© 2014, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Mayıs 2014, İstanbul E-kitap 1. sürüm Ağustos 2014, İstanbul Mayıs 2014 tarihli 1. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Mustafa Çevikdoğan

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Tasarım (www.lom.com.tr)

ISBN 978-975-07-2255-4

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com

YİĞİT BENER

KUSURSUZ
GEZİNTİ İKTİDARSIZ YAZILAR

DENEME

Yiğit Bener’in Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Heyulanın Dönüşü, 2011

Eksik Taşlar, 2012

Kırılma Noktası, 2012

Öteki Kâbuslar, 2012

YİĞİT BENER, 1958’de doğdu. Gençlik yıllarını Ankara, Paris ve Brüksel’de geçirdi. 1990’dan beri İstanbul’da yaşıyor. İlk romanı Eksik Taşlar 2001’de yayımlandı. Kırılma Noktası 2004’te, Özgür Rosto 2007’de, öykü kitabı Öteki Kâbuslar ise 2010’da basıldı ve 2011’de Fransızcaya çevrildi. 2011’de basılan Heyulanın Dönüşü ile 2012 Orhan Kemal Roman Armağanı’nı kazandı. Louis-Ferdinand Céline’in Gecenin Sonuna Yolculuk adlı yapıtının çevirisiyle 2002 Dünya Kitap Yılın Çeviri Ödülü’nü kazandı. 2003-2009 yıllarında yayımlanan İktidarsız adlı sanal edebiyat dergisinin kurucularından ve yazarlarındandı. Burada yayımlanan yazılarından bir seçkiyi Kusursuz Gezinti adıyla kitaplaştırmıştır.

ÖNSÖZ

2003-2009 tarihleri arasında sanal ortamda yayımlanan edebiyat dergisi İktidarsız’ın bildirgesi, şöyle bir çağrıyla sonlanıyordu:

En iyisi hep birlikte, cümbür cemaat konuşmak... Her kafadan bir ses çıkması yani... Karmakarışık seslerden oluşan bir uğultu... İktidarsız bir ütopya!

Haziran 2013’te, Gezi Parkı’nda başlayıp milyonlarca insanın katılımıyla tüm yurda yayılan ve daha önce yaşananlardan tümüyle farklı özellikleri olan direniş, işte böyle karmakarışık seslerden oluşan neşeli bir uğultuydu: sadece siyasi iktidara değil, iktidar kavramının kendisine meydan okuyan, geleneksel muhalefet yapılanmalarını bile sorgulayan, kendi içinde de iktidar barındırmayan bir isyandı bu. Farklı bir ses, taze bir nefes... Mizah dolu yepyeni bir muhalif söylemiyle ifade etti kendini. Yeni bir kuşağın sahneye çıktığını ilan etti.

Yazar dostlarım Hüsnü Arkan ve Levent Mete’yle birlikte on yıl önce kurduğumuz İktidarsız dergisinin omurgasını ise 12 Eylül 1980 darbesinin sillesini yemiş olan kuşağa ait edebiyatçılar, Ayşe Sarısayın, Birsen Ferahlı, Gülayşe Koçak ve felsefe, fotoğraf, müzik, medya, tiyatro, sinema gibi alanlara yönelmiş yine aynı kuşaktan dostlarımız, Ahmet Soysal, Murat Cankoçak, Naim Dilmener, Ragıp Duran, Serdar Sönmemiş, Serra Yılmaz oluşturuyordu. Aramıza daha kıdemli yazarlar, Erhan Bener, Enis Batur, Feridun Andaç ve ressam Cemil Eren; aynı zamanda daha genç kalemler, Baro Cengiz, Funda Özgürel, Halil Gökhan, Tayfun İşbilen ve Yüce Yöney; hatta Elif Daldeniz’in çevirileri sayesinde Sudan kökenli İngiliz yazar dostumuz Jamal Mahjoub da katılmıştı.

İzleyici sayısı birkaç bini geçmeyen bir edebiyat dergisiyle, milyonları buluşturan Gezi direnişi arasında doğrudan bir alaka kurmaya kalkışmak gülünç olurdu kuşkusuz. İktidarsız, olsa olsa daha sonra Gezi okyanusuna akacak suların biriktiği dereciklerden biriydi ola ki. Öte yandan, Gezi direnişinin “ruhuyla” İktidarsız’da yayımlanan yazıların genel yaklaşımı arasındaki örtüşmeyi görmezden gelebilir miyiz?

İktidarsız dergisinin yazarları, devlette, partide, dernekte hatta muhalefette; sokakta, işte, okulda hatta üniversitede; bilimde, medyada, sanatta hatta edebiyatta; evde, ailede, sevgide hatta yatakta, her yerde “iktidar” ilişkilerinin izini sürdüler, iktidar söylemlerinde yuvalanan yalanlara yönelik eleştirilerini edebiyatın diliyle ifade etmeye çalıştılar.

Her alana yayılmış irili ufaklı tüm bu iktidar odaklarının hoyrat diline ve hamasetine karşı en güçlü panzehirin mizah olduğunu düşünen bu yazarların kullandıkları “Kusursuz”, “Huysuz”, “Rahatsız”, “Vuslatsız”, “Nedensiz”, “Suratsız”, “Münasebetsiz” vb. köşe adlarıyla, bu köşeleri süsleyen maymun logolarıyla, televizyon açık oturumlarını tiye alan “İktidarsız Sohbetler” videolarıyla, kendini de gereğinden fazla ciddiye almayan, çoksesli, satirik bir dergiydi İktidarsız.

İktidar söyleminin yıkıcı saldırganlığını mizahın gücüyle etkisizleştiren Gezi direnişine bu yönüyle baktığımda, İktidarsız dergisinde dile getirdiğimiz arayış ve özlemlerimizi billurlaştıran bir toplumsal hareket gördüğümü rahatlıkla söyleyebilirim.

Yeni bir kuşağın damgasını taşıyan bu tür hareketler, kısa vadeli siyasi sonuçlarından bağımsız olarak, orta ve uzun vadede toplumu dönüştürme potansiyelini taşırlar. Bu dönüşümün tam olarak nasıl bir süreç izleyeceğini, hangi aşamalardan geçeceğini şimdiden öngörmek olanaksızdır.

Ancak şunu söylemek sanırım çok yanlış olmayacaktır: Gezi direnişi, yalnızca mevcut siyasi iktidarı sallamakla kalmamış, otuz üç yıldır çeşitli biçimler altında süregelen 12 Eylül’ün asık suratlı korku rejimine de son vermiştir. “Gezi kuşağı” olarak adlandırabileceğimiz bu yürekli gençler bunu şimdiden başardılar. Ancak tıpkı kendilerinden önceki isyankâr kuşaklar gibi, bu uğurda onlar da ağır can kayıpları verdiler, yaralandılar, hapisle tanıştılar, işlerinden oldular, polisten kötü muamele gördüler, iktidardan hakaret işittiler, yalana ve nefrete dayalı suçlamalarla karşı karşıya kaldılar.

