ın adının hiç söylenmeyeceğini, çocuğun öldürülmesinden de söz edilmeyeceğini ikisi de biliyor.

— Doktor olacağını hiç düşünmezdim Erim. Kendine haksızlık etme; belki biraz haylazdın ama akıllıydın, çabuk öğrenirdin. Yine de, örneğin mühendis, işletmeci, işadamı gibi bir şey olacağını sanırdım. Sizin evden bir solcu çıkacağı ise hiç aklıma gelmezdi. Anneni düşününce hele. Zavallı kadın.

Geç kalmış da olsa, öç alma duygusunun hınzır keyfiyle, gülüşüyorlar.

Yirmi yedi yıl geçmiş demek...

Teşvikiye’deki apartmana ilk gittiği günü hatırlıyor.

Artık asla dikiş nakış, konfeksiyon işi yapmamaya yemin edip evlerde ders vermek için öğrenci ararken, bir öğrencisinin annesinin tavsiyesiyle gelmişti.

Yaşlı hizmetçinin buyur ettiği, antika eşyalarla dolu geniş salonda, huzursuz ve yerini yadırgamış bir şekilde evin hanımını beklerken içeri genç bir adam girmiş, “Hoş geldiniz. Bizim haylazla epeyce uğraşacaksınız. Sizden hoşlanırsa mesele yok, o zaman gayrete gelir. Yine de pes etmeyin,” demişti.

Ne tam Batılı ne Doğulu; Balkanlar’a, Makedonya erkeklerine has yumuşak, dost bakışlı ama keskin hatlı, kumral başlı, uzun boylu, ince, düzgün vücutlu; yirmisini henüz geçmiş, yakışıklı, kendine güvenli bir genç adam...

Salona giren şık giyimli, bakımlı, gergin yüzlü kadına; annesine benziyordu.

— Sen de biraz bizimle kal Arın. Genç hanıma kardeşinin okul durumu hakkında sen de bilgi verebilirsin.

Annenin sesindeki rica maskeli emir tınısını, sevecen titreşimler arkasına gizlenen soğuk ve buyrukçu tonu, sinir bozucu kendine güveni, sonraki günlerde sık sık hatırlayacaktı.

Hizmetçinin gümüş bir tepsi içinde getirip çay masasının üstüne bıraktığı incecik porselen fincanlara kendi eliyle çay koyarken,

— Adınız lütfen, diye sormuştu kadın. Periş Hanım söylemişti, ama unuttum. Sizi öve öve bitiremedi. Kızının Fransızca notu birkaç ayda zayıftan iyiye yükselmiş. Bakalım bizde de mucizeler olacak mı?

— Adım Ülkü efendim. Mucize olduğunu düşünmüyorum. Arkadaşınızın kızı aslında zeki bir çocuk. Ödevlerini birlikte yapıyoruz, biraz da konuşuyoruz. Kulağı çok iyi, telaffuzu hemen kapıyor.

— Ah evet, telaffuz... Telaffuz çok önemli. Sizin okulun Fransızcası öteden beri iyidir. Gerçek Fransız sörler var orada. Ermeni veya Yahudi madamlardan öğrenmek zorunda kalmıyorsunuz lisanı. Bu azınlıklar dili o kadar bozuyorlar ki. Neyse; şimdilik haftada üç günle başlayalım. Küçük öğrencinizi birazdan tanıştırırım. Ders ücretine gelince...

Genç kız kulaklarına kadar kızarmıştı. Bu konuyu şimdi açmasa. Ne verirse versin, isterse hiçbirşey vermesin; yeter ki genç adamın yanında konuşmasın bunu.

— Bunları ben gittikten sonra da konuşabilirsiniz anne. Bir randevum vardı, çıkmam gerekiyor. İsterseniz önce ben Ülkü Hanım’a bizim küçüğün sorunlarını aktarayım.

İçine bir aydınlık yayılmış, rahatlamış, çayını karıştırmaya başlamıştı.

— Bu oğlanın da hep randevuları vardır. Ama doğrusu Arın bizi hiç üzmedi tahsil hayatı boyunca. Ne özel hoca tuttuk ne yardım eden oldu. O ne yapacağını her zaman bilirdi. Daha üç yaşındaydı...

Delikanlı, annesinin sözünü kibarca kesmişti.

— Evet Ülkü Hanım, bizim küçüğün, yani Erim’in asıl sorunu haylazlık, ödevlerini yapmamak, sorumluluk duygusu eksikliği, belki de biraz şımarıklık. Aramızda dokuz yaş fark var. Ben dahil ailede herkes ona karşı zayıfız. O da bunun farkında. Bir ara ben çalıştırmayı denedim, ama hem benim vaktim olmadı, hem de o bana pek aldırmadı. Siz yabancı olduğunuz için, sanırım işi sıkıya almaya mecbur hissedecek kendini.

Olsun olsun da yirmi-yirmi iki yaşındaki ağabeyin sözleri biraz ukalaca, fazla bilgiç, özentiydi.

Kristal bir tabağa konmuş iştah açıcı çay kurabiyelerinden almaya niyetlenmişken vazgeçmişti. Lüks otellerin, pahalı restoranların, asık suratlı resmî yerlerin kapılarında duyduğu çekingenlik; küçümsenme korkusu; orta sınıf, yoksulca bir memur çocuğunun ezikliğini saklamak için geliştirdiği gurur...

Sesini mümkün olduğunca soğuklaştırmaya ve ilgisizleştirmeye çabalayarak,

— Kardeşinizi ben bir göreyim, çocuğu biraz tanıyayım. Sanırım hallederiz, demişti.

“Çocuk” karşısında işte. Beyaz gömleği, kırka dayanmış yaşı, ağabeyine benzemeyen biraz tıknaz vücudu, ince aydınlık yüzü ve dost bakışlarıyla, yatağın karşısındaki tabureye iğreti oturmuş, yıllar öncesini, sarı güllerle odaya taşıyor.

Erim’le birlikte olmak; sesini, varlığını, yakınlığını duymak Arın’a yaklaşmak gibi bir şey. Eskiden de böyle olurdu. Küçük oğlan, sevgilisiyle aralarında bir iletken gibiydi. Arın’ın ilgisini, derse gideceği saatlerde genç adamın evde bulunup bulunmamasıyla, çalıştıkları odaya gelip gelmemesiyle ölçerdi. Dersin bitmesine yakın dakikalarda, kardeşinin durumu hakkında bilgi alma bahanesiyle gelir, bir süre gevezelik ederlerdi. Aralarında başlamış olan merakla ilgi arası tanımı güç duygu, henüz bilinçlerine çıkarmaktan korktukları gizli çekim, tenin giderek şiddetlenen çağrısı Erim’in derslerdeki durumuyla ilgili anlamsız konuşmalarla gizlenerek için için büyümüş, gelişmiş ve bir gün, hemen karşısında oturan Arın’ın, saçlarını toplamak için taktığı tarak biçimi büyük saç tokasını muzip bir çocuk gibi çıkarmasıyla patlamıştı.

Gür uzun saçları bağlarından kurtulmuş isyankâr başak demetleri gibi dağılıyor. Yüzünü yakan sıcaklık bütün vücuduna yayılıyor. Genç adamın ince uzun parmakları saçlarının arasında dolaşıyor. Nefesini yüzünde hissediyor. Her şey yavaş çekimli bir film gibi yumuşacık, usul, sessiz. İnsanın ayağı topraktan kesilir diye duymuştu. Demek böyle oluyor. Daha önce kimse onu böyle okşamamış, hiçbir erkeğin sıcak nefesini yüzünde duymamış, kimse dudaklarını böyle aramamış. Dudaklarını acemice aralıyor, diller birbirini buluyor. Sıcak bir kıvılcım, tıpkı elektrik akımı gibi dilinden başlayıp bütün vücudunu dolaşıyor, karnıyla kasıkları arasındaki bir noktada kayboluyor. İlk erkeği, ilk deneyimi...

“Cinselliği nereden, nasıl öğrenmiştim? Tüm yaşamları ve özgürlükleri gibi karşı cinsle ilişkileri de en azından ‘Âlem ne der!’ korkularıyla ipotek altına alınmış ablaların, erken uyanmış arkadaşların düzenlediği doktorculuk oyunlarında keşfetmedik mi vücudumuzun bir zevk aracı da olabileceğini? Cinselliği tabu sayan, ayıp sayan annelerimizin üzerimize saplanan kuşkucu bakışları altında alışmadık mı vücudumuzdan utanmaya? Evlerde, çocuklardan bucak bucak saklanan birçok Seksoloji Yıllığı’nı gizli gizli okuyarak yetişmiş; isyanlarımızı bile bu çember içine hapsetmiş bir kuşağın çocuklarıydık. Ninem, ‘Erkeğin en iyisi oturak başında ölsün,’ diye söylenirdi. Yine de boşanmış kadınlar ayıplanır, dullar aşağılanır, aşk sapkınlık, evlilikdışı ilişki orospuluk sayılırdı. Aşkın ve cinselliğin, okul helalarındaki, sokak duvarlarındaki ayıp sözlerden; zevki kirlenmişlik, cinsel birleşmeyi vazife olarak gören ikiyüzlü aile ahlakının iğrenç vaazlarından; erkek gaddarlığı ve erkek düşmanlığından başka bir şey olduğunu yaşayarak öğrenmek için ne çok zaman harcadık, ne çok hata yaptık! On sekiz yaşındaydım. Arzulu ve ürkektim. İlk öpüşmem, ilk ten temasım, ilk erkeğimdi.”

— Daldınız, diyor Erim. Yordum mu sizi?

— Yok, hayır; tam tersi. Geldiğine sevindim. Hem de çok sevindim.

Kısa bir sessizlik oluyor. Neden açıklama yapmaya gerek duyduğunu kendisi de bilmeden,

— İntihar değildi Erim, diyor. İntiharı düşünecek zamanım bile olmadı henüz. Sadece uyumak, derin uyumak, dinlenmek istiyordum. Sana nasıl aktarıldı bilmiyorum, ama kesinlikle intihar değildi. Bir ara vermek istiyordum. Karar verebilmek için bile zamana ihtiyacım vardı.

— Anlıyorum. Şimdi ne yapmayı düşünüyorsunuz, dönecek misiniz?

— Bunu da bilmiyorum. Kendimi biraz topladıktan sonra annemle kardeşimi görmem gerekiyor. Henüz cesaretim yok. Umut annemle birlikte yaşıyordu. Evet, adı Umut’tu; Umut Murat.

Erim’in tedirginleştiğini, ne söyleyeceğini bilemeden ağır ve huzursuz bu suskunluktan kurtulmaya çalıştığını fark ediyor.

— Yasak sözcük söylendi işte! Adı Umut’tu. 12 Mart döneminde doğan çocukların çoğunun adı ya Umut ya Deniz’dir.

— Bir kızım var. On bir yaşında. 12 Eylül çocuğu, ama adı yine de Deniz.

— Çocuklarımızın adları... Tanıdığım bir işçi vardı. İlk kızının adı Fadime’ydi, büyük oğlunun adı da Yusuf’tu galiba. Sonra bilinçlendi; şu sol parti, bu sol örgüt derken, çocuklarının adları sırasıyla Deniz, Devrim, en sonuncusu da, inanabiliyor musun, Yoldaş oldu. 12 Eylül’ den sonra Devrim’in adını Sevgim, Yoldaş’ın adını da ne ilgisi varsa Erol olarak değiştirdiğini duydum. Çocuklarımızın adları siyasal tarihimizi yansıtır bizim. 1970’lerde, tutukluyken de, işkence görürken de, darağacına götürülürken de umutluyduk. Adını Umut koyduğumuz çocuklarımızın yirmi yıl sonra sokaklarda vurulacağını, kuduz hayvanlar gibi sıkıştırılıp öldürüleceğini, her şeyin böyle yıkılacağını, tuzla buz olacağını bilmiyorduk. Demin bana ne yapmayı düşündüğümü sormuştun. Kırk beş yaşındayım Erim. Sen bile neredeyse kırka yaklaşmışsın. Görüp yaşadıklarım, kırk beş yıla ağır geliyor. Hemen bozuluverecek çok hassas, çok kırılgan bir denge tutturmuştum. Yurtdışında, hele de Paris’te bağımsız yaşamak, ücreti iyi sayılabilecek keyifli bir işe sahip olmak dengeyi korumama bir ölçüde yardımcı oluyordu. Yuvarlanıp gidiyordum yani. Ama şimdi ne yapacağımı bilmiyorum. Denge bozuldu, boşluktayım.

— Birşeyler yapabilir miydim? Nezaket icabı değil, içten yürekten soruyorum Ülkü Abla.

— Evet, bir şey yapabilirsin. Sanırım yarın taburcu edecekler. Ama, demin de söyledim, dışarısıyla yüzleşecek gücüm yok henüz. Burada biraz daha kalmamı sağla.

— Sorun değil. Sizi benim bölüme aktarırız. Hatta hemen, bugün. Doktorunuzla konuşurum, zaten sizin de tanıdığınız bir arkadaş. Sizinle birkaç gün daha görüşüp konuşmak, inanın bana da iyi gelecek.

Bir an susuyor.

— Tabii ki sizinki kadar ağır değil, ama yıllar hiçbirimiz için kolay geçmedi, diye ekliyor.