Ülkenin üzerine bir karabasan gibi çullanan 12 Eylül rejimi de, benim kuşağımdan binlerce genci öldürmüş, on binlercesini hapislerde çürütmüş, yüz binlercesini işkenceden geçirmişti; düzeni sorgulayan her görüşü, her arayışı “illegal” ve “terörist” olarak damgalayarak bizleri sindirip adeta tecrit etmeye çalışmış, bu sayede sonraki kuşaklarla bağ kurmamızı büyük ölçüde engellemeyi başarmıştı.

Bu sayede 12 Eylül rejimi, ideolojisiyle, anayasası ve kurumlarıyla tüm topluma baskıcı bir deli gömleği giydirmiş, korku salmış, toplumu nefes alamaz hale getirerek bu cendereden çıkılamayacağına neredeyse inandırmıştı; farklı bir dünya kurma umudunu bir bakıma yok etmişti.

Gezi gençliği, işte toplumun üstündeki bu ölü toprağını silip süpürdü, geçmişin yenilgilerinin yükünü silkip attı ve genci yaşlısı, solcusu sağcısı, liberali çevrecisi, Alevi’si Sünni’si, Türk, Kürt ya da Ermeni, Atatürkçü ya da antikapitalist Müslüman, başörtülü ya da başörtüsüz kadın, eşcinsel, travesti, öğrenci, emekçi, esnaf ya da işsiz, tüm toplumsal kesimlerden milyonlarca insanı aynı özgürlükçü arayışta bir araya getirmeyi başardı.

Üstelik bunu, geçmiş kuşaklardan daha gelişkin bir anlayışla, tüm iktidarların ve geleneksel muhalefet hareketlerinin buyurgan, dışlayıcı, hor gören, ötekileştiren, aşağılayan, eril ve militarist hamasi dilini kullanmadan yaptı; aksine, kapsayıcı, birleştirici, dayanışmacı, mizah vurgusu güçlü, yani özgürleştirici yeni bir muhalif dil yarattı.

1970’lerde aynı düzene başkaldıran, ama bunun bedelini ağır bir yenilgiyle ödeyen kuşağın bir ferdi olarak inanıyorum ki, kendi sözünü söylemek üzere yaratıcılık ve neşe dolu bir enerjiyle harekete geçen bu “Gezi kuşağı”, tüm iktidarlardan arınmış bir dünya yaratmada bizlerden daha başarılı olacaktır. Artık bizim payımıza düşen, olsa olsa birikimlerimizi, tecrübelerimizi ve kendi hatalarımız da dahil yaşadıklarımızdan çıkardığımız dersleri mütevazı bir katkı olarak onlara sunmaktan ibarettir.

İşte bu anlayışla, ola ki ilgilerini çeker ya da en azından biraz gülümsetir umuduyla, İktidarsız dergisindeki yazılarımdan derlediğim bu kitabı Gezi direnişini yaratan gençlere ithaf ederken, aslında onlara olan borcumun hiç olmazsa bir kısmını ödemeyi umuyorum. Çünkü onlar bizlere en değerli armağanı sundular: otuz küsur yıllık yoksunluğumuzu gidererek bize yeniden geleceğe yönelik umut verdiler.

Hele bu devirde, az şey mi?

İstanbul, 20 Aralık 2013

İktidarsız alakalar

GEZİ DİRENİŞİ:
YENİ BİR DİL

15 Haziran 2013 gecesinde yaşananlar, bana Garcia Marquez’in, Türkçeye Kırmızı Pazartesi adıyla çevrilen Crónica de una muerte anunciada adlı kitabını anımsattı, daha doğrusu kitabın adının kelimesi kelimesine çevirisini: “Önceden ilan edilen bir cinayetin güncesi...”

Başka bir deyişle: Şaşırmadım.

“Devletin gücünün” bu ülke insanlarının gözüne sokulacağı günlerdir ilan edilmekteydi. Sokuldu da, hem de doğduğumdan beri bilmem kaçıncı kez...

Taksim Meydanı, bir kez daha devlet güçleri tarafından “fethedildi”. Fethedilen meydanda “stres atmak için” top oynayanlar, bu kez asker değil, polis üniforması taşıyorlardı. 33 yıl arayla, tuhaf bir déjà vu...

Böyle bir sabaha uyanıp, hele edebiyatçı kimliğiyle yazı masasının başına geçmek kolay değil. Taksim’den sonra da şiir yazmak barbarlık sayılabilir mi? Tekerlekli sandalyedeki bir insana bile zırhlı araçtan su sıkan zihniyete olan tepkiyi, devletin bildiği ve anladığı biricik dil olan öfke ve nefret dili dışında ifade etmek mümkün mü? Kötümserin, “Bundan daha kötüsü olamaz,” dediği; iyimserin ise ona, “Olur olur, bal gibi olur,” diye yanıt verdiği bir noktada, yani sözün bittiği yerde miyiz?

Söz bir yolunu bulur diyesim geliyor oysa. Buluyor da. Sabah okuduğum, Gezi direnişçilerinden birinin tweet’i, böyle bir günde ne yazılabilir ki sorumun cevabını veriyor bana: “Tekerlekli sandalyeli birinin o gün Taksim’de ne işi var demişler, oysa adam sadece yürüme engelli, düşünme engelli değil ki!”

Gezi Parkı direnişinin, o direnişin içinde yer alan gençlerin hepimize verdiği en büyük ders, işte bu sözlerde saklı: Başka bir dil mümkün, hem de çok daha etkili bir dil! Devletin şiddet tuzağına düşmemek, nefret dili çağrısına uymamak, ona direnirken ona benzememek, dönüşmemek mümkün.

Her toplumsal kültür kendi dilini yaratır. Gezi direnişi de yepyeni bir dil yarattı. Kendi kültürünün ifadesi olan bir dil: mizah dili, sevgi dili, dayanışma dili, paylaşma dili, dertleşme dili, akıl dili, cesaret dili, boyun eğmeme dili.

Oysa ülkemizde egemen olan dil, yani devletin kullanageldiği ve toplumun her kesimine, muhaliflere bile dayattığı, benimsettiği dil, şimdiye kadar hep nefret ve öfke dili oldu: iktidar dili.

Yani tartışmayan, itiraz kabul etmeyen, hak vermeyen, hatasını kabullenmeyen, kendini ve kendi doğrularını asla sorgulamayan, dürüst davranmayan, sohbet etmeyen, şakalaşamayan, asık suratlı bir dil...

Daima ötekileştiren, dışlayan, aşağılayan, kuşkulanan, açığınızı kollayan, tahrik eden, hırpalayan, hesap soran, azarlayan, bağırıp çağıran, suçlayan, had bildiren, hafife alan, hor gören, dudak büken, iftira atan, dayatan, sonunda da mutlaka hakaret eden eril bir dil.

Tüm iktidarların dili; ama aynı zamanda, iktidar kavramını değil, sadece o an iktidardakileri sorgulayan iktidar adaylarının ortak hamaset dili.

Gezi Parkı direnişi işte bu nedenle bu topraklarda daha önce yaşanan toplumsal hareketlerden hiçbirine benzemiyor. Çünkü bu direnişi yaratan ve ülkenin tüm renklerini içinde barındırabilen gençler, kendilerini bu siyah beyaz “iktidar diliyle” ifade etmeyi reddediyorlar. İktidar olmayı değil, tüm iktidarlardan arınmayı hedefliyorlar; iktidarı devirmeyi değil, iktidarsızlaştırmayı hedefliyorlar. Kimsenin kimseyi ötekileştirmediği, kimsenin dışlanmadığı, kimsenin başkaları üzerine iktidar kuramayacağı bir ülkede yaşamak istiyorlar.

İhtiyarlar eski ezberlerini tekrarlayıp eski kavgalarını sürdürürken, bu gençler yeni bir dille yepyeni bir Türkiye kuruyorlar.

Daha henüz sürecin başındayız elbet. Gezi Parkı direnişi şimdilik sadece bir milat. Kaba kuvvete dayalı iktidar dili, meydanları zor kullanarak fethedebilir, ama artık gönülleri fethedemez. İktidar dili bir süre daha devlet aygıtının o malum gücü sayesinde egemenliğini sürdürebilir; ama daha uzun vadede, hiçbir iktidar bu yeni dille baş edemez.

Gençliğin yarattığı yeni dil, kuşkusuz daha çok gelişecek, dallanıp budaklanacak, kısa mesajların enikonu ötesine geçecek. Zamanla ve dalga dalga toplumun tüm katmanlarına yayılacak. Bu yeni dili öğrenemeyenler, artık yarının Türkiye’sinde halka hitap dahi edemez hale gelecekler. Çünkü yeni Türkiye, ihtiyarların takıntıları değil, gençlerin neşesi, umudu, insancıllığı temelinde yükselecektir.

Sonunda, gençlerin kurmaya başladıkları bu yeni Türkiye’de, kimse kendini dışlanmış hissetmeyecek, kimse “öteki” olmayacaktır.

Taksim Meydanı’nın “fethi” ve arkasından geleceği besbelli olan intikam furyası, bir Pyrrhos Zaferi dahi olamayacaktır aslında. Çünkü mizaha bile ancak hakaret ve kaba kuvvetle cevap vermeye kalkanlar, gençliğin bu yeni dili karşısında âciz kaldıklarını ve tüm söylemlerini tükettiklerini itiraf etmiş oldular.

Ömrü iktidar kavgaları içinde geçmiş, iktidar dili ve zihniyetiyle sakatlanmış eski kuşaklar, bu yeni dili öğrenmede zorlanacaklardır kuşkusuz. Kolay da değil doğrusu: gençlerimize sevgiyle, sempatiyle, dayanışma duygularıyla bakan, destek olan bizler bile ezberlerimizi bozmakta zorlanıyoruz. Koskoca cumhuriyet tarihinin, hatta belki de iktidar kavramı icat edildiğinden beri tüm insanlık tarihinin ezici yükü var yaşlı omuzlarımızda.

Öte yandan, bu yeni dili öğrenmek için ille özel kurslara gitmeye gerek yok aslında: gençliğe kulak verin yeter... Ya da gençliğe kulak verin, artık yeter!

Haziran 2013

Bilimde, medyada, sanatta, hatta edebiyatta iktidar...

İKTİDAR DİLİ (I)
KIRBAÇ

Saygıdeğer şahsiyetlerin karşılarındakini sindiren kendilerine özgü bir konuşma tarzları vardır, (...) içinde sanki hep ufak bir kırbaç barındıran bir vurgu bu, uşaklara hitap ederken daima lazım olan cinsten

Louis Ferdinand Céline
Gecenin Sonuna Yolculuk

İnsanların birbirleriyle “hangi dille” iletişim kurdukları salt teknik, dilbilimsel, dar anlamda kültürel bir soruna indirgenemez. Kurulacak olan iletişimin gerek niteliği gerekse de gidişatı, büyük ölçüde söylenenlerin içeriği kadar, “nasıl bir dil kullanarak” söylendikleri ve “ne tür bir söylem” çerçevesinde ifade edildikleri tarafından da belirlenir.

“Şekeri ver!” “Git bana şeker getir!” “Bana şeker vermelisin!” “Şeker istiyorum!” “Şeker alabilir miyim?” “Rica etsem bana şekeri verebilir misin?” “Ya abi ya bir şeker de ben alabilir miyim?” “Ne olur bana da biraz şeker versen?” “Canım şeker çekti galiba” “Ne o, şekeri tekeline mi aldın?” “Şekerin dibine darı mı ektiniz yahu?” “Bana şeker koymayı yine unuttun!” “Şeker bitmiş galiba” “Şeker almayı yine unutmuşsun!” “Hani bana şeker?” “Aa, şeker mi var?” “Ah canım, bana şeker mi verecektin?” “Bana niye şeker yok?” “Biraz da bana şeker versen ölür müsün?” “Ne istersen yaparım, yeter ki bana şu şekeri veriver...”

Bu ve benzeri ifadelerin tümü aynı talebi, şeker istendiğini dile getirmenin değişik yollarıdır. Hangisini seçtiğiniz, muhatabınızla aranızdaki ilişkinin, ona karşı konumunuzun ama aynı zamanda onunla ne tür bir iletişim içinde olduğunuzun/olmayı seçtiğinizin göstergesidir.

İletişim dili, ifadenin kültürel düzeyi, hoyratlığı/zarafeti ya da “şekerliği” kadar, toplumsal ilişkideki karşılıklı konumun ve niyetin ne olduğunun göstergesidir. (Gerçi, bazıları ağızlarını açmaya dahi tenezzül etmeden şekeri alıverirler ya da adamlarını yollayıp el koyuverirler, o başka!)

Örneğin iktidardakilerin kendilerine özgü, kendini derhal belli eden bir dilleri vardır: Muhataplarından üstün olduklarını, onlarla eşit düzeyde ilişki kurmalarının söz konusu olmadığını daha kurdukları ilk cümlede belli eden, “içinde sanki hep ufak bir kırbaç barındıran” bir dil...

İktidardaki sizi eşiti olarak görmez, dolayısıyla o sizinle asla tartışmaz, size fikir danışmaz, sizden bir şey öğrenmez, itiraz kabul etmez, size hak vermez, hatasını kabullenmez, kendini ve kendi doğrularını asla sorgulamaz, size karşı dürüst davranmaz, eşit mesafeye girmez, beğenisini belli etmez, sizinle sırlarını paylaşmaz, dertleşmez, sohbet etmez, dostça şakalaşmaz, gülmez...