Erim’in bir psikiyatrdan çok eski bir dost gibi sürdürdüğü uzun konuşmalar, duygu paylaşımları, anılar ve “Tavsiye edilmez ama bazen de zorunludur,” dediği ilaçların etkisiyle, iki haftayı aşan hastane dönemi kendini toplamasına, insanların arasına adım atabilme gücü bulmasına yardımcı olmuş, sıra en güç olana gelmişti. Çocukluğunun, gençkızlığının geçtiği; Arın tutkusunu bir çılgınlık gibi yaşadığı; Ömer’le sadece gündelik yaşamın kaygılarını değil giderek derinleşen bir inancı, büyüyen bir umudu, ortak bir amacı, zorlu bir kavgayı paylaştıkları; oğlunu büyüttüğü ve kaybettiği anne evine gidecekti. Bunu, sadece annesine ve çevreye karşı bir görev olarak değil, yaşayıp yaşamama, sürdürüp sürdürmeme kararını verebilmek için de istiyordu. Küçük ev, geride bırakılmış, yitirilmiş mevsimlerin; geçen zamanın, giden insanların, şimdi anısı bile yabancı gelen duyguların simgesi ve mabedi olmuştu.

Doktor Erim Murat’a sarılarak içten teşekkür ederken,

— Annemi görmeye küçük eve gitmem gerek, diyor. Bu deneyimi de yaşamalı ve ardımda bırakmalıyım. Kim bilir, belki bir gün yine görüşürüz Erim.

Beyaz gömlekli adamın gözlerindeki hüznü görüyor. Teşvikiye’deki apartmanın, Sultan Hanım’ın toz almak için yerinden oynatması dışında kimsenin elinin değmediği ciltli kitaplarla dolu çalışma odasında, küçük bir oğlan çocuğu aynı hüzünlü gözlerle kendisine bakıyor: “Fransızcayı kurtardım, ama biyoloji notum yine kırık gelecek.” “Korkulacak bir şey değil Erim, çünkü biyoloji sadece çalışmaya ve ezberlemeye dayanır. Birlikte tekrarlarız.” Oğlanın gözlerindeki hüzün, yerini çocukça bir neşeye bırakıyor. “Hemen gidip Sultan Hanım’ın yaptığı kurabiyelerden getireyim. Annem şişmanlıyorum diye fazla yememi istemiyor. Sizi bahane ederim. Annem, ‘Arın ne kadar yese şişmanlamaz. Sen babanın soyuna çekmişsin,’ diyor bana.” Çalışma masasının başından kalkıp fırından yeni çıkmış kurabiyeleri kapmak için mutfağa koşuyor. “Arın ne kadar yese şişmanlamaz. Zaten şişmanlayacağını bilse yemez Arın. Arın her şeyi hesaplar,” diye düşünüyor Ülkü.

— Evet Ülkü Abla. Daha iyi bir yerde, daha iyi bir zamanda görüşürüz belki.

Kocaman, kederli bir boşluk yayılıyor ikisinin de içine.

— Sizinle gelmemi ister miydiniz? Annenizle karşılaşmanız kolay olmayabilir.

— Sadece annemle değil, evle karşılaşmam da kolay olmayacak, biliyorum. Yine de yalnız gitmeliyim. Hoşça kal Erim.

Ev –adrese göre– yerli yerinde. Sokak tabelalarını okuyor: Sokağın ve kesişen bütün çiçek adlı, kuş adlı sokakların adları aynı. Burası mıydı gerçekten?

“Sokaklarda, bahçelerde gerçek kuşlar ve çiçekler vardı o zamanlar. Bir de sıcacık dostluklarımız, Sümerbank basması büzgülü eteklerimiz, iki yanına körpe akasyalar dikilmiş sokağın orta yerinde oynadığımız dokuz taş, seksek, beş dönme on şapşap, yakartop oyunlarımız... Hangi evde kurabiye yapıldığını koklaya koklaya bulduğumuz; gül diplerine, ağaç kovuklarına, tahta çitlerin köşelerine sinmiş küçük sırlarımızı başkalarına aktardıkları için arkadaşlarımızla tövbeli yeminli küsüp sonra barışmak için yedi sokağın yedi köpeğine ekmek dağıttığımız; çizgi filmlerdeki küçük sevimli yaratıklar gibi tek sıra olup çilek tarlalarının arasından Boğaz kıyılarına indiğimiz, Arnavutköy’de, Bebek’te denize daldığımız... Burası mıydı gerçekten?”

Ev, çevresindeki bakımlı ve yüksek binaların arasında bir gecekondu gibi görünüyor. İyiden iyiye bakımsız kalmış bahçenin ahşap çitleri çürüyüp dökülmüş, bir zamanlar yemyeşil bir duvar gibi yükselen şimşirler kelleşip seyrekleşmiş. Giriş kapısının üzerindeki pergolaya sarılmış asma, –geçmişten kalmış tek güzel şey– sık ve yeşil bir çardak oluşturuyor; serçeler ve sığırcık kuşları, rahatsız edilmeyeceklerinden emin, kurumuş, cılız karaüzüm salkımlarını didikliyor. Kalp biçimi delikleri olan yeşil tahta kepenkler kapalı. Oysa henüz eylül ortaları; hava ılık, hatta sıcak.

Üzerinde “Satılık müstakil ev” yazan kapıyı hafifçe çalıyor. Telefonla haber verdim, ama belki de uyuyordur. Kapının açılmasını beklerken, yan taraftaki ikiz evi şaşkınlıkla seyrediyor: Üstüne iki kat çıkılmış, lüks bir villa görünümüne bürünmüş. “Ne çok şey paylaşmıştık bu evlerde, bu bahçelerde, bu sokaklarda... Tek katlı, kulübe irisi küçük evlerimiz; meraklılarının elinde sevgiyle yeşerip boy atan, baharda umut çiçekleri açan meyve ağacı fidanları, verandaların üstünü kaplayan morsalkımlar, hanımelleri, asmalar; özenle, belki de tatlı bir rekabet duygusuyla yetiştirilen renk renk çiçekler: mevsimine göre çuhalar, hercaimenekşeler, zerrinler, susam çiçekleri, şebboylar, kasımpatıları, yıldızlar ve tabii pencere içlerine yerleştirilmiş saksılardaki kırmızı sardunyalar, ıtırlar, kokulu karanfiller... Kızlı erkekli bir sürü çocuk, iki yanı ağaçlı yollarda dolanır; bahçelerde, sokaklarda oynar; evlere doluşur gevezelik ederdik. İçine kapalı küçük bir köyü andıran semtimizde geçirilen uzun yıllar, iyi komşuluğu bile aşan, bir ömür sürecek dostluklar yaratmıştı. Oysa şimdi evler gibi insanlar da yabancı. Semtin eski sakinleri, çok para etmeye başlayan eski evlerini satıp şehir içinde, lüks ve konforlu apartman dairelerine taşınmış olmalılar. Sokaktaki onarılmış, yenilenmiş, üstüne kat çıkılmış, zevksiz renklere boyanıp rüküş hanımlar gibi süslenmiş püslenmiş evler otomobil galerisi, sosyete kebapçısı, reklam şirketi bürosu, gece kulübü olmuş. Bir tek bizim evimiz direniyor. Tıpkı içinde yaşayan yaşlı kadın gibi.”

Kapıyı açan annesine sarılıyor. Yaşlı kadının zayıflamış, küçülmüş olduğunu fark ediyor. Arka bahçeye bakan verandanın kapısı açık. Küçücük evin içine umulmadık bir ışık ve kasımpatı kokulu ılık bir eylül havası dolmuş.

— Ön taraf çok gürültülü oluyor, diyor yaşlı kadın. Kepenkleri sıkıca kapayıp arka tarafta oturuyorum. Bahçemiz hâlâ güzel.

“Bahçemiz” derken sesi titriyor gibi geliyor.

Birlikte verandaya çıkıyorlar. Meyve ağaçları büyümüş, dalları birbirine girmiş. Ayvalar sararmaya başlamış bile.

— Ben günlerimi burada, bu bahçeye karşı geçiriyorum işte. Kendine oturacak bir sandalye al. Burası benim kurtarılmış bölgem. Hani sizin de kurtarılmış bölgeleriniz vardı ya bir zamanlar.

Yaşlı kadının sesinde alay yok, sitem yok, keder bile yok. Düzgün ve mantıklı konuşan bir robot sesi. Annesini tanımakta güçlük çekiyor. Ne kadar değişmiş! Hepimiz değiştik; zaman insanları değiştiriyor.

Sanki annesini de kaybetmiş gibi bir keder yayılıyor içine. Keşke eskiden olduğu gibi ağlayıp bağırsa, kızsa, azarlasa, hesap sorsa, ağıt yaksa.

— Senin kurtarılmış bölgen bütün güzelliğiyle duruyor anne. Şu arka bahçeye çekilmiş de olsan, hâlâ bir parçacık toprağın kalmış. Bizim kalelerimizin hepsi düştü, hiçbirini koruyamadık.

Belki zaten bizim değildi o topraklar, o kurtarılmış sandığımız bölgeler, diye düşünüyor.

— Kapıda “Satılık” levhasını görmüşsündür. Ben de pes ettim, artık ben de terk ediyorum burayı. Kaldıramayacağım kadar fazla... fazla şey var bu evde.

“Fazla anı...” demek istiyor, diye düşünüyor. “Evet, yaşadıklarımız kaldırabileceğimizden, dayanabileceğimizden çok fazla. Bu ev de bunların bir bölümünün tanığı. Üstelik artık etrafımızda acı yükünü paylaşabileceğimiz ne bir ev ne bir eski dost, hatta ne de eski sokaklar, eski ağaçlar, eski kuşlar var.”

— Gelecek ay, karşı taraftaki Öğretmen Huzurevi’ ne yerleşiyorum. Gidip baktım; otel gibi bir yer. En önemlisi de, konuşacak, iki çift laf edecek bir sürü kafa dengi insan var; çoğu da öğretmen. Hazırlıklar tamamlandı. Yetmişimi geçtim, kendi başıma idare etmem gitgide zorlaşıyor. Bir ekmek almak bile mesele benim için.

İçi burkuluyor, yüreğinde ince ama yakıcı bir acı duyuyor. “Annemi tanırım ben. Eskiden de kafası kızdığında durup dururken huzurevine gitmekten söz ederdi. Kendisine yeterli ilgiyi göstermediklerine inandığı çocuklarına karşı bir şantajdı huzurevi tehdidi. Bu kadar ağır bir vicdan yükü altında, yelkenleri suya indireceğimizi bilirdi. Aslında en korktuğu şeylerden biriydi huzurevine gitmek.”

— Nereden çıktı huzurevi anne? Kendi evin var, üç kuruş da olsa emekli maaşın var, bir miktar da ben gönderebiliyorum. Sonra kardeşim de burada, en azından aynı şehirde. Elin ayağın tutuyor.

— Kardeşinin kendi evi, çoluğu çocuğu, işi... Sağ olsun, bana da koşturuyor, ama bütün gün burada benim başımı bekleyemez ki. Gelirken görmüşsündür; buralar artık değişti. Bütün komşular, eski dostlar evlerini satıp savıp başka yerlere taşındılar. Çok yalnızım. Umut burada kalırken... Yani Umut şey... Umut şey olmadan önce...

Sanki üzüntüden değil de, söylememesi gereken yasak sözcüğü söylemiş olmaktan korkmuşçasına ağlamaya başlıyor. Önce sessizce, sonra hıçkıra hıçkıra.

— Evet anne, Umut öldürülmeden önce, her şey hepimiz için farklıydı.

Yan taraftaki, alt katı kebapçı-restoran haline getirilmiş evden, yanık yağ ve et kokusu geliyor. Ardına kadar açılmış radyodan ya da teypten avaz avaz bir hava yankılanıyor.

Bir süre, şarkının sözlerini izleyerek dikkatini dağıtmaya çalışıyor. İçinde yaşadığı şu karabasandan, şu ağlayan yaşlı kadından, et kokularından, yanık sesli türkücünün avaz avaz bağrışından, otuz yılın, kırk yılın harabelerinden kaçıp kurtulamazsa, oracıkta ölüp kalıverecek gibi.

— Acını bile yaşamaya bırakmazlar, diyor hıçkırıklara boğulmuş yaşlı kadın. Burası bir cehennem. Anasın; sen de oğluna yanıyorsun, ama şükret ki burada yaşamıyorsun. Böyle mi olacaktı benim vatanım! Ayaklar böyle baş mı olacaktı! Biz yıllarca Anadolu’da, köy demedik, kasaba demedik, tezek yaktık, karda mahsur kaldık çocukları okuttuk. Babanla ikimiz bunca yıl çalıştık, ala ala bu kulübeyi alabildik. O da yirmi yıl taksitle. Şuraya bak. Ne kadar hırsız, uğursuz varsa köşeyi dönmüş. Böyle diyorlar şimdi: Köşeyi dönmek diyorlar. Atatürk bu memleketi, böyle olsun diye kurtarmadı. Bizim nesil, bu kötü günler için çalışıp çırpınmadı. Siz de, siz de çok kabahatlisiniz. Güzelim memleketi kan içine attınız. Yok işçilermiş, yok köylülermiş... Asker ihtilal yapmayıp da ne yapsaydı? Askerin kabahati, iktidarı yeniden bu hırsızlara bırakmak.

Zavallı annem, diye düşünüyor. Kafasının içi her zamanki gibi karmakarışık. Sorularına cevap bulamadıkça, hayatla baş edemedikçe öfkesi artıyor. Güvendiği devleti, “hırsızlar” dediklerinin tepesine bineceğine torununu öldürüyor. Kurtarıcı ordusu, vatanı kurtarmak için efelendiğinde kızını hapse atıyor, vatan haini diye damgalıyor, sürgüne mecbur ediyor.

— İyiler de yok mu? Var. Senin Arın Murat Bey mesela. Umut’un şeyini... şey olduğunu eve kadar gelip haber verdi. Kardeşinin seni aramasını sağladı. Aman kızım; o ne kadar önemli adam olmuş. Emrinde memurlar, korumalar, siyah siyah resmî arabalar. Bu sokağa bir girdiler, çevredeki bütün galericilerin, pavyoncuların dudakları uçuklamıştır. Ama evladım, ne kadar mütevazı, ne kadar centilmen bir adam olmuş, nasıl zorlandı bana şeyi söyleyene kadar.

Başı dönüyor; kendini bırakmaması, bayılmaması gerek.

— Arın buraya, bu eve mi geldi anne?

— Evet, kendisi geldi. Başkası olsa, “Bana ne” derdi, en fazlasından bir telefonla yetinirdi. Ah Ülkü, senin en büyük hatan Arın’la evlenmeyi kabul etmemendir. Kaçırılacak fırsat değildi. Onunla evlenseydin, şimdi bu halde olmazdık.

Annesine duyduğu acıma yüklü yakınlık dağılıveriyor. Sanki bu konu daha önce hiç konuşulmamış, böyle bir evliliğin olamayacağı hiç anlatılmamış gibi... Kadını omuzlarından tutup sarsmamak, ağzına bir tokat atıp susturmamak için oturduğu yerden kalkıp verandadan bahçeye iniyor.

Huzurevine gideceğini söylediği zaman içine yayılan geç kalmış sevgiden, kederden, çaresizlikten neredeyse pişmanlık duyuyor. Buraya gelirken, kendi kendine bile sormaktan çekindiği, bilincinin derin köşelerinden birinde saklanan soruya yüksek sesle “hayır” cevabı veriyor. “Hayır, yaşayacak olursam, buraya, bu eve, bu şehre, annemin yanına dönmeyeceğim. Onu bir daha hiç görmeyeceğim.”

Kadın içindekileri kusmuş, rahatlamış. Sessiz sessiz, durumun gerektirdiği tonda ağlamaya başlıyor. Verandadan gelen sızlanışlarını duyuyor.

— Arın Bey çok üzgündü. Bir telefon numarası bıraktı. Eğer aramak isterse, gelince beni bu numaradan arasın, dedi. İçeride, telefon defterinin ilk sayfasına yazdım numarayı. Ne iş yaptığını soramadım. Zaten kendimi kaybetmişim. Ama çok, çok önemli bir devlet adamı olmuş, besbelli. Öyle televizyonlarda falan pek görünmüyor, ama çok itibarlı. Biliyorum, bana kızdın demin söylediklerim için. Kendimi tutamadım işte. Ben hep sizin iyiliğinizi istedim. İyi okuyun, iyi evlenmeler yapın istedim. Hele babanız öldükten sonra, saçımı süpürge ettim size.

Hayat boyu, en fazla nefret ettiği iki söz; “saçını süpürge etmek”, bir de “evlilik yapmak”... Dalları, henüz ham ayvaların ağırlığıyla sarkmış ayva ağacının gövdesine yaslanıyor. “Küçücük bir fidandı. Babam halasının eski köşkünün bahçesinden getirip dikmişti. Gözü gibi bakardı.” Ham meyvelerden birini koparıp dişliyor. Ağzına tüylü, buruk bir acı yayılıyor.

İçeri girip telefon sehpasının yanında duran defterden Arın’ın bıraktığı numarayı not ediyor. Bir Ankara numarası. Çocukluğunun, ilkgençlik yıllarının geçtiği odaya kaçamak bir göz atıyor. Tahta kepenkler kapalı, sadece kalp biçimi deliklerinden ince bir ışık sızıyor. İçerisi loş ve serin; bir mezar odası gibi. Telefon yine o eski sehpanın üstünde duruyor. Yanındaki yer minderinin yüzü bile bunca yıldır değişmemiş, aynı. “Burada, telefonun başında oturur, yüreğim çarparak aramasını beklerdim.” İçinde karanlık bir kuyu açılmaya başlıyor; gitgide derinleşiyor, kararıyor, sanki bütün vücudunu kaplıyor. Yüksek ateşle dalgın yattığı çocukluk gecelerinin korkunç kâbusu; kupkuru çatlamış dudaklarıyla, sayıklayarak yarı baygın yattığı zamanlar içine düştüğü kuyu bu: geçmişe ve geleceğe doğru sonsuz uzanan iki yönlü bir sarmal; zamanda ve mekânda başı sonu olmayan bir kara boşluk.

“Umut da bu odalarda oturdu, kitap okudu, çalıştı, düşündü. Bu küçük odada düşler kurdu, sevindi, hüzünlendi. Belki de uzaklardaki annesini, babasını düşünüp için için ağladı. Kim bilir, belki yapayalnız gecelerinde, bir zamanlar kardeşimle benim yattığım odadaki yatağına büzülüp onu bırakıp giden adamla kadını lanetledi. Oğlum da bu evde büyüdü, bu eve döndü, burada yaşarken öldü.”

Dipsiz, sonsuz, karanlık kuyu giderek derinleşiyor. İçinde, artık geri dönüşü olmayan bir cinayet işlemiş olma duygusu, çıldırtıcı ve umutsuz bir pişmanlık.

Odadan çıkıyor. Anne artık ağlamıyor. Eskiden de hep böyle olurdu. Önce söylenir, kızar, bağırır, acıtıcı sözler söyler, sonra ağlamaya başlardı. “Toksin attı,” derdi kardeşi umursamaz bir sesle. Aldırmaz, çeker giderdi. “Ama ben gidemezdim. İçimden küfrederek yanında kalırdım. Daha mı sorumluydum, yoksa daha ikiyüzlü mü? Bir mazoşist yanım vardı belki de. Ama bu defa hayır, bu defa kalmayacağım, ne ona ne de kendime karşı ikiyüzlülük yapacağım.”

— Artık gitmeliyim anne, diyor. Ülker Marmaris’ten tatilden döndüğü zaman, eğer daha buralardaysam, bir ara onunla da görüşürüm. Yapabileceğim bir şey varsa yaparım. Düşünüyorum da, haklısın; huzurevi fena fikir değil sanırım. Hiç değilse yalnız kalmazsın. Evi satmak istemiyorsan, bırak kalsın. Benim hiçbir para talebim yok. Kardeşimle konuş, nasıl isterseniz öyle yapın.

Yaşlı kadın son bir umutla üsteliyor:

— Belki kalırsın, diye düşünmüştüm.

— Kalamam. Ne yapacağımı bilmiyorum, ama burada kalamayacağımı biliyorum. Öldürülen çocuk benim oğlumdu anne. Sandığının aksine, onu çok sevdim ben.

Kendi kendine konuşurcasına sürdürüyor:

— Belki yeterince gösteremedim, senin ölçülerine göre yeterince ilgilenemedim oğlumla. Bir süre onu bırakıp gittim, doğru; bir süre bütün çabalarıma rağmen yanıma aldıramadım; nihayet Fransa’ya gelebildiğinde dünyalar benim oldu. Aradan epeyce zaman geçmişti; artık çocuk değildi. Küçük dünyası burasıydı, Türkiye’ydi. Bilirsin, Umut suskun bir çocuktu; hiçbirşey söylemedi, şikâyet etmedi, ama bana uzaktı, belki de suçluyordu beni. Türkiye’ye dönmek istediğinde de engel olmadım, yanımda tutmaya çalışmadım. Nerede daha mutlu, daha yerleşik olacaksa, nereye kök salabilecekse orada yaşasın istedim. Sevgiyi, sevilen kişinin özgürlüğünü kısıtlamak olarak anlamadım hiç. Sevgi, ilgi, bağlılık; insanları kendime bağımlılaştırmak, insanlara yapışmak değildir benim için, bilirsin.

— Bilmez miyim! Çocukluğundan beri öylesindir sen. Bazen, bu kızın kalbi yok diye düşündüğüm olurdu. Bak kardeşin havaidir, gelgeçtir falan; ama neme lazım ipek gibi yumuşacıktır.

Tıpkı çocukluğunda olduğu gibi içi buruluyor: haksızlığa uğramış olma duygusu... Kulağında bir ses; annesinin sesi. Bir arkadaşıyla konuşuyor: “Ülkü akıllıdır, Şeytan gibidir, ne yaptığını bilir; ama katıdır, inatçıdır, hislerini göstermez.”

“İpek gibi yumuşacık kardeşim şu günlerde nerelerde?” diyecekken susuyor. Kardeşinin kendisiyle görüşmekten çekindiğini biliyor. “Komünist, anarşist, maceracı, bunca yıldır nerelerde dolandığı, ne yaptığı bilinmeyen” bir abla –bunların kardeşinin kocasına ait sözler olduğunu nasılsa duymuştu bir yerlerden, belki de annesinden–, hazır ortadan kaybolup kendini unutturmuşken, şimdi onunla yeniden ilişki kurma sıkıntısına neden girsin ki! İçini yokluyor. Peki ben onu görmek istiyor muyum? Kardeşine karşı içinde hiçbir duygu, hiçbir ilgi kalmamış olmasına şaşıyor. “Annem haklı mı gerçekten? Duygusuzun teki miyim ben?”

— Artık hiç önemi yok anne. Artık değişemem. İpek gibi yumuşacık kardeşimin burada olmasına şükretmelisin. Huzurevine ziyarete gelir seni, bazen de arabasıyla gezdirir. Bana gelince hayatı nasıl, nerede taşıyabilirim, hatta taşıyabilir miyim, henüz bilmiyorum. Belki önemsiz ama, yine de içimde kalmasın, söyleyeyim: Ortalığı kana boyayanlar bizler değildik. Tam tersi; kan, kavga, zulüm, savaş sona ersin, diye çabaladık. Sadece biz değil, çocuklarımız da... Ama başaramadık, yenildik. Zafer haklı kılar, yenilirsen haksız olursun.

— Hep demez miydim ben? Olmaaaz, sizin dedikleriniz olmaz. Beş parmak bir mi, herkes eşit olabilir mi, demez miydim. Yok sınıfsız toplummuş, yok savaşsız, sömürüsüz dünyaymış! Biz, “İmtiyazsız sınıfsız kaynaşmış bir kitleyiz,” diye marşlar söylerdik. Öyleydik de gerçekten. Kutsal olan her şeye başkaldırdınız da ne oldu? Bak, çocuğun ölüme gitti. İstersen al oku; bütün gazeteleri topladım. Elde silah, Umut da ötekiler gibi saatlerce polisle çatışmış. Askeri tanımayacaksın, polisi tanımayacaksın, devleti tanımayacaksın! Olur mu bu! Ama Umut’u bu hale getiren kim?

Kadın yine yüksek sesle ağlamaya başlıyor.

İçindeki kuyu artık öyle derinleşmiş, öyle genişlemiş ki, gerçek bir acı veriyor. Acısı öfkesini bastırıyor. “Belki de haklı, belki de biz öldürdük Umut’u. Belki, daha doğururken, hatta daha önce, tohumunu rahmime aldığımda öldürmüştüm onu.”

Hiçbirşey demeden, yaşlı kadını kucaklamadan, arkasına bakmadan evden koşarak çıkıyor. Yoldan geçen ilk boş taksiye atlayıp, “Beni Anadolu yakasındaki otobüs terminaline götürün,” diyor. Yarım saat sonra kalkacağı söylenen eski, salaş görünümlü bir otobüse biniyor.

Otobüs Ankara’ya yaklaştığında gece bastırıyordu.

“Bu şehir geceleri güzeldir. Hele ilkbaharda, yaz başlarında iğde kokuları, günün sıcağını kovan akşam serinliği, iş paydosunun rehaveti ve mutluluğuyla Kavaklıdere’den Kızılay’a doğru salınan insanları, erik baharlarının tabağınıza, kadehinize düştüğü bahçeleri, avluları, ay ışığı altında parıldayan Kale, Çankaya’dan baktığınızda önünüzde uzanan ışık ışık yollar... Işıkların bittiği yerde denizin başladığını düşünürdüm. İçim genişler, mutlu olurdum.”

Şehrin ışıkları kilometrelerce uzaktan seçiliyor, giderek yaklaşıyordu. Ankara’yı son görüşünden bu yana neredeyse on yıl geçtiğini hesapladı. Şehre nereden, hangi yoldan girdiklerini anlayamadı. Yeni bir yol yapmış olmalılar. Çantasındaki küçük konyak şişesinin dibinde son kalan birkaç yudumu da bitirdi. Kafasındaki uyuşukluk ve duman yoğunlaştı.