O sizi daima ötekileştirir, dışlar, aşağılar hatta sizden iğrenir, kuşkulanır, dürüstlüğünüzü sorgular, açığınızı kollar, tahrik eder, ısırır, hırpalar, hesap sorar, azarlar, bağırıp çağırır, hatta böğürür, sizi hep suçlar, haddinizi bildirir, rezil eder, alay eder, yıldırır, küçümser, hafife alır, hor görür, tersler, dudak büker, harcar, ezer, sırtını döner, şikâyet eder, iftira atar, sizi utandırmaya çalışır, eninde sonunda da size daima hakaret eder...

Sonuç olarak o sizinle karşılıklı konuşmaz, yalnızca tebliğ eder, buyurur, emreder, talimat yağdırır, kestirip atar, sizi susturur, hatta yok sayar: aslında o sizinle “muhatap dahi olmaz!”

Sizin çenenizi kapama ve haddinizi bildirme işlemini bizzat üstlenmeyi dahi çoğunlukla zül addeder, “adamlarına” havale eder... Onun adına size karşı bu küstah, tepeden bakan, aşağılayıcı, hakaret eden dili (özellikle “efendinin ağzına yakışmayan” kaba sözcükler ve ifadeler) kullanma görevini genellikle daha “aşağı tabakalardan” seçilmiş olan düzen bekçileri üstlenir; sözde kibar efendilerinin adına iktidarın sözcüsü olarak ağızlarını onlar bozar (istisnalar kaideyi bozmaz).

Bu dili kullananları herhangi bir tartışmada derhal ve rahatlıkla tanırsınız: örneğin size cevap yetiştirirken bile aslında size değil, arkanızdan tribünlere hitap etmektedirler. Tek yapmaya çalıştıkları şey, sizin değersizliğinizi kanıtlamak, kendi üstünlüklerini vurgulamak, iktidar konumlarını pekiştirmektir. Düşüncelerinizle değil kişiliğinizle uğraşırlar, sizi şahsen hedef alıp sizin gibi bir insanın düşüncelerinin dikkate alınmaya değer olmadığını vurgulamaya çalışırlar. Dahası, savunduğunuz düşüncelerin aslında size ait olamayacaklarını, kendinize ait bir düşünceye sahip olacak yeterlilikte olmadığınızı, dolayısıyla mutlaka sizden daha güçlü, başka “iktidar odaklarının” etkisi altında olduğunuzu, onların uşağı, “maşası” olduğunuzu vurgularlar (hatta “satın alınmış” olmakla suçlarlar).

Sizinle eşit zeminde tartışmaya tenezzül dahi etmeden, sizi alt ettiklerinin tribünler tarafından tescil edilmesini beklerler. Tek amaçları “kazanmaktır”, “son sözü söylemektir”, bu uğurda her yol mubahtır: en ufak bir “aydın dürüstlüğü” sergilemezler, zaten tartışmaz kavga ederler, sıkıştıkça işi kişiselleştirerek kabalaşırlar, düzeyi düşürüp belden aşağı vururlar, düşünce açıklamaz, hakaret ederler...

İşte bu dil ve bu söylem, iktidarın, iktidardakilerin dilidir: patron dilidir, amir dilidir, reis dilidir, müdür ya da komutan dilidir. Egemen erkeğin kadına ve çocuklara karşı kullandığı dildir; egemen sınıfın kadınlarının uşaklara karşı kullandıkları dildir; “üstün ırkın”, “üstün sosyal sınıfın”, “üstün mevkidekilerin” ya da “üstün inanç sahiplerinin” diğer insanlara karşı kullandıkları dildir. Ezenlerin, sömürenlerin dilidir... Faşizmin, militarizmin, otoritarizmin ve savaşın dilidir... Şiddetin, tecavüzcünün, işkencecinin ve katilin dilidir.

Bu dilin asıl işlevi (iktidarın sürmesini sağlayan diğer baskı mekanizmalarıyla birleştiğinde), “altta kalanın” söz almasını, konumuna itiraz etmesini, kısacası iktidardakine “hayır” demesini engelleyen bir duvar örmektir. Böylece patron/amir karşısındaki emekçi; erkek karşısındaki kadın; yetişkin karşısındaki genç/çocuk; devlet/bürokrat karşısındaki vatandaş; asker/polis karşısındaki sivil; ağa karşısındaki köylü; zengin karşısındaki fakir; eğitimli karşısındaki eğitimsiz; şef karşısındaki nefer; dini otorite karşısındaki inanan; çoğunluk grubuna ait olanlar karşısındaki azınlık mensubu; geleneksel kesimlerin sözcüleri karşısındaki aykırı birey; yani iktidar dışındaki tüm kesimler, egemenlerin karşısındaki “iktidarsızlar”, her söz aldıklarında bu duvara çarpıp aşağılanarak, horlanıp sindirilmek suretiyle, gördükleri baskıyı ve kendi konumlarını giderek kabulleneceklerdir. Bir süre sonra itiraz dahi edemez hale gelip bu durumu içselleştireceklerdir: mevcut iktidar böylece sürüp gidecektir...

Bu hoyrat iktidar dilinin izin verdiği biricik “talep ifadesi”, yalvarma/dilenme dilidir, “arz”dır. Arz etmek, talebin karşılanıp karşılanmamasını tümüyle iktidar sahibinin keyfi iradesine terk ettiği için, yani verilecek olanı bir hak değil “lütuf” haline getirdiği için, iktidarsızın iktidar karşısındaki “aşağı” konumunu pekiştiren bir dildir. İktidarın kendine hitap edilirken kullanılmasına izin verdiği biricik dil, işte bu itaat dilidir, susup kabullenme dilidir.

Gerçi daha “akıllı” ya da özgüveni daha yüksek olan iktidarlar, dayatma dilini daha örtük, dolambaçlı, kandırıcı, sinsi ya da kurnaz yollarla da ifade etmesini bilirler... Ama bu yolla sonuç alamadıklarında er ya da geç “emir kipine”, yani bildik hoyrat iktidar diline geçeceklerdir.

Sonuç olarak iktidar dili, mevcut toplumsal güç ilişkilerinin kaçınılmaz bir uzantısı olarak, iktidarı pekiştiren bir “işlev” görmektedir. İktidar ilişkilerine dayalı bir toplumda, iktidarda kalma mücadelesi veren iktidar sahiplerinin diğerleriyle bu dille iletişim kurmaları işin “doğasının” gereğidir.

Asıl anlaşılması zor olan, muhaliflerin bile sıklıkla iktidar diline benzer özelliklere sahip bir dil kullanmalarıdır.

Bu olguyu nasıl açıklayabiliriz? İktidarda olmayanlar, iktidardaki düzene karşı olanlar, iktidar mağdurlarının sözcüleri neden kendilerine ait olmayan bu “iktidar dilini” kullanırlar?

Böyle bir dilin, iktidara karşı mücadelede kullanılmasının doğal ve haklı olduğunu iddia edilebilir; bunu, iktidarın şiddetine, baskısına, aşağılamasına duyulan tepkinin meşru bir ifadesi olarak sunanlar vardır. Tepkisellik, her zaman “doğru” ya da “akıllıca” olmasa bile, anlaşılabilir bir şeydir elbette.