Yeni otobüs terminalini hiç görmemişti. Şehrin hangi yönünde, hangi semtte olduğunu bile bilmiyordu. Günlerdir yanında sürüklediği lacivert bez valizinin bagajdan çıkarılmasını boş gözlerle ve bomboş bir kafayla izledi. Ne gitmesi gereken bir yer ne de yapması gereken bir iş vardı. Hiç olmadığım kadar özgürüm, diye düşündü. Yol boyunca kurtulduğunu sandığı karanlık soğuk boşluk, acı ve korku veren sonsuz kuyu, içinde yeniden derinleşmeye başladı.

Bir taksi çevirip aklında nasılsa kalmış bir otel adı verdi. Ankara’nın tenha bir zamanıydı. Meclis daha açılmamış, okullar başlamamış, memurlar tatilden dönmemiş, başkent tatil havasından henüz çıkmamıştı. Bakanlıklarda iş bağlamak, ihale takip etmek, hatırlı kişilerle görüşmek için gelenler henüz otelleri doldurmamışlardı. Rezervasyonu olup olmadığını sorduklarında, hemen orada aklına geliveren bir yalan uydurdu. Gazeteci olduğunu ve Fransız Büyükelçiliği’nin rezervasyon yaptırmış olması gerektiğini söyledi. Resepsiyondaki genç ve asık suratlı kız önündeki defteri karıştırırken, kızın çabasının ve kendi bekleyişinin ne kadar anlamsız olduğunu düşündü. “Neden düpedüz, ‘Bana tek kişilik bir oda lütfen,’ demeyi beceremiyorum? Neden hep dolambaçlı, yalanlı, gizli olması gerekiyor hayatımın?” Resepsiyondaki gençkız, suratında aynı anlamsız ve donuk ifadeyle, adına bir rezervasyon notu bulunmadığını bildirdi. Herhalde bir yanlışlık olmuştu, ama sorun değildi, tek kişilik boş odaları vardı. Odanın cadde tarafına bakmamasını tercih ettiğini, uyuyabilmek için sessizliğe ihtiyacı olduğunu söyledi.

Valizini alan çocuğun arkasından asansöre doğru yürürken hatırladı: “1971 sonunda –Galiba aralık ayıydı. Çok soğuk bir kıştı. Her yer, bütün şehir, bütün sokaklar buz tutmuştu– tahliyeden sonra Ömer’le ilk kez bu otelde buluşmuştuk.”

Otobüs terminalinde, nereye gideceğini bilmeden bir taksiye atladığında aklına ilk gelen otel adının burası olması rastlantı değil, yürekle belleğin ortak oyunu, bilinçaltı denen kara deliğin ışık kaçağıydı demek.

“Yirmi yıl sonra yine Ankara’da, aynı oteldeyim.”

Hayatının bir döneminde, ardındaki her şeyi geride bırakmak, yeniden başlamak umuduyla sığındığı bu şehri önceleri hiç sevmemiş, hep geçici bir durak gibi görmüştü. Devlet gücünün simgesi olan görkemli ama asık yüzlü, tehditkâr binaları; insan sıcaklığı taşımayan soğuk heykelleri, zoraki meydanları; tepeden tırnağa iktidarın renklerini giyinmiş insanlarıyla bu şehir, onun bir dönem kendi kendini mahkûm ettiği sürgünüydü.

“Şehirdeki gizli ışığı ne zaman keşfetmiştim? Ne zaman sevmeye başlamıştım Ankara’yı?”

Yıldırım Bölge’de, kışlanın ortasında kapatıldıkları kadınlar koğuşundaki ranzanın üstüne tüneyip demir parmaklıklı pencereden uzaktaki Kale’yi, hemen yanıbaşlarındaki ağaçlı geniş bahçeleri, bostanları, Çankaya sırtlarını seyrederken belki. Örselenmiş vücudu, tecavüze uğramış duyguları ve düşünceleriyle kıstırıldığı o kalabalık koğuşta güzelliklere ihtiyacı vardı. “Belki de ben kendi kafamda yarattım şehrin gizli güzelliklerini.”

Valizini taşıyan çocuk asansörde dördüncü katın düğmesine basınca biraz ferahladı. Neyse ki aynı oda değil! Ömer’le kaldıkları oda birinci kattaydı. Koridorun en sonunda, ilk bakışta fark edilmeyen bir ara kapıdan geçilerek girilen, sanki sonradan eklenmiş bir bölümdü.

— Rahat edebilirsin, demişti Ömer. Burada emniyetteyiz. Mutfaktan oda hizmetine kadar, otelin her yerinde arkadaşlarımız var. Bir de bizimkiler hizmet sektöründe örgütlenmeye itiraz ederlerdi. Sanayi işçisi dururken komileri, garsonları örgütlüyorsun diye eleştirirlerdi beni. Bak şimdi o çalışmaların meyvelerini topluyoruz.

Yakışıklı sayılmasına olanak vermeyen o mahcup tavşan edasıyla, sevimli sevimli gülümsüyordu.

Aralık başlarıydı. Radyatörler kapalı kaldığından oda soğuktu.

— Şimdi ısınır, bütün kaloriferleri açtım. Battaniyeyi üstüne al, üşüme.

Arın, en yakın oldukları, yürekleri sevgiden patlayacak gibi olduğu zamanlarda bile böyle yumuşacık, usul, şefkatli bir ses tonuyla konuşmazdı. Hep kendine güvenli, özdenetimli bir kibarlıkla, asla kaba ve iğreti olmayan bir hâkimiyet edasıyla, rica ederek ve sesini yükseltmeden, ama sanki hep emir kipinde seslenirdi.

Paltosunu çıkarırken, artık bütün çabalara rağmen saklayamadığı karnından utanıyor. İçine pis bir duygu yayılıyor. Evin küçükbeyi tarafından iğfal edilip gebe kalmış küçük hizmetçi kız gibi hissediyor kendini. Bu duyguyu ancak saldırıya geçerek, kendini teşhir ederek, adamın da çıplak gerçekle yüz yüze gelmesini sağlayarak yenebileceğini biliyor.

İki elini karnının üstünde dolaştırırken,

— Avukatla küçük bir not göndermiştim sana. Hani sözde anneme gönderdiğim mektubun arkasına sütle yazılmış birkaç satır. Avukat eline geçtiğini söyledi, diyor.

— Evet, epeyce geç de olsa, notunu aldım. Eğer bu son duruşmada da tahliye etmeselerdi, her şey çok zorlaşacaktı.

— Gördüğün gibi, yedi aylık hamileyim. Ve inanmayacaksın ama, bunu senden başka bilen yok. Özür dilemem gerektiğini biliyorum, şu zor günlerde başına korkunç bir bela açtım, pis bir yük yükledim. Ama başka kimsem yoktu.

Karşısında, ne yapacağını bilmeden, genç kadına sarılmak isteyip de buna cesaret edemeden, öyle kararsız ve tedirgin duruyor.

— Özür dilenecek bir şey yok. Asıl ben sana teşekkür etmek isterdim. Beni yakın bulduğun, güvendiğin için. Bana verdiğin değer için.

Mavi yeşil ekoseli battaniyeyle örtülmüş yatağın üzerine yan yana oturuyorlar.

— Sana anlatmıştım, hatırlayacaksın. Çok sevdiğim biriyle beraberdim. Sonra ayrıldık. Sıkıyönetim ilanını izleyen günlerdeydi. Hani İstanbul’dan mimozalarla dönmüştüm. Sen de mimozalara karşı papatyaların savaşını başlatmıştın.

Hatırlamaz olur mu? Tabii hatırlıyor. Gençkadının, rüyasında sayıklarmış gibi, uyuşturucu etkisindeymiş gibi anlatışını; çılgınlığın eşiğindeymiş gibi parlayan gözlerini, boynundaki ince çizgileri, gözkapaklarının ıslaklığını, ateşler içinde yanan vücudunu; kendinden ve bütün hayatından öç alırcasına “Benimle yat” deyişini, sarı mimozaları, yüreğinde kabaran sevgiyi, koruma duygusunu, kendi kadını olması arzusunu nasıl unutur?

— O hay huy içinde, gebe kalmış olabileceğim hiç aklıma gelmedi. Biliyorsun, bir ay kadar sonra da tutuklandım. İşkencede ve sonrasında zaman zaman ciddi kanamalarım oldu. Bu yüzden fark edemedim, kuşkulanmadım. Sonra durumu anladığımda, utançtan, çaresizlikten, korkudan öleceğimi sandım. Tahliye olup olmayacağımı bilmiyordum. İşkencede konuşmamıştım, hakkımda dişe dokunur ifade de yoktu. Zaten konuşsam bile, ne vardı ki ne söyleyecektim. Sanırım benden yurtdışından geldiğim ve hemen dergide çalışmaya başladığım için kuşkulanmışlardı. İçerdeyken öğrendim, fakülte dekanının ihbarı üzerine almışlar beni. Hani sıkıyönetim bildirilerinden birinde “Sayın muhbir vatandaş” diyerek, herkesin çevresindeki şüphelileri ihbar etmesi isteniyordu ya, bizim sayın muhbir dekan da beni ihbar etmiş. Ama ellerinde çeviriler yaptığım dergiden başka delil ve ifade olmadığından hiçbir örgüte bağlayamadılar. O kadar gürültü patırtı, işkence, sorgu boşa gitmesin diye, bir-iki öğrencimin oraya üye olduğu bahanesiyle, kıytırık bir gençlik örgütü bulup o davaya soktular. Ferahladım tabii, tahliye olabileceğimi anladım. Ama tahliyenin doğumdan önce olması gerekiyordu. Sana haber yolladığım sırada, içerde kalırsam elinden fazla bir şey gelmeyeceğini biliyordum, ama biriyle paylaşmaya ihtiyacım vardı.

Ömer, genç kadının biraz şişmiş ve soğuktan morarmış küçük ellerini avuçlarının içine alıp ısıtıyor.

— Her şey düzelecek, diyor. İki ay, yani doğuma kadar biraz daha dikkatli olmalıyız. Etrafta pek görünmemelisin. Bir süre burada, otelde kalırsın, sonra bir yer ayarlarız. Doktor arkadaşlar var. Kadın doğumcu bile var. Bu gece konuşurum. Yarın, öbür gün, en yakın zaman için bir randevu alırım. Hiç merak etme; göreceksin, her şey düzelecek.

Sonra gözlerini mahcup bir şekilde yere indirip fısıldıyor:

— Ne olur beni yanlış anlama. Sadece işleri kolaylaştırmak için karım olduğunu, çocuğun da benim olduğunu söyleyeceğiz. Bir süre sonra, ne yapacağına kendin karar verirsin.

— Karar mı? Yani çocuğun biyolojik babasını arayıp, “Senden bir çocuğum var, nüfusuna geçir,” diyeceğimi mi sanıyorsun?

— Sadece özgür olduğunu, bana hiçbir borcun bulunmadığını söylemek istemiştim. Gerçekte ne düşündüğümü, benim teklifimin ne olduğunu öğrenmek istersen söyleyim sana: Kaçak olmama rağmen, seninle evlenmek isterdim. Bu, çıkabilecek bütün sorunları kökünden çözerdi.

— Sahte bir kimlikle kaçak dolaşırken, nasıl evlenebiliriz?

Bunu söyler söylemez pişman oluyor. Evlilik teklifini, daha doğrusu çözümünü baştan kabul etmiş de ayrıntıları tartışıyor gibi. Kendini çok kötü hissediyor. “Gerçekten de, küçükbeyin gebe bıraktığı besleme gibiyim. Şimdi de kendimi bahçıvana yutturmaya çalışıyorum.”

Ömer, genç kadını incitmemeye çalışarak bağrına basıyor.

— Seni seviyorum, diyor. Daha önce söyleme fırsatım oldu mu bilmiyorum ama, ilk kez bir kadını seni sevdiğim gibi seviyorum. Karım ol, çocuğumuzu birlikte büyütelim. O senin çocuğun canım. Benim de çocuğum. Hiçbirşeyi bu kadar istememiştim hayatımda.

Sonra, soğuk otel odasına bir tiyatro kahramanının ağzından çıkıyormuş gibi dağılan, gerçek duygularını anlatmaktan uzak, alışık olmadığı bu sözlerin Ülkü’ye yapay ve itici geleceğinden korkuyor, telaşa kapılıyor.

— Sen ayrıntılara yorma kafanı canım, diyor. Sıkıyönetimle nüfus dairelerinin bağlantısı kurulup da benim aranan biri olduğum anlaşılana kadar, bizim çocuğun evlenme yaşı gelir. Üstelik aranıp aranmadığım da pek kesin değil. Çalışmalar kesintiye uğramasın, işçi muhalefeti dağılmasın, şu ara dönem geçince toparlanmak kolay olsun diye, ilk aklına esenin enseleyip götüremeyeceği bir konumda bulunmam, yani biraz daha dikkat etmem gerekiyordu. Önlem olarak başka bir kimlikle yaşamaya başladım; hepsi bu. İstersen en kısa zamanda yıldırım nikâhıyla evleniriz. Yeter ki gerçekten iste.

Adamın hafifçe titreyen kemikli kalın parmaklı elini tutup karnının üstüne koyuyor.

— Dinle bak, tekme attığını duyabiliyor musun?

— Evet, galiba.

Gerçek bir baba adayı gibi heyecanlandığını fark edip şaşırıyor.

— Eğer doğarsa, yani bir aksilik olmazsa, adını Umut koyacağım. Oğlan olursa Umut Murat, kız olursa Umut Sevinç.

— Umut Murat Ulaş, diye tekrarlıyor Ömer. Ne güzel bir ad.

1972 yılbaşından birkaç gün sonra, Ocak başında, Ankara’nın kıyıda köşede kalmış ilçelerinden birinin evlendirme dairesinde yıldırım nikâhıyla evlenmişlerdi. Nikâh şahitleri, Ömer’in üniversiteden bir arkadaşıyla karısıydı. O günlerin korku dolu, bozbulanık ortamında şahitliği çekinmeden kabul etmeleri duygulandırmış, mutlu etmişti. Hava çok soğuktu. Yollar buz tutmuştu. Tütün rengi bol paltosu karnını kapatmaya yetmiyordu. Bebeğini çeyizinde getiren, doğumevine gitmeden önce nikâha güçbela yetişebilmiş yorgun yüzlü genç bir kadın; gereğinden fazla özenli giyinmiş, koyu renk ince elbisesi içinde titreşen bir damat; yanlış nikâha gelmiş gibi görünen şık ve kalantor görünümlü nikâh şahitleri; imzaları bir an önce attırmak için acele eden huzursuz bir nikâh memuru ve dekoru tamamlamak için bir demet sarı gül... Buñuel’in ya da Pasolini’nin filmlerinden fırlamış artistlere benziyorlardı. Sanki birazdan evlendirme dairesinin duvarları yıkılacak ve hepsi, nikâh defterini de beraberlerinde götürerek gökyüzüne doğru yükseleceklerdi.

Asansör dördüncü katta durdu. Valizini taşıyan çocuk, elindeki anahtarla odanın kapısını açtı, klima cihazını çalıştırdı, perdeleri araladı, bir ihtiyacı olup olmadığını sordu, uzattığı bahşişe teşekkür edip gitti.

Pencereye yaklaştı, perdeleri ardına kadar açtı. Ay doğmuştu. Sulara yansımak için çırpınan, ama mehtap olacak denizleri bulamayan biraz soluk, biraz kederli bir Ankara ayı. Dışarıda ılık, güzel bir sonbahar akşamı başlıyordu. Şehrin ışıkları yanmış, Kale ve üzerinde dalgalanan bayrak aydınlatılmıştı. Birden Kale’ye tırmanan yokuşları, o yokuşlardaki sarı badanalı ya da çivit mavisi evleri özlediğini fark etti.

“Kale’ye tırmanan tozlu yollarda, gecekonduların arasında dolaşırdım. Yoksul avluların köşelerinden fışkıran sarı, kırmızı akşamsefalarının kara tohumlarını toplar; en umulmadık, en salaş bir kulübenin penceresinden sarkan pembe küpeçiçeklerinden bir filiz ister; saksılarına yumurta asılı kokulu karanfillerden bir çiçek çalardım. İçimde besleyip büyüttüğüm özlem, bazen yumuşacık bir hüzne, bazen tatlı bir sızlamaya, bazen dayanılmaz bir acıya, çaresiz bir hastalığa dönüşürdü. Kendimi şehrin tepelerine, sokaklarına, uzak semtlerine vururdum. İçkiden başım dönerek, yarı ayık, yarı sarhoş Çankaya’ya çıkar, şehrin ışıklarını seyrederdim. Arın’dan gelecek bir haberin, bir telgrafın peşinde postanelerin gece nöbetçilerinin uykulu ve nemrut yüzlerinde umut arardım. Haber gelmezdi. İşe, arkadaşlara, derslere, örgüte, hepsine boşverip, alelacele bir mazeret uydurup otobüs garajına koşar, önüme çıkan ilk gece otobüsüne atlar, kendimi İstanbul yollarına vururdum.”

Tutuklanması bir kurtuluş gibi gelmişti. Bir türlü koyamadığı noktayı birileri onun adına koyuyordu. Evini basıp alıp götürüyorlar, hakaretler arasında sürüklüyorlar, işkence ediyorlar, korkutuyorlar, acıtıyorlar, aşağılıyorlar; ve –inanılmaz bir şey– onu Arın saplantısından kurtardığı için bütün bunlar yüreğine iyi geliyordu.

“Yirmi yıl sonra Ankara’dayım, yine bu oteldeyim.”

Çocuğun bir pişmanlık, bir korku, hatta dehşet duygusu olmaktan çıkıp Ömer’le paylaşılan heyecan dolu bir serüven haline geldiği yerdeydi. Oğlunun doğumuna alışmaya, varlığını kavramaya çalıştığı yere, yıllar sonra onun ölümünü yaşamaya gelmişti ve bu defa Ömer yoktu, kimse yoktu; umutlar, inançlar, bilinmeyen bir yerlerde yardım için bekleyen sessiz ve isimsiz yoldaşlar yoktu. Yapayalnızdı.

Yorgunluktan, duygulardan, içkiden başı dönüyordu. “Tıpkı o eski Ankara günlerindeki gibi.”

Çantasında telefon defterini aradı. Arın’ın, annesine bıraktığı numarayı buldu. Telefonu tuşladı, bekledi –ne kadar uzar bu bekleyişler–, Arın’ın sesinin yorgun ve nazik tınısını dinledi. Bir an, telefonu kapayıp kapamamakta kararsız kaldı, sonra en renksiz, en doğal sesiyle “Ben Ülkü Öztürk’üm Sayın Murat. Sizinle gazetem adına bir görüşme yapmam mümkün mü?” diye sordu.

Arın Murat’ın verdiği adrese giderken, kravatlı, temiz giyimli, efendi tavırlı taksi şoförünün yolu şaşırdığını sandı.

— Adres Bakanlıklar tarafında olmalı. Acaba yanlış mı gidiyoruz Şoför Bey?

— Bakanlıkların bulunduğu tarafa gidiyoruz efendim. İsmet İnönü Bulvarı’ndayız. Verdiğiniz adres Dışişleri Bakanlığı binasının arka taraflarında bir yerde olmalı.

İki yanında yeni yapılmış görkemli devlet dairelerinin, yüksek duvarlar ve sık yeşillikler içinde kaybolmuş askerî binaların bulunduğu, inşaatların sürdüğü geniş bir caddeden geçiyorlardı. Anıtkabir, sağda, oldukça uzaktaydı. Solda askerî bölge vardı. “Şehir ne kadar gelişmiş! Bu iddialı ve heybetli binalarla, büyük parklar, yeşil alanlar ve geniş caddelerle gerçek bir başkent görünümü kazanmaya başlamış,” diye düşündü.

— Yıllardır gelmemiştim Ankara’ya. Ne kadar değişmiş. Hangi semtte olduğumuzu bile anlayamıyorum.

— Ben yedi yıldır Ankara’dayım. Eski halini bilmiyorum efendim. Balgat yönüne doğru gidiyoruz. Ama devletin, yani bakanlıkların falan bu tarafa taşınması oldukça yeni. Zaten inşaatların tümü bitmedi daha. Dört-beş yıl sonra gerçekten de muazzam olacak Ankara.

Tipik bir Ankara şoförü, diye düşündü. “Efendim”li, kravatlı, Ankaralıların “Bizim taksiciler milletvekili gibidir,” diye övündükleri türden.

Bir süre sonra, bir kavşak noktasında, “U” dönüşü yaptılar. Heybetli binaların arkasında, bulvara paralel dar bir sokağa girdiler. Bir süre gittikten sonra sağa sapıp büyük boş bir arsayı geçtiler. Taksi, yeni yapılmış, inşaatı henüz tam bitmemiş, çevresi düzenlenmemiş büyük bir binanın önünde durdu.

— Burası olmalı. Ben gidip kapıdaki polise bir sorayım.

— Sormanıza gerek yok, burasıdır herhalde. Sağ olun.

Borcunu ödeyerek arabadan indi.

Binanın bahçe kapısındaki güvenlik kulübesine Fransız gazeteci kimliğini bıraktı.

— Sayın Arın Murat’la randevum vardı.

Bu sözleri yabancı olduğu izlenimi veren bozuk bir Türkçeyle söylemişti.

Telefonla bağlantı kurmalarını beklerken, kapıda nerede bulunduğunu gösterecek bir yazı, bir levha aradı. Yoktu. Güvenliğin ciddiyeti ve sıkılığı dikkatini çekti. Yol gösteren bir sivil korumanın arkasından, binanın geniş mermer merdivenlerinden çıkarken, buraya gelmekle doğru yapıp yapmadığını düşündü.

“Ne çok benzer bina gördüm. Kapılarında ne bir levha ne bir kurum adı vardır, ama içlerinde insanların ‘yaşamadıklarını’, hizmetinde oldukları çark adına sadece devindiklerini hemen hissedersiniz.”

Önündeki adamın peşinden merdivenleri çıkarken, yüreği daralıyor. Kapitone deri kaplı geniş bir kapının önünde bekleyen takım elbiseli, ciddi ve ifadesiz suratlı adam, “Buyrun efendim, Sayın Arın Murat sizi bekliyorlar,” diyor.

İçinde yine, midesini bulandıran o karanlık, soğuk boşluk duygusu: Tıpkı çocukluğunda, ateşler içinde, hasta yatarken olduğu gibi... Dizleri titriyor, dönüp kaçmak istiyor. Bütün bunları neden yaptığını, neden burada olduğunu, ne istediğini, ne umduğunu bilmiyor. Yüzü alev alev, şakakları zonkluyor. Karşısında, elini uzatmış kendine doğru gelen Arın’ı görüyor.

— Hoş geldiniz, buyrun, diyor Fransızca. Elini bırakmadan, odanın içindeki ikinci bir kapıyı açıp içeri sokuyor.

Neden Fransızca? Kendisini odaya kadar getiren adama duyurmak için olmalı. Kimi koruyor? Kendisini mi, onu mu?

Kapıda karşılayan o uğursuz suratlı adam, –sekreteri veya özel kalem müdürü, her neyse– hâlâ orada.

— Teşekkür ederim Ali Bey. Sizden bazı dokümanlar rica edecektim. Bilgilendirme dosyalarını bir gözden geçirin. Yabancı gazetecilere verdiğimiz istatistik bilgileri ve enformasyon broşürlerini randevunun bitmesine kadar hazırlarsanız sevinirim. Başka bir şey gerekirse çağırırım.

Ülkü, kendini toplamaya çalışırken,

— Dışişleri’nde olduğunu sanıyordum, diyor.

— Evet başlangıçta öyleydim, ama sonra görevim birkaç kez değişti. Şimdi geçici olarak özel bir görevdeyim. Kısa bir süre Avrupa ile ilişkilere yoğunlaşacağım. 12 Eylül sonrasında Türkiye’nin imajı ciddi bir aşınmaya uğradı. Bu imajla Avrupa Birliği’ne girmemiz hayal. Hem içeride, hem dışarıda bazı düzenlemeler gerekiyor. Devletin alışkanlıkları var. Bir kısmının değişmesi gerek. Kolay olmayacak.

Telefonda Arın’a ulaştığında, çalıştığı Fransız gazetesi için bir röportaj yapmak istediğini söylemişti: 12 Eylül rejiminden sonra Türkiye’de demokrasiye dönüş sorunlarıyla ilgili bir röportaj. Ama, gerçekte neden burada olduğunu ve burada bulunmasının artık ne kadar anlamsız olduğunu ikisi de biliyor. Yine de, hiçbirşey yokmuş, hiçbirşey olmamış gibi davranmaya çalışıyorlar.

Görünüşte her şey yabancı bir gazetecinin sorularını cevaplandıran Arın Murat’ın gündelik rutininin bir parçası. Akşam eve döndüğünde, gününün nasıl geçtiğini anlatırken, karısına sık sık söylediği, “Bir yabancı gazeteci geldi, bilinen soruları sordu, ben de bilinen cevapları verdim,” cümlesiyle özetlenen bir rutin.

Gazeteci kadın konuşmayı ses alma aygıtına kaydetmek için izin istiyor. Aracın çalışıp çalışmadığını kontrol ediyor; “Başlıyoruz” diyerek ilk soruyu yöneltirken bir an duruma yabancılaşarak Batılı seçkin diplomatların havasını taşıyan bu orta yaşlı zarif adamın, soruları mükemmel Fransızcasıyla cevaplandırmasını keyifle, biraz da hayretle dinliyor. Yirmi yıl önce siyasetle ilgisi olmayan, ideolojileri hep küçümsemiş, kendisini 68 kuşağıyla hiç özdeşleştirmemiş Arın Murat, şimdi bir siyaset ve devlet adamı. Akılcı, güven verici, ikna edici bir üslupla konuşmayı, çok şey açıklar gibi görünüp sadece istediği kadarını söylemeyi öğrenmiş. Bir büyük bütünün parçası olma bilinciyle konuşuyor; daha inanılır olmak için eleştirel bir tutum benimsediği anlarda bile, eleştirinin sadece içeriden, o bütünün parçaları tarafından yapılabileceğini hissettiriyor. Söylediklerinin ne kadarına inandığını, resmî söylemle Arın Murat’ın kendi fikirlerinin ne ölçüde iç içe geçtiğini ayırabilmek zor. “Onu o kadar uzun zamandır görmedim ki!..Dışarıdan ne kadar izlesen, gerçeği bilemezsin, kişinin özel tarihini yakalayamazsın.”