Gelgelelim iktidarın çirkin ve ötekileştirici dilinin iktidardakilere cevap vermede bir tür “bumerang” olarak kullanılmasının yararları bile başlı başına tartışılabilir bir konuyken, bu dilin muhalif kesimlerin kendi iç fikir tartışmalarında kullanılmasını neyle açıklayacağız? Nasıl meşru göstereceğiz? Sanat ve edebiyat tartışmalarında bile bu hoyrat, saldırgan dilin kullanılmasını hangi haklı gerekçeye dayandıracağız?

“Bizler”, yani iktidar karşıtları, aramızda tartışırken, görüş bildirirken, eleştiri yaparken neden bu dili kullanıyoruz? Neden kendi içimizdeki her tartışmayı bir “savaş” gibi yaşayıp “savaş diliyle” yürütüyoruz?

Neden hoşumuza gitmeyen her fikir beyan edenden mutlaka, “Vay, nasıl böyle düşünürsün!” diye hesap soruyoruz? Hangi gerekçeyle, “Böyle düşünmeye hakkın yok!” diye yasak koymaya niyetleniyoruz? Neye dayanarak, “Böyle düşünüyorsan sen demek ki şunlardansın, bunlardansın,” diye yafta yapıştırmaya kalkıyoruz?

Ne münasebetle, “Derhal bu düşüncenden vazgeç, inkâr et, özeleştiri yap, günah çıkar,” diye saygısızlık ediyoruz? Ne hakla, “Böyle düşünmeye devam edersen sonuçlarına da katlanırsın,” türünden tehditler savuruyoruz? Niye içeriğine katılmadığımız düşüncelerin dile getirilmesinin mutlaka aşağılanması ve hesabı verilmesi gereken bir “suç” olduğunu varsayan hırçın, saldırgan bir üslup kullanıyoruz?

Niçin aramızda tartışırken bizler bile muhatabımızın düşünceleriyle değil de “kişiliğiyle” ya da “gizli niyetleriyle” uğraşmaya kalkıyoruz? Hatta nasıl oluyor da sıkışınca belden aşağı vurmaktan bile çekinmeyecek kadar ahlaksızlaşabiliyoruz, yakınlarımıza bile düşmanca davranabiliyoruz?

Yoksa fikir alışverişi yaptığımızı zannederken bile aslında “savaşıyor muyuz?” Bu savaşı ille de kazanmak mı istiyoruz, hem de ne pahasına olursa olsun... Yoksa bizim de derdimiz, tıpkı iktidardakiler gibi, farklı düşünenleri “susturmak”, “dersini vermek”, “ipliğini pazara çıkarmak”, “defterini dürmek”, “madara etmek” ya da kısaca yok etmek midir?

Sonuçta, “iktidar diliyle tartışma üslubu”, bir tartışmadan çok bir iktidar savaşının yürütülmekte olduğunun dışavurumu değil midir? Eğer hep “iktidar savaşının dilini” kullanıyorsak, kendi aramızdaki tartışmaların bile amacı karşımızdaki üzerinde bir “iktidar” kurmak mıdır?

İktidarın dışında kalan bir toplumsal kesimin/grubun/bireyin, iktidarı işbaşındakilerden “daha iyi” kullanacağı iddiasıyla iktidara aday olmasının, “iktidar olmak” istemesinin doğal olduğu düşünülebilir.

Bu açıdan bakınca, muhalefet içi tartışmaların da muhalefetin başını kimin çekeceğini, yani yarınki iktidarın kimlerden oluşacağını belirleyecek bir süreç olarak görülmesi, dolayısıyla böylesine bir iktidar mücadelesine uygun bir iktidar dilinin kullanılmasının kaçınılmaz olduğu söylenebilir. Gerçekten de, bugünün birçok “muhalifi”, aslında yarının potansiyel iktidarıdır... Bu da doğaldır, kaçınılmazdır.

Öte yandan, daha iktidara gelmeden diğer kesimleri sindirip seslerini kısmaya çalışan, diğer muhalifleri/iktidarsızları dışlayan, horlayan, aşağılayan, hakaret eden bir dil kullanan toplumsal kesimlerin ya da kişilerin, iktidara geldiklerinde “ötekilere” mevcut iktidarlardan daha iyi davranacaklarından kuşku duymak da bir o kadar doğaldır, kaçınılmazdır!

Bu durumda, meseleye iktidarsızlar açısından bakınca, bundan böyle onları hangi muktedirin aşağılayıp horlayacağı dışında ne değişmiş olacağı sorusunu gündeme getirmek bir o kadar meşrudur.

Burada iktidar dışındaki çeşitli toplumsal kesimlerin “önderi” konumundaki gruplar/bireyler için ayrı bir parantez açabiliriz. Muhalif kesimlerin, kendi seçtikleri sözcülerin/önderlerin kullandıkları dile eleştirel bir gözle bakmalarında yarar vardır. “Şeflerin” keskin bir üslup ve hoyrat bir iktidar dilini kullanmaları, her zaman temsil ettikleri grubun çıkarlarını en güçlü şekilde savunduklarının ifadesi değildir. Aksine, bazen de temsil ettikleri kesim üzerinde kendi iktidarlarını koruma güdüsünün dışavurumudur.

Kimi “şefler”, muhalif kesimler arasındaki sorunların, tali çıkar çatışmalarının, öncelik farklarının gerektirdiği karmaşık uzlaşmaları sağlamakta, yaşanan çetrefilli süreçlerin gerektirdiği yeni açılımları, yaratıcı politikaları geliştirip önermede, böylece mevcut iktidara karşı daha güçlü bir muhalefet cephesi oluşturmakta tamamen yetersiz kalmaktadır. Kendi yeteneksizliklerinin ve başarısızlıklarının ortaya çıkması grup içi iktidarlarını sarsabileceği için, suçu başkalarına, “öteki muhaliflere” atma eğilimindedirler.

Muhalefet içi tartışmaları bilinçli olarak çıkmaza sokmalarının, çatışmacı bir iktidar diline başvurup muhataplarını da hırçın bir üsluba zorlamalarının bir nedeni budur. Böylece temsil ettikleri kesimde bir “kuşatılmışlık” duygusu yaratma yoluna giderler; grup kimliğine ve aidiyete vurgu yaparak ezilmişlik duygusunun yarattığı öfkeyi diğer muhaliflere yönlendirir; gruplarının kendi “önderlik”leri etrafında kenetlenmesini sağlamaya çalışırlar.

Sonuç olarak, iç yapılanması güçlü bir iktidar silsilesine dayanan, şeflerin tartışılmaz otoritesini kabullenen, şeffaf bir iç denetim ve demokratik özgür tartışma mekanizmalarına sahip olmayan, hem kendi tabanına hem de toplumun diğer kesimlerine iktidar diliyle hitap eden muhalif grupların “niyetinden” kuşku duyulabilir.