Ses alma aygıtını kaparken, herhangi bir ülkede, tanımadığı herhangi bir resmî görevliyle karşı karşıyaymış gibi, “Kaliteli bir bürokrat. Konusuna hâkim, bilgili, hesaplı, zeki ve tam da bu yüzden tehlikeli,” diye düşünürken yakalıyor kendini.

— İşinize yarayacak gibi oldu mu bari? İsterseniz biraz daha besleyebiliriz, diyor yine Fransızca olarak. Sonra masasının üzerindeki küçük radyoyu açıyor ve Türkçe devam ediyor:

— Off the record söyleyecek olursam, devletin içindeki bazı yapılanmalar Türkiye’nin demokrasiye geçişi önündeki en büyük engel. Bu yapılanmalar aşılabilir mi, dağılabilir mi, bilmiyorum. Eninde sonunda yüzlerce yıllık bir devlet ve iktidar geleneği bu. Benim çabam, bu yapıların çözülebilmesi için Avrupa’dan da yararlanabilmek. Sorun, devleti koruyarak, devletin yara almasını önleyerek içini temizlemek. Şu sıralarda Türkiye’de iyi bir konjonktür yakalamış durumdayız. Bundan yararlanmak gerek. Dediğim gibi, bütün bunları sadece sana anlatıyorum; yorumlarında yararlı olabilir diye. Türkiye konusundaki yorumlarını dikkatle izliyorum. Çoğuna katılmıyorum, ama belli bir kesimin bakışını yansıtması bakımından önemli yorumlar.

Gülümseyerek ekliyor:

— Bir de Marksist saplantılardan kurtulsan.

— Güvenin için teşekkür ederim. Tabii seni ele vermem. Marksist saplantım kaldı mı bilmiyorum, ama kaldığı kadarını da kaybedersem artık yorumlarımın önemi kalmaz; sen bile beğenmezsin.

Bir an susuyor. Bu soytarılık yetmez mi artık? Gazetenin de, röportajın da canı cehenneme! Gazeteciliğin, yaptığı söyleşinin, Arın Murat’ın yüksek fikirlerinin, hatta Türkiye’de demokrasinin geleceğinin, o anda umurunda bile olmadığını ikisi de biliyor aslında.

— Türkiye’ye kolay girebilmemi senin sağladığını tahmin ediyorum, diyor. Annemi gördüm. Eve kadar gelmişsin. Umut’u haber vermeye...

Nasıl dolduracaklarını bilemedikleri, ikisini de korkutan, yüreklerini ağızlarına getiren uzun bir sessizlik oluyor.

— Sadece bazı bürokratik engelleri aşmakta yardımcı oldum.

Durumun tuhaflığının; bu tuhaflığın “Hayat bu, neler neler oluyor, insanlar nerelere savruluyor” türünden basmakalıp nakaratlarla anlatılamayacak kadar derin ve acılı olduğunun farkındalar.

Kapı vuruluyor. Arın Murat radyoyu kapatıyor. Gazeteci Hanım’a vermek için istediği dokümanları –bir sürü gereksiz kâğıt– getiren deneyimli sekreter odada ağır bir havanın dolaştığını hissetmiş gibi. Kuşkulu gözlerle, bir yabancı kadına, bir Arın Murat’a bakıyor, saygılı ama ısrarcı bir ifadeyle başka bir şeye ihtiyaçları olup olmadığını soruyor.

— Hayır, başka ricam yok. Sadece bir süre telefon bağlamamanızı ve kapıyı kapalı tutmanızı isteyecektim. Bu önemli röportajı sakin bir şekilde gözden geçirmeliyim.

Görkemli yazı masasının önündeki ağır maroken koltuktan kalkıp karşısına oturmadan önce masanın üstündeki radyoyu yeniden açıyor. Radyoda reklamlar: Oynak bir müzik eşliğinde çınlayan bir kadın sesi, “Omo, omo, omo!” diye bağırıyor. Sonra bir otomobil gürültüsü, acı bir fren sesi: “Lastikleriniz Pirelli...” Reklamlar şarkılar, türküler arasında sürüyor.

Karşısındaki koltuğa oturup, “Başka söyleyeceğin bir şey yok mu?” diye sorarken, uzanıp elini tutuyor.

“Hayır” demeli veya susmalı. Bir kahve istemeli, ya da “Resmî cevaplarını kaydettim, şimdi bana gerçek düşüncelerini söyle,” demeli, eski ilişkisinden yararlanarak mesleğini iyi yapmaya çalışan acar gazeteci gibi davranmalı.

Adamın ince parmaklı zarif elinin içinde kaybolan elini çekmiyor. “Ellerin küçük beyaz güvercinler gibi,” derdi. Yine öyle ince, neredeyse şeffaf, ama artık biraz buruşmuş ellerini düşünüyor. “Ellerim çabuk yaşlandı.” Adamın parmağındaki platin evlilik yüzüğünü, elinin üstündeki, sevişirken öpmekten zevk aldığı küçük yara izini fark ediyor. Röportajla ilgili son bir soru sorar gibi; öyle doğal, renksiz, anlamsız bir sesle,

— Oğlum öldü, diyor.

— Biliyorum.

— Öldürdüler.

— Biliyorum.

— Adı Umut Murat’tı.

— Biliyorum.

— On sekiz yaşındaydı.

— On dokuz değil miydi?

Ürperiyor. Demek ki çocuğun yaşıyla özel olarak ilgilenmiş. Başka bildiği var mı? Onun kadar hesaplı bir kişi çocuğun kimden olduğunu düşünmemiş olabilir mi?

Aceleyle cevap veriyor.

— Hayır, on sekizdi. Ömer’le, benim tahliyemden hemen sonra,1972 başında evlendik. Çocuk 73 Şubat doğumludur. İster on sekiz, ister on dokuz olsun, artık ne benim ne sizin için hiçbir önemi yok zaten. Ölü çocukları askere alamazsınız, asamazsınız da.

— Çok üzgünüm. Özel olarak araştırdım, ayrıntıları istedim. Hücre evine yapılan bir baskındı. Bana verilen bilgiye göre, içerde kimlerin olduğu tam bilinmiyormuş, polis bir ihbarı değerlendirmiş. Evden ağır silahlarla ateş açılınca çatışma çıkmış. Çocuk çatışmada...

Duymak istemiyor, adamın sözünü aceleyle kesiyor.

— Nasıl olduğunu anlatma. Duymak istemiyorum, inanmıyorum da zaten. Evden çıkarıldığında ölmemişti, kurtarılabilirdi. Bunu kesinlikle biliyorum. Seni sorguya çekmeye, bilgi almaya, suçlamaya gelmedim. İkimiz de yerimizi biliyoruz. Ve cephe değiştirmek için artık çok geç. İkimiz için de çok geç. Bulunduğumuz yerleri sorguluyor bile olsak...

Görkemli ve çirkin çalışma masasının önündeki iki maroken koltuğa karşılıklı oturmuşlar. Radyoda reklamlar bitmiş, gürültülü ve anlamsız bir pop şarkı çalıyor. Arın Murat, hafifçe öne eğilip, yorgun ve solgun yüzünde hiçbir ifade, hatta keder ve yorgunluk bile olmayan kadının çenesini, yanaklarını, kısacık saçlarını okşuyor.

— Saçlarını, diyor. Onları kesmişsin.

İkisi de hatırlıyor. Saç tokasını çıkardı mı, koyu kestane gür saçları dağılırdı. “Soyunmaya saçlarımdan başlıyorum,” derdi.

— Yirmi yılı geçti saçlarımı keseli. Hapishanedeyken bakımı zor oluyordu. Tılsımlı saç tokamı da kaybetmiştim zaten.

“Saç tokan bende. Son defa Ada’da buluştuğumuzda, hani senin sabah erkenden kaçıp gittiğin gün bulup saklamıştım,” diyecekken susuyor. Kadının, artık saç tokasına ihtiyacı olmadığını düşünüyor. İnce uzun parmaklarını dudaklarında dolaştırıyor. Onu sanki parmaklarıyla öpüyor.

Bir zaaf ânı mı; noktası, ayrılık sözcüğü söylenmeden konmuş, neden bittiği konuşulmamış bir aşkın kederli anısı mı; uzakta kalmış ve hiç dönülemeyecek olan ilkgençliğe duyulan özlem mi... yoksa senaryo gereği bir jest, önceden hesaplanmış bir davranış mı? Ne olduğunun hiç önemi yok. Önemli olan dudaklarını okşayan parmaklar ve unutulmuş bir saç tokasının anısı... Ülkü gerginliğinin azaldığını, gevşemeye başladığını hissediyor.

— Röportaj bahaneydi, diyor. Kaç gün oldu çocuğu gömeli? On beş mi, yirmi mi, daha mı fazla, bilmiyorum. Arada neler oldu onu da bilmiyorum. Tut ki dolaşıyorum; bir denize, bir ormana, bir antik kente, bir köye ulaşıyorum. Sonra boğulacak gibi oluyorum, amaçsız, hedefsiz, başka bir yere doğru yola çıkıyorum. Buraya neden geldiğimi merak ediyorsan; ben de tam bilmiyorum. Seni görmek istedim, o kadar. Yanlış şeyler düşünme. Yardıma filan ihtiyacım yok. Geldim, oğlumun cesedini teşhis ettim, teslim aldım, gömdüm. Buralarda işim bitti artık. Bir daha geleceğimi sanmam.

Bütün bunları Fransızca söylediğini fark ediyor. Rolünü iyi oynamak için mi, dışardaki adam kuşkulanmasın diye mi, yoksa kendi dilinden başka bir dilde söylendiğinde, anlatılanların gerçekliğini kaybeder gibi olması, daha az acı vermesi yüzünden mi?

Anlatılmayan, söylenmeyen, konuşulmayan ne çok şey var aralarında. O hiç söylenmemiş, hiç duyulmamış gibi davranılan “siz” ve “biz”... “Ölü çocukları asamazsınız,” derken, kendisini mi adamı mı acıtmak istediğini seçemeyişi...

— Böyle işte, diyor. Geldim, gördüm, gömdüm. Sen Latince de bilirsin, nasıl söylenir bu? Veni, vidi... sonra?

— “Veni, vidi, humavi”, olmalı.

— Evet: Veni, vidi, humavi... Bu kadar basit işte! Ama o benim oğlumdu.

“O benim oğlumdu. Ne zaman düşünsem; bebekliğinden, çocukluğundan beri ne zaman ona şöyle bir uzaktan baksam, –nedenini bilmiyorum– içimi ezen, buran, müthiş bir suçluluk duygusuna kaptıran küçük, savunmasız, güzel oğlum. O benim oğlumdu. Hiç ağlamayan, en küçük şeye –örneğin bir çakıltaşı, bir küçük kaplumbağa, bir resimli kitap, uyduruk bir plastik kamyon, bir kedi yavrusu– çok sevinen, gözleri ışıldayarak ‘Umut sevindi,’ diyen küçük oğlum.”

Umut’u küçük evde anneannesiyle bırakıp gittiği günü hatırlıyor.

Geleceğini herkesin bildiği, beklediği; ama hükümetten partilere, sendikalardan sol örgütlere kadar, kimsenin bir adım geri atmadığı, en küçük önlem almadığı askerî darbe haberi ve peş peşe okunan sıkıyönetim bildirileri, sabahın erken saatlerinde radyodan yayıldığında hiç şaşırmamıştı. On binlerce işçi grevdeydi. Pek çok işyeri işgal altındaydı. Anadolu kentlerinde kasabalarında çatışmalar toplu kıyımlara dönüşüyordu. İstanbul’un işçi mahallelerinde, kurtarılmış gecekondu bölgelerinde barikatlar aylardır kurulmuş, Ülkücülerle devrimciler birbirlerini vurup duruyorlardı.

Kahvaltı hazırlamakta olan annesi,

— Nihayet!.. demişti sevinçle. Nihayet ordu iktidarı aldı. Bari şu kan durur. Geç bile kaldılar. Yıllardır anarşiden, terörden bıktık artık.

Sonra bir an durup,

— Sana bir şey olur mu, diye kuşkuyla sormuştu.

Evden o anda fırlayıp gitmekten başka bir düşüncesi yoktu. Böyle durumlar için partinin direktifi, “Sana ulaşılır yoldaş”tan ibaretti. Sıkıyönetim bildirilerini dinlerken, kendi kendine acı acı güldü. “Zaten nereye gidebilirim ki! Sokağa çıkma yasağı ilan edilmiş.” Yapabileceği tek şey, arka bahçeden komşuların evine geçmekti. Bu da en son düşünülecek çareydi kuşkusuz.

Annesini yatıştırmak için,

— Bana bir şey olacağını sanmıyorum. Silah külah işlerine bulaşmışlığım yok, demiş; sonra da eklemişti: Yine de bunların ne yapacakları belli olmaz. Bir süre dikkatli olmakta yarar var. Ne olur yardımcı ol anne. Sokağa çıkma yasağı kalkar kalkmaz evden çıkıp bir süre başka bir yerde kalmalıyım. Umut’u birlikte götüremem. Zaten birkaç gün sonra okulu açılacak. Gelip beni soracak olurlarsa, kocamla birlikte yurtdışında olduğumu söyle. Ne olur yap bunu anne.