Muhalefetteyken mağdur oldukları her şeyi iktidara geldiklerinde misliyle diğer toplumsal kesimlere yaşatanların bu dönüşümü, çoğu zaman “sonradan olma” değildir: muhalefetteyken kullandıkları iktidar dilinin şiddeti, gelecekte sergileyecekleri dışlayıcı politikaların ipuçlarını içermektedir.

Başka bir deyişle, bu üslupla tartışanlar, aslında kendi “kutsal” doğruları ve ideolojik referansları dışında bir düşüncenin var olmasına tahammül edemediklerini sergilemiş olmuyorlar mı? Özünde totaliter bir zihniyete sahip olduklarını itiraf etmiş olmuyorlar mı?

Bu durumda iktidarıyla, muhalefetiyle, ezeniyle, ezileniyle, bu ülkede herkes mi sadece “kendine demokrat?” Herkes mi totaliter bir zihniyete sahip? Herkes mi potansiyel bir polis, potansiyel sansür memuru, potansiyel bir cellat, potansiyel bir “DGM savcısı?”

Tartışmalarda iktidarın hoyrat dilini kullanan herkesi ille iktidar hırsıyla yanıp tutuşan bir “gizli muktedir”, potansiyel bir “totaliter diktatör” olarak damgalamamız her durumda geçerli değildir elbette. Sonuçta ne de olsa hepimiz yeri geldiğinde bu çirkin iktidar diline teslim olabiliyoruz: en yakınlarımızla tartışırken bile bu dili kullanabiliyoruz.

Eğer kendimiz dahil “tüm” insanların doğuştan “kötü” olduklarına hükmedip kesif bir karamsarlıkla içimize kapanmak istemiyorsak, iktidar dilinin kendi içimizdeki uzantılarının kökenini sorgulamalıyız.

Öncelikle unutmamalıyız ki, iktidarsızlığın “mutlak” olduğu durumlara ender rastlanır. Belirli bir konumda “iktidarsız” olan kişi, bir başka toplumsal konumda “iktidar sahibi” oluvermektedir. Hemen her iktidarsızın, aslında kendinden daha zayıf konumda olan başka bir “daha iktidarsız” üzerinde iktidarı vardır. Aziz Nesin’in, “kedinin niye kapı dışarı edildiğini” anlattığı öyküsündeki gibi, amirinden fırça yiyen erkek karısına, karısı çocuğa, çocuk da kendinden daha küçüklere ya da hayvanlara iktidar diliyle hitap edebilmekte, “tekmeyi basabilmektedir”.

Böylece iktidar dilini hem konumu gereği hem de kendi maruz kaldığı aşağılamanın bir “tesellisi” olarak kullanmaktadır. İktidar dili kademe kademe tüm toplum katmanlarına yayılmakta, bir tür “olağan” iletişim dili haline gelmektedir.

Gerçi bunu tersten de okuyabiliriz: astları karşısındaki muktedir genel müdür bile yönetim kurulu başkanı tarafından; binlerce kişiye emir veren bir general bile üst rütbeli komutanı tarafından; en kabadayı erkek daha kabadayısı tarafından; iktidardan düşen muktedir ise yerine geçenler tarafından aynı iktidar diliyle horlanabilir! Bunu bir tür teselli ya da “iktidar arayışının” gülünçlüğünün, özündeki çaresizliğinin ifadesi olarak da görebiliriz.

Öte yandan, iktidarın dilini bu derece içselleştirip benimsememizin daha derin, karmaşık nedenleri de vardır.

Bu bağlamda asıl can alıcı sorun, muhalif kesimlerin bile iktidar dilini kullanmalarının, toplum ve toplumsal mücadeleleri üzerindeki yıkıcı sonuçlarıdır.

İktidar dilinin amacının “öteki” insanları dışlamak olduğunu hatırlayacak olursak, bu hırçın üslubun özellikle mevcut iktidarlara karşı daha kırılgan yapıda olanları, yani geleneksel olarak söz hakkından mahrum olarak yetişenleri tartışma dışına iteceği açık değil midir? Onların “haklarını savunma” iddiasında onlarlar bile iktidarın dışlayıcı diliyle tartıştıklarında, ebeveyninin yanında konuşamayan, itiraz edemeyen çocuklar; kocasının ya da diğer erkeklerin yanında söz hakkı olmayan sindirilmiş kadınlar; muktedir yetişkinlerin karşısında savunmasız olan gençler; patronun ya da amirin karşısında suskun kalmak zorundaki çalışanlar; eğitimlinin donanımı karşısında çaresiz kalan eğitimsizler; çoğunluğun baskısı altında zaten ezilip dışlanan tüm azınlıklar bu durumda nasıl söze karışabilirler ki?

İktidarların herkesi birden bu kadar uzun süre susturması pek mümkün değildir. Ama ya bizzat muhalifler iktidara bu konuda yardımcı olurlarsa, yani birbirlerini sustururlarsa?

“İktidara karşı” olduklarını söyleyenler, kendi aralarında bile saldırgan bir üslupla tartıştıklarında, hatta 1980 öncesinde olduğu gibi işi rakip grup militanlarını ya da örgüt içi muhalifleri öldürmeye kadar vardırdıklarında, aslında “iktidarsızların” söze karışmasına engel olarak onların dışlanmasına bizzat katkıda bulunmuş olmuyorlar mı? Muhalif kesimler bile diğerlerini “susturmaya”, “alt etmeye” yönelik bir üslup kullanarak farklı düşüncenin ifadesini, yani kendileri dışındaki tüm diğer muhalif kesimlerin sesini bastırarak özünde mevcut düzenin sürmesine hizmet etmiş olmuyorlar mı?

Farklı hatta aykırı bir düşünce ifade eden her kişi zaten iktidarın tepki vermesine bile fırsat kalmadan bu görüşü ilk ifade ettiği kişiler (yani diğer “muhalifler”) tarafından hırçın bir üslupla saldırıya uğrayarak sindirilip susturulduğunda (ya da kendini benzer bir üslupla savunmaya kalkıp aynı çamurda kirlendiğinde), düzenin işi hayli kolaylaşmış olmaz mı?

Acaba muhalefet bu yüzden mi bu kadar cılız kalıyor?

Başka bir deyişle, tartışmalarda iktidarın saldırgan dilinin, üslubunun kullanılması, farkına varmadan da olsa doğrudan doğruya mevcut iktidara hizmet etmiyor mu? Bu dili kullanmak aslında istemeden de olsa iktidar adına düşünce bekçiliği yapmak değil midir? İfade özgürlüğüne yönelik bir saldırı değil midir?

İktidardan dışlanmış kesimlerin sesinin duyulmasının önündeki en büyük engellerden biri, söz konusu muhalif kesimlerin “iktidar dilini” benimseyip içselleştirmeleri olabilir mi?

Eğer düzene “muhalif” olduğumuzu iddia ediyorsak, öncelikle kendi aramızdaki tartışmalarda iktidarın dilinden, saldırgan üslubundan arınmayı öğrenmemiz gerekmez mi?

Başka deyişle, yeni bir muhalif dil yaratmak, aynı zamanda iktidara karşı verilecek mücadelenin en belirleyici unsurlarından, başat görevlerden biri olabilir mi?

Ocak 2006

İKTİDAR DİLİ (II)
ARINMAK

Muhalifler ya da genel anlamda iktidar dışında kalan kesimler, söz aldıklarında, neden iktidarın hoyrat, dışlayıcı, aşağılayıcı, otoriter dilini kullanıyorlar? Nasıl oluyor da iktidarın ezmek ve susturmak amacıyla kullandığı bir dili, bir hitap tarzını ve tartışma üslubunu içselleştirerek kendi aralarındaki iletişimde kullanıyorlar?

Sorunun kökeninde daha ilk dil yetisini edindiğimiz bebeklik aşamasında, yani ebeveyn iktidarıyla ilk yüzleşmemizde, iktidar dilini olağan iletişim dili olarak öğrenmemiz var: bebeklikten itibaren tüm çocuklar, çevredeki yetişkinlerin iktidarına tabidir, talimatlarına uymak zorundadır. Bu öğreti, daha sonra eğitim kurumu, dolayısıyla devlet iktidarı tarafından pekiştiriliyor.

Başka bir deyişle, tepeden aşağıya bir iktidar silsilesiyle örgütlenmiş toplumların bize öğrettiği asıl “anadil”, iktidar dilidir.

Ebeveyn ve okul iktidarlarının bir zorunluluktan kaynaklandığı, verilen talimatların çocukların “iyiliği için”, onların korunması ve eğitilmesi için gerekli olduğu söylenebilir. Bunda elbette bir doğruluk payı vardır. Öte yandan, bu her koşulda geçerli midir?

İyi niyetli dahi olsa, her komut, her koşulda “haklı” ya da “doğru” mudur? Her ebeveyn ve eğitmen çocukları korumada ve eğitmede yeterince yetkin midir? Çocuklara yönelik kimi talimatların örtük hedefi, yalnızca ebeveyn ya da eğitim kurumu iktidarını pekiştirmek değil midir? Kaldı ki, koruma ve eğitme amaçlı bile olsalar, verilen talimatların “iktidar diliyle” iletilmesi, yetişkin karşısında edilgen konumda olan çocuğun algısını biçimlendirip içeriğine farklı bir anlam yüklemez mi?

Sonuçta, yetişkin/çocuk ilişkisi doğası gereği her durumda eşitsiz bir “güç ilişkisi”dir. Yetişkin, çocuğa –az çok sevgi diliyle yumuşatılmış olsa bile– özünde “iktidar diliyle” talimat verirken, çocuğun payına düşense kendi taleplerini “arz” diliyle, yani edilgen konumdan ifade etmektir.

Gerçi güç ilişkilerinde edilgen/zayıf konumda olan kişi her zaman tamamen çaresiz değildir. Bu karmaşık ilişkide çocuğun istediğini elde etmek için yetişkinin açığını kollayıp başvurabileceği savunma yöntemleri, küçük kurnazlıklar, duygu sömürüleri vb. vardır elbette. Ancak bu yöntemler özünde olumsuz şekilde, “şımarıklık”, “edepsizlik”, “inatçılık” olarak damgalanır ve belli bir sınır aşıldığında ceza kapıdadır, çocuk “terbiye edilir”, “inat” kırılır.

Zaten militarist bir gelenekten gelen bizimki gibi toplumlarda, yetişkinlerin talimatları genellikle “komut” biçiminde, tartışmaya izin vermeyen ve sorgusuz sualsiz itaati amaçlayan sert bir emir kipinde iletilir: iktidarın dili enikonu hoyrattır. Gerekirse çocuklara fizik şiddet ve hakaret içeren yaptırımlar uygulanır.

Çocuğun büyüklerine itaat edip “terbiyeli” ve “saygılı” olmayı öğrenmesi, işte bu edilgen dili kullanmayı öğrenme süreci sonunda gerçekleşir. “Saygı” yalnızca “büyüklerin hakkı” olarak görülüyorsa (“küçüklerimi sever, büyüklerimi sayarım”), üstelik korkuyla özdeşleştirilmişse; aşağılama, korkutma, azarlama ve dayak, “olağan” “terbiye yöntemi” olarak benimsenmişse, bu sözel ve fizik şiddet çocuğun kişiliğinin oluşumunu derinden etkileyip örseler, özsaygıyı zedeler.

Bebeklikte/çocuklukta öğrenilen tek dilin iktidar dili olmadığı söylenebilir: çocuğa sevgi diliyle de hitap edilir. Sevgi ortamının varlığı, aileden aileye, toplumun kültürel yapısının ve geleneklerinin şiddete yatkınlığına ve otoriterlik derecesine göre ciddi oranda farklar içermekle birlikte, bunda bir doğruluk payı vardır kuşkusuz.

Bununla birlikte, bir yandan otoritenin sözel/fiziki şiddetinin kaynağıyla, öte yandan sevginin kaynağının aynı kişi(ler) olması, çocuğun bu iki dili yeterince ayrıştırmasını zorlaştırır. Sevginin kaçınılmaz bir uzantısı olarak yeri geldiğinde sevilen kişilere iktidar diliyle hitap edilmesinin doğal olduğu hatta şiddet uygulanmasının bile meşru olduğu yönünde çarpık bir algı yaratır: çünkü otorite “sever de döver de”...

Böyle olunca, daha çocuk yaşta iktidar dilinin hoyratlığına maruz kalıp sakatlanmış olan geleceğin muhalif bireyi, kendi yakınlarıyla ya da “eşitleriyle” bile iletişim kurarken, otoriter ve dışlayıcı bir dil kullanmanın “doğal bir iletişim yöntemi” olduğu yanılsamasına kapılır.

Öte yandan, çeşitli iktidar odaklarına karşı dayanışmanın gerekli olduğu muhalifler arası ilişkilerde, “eşitler arası” bir diyalog dilinin ve üslubunun benimsenmesi beklenirdi. Bu ilişkilerde bile tepeden bakan, dışlayan, hor gören ve ötekileştiren bir dilin kullanılması, hem muhalifler arası dayanışmayı zedelemekte hem de toplumda söze karışması zaten geleneksel olarak engellenen kesimleri (kadınlar, gençler, azınlıklar, emekçiler, eğitimsizler vb.) enikonu dışlamakta, susturmaktadır.

Bunun sonucunda muhalifler arasında bile, toplumda egemen olan yapıyı andıran iktidar mekanizmaları kendiliğinden oluşuverir: “söz alma” yetisine sahip olan “şeflerin” iktidarı...

Sözü tekeline alma yarışına giren “şef” adayları (“ağır abiler”) aralarında tepişirken, muhalif kitlenin gerisinin payına düşense yine susup oturmak (“sessiz çoğunluğu” oluşturmak) ya da şef adaylarından birinin destekçisi olmaktır.