Annesine, hayatında ilk kez, adeta yalvarıyordu.

Kadın ağlamaya başlamıştı.

— Kendinize acımadınız, bari çocuğunuza acısaydınız. Çocuğu olan insan bu işlere karışır mı! Bak, kocan olacak adam sizi burada böyle koyup çekip gitti. Hadi diyelim ki, o komünist. Peki sana ne oluyor! Sen işçi misin? Bütün mahalleye, eşe dosta da rezil olacağım.

Uykudan yeni uyanmış, kedili köpekli pijamasıyla odanın kapısında duran çocuğu o zaman görmüştü. Hüzünlü, endişeli, soran gözlerle bir annesine, bir anneannesine bakıyordu. Küçücüktü, korumasızdı, bu vahşi dünyanın, bu toz duman içindeki ülkenin ortasında yapayalnızdı.

O anda içinde duyduğu acıyı, çaresizliği, sevgiyi hatırlıyor. Oğluna koşmuş, önünde eğilmiş, göğsüne bastırmıştı.

— Küçücük oğlum uyanmış. Anneannesi ona kahvaltı hazırlamış. Şimdi tereyağlı reçelli ekmeğini yiyecek, sütünü içecek, sonra bütün gün onunla oynayacağız.

Çocuğun, söylediklerini hiç duymamış gibi mırıldandığı sözleri duyunca içi buz kesmişti.

— Sen de babam gibi kaçacak mısın anne? Bizi bırakıp gidecek misin?

Annesinin, üzüntüden çok yaklaşan bir histeri krizini haber veren hıçkırıklarını duymazlığa gelerek çocuğa daha sıkı sarılmış, küçük ve neşeli bir kahkaha taklidi yapmaya çabalamıştı.

— Ay ne komik sözler bunlar! Tabii ki seni hiç bırakmayacağım. Babanın kaçtığını da nereden çıkardın? Kim söylüyor bunları? Yakında o da dönecek; ya da biz, senle ben onun yanına gideceğiz. Küçük oğlumu nasıl bırakırım ben? Tabii bırakmayacağım.

“Ona yalan söyledim. Bırakıp gittim...”

Önceleri, evde karakol kurulup kurulmadığını, evi gözetleyen olup olmadığını yandaki komşulardan telefonla öğrendikten sonra sık sık uğrayıp Umut’u ve annesini görüyordu. Annesi, ilk öfke ve korkularını yenmiş görünüyordu. Torunuyla yaşamaktan memnundu. Çocuğa öğretmen hanım edasıyla ders çalıştırıyor, gezdiriyor, geceleri koynuna alıyor, kızlarına davranmadığı kadar hoşgörülü ve sevecen davranıyordu.

Elinde çocuğun hoşuna gidebilecek ufak tefek hediyelerle –Mikili boya kalemleri, renk renk tebeşirler, pille çalışan bir robot, çocuk kitapları, bir defasında da, annesinin bütün karşı koymalarına rağmen küçük bir kedi yavrusu– oğlunu her görmeye gelişinde, Umut aynı soruyu soruyordu: Ne zaman babama gideceğiz anne?

Bir keresinde, ilk iki tekerlekli bisikletine binmeyi öğretmek için birlikte sokağa çıktıklarında, yalnız olmalarından yararlanıp çocuğa anneannesinin yanında mutlu olup olmadığını sormuştu.

— Anneannem beni çok seviyor, demişti Umut. Kedimi koynuma almama bile izin veriyor. Seninle teyzemin eve kedi almanıza hiç izin vermemişmiş, öyle diyor. Babamı sevmiyor ama. Babam bizi bırakıp kaçmış, diyor anneannem. Okulda bir çocuk da öyle dedi. Onu dövdüm. Öğretmen bana hiç kızmadı; üzülme, dedi. Babalar bazen çocuklarının iyiliği için bir süre uzaklara giderlermiş.

— Tabii ki üzülme Umut. Baban bizi bırakmadı. Ama artık büyüdün, anlayabilirsin. Şimdi başımızda olan adamlar bizi hiç sevmiyorlar. Babanı yakalasalardı hapse atacaklardı. Babanın hapse girmesini istemezsin değil mi?

— İstemem tabii. O zaman çocuklar, “Baban hapiste!” diye alay ederlerdi benimle. Başımızda olan o kötü adamlar çok mu kuvvetliler anne? Seni de hapse atabilirler mi? Atatürk de onları yenemez mi?

— Korkma, bir şey yapamazlar. Sandıkları kadar kuvvetli değiller. Ama dikkatli olmak gerek. Ben de bu yüzden evde kalmıyorum zaten. Yakında her şey düzelecek. Anneannen üzüldüğü için öyle söylüyor; aslında babanın da, benim de, bizim arkadaşlarımızın da haklı olduğumuzu, güzel şeyler istediğimizi o da biliyor.

— Ben de biliyorum anne. Çocuklar aç kalmasın, bütün çocukların oyuncakları olsun, babaları öldürülmesin, hapse girmesin istiyorsunuz. Anne bak; ne güzel biniyorum bisiklete. Hemen öğrendim değil mi?

O her şeyi, gösterişsiz ve sessiz, hemen öğreniyordu. Sekiz yaşındaydı, çok arkadaşı yoktu. Çocuklara büyük bir açık yüreklilikle, sevecenlikle, umutla yaklaşıyor; ama bir süre sonra köşeye itiliyor, oyunların dışında bırakılıyor, yalnız kalıyordu.

— Neden beni sevmiyorlar anne, diye sormuştu bir gün. Ebru bugün sınıfta herkesi öptü, bir tek beni öpmedi. Kerem de erkeklerle oynamamı istemedi. Neden anne? Bir çocuk dedi ki, babamla sen bir şeymişsiniz. Ne bilmiyorum, ama kötü bir şeymiş.

Gözlerinde biriken yaşlar akmak üzereydi. Küçük yüreği yaralıydı. O gün oğluna karşı büyük bir suçluluk duymuş, ağlamamak için kendini güç tutmuştu.

— Tabii ki herkes seni seviyor Umut. Çocuklar biraz kızıyorlardır belki de. Sanırım azıcık kıskanıyorlar seni. Çünkü sen çok akıllısın, sınıfın en iyi öğrencisisin, öğretmen de en çok seni seviyor. Çocuklara fazla aldırma, onlar daha çok küçük. Yaşları senin kadar, hatta daha büyük olsa da senden küçük onlar. Babanla benim kötü olduğumuza gelince; buna sen karar ver. Kötü müyüz biz?

— Tabii değilsiniz. Sizi seviyorum.

Çocuğu bağrına basmış, Arın’ı andıran kumral güzel başını uzun uzun okşamıştı.

12 Eylül’ü izleyen ilk haftalardaki tutuklamalar, sözde yargılamalar, kurbanın yaşına bile aldırmadan alelacele gerçekleştirilen idamlar, “kaçarken vuruldu” gerekçesiyle sokak ortasında gerçekleştirilen infazlar, sonraki aylarda biraz durulmuş gibiydi. En azından parti çevresine yönelen doğrudan ve yakın bir tehdit görülmüyordu. Grevler kırılmış, DİSK kapatılmış, işçi hareketi bastırılmıştı. Parti, kitleler arasında çalışmaların durdurulması, legal çalışan yan örgütlerin dağıtılması, örgüt ilişkilerinin gevşetilmesi kararı almıştı. “Goşist hareketle Ülkücü harekete tırpan vurulacak, bize dokunmayacaklar” havası, Merkez’den gelerek aşağı birimlere doğru yaygınlaşıyordu. Askerî cuntanın faşist olduğunu düşünmek, parti hattına muhalefet olarak niteleniyor, mahkûm ediliyor, farklı düşüncede olanlar neredeyse hain sayılıyordu. Çok seyrekleşmiş ve hücreler dağıtıldığından, tek bir bağlantı elemanıyla rastlantısal görüşmeler haline gelmiş örgütsel buluşmalardan birinde, cuntanın niteliğine ilişkin değerlendirmeye katılmadığını, faşizm eğer bu yaşananlar değilse ne olduğunu merak ettiğini söylediğinde, parti ilişkisini kuran adını bilmediği partili, “Sovyet yoldaşların politikasını izliyoruz,” demişti. “Merkez’den gelen talimat bu. Senin kafanın da biraz karışık olduğunu görüyorum yoldaş. Bu söylediklerini duysa, böyle düşündüğünü bilse, Amasyalı Yoldaş da memnun kalmazdı.”

Kâzım Amasyalı, Ömer’in parti adıydı. “Kafan karışık demesi yetmiyor, bir de beni kocamla mı tehdit ediyor bu herif,” diye düşünmüş, öfkesini bastırmaya gerek duymadan cevabı yapıştırmıştı:

— Eğer gerek görürse, Amasyalı yoldaş kendi düşüncelerini bana iletir. Kafamın ne kadar duru olduğunu, bir süre sonra siz de göreceksiniz. cuntaya sevimli görünerek partiyi kurtaramazsınız. Faşizm ayrım yapmaz. Kime isterseniz ona iletin söylediklerimi. Kocama iletmeyi de ihmal etmeyin.

Yine de içine bir kurt düşmüştü. “Yoksa Ömer de bu politikanın mimarlarından biri mi? Olabilir. Sovyetler’in mutlak doğruluğuna, Büyük Ağabey’in politikalarının biz fanilerin anlayamayacağı hikmetlerle dolu olduğuna inanır o. Enternasyonalizm, böyle bir inancı emreder Ömer’e göre.”

1981 Mayısı’nda başlayan geniş çaplı tutuklamalar “Bize dokunmazlar, Sovyetler izin vermez” rehaveti içindeki partiyi sarsmış, ama siyasal hat değişmemişti. Etrafındaki çemberin giderek daraldığını hissediyordu. Çocuğu görmek için atacağı her adım yakalanmasına neden olabilir, sadece kendisinin değil başkalarının başını da yakabilirdi. Umut’u değişik yerlerdeki telefon kulübelerinden telefonla aramakla yetiniyor, her konuşmadan sonra altüst oluyor, sığındığı güvenli evin bir odasına kapanıp kendinden geçene kadar içki içiyordu.

Yurtdışına çıkış talimatı ve gerekli evrak –sahte pasaport, nüfus kâğıdı, Ticaret Odası’na konfeksiyon işvereni olarak kayıt belgesi– eline ulaştırıldığında, her şeyi göze alarak ve parti disiplinini çiğneyerek çocuğu son bir defa görmeye gitmişti. Yaz başıydı. Okullar yeni tatil olmuştu. Umut, gözleri parlayarak karnesini getirmiş, “Bak, hepsi pekiyi! Anneannem ödül olarak beni deniz kenarına götürecek. Kocaman bir deniz topu aldı şimdiden; yüzme de öğreneceğim,” diye vermişti müjdeyi.

Acıma ve suçluluk duygusunun sevginin önüne geçtiği, içini paralayan bir çaresizlikle bakmıştı küçük oğluna. İncecik, biraz da çelimsiz vücuduyla, yüzünde alabildiğine aydınlık, saf, tüm dünyaya açık bir sevinçle karşısında duruyordu. Birden kafasında garip bir perde açılmış; oğlunu, korkunç bir dünyanın, vahşi hayvanların, fırtınaların, dalgaların ortasında yapayalnız görmüştü. Uyanıkken yaşanan bir kâbus gibi, koşarak çocuğa doğru ilerliyor, ama bir türlü yanına yaklaşıp sarılamıyor, kollarına alıp oradan uzaklaştıramıyordu.

Sonraki yıllarda, Umut’u ne zaman düşünse, ne zaman rüyalarında görse, ne zaman ondan söz etse, hep o gün, karşısında minicik, yapayalnız, savunmasız duran küçük çocuğu hatırlamıştı. Koca oğlan olduğu zaman bile.

— O benim oğlumdu Arın.

Bunları fısıldayarak söylüyor, ama sanki avazı çıktığı kadar haykırmış gibi geliyor Arın’a.

— Seni çok düşündüm, diyor. Olayı haber aldığımdan beri, nasıl dayanacağını, böyle bir şeye nasıl dayanılabileceğini düşündüm. Benim de bir kızım var, biliyor musun? İnsan kendi çocuğu olunca bazı şeyleri daha iyi anlıyor.

— Yıllar önce, Denizleri astıklarında, çocukların babalarıyla karşılaşmıştım. O zaman ben de tıpkı senin gibi, “Ben olsam dayanamazdım,” diye düşünmüştüm. Şimdi dayanılabileceğini öğrendim. Hem de dayanmayı istemediğin halde, dayanmış olduğun için kendinden nefret ettiğin halde dayanıyorsun; dayandığını sanıyorsun. Belki de “dayanabilecek miyim” sorusu için henüz erken. Yara daha çok taze. Onu morgda, vücudundaki kurşun izleri, yüzündeki anlamsız ifade –acı bile değildi–, kanı çekilmiş dudaklarıyla, öyle cansız yatarken gördüğümde de acı duymadım. Sadece bağırdım, vurulmuş bir hayvan gibi bağırdım, sonra da bayıldım. İnsanın korunma mekanizmaları işte. Bayılıyorsun ve hiç değilse o an için dayanılmaz olandan kaçıyorsun. Sonra ilaçlara geliyor sıra. Yine kaçış. Ve sonra bir gün artık hiçbirşey fayda etmemeye başladığında... Neden anlatıyorum ki bunları sana!

— Bilmiyorum. Ama anlatmanı istiyorum. Paylaşmayı...

— Paylaşılabilir mi? Ölüm gibi, acı da paylaşılmıyor. Nasıl herkes kendi ölümüyle ölürse, herkes kendi acısını kendi başına, yapayalnız taşıyor. Son yıllarda dünyada, Türkiye’de, bizim hayatımızda, benim hayatımda korkunç şeyler oldu ve biz olup bitenler karşısında çaresiziz. Biz derken seni kastetmedim. Sen kazanan taraftasın. Biz ise kaybedenleriz. Bunlar da benim off the record’larım canım. Duy ve unut.

Adam ne diyeceğini bilemiyor. Söyleyeceği her sözün boş, anlamsız, yapay olacağını hissediyor. Kendini topluyor.

— Çıkışta hiçbir güçlükle karşılaşmamanı sağlayacağım. Fransız pasaportuyla giriş yapmıştın değil mi?

— Artık tek pasaportum var zaten.

— Bu gece...

Arın’ın, “Bu gece buluşalım,” gibisinden bir söz söyleyeceğini sanıyor bir an. Korkuyor. Kabul edebilir; ve bu, yirmi ayrılık yılının inkârı; önemli ve kaçınılmaz olduğuna kendi kendini inandırmaya çabaladığı tüm değerlerin, tüm gerekçelerin yıkılışı olur.

— Bu gece çok önemli bir toplantım var. Katılmam gerekiyor. Yoksa, belki...

İçi rahatlıyor. “Hiç değişmemişsin Arın. Toplantıların, işlerin, görevlerin, hırsın, gücünün kaynağına, iktidara olan sarsılmaz inancın. Ben de bu kadar inançlı kalabilseydim keşke; kendi cepheme, kendi düşüncelerime, inançlarıma bu kadar bağlı kalabilseydim. Keşke ben de senin gibi, haklılığımıza, gereğinde insanları kurban edecek kadar inanabilseydim...”

Kafasındaki bu karmakarışık, bulanık, iç acıtan düşünce kırıntılarını dağıtmaya çalışıyor. “Çocuğu, oğlunu öldürdüler ve sen katillerin saflarındasın, onlardan birisisin, belki de emri verensin!” diye bağırsa, rahatlayacak. Ama susuyor. Bir ömür boyunca edinilmiş, erdem sayılan o uğursuz alışkanlığın, çığlığı sessizliğe dönüştürme alışkanlığının yeni bir zaferi. “Evde, okul sıralarında, aşkta, evlilikte, işkencede hep bunu becerebilmek için çabalamadım mı ben? Çığlık atmak, avaz avaz bağırmak istediğim her defa sesimi boğup, gırtlağıma gömüp son zafer çığlığını atabilmek için hep susmadım mı? Hayatımın tek gerçek çığlığı oğlumun ölüsünün önünde attığım çığlıktı.”

— Toplantın olmasaydı da buluşamazdık, diyor. Bu gece İstanbul’a döneceğim. Yarın İstanbul’dan kalkan bir uçakta yer ayırtmıştım. Bir an önce dönmek istiyorum artık.

Arın Murat, o sevimsiz, bomboş, tam yerleşilmemiş resmî binadaki makam odasında, kendisinden hiç beklenmeyecek, hiç kendisi olmayan bir şey yapıyor. Ayağa kalkmış gitmeye hazırlanan kadını kendine çekip dudaklarından hırsla öpüyor.

Kendini öpülmeye bırakıyor, ama karşılık vermiyor. “Mutlu son’la biten duygulu aşk filmlerinde, bu son sahnede senaryo hiç şaşmaz. Bunca yıl aralarına giren engeller yüzünden bir türlü birbirine kavuşamamış âşıklar, biraz yaşlanmış, biraz buruk, biraz kırık da olsa, bir daha ayrılmamak üzere birleşirler. Oysa bu filmin senaryosunda bir aksaklık var. Acemice yazılmış, hem tuhaf, hem korkunç bir senaryo. Kim yazdı bu hikâyeyi, ben mi, sen mi, yoksa bizim dışımızda birileri mi?”

Aralarında bir çocuğun morgda yatan delik deşik cesedi. “O çocuk benim oğlumdu. O çocuk, senin de...”

Avaz avaz bağırmak istiyor. Hani Kabare filminde kadının, üstünden tren geçen bir köprünün altında attığı göğsünü yırtan çığlık gibi. Ama susuyor. Sadece dudaklarıyla, gırtlağıyla, sesiyle değil; beyniyle, belleğiyle, yüreğiyle de susuyor. Odadan aceleyle çıkıyor.

Arın Murat, Ülkü’nün çıkarken aralık bıraktığı kapıya doğru yürürken, dahili telefonla konuşmakta olan sekreterin alçak sesle “Şimdi çıktı efendim,” dediğini duydu. Herhalde telefonla kapıya haber veriyordu. Korumanın böyle dikkatli ve sürekli olması iyi bir şey, diye düşündü. Son günlerde, eve kuşkulu telefonlar geliyordu. Onun konumumdaki biri için son derece olağandı böyle şeyler. Karısı korkmasa, koruma önlemlerinin artırılması için talepte bile bulunmayacaktı. “Ama İpek korkuyor. Dengesini büsbütün kaybediyor. İyi ki kızı okumaya İsviçre’ye gönderdik.”

Karısını hatırlayınca, içinde bir eziklik, sinsi bir suçluluk duygusu kıpırdandı. “Bütün gün eve kapanıyor ve içiyor. Onunla ilgilenecek vaktim yok. Durumunun fark edilmemesi, bana karşı kullanılmaması için kendini eve kapamasına göz yumuyorum.”

Birden kafası sekreterin telefonla konuşurken söylediği sözlere takıldı. “Şimdi çıktı efendim,” demişti. Kapıdaki güvenlikle konuşmak için fazla resmî ve kibar değil mi bu “efendim” ? Belki de kapıdaki polisle değil güvenlik amiri ile konuşuyordu.

— Dikkatiniz ve ilginiz için teşekkür ederim, dedi.

— Görevimiz efendim. Devlet için canınızı ortaya koymuşsanız, devletin de sizi koruma yükümlülüğü vardır.

Sadece iki haftadan beri yanında çalışan bu adama, ilk günden beri ısınamamıştı. Özel sekreterliğine kimin kanalıyla, nasıl geldiğini bilmiyordu. Yeni göreviyle birlikte bu sevimsiz adamı da devralmıştı. Adamın ses tonu kadar üslubu da rahatsızlık vericiydi. Nereden öğrenmişse önceden hazırlanmış, ezberlenmiş cümlelerle konuşuyordu...

— Fazla abartmayın, teröre hedef olmam için bir neden yok. Ama kuşkusuz tedbirli olmalıyız. Bu da benim hiç beceremediğim bir şeydir ya... Otomobili kontrol etmeyi bile kontak anahtarını çevirdikten sonra akıl ederim.

İkisi de bunun doğru olmadığını, resmî araç gibi özel Mercedesi’nin de o binmeden önce kontrol edildiğini biliyordu. “İnsanın sürekli tebdil dolaşması, sürekli rol yapması, hep bir hamle sonrasını hesap etmesi, karşısındakini şaşırtmaya çalışması ne sıkıcı.”

— Demin görüştüğüm Fransız gazeteci kadın Türkiye açısından önemli biridir. Bir aksilikle karşılaşmamasını sağlayın lütfen. Bu gece İstanbul’a dönüyor. Uçağı yarın İstanbul’dan kalkacak. Bizim memurları bilirsiniz, bazen işgüzarlık ederler. Pasaport kontrolünde veya başka bir yerde bir aksama olursa bundan Türkiye zarar görür.

— Başüstüne efendim. Ama merakımı bağışlayın. Gazeteci hanımın kimliğinde bir Türk adı vardı.

— Evet. Yıllar önce Fransa’ya yerleşmiş bir Türk’le evli sanırım ya da babası Türkmüş. Her neyse, önemli bir röportajdı. İnşallah tahrif edilmeden yayımlanır da uğraşmak zorunda kalmayız. Bekleyenleri hemen çağırabilirsiniz, zaten randevuyu on beş dakika geciktirdik.

Sonra, o anda hatırlayıvermiş gibi ekledi:

— Haa, bir de bana lütfen on beş-yirmi gün önce hücre evi baskınlarından birinde ölen Umut Murat Ulaş dosyasını buldurur musunuz? Bu türden olaylar başımızı Avrupa ile hep derde sokuyor. Adamlara haklılığımızı anlatmamız, inandırıcı olmamız gerekiyor. Bazı bağlantılar açısından bir kere daha ayrıntılı bakmak istiyorum.

Eğer adam da profesyonelse, bu kadar ayrıntıya girmenin kuşku yaratmaktan başka işe yaramayacağını düşündü. İçine büyük bir sıkıntı çöktü. Keşke bütün randevularını iptal edebilse, şu odadan, şu koridorlardan çıkabilse, adamın gözaltından kurtulabilse... “Yorgunum, sinirlerim bozuk. Bugüne kadar kuşku duyulabilecek ne oldu da şu zavallı adamı ajan gibi görmeye başladım. Sadece beni korumak istiyor ve bu onun görevi. Neden Ülkü hakkında yalan söyledim ona? Üstelik de ne budalaca bir yalan. Dinlenmeye ihtiyacım var. Hiç değilse birkaç gün dağa gidebilirim. Kar yoktur ama bu mevsimde de güzel olur oralar. İpek de sevinirdi. Belki de, kim bilir, yeni bir başlangıç yapabilirdik.”

“Yeni bir başlangıç” lafı İpek’e aitti: kadınca bir laf... Birkaç kere denemişler, ama başaramamışlardı. Yeni başlangıcı başaramıyorlar, eskiyi devam ettiremiyorlar, ama “son”un olanaksızlığını biliyorlardı. Evliliklerinin sonu, ortaklığın ayrılması gibi bir şeydi ve ortaklığın ayrılması, ikisi için de iflas anlamına geliyordu.

Aylardır hiçbir kadınla sevişmediğini, cinselliğin ötesinde yaşadığını düşündü. Evliliğinin ilk yıllarında, karısının sessiz teslimiyeti, kendini yumuşacık, adeta görev yapıyormuşçasına sunuşu, sevişirkenki edilgen konumu hoşuna gider, hatta tahrik ederdi. Kollarında evin küçükbeyi tarafından iğfal edilmiş evlatlık kızı tuttuğunu düşünür, bu aşağılık cinsel fanteziden, utandığı garip bir haz duyardı. İpek’le sevişmek “sahip olmak” ne demekse oydu. Ülkü ile hiç tanımadığı bir duygu... Dolu dolu seviştikleri beş yıl boyunca, ilk birkaç keresi bir yana, sahip olan, zevki sonuna kadar yaşayan, sevişmeyi yönlendiren hep Ülkü olmuş, o da bundan hoşlandığını sanmıştı. Bir orospu gibi sevişirdi. Cinsellikte utanmanın yeri olmadığını düşünür, en aykırı isteklerini uygulatır ve zevkten kendilerini kaybettikleri anlarda, rakibini dize getirmiş bir komutan gibi “Bunu sakın unutma!” diye haykırırdı.

“Ülkü ile yaşanan tutku yılları... Onunla yaşadığımız gençlik günleri!”

İçinde büyük bir pişmanlık duydu: “Bu gece onu bırakmamalıydım. Toplantıdan sonra buluşabilirdik; her zamanki gibi, ilişkimizi hiç konuşmadan, hesaplaşmadan, suçlamadan, başsız ve sonsuz bir cümlede bir parantez açabilirdik. ‘Orospum’ derdim ona ve bundan zevk alırdı. Unuttuğum bir hazza geri dönerdim. Hayatımda eş, anne, karı, metres, hiçbiri değil, hayatımda kadın olarak bir tek onun olduğunu söylerdim. Ne demek istediğimi anlardı, inanırdı.”

İçinde tuhaf bir utançla, “Bir kadınla yatmak istiyorum,” diye düşündü. “Kırk sekiz yaşında sağlıklı bir erkeğin kadına da ihtiyacı vardır.” Karısı geçti aklından. “Ona yaklaşmalıyım. Sarılmalıyım. Ne zamandır dokunmadık bile birbirimize. Dokunmak cinsel isteği uyandırır. İnşallah, erkenden sızıp kalmaz yine.” Bu yaştan sonra telekız çağıracak ya da sosyete orospularına takılacak hali yoktu ya! İstese de yapamazdı. Özel hayatında en küçük bir açığa, en masum zaafa bile yer yoktu. Olamazdı. Olsa, ânında kullanılırdı. Kendisinin doğrudan bulaşmadığı birkaç “operasyonu” hatırlayıp ürperdi. O zavallı bakan, mesleğinin en parlak günlerinde ünlü yıldızla felekten bir