Böylece en kitleselinden en marjinaline kadar, iktidara karşı tüm ezilenleri bir araya getirme iddiasındaki tüm muhalif örgütlenmeler, iktidardan çok kendi içleriyle kavgalı görüntüsü veren kısır iktidar savaşlarıyla zaman ve güç yitirmeye mahkûm olurlar. Muhaliflerin birbirlerini yıpratması ise doğal olarak iktidarın gücünü pekiştirir.

Burada sorun, muhalif örgütler içinde öne çıkan şef adaylarının ille iktidar hırsıyla yanıp tutuşan “kötü niyetli” bireyler olmaları değildir. Sorun, muhalif bireyin izin almadan, baştan susturulmadan, korkutulup sindirilmeden söz alabileceği ilk fırsatta, “söz söyleme ve karar verme iktidarına sahip olanların” dilini kullanmayı bir “özgürleşme” olarak görmesi ve aynı hoyrat üslubu eşitleriyle iletişim kurarken de kullanmakta bir sakınca görmemesidir.

Çünkü elindeki diğer seçenek “nezaket dilidir”; ancak bu dil, toplumun ona daha üst konumdakilere hitap ederken kullanması gerektiğini öğrettiği “boyun eğme” dilini, yani “iktidar dilinin” doğal uzantısını anımsatmaktadır. Muhalif birey ise, edilgen konumuna isyan ederek zaten kendisine dayatılan bu “arz dili”ni terk etmiştir ve belki farkına bile varmadan içselleştirdiği “iktidar dilini” bir “isyan dili” olarak benimsemiştir.

“Nezaket dili”ni reddetmesinin bir diğer nedeni, egemen konumdakilerin ve daha eğitimli kesimlerin kendi aralarındaki iletişimde bu dili kullanmalarıdır. Muhalif birey, bu nezaket görüntüsünün yüzeyselliğinin ve sahteliğinin farkındadır: egemenlerin “nezaket dili” asla bir eşitler arası iletişim değildir; aralarındaki katı hiyerarşileri örten, daima bir alt kademedekinin aleyhine işleyen ikiyüzlü bir dildir. Daha üst konumdakilerin bir alttakine yönelik sözde nezaketi “içinde daima bir kırbaç barındırır”...

Gelgelelim “boyun eğme” dilinden ve ikiyüzlü bir sahte “nezaket dilinden” kaçayım derken iktidarın hoyrat diline yakalanmak, iktidar mekanizmalarını yeniden üreten, dolayısıyla iktidar kavramını pekiştiren bir tuzaktır.

Özellikle muhalifler arası fikir tartışmalarında bu tuzağa sıklıkla düşüldüğünü görürüz.

Tartışmak, kesinliklerle belirlenmiş “güvenli” zeminden ayrılmayı, dolayısıyla eleştirilebilmeyi göze almayı gerektirir. Yeni fikirler öne sürebilmek için peşin kabul göreceğini bildiğimiz beylik fikirlerden uzaklaşmaya, doğruluğundan kendimizin bile emin olmadığı aykırı düşünceleri dillendirmeye, arayış içinde olmaya, dolayısıyla söylediklerimizin olumlanmama ve paydaşlarımız tarafından benimsenmeme tehlikesini göğüslemeye cesaret etmeyi gerektirir.

Kendi yakınları/paydaşları tarafından eleştirilebilir konumda olmak, yani tartışma ortamının yarattığı belirsizliğe sürüklenmek, büyük olasılıkla bizlerde ilk çocukluk/bebeklik yıllarında yaşadığımız aşağılanmaları, aczi, daha sonra da şiddete dayalı toplumsal yaşamdaki örselenmeleri, muhalif olmanın bedelini ödeyişimizi, özetle kırılganlığımızı, yaralarımızı, özgüven eksikliğimizi, yitirilmiş özsaygımızı çağrıştırmakta, duygularımıza en derinlerde kazınmış olan zedelenmişliği yeniden su üstüne çıkarmaktadır.

Dengemizi sarsan bu kırılgan konumdan, tedirginlikten bir an önce kurtulup kendimizi savunmak için, benliğimize işlemiş, bilinçdışımıza adeta dağlanmış iktidar diline, şiddetine sarılmaktan başka çıkış yolu bulmakta zorlanıyoruz. Hatta bazen söz alıp kendimizi savunmayı, düşüncelerimizi ifade etmeyi bile beceremez hale gelip içimize kapanıyor, kendimizi çaresiz hissederek iletişim kuramaz hale geliyor, vazgeçiyor, bir bakıma dışa vuramadığımız bu şiddeti kendimize, kendi içimize yöneltiyoruz.

Bu kaçışı kolaylaştıran bir etken de, yakınımız/yandaşımız olarak gördüğümüz kişilerin bizimle iktidar diliyle tartışmaya başlamaları halinde yani onların da bize hırçın ve dışlayıcı bir üslupla, iktidarı anımsatan bir dille hitap etmeleri halinde, onları artık “dost” olarak değil, bir “karşı cephe”, bir iktidar olarak algılamamız, iktidar için beslediğimiz olumsuz duyguları o andan itibaren onlara da yöneltmemizdir. Hatta düş kırıklığının, “ihanete uğramışlık” algılamasının ürünü olan ek olumsuz duyguların da etkisiyle, bu tür tartışmalarda yakınlarımıza belki iktidara davrandığımızdan çok daha sert, çok daha hırçın ya da acımasız davranabiliyoruz.

Bu kısırdöngülerden kurtulmanın biricik yolu, özellikle muhalifler arası iletişimde ve tartışmalarda, iktidarın öğrettiği dilleri tümüyle terk ederek yepyeni bir iletişim dili kurmayı başarmaktır: dışlamayan, hor görmeyen, ötekileştirmeyen, incitmeyen, kestirip atmayan, susturmayan; aksine söz alıp kendini ifade etmeye teşvik eden, dayanışmayı pekiştiren, bilgiyi paylaşan, uzlaşmaya ve ortak akıl üretimine katkıda bulunan, buluşturan, birlikte yol almayı sağlayan ve özgürleştiren yeni bir dil.

İktidar dilinden arınmak, iktidarın hırçın üslubunu tartışmalarımızdan söküp atmak, yalnızca bizleri içselleştirdiğimiz iktidar hastalığından “tedavi etmekle” ve bizi iktidarın kendi içimizdeki uzantılarından kurtarmakla kalmayacaktır. Aynı zamanda iktidar karşısındaki dayanışmamızı/paylaşımımızı yeniden mümkün hale getirerek iktidarı en temel dayanaklarından birinden, yani bizleri suç ortağı olarak kullanmaktan mahrum bırakacağı için, iktidara karşı mücadelemizin başarıya ulaşmasının en geçerli ve etkili yöntem olacaktır.

Kendi içimizdekiler dahil tüm iktidarları alt etmenin yolu, işte böyle bir dil yaratmayı ve kullanmayı öğrenmekten geçer.

Bunu başarmak kolay değildir elbette; ama iktidarla baş etmek kolay olsaydı, her türlü iktidardan çok uzun süre öncesinden kurtulmuş olmaz mıydık zaten?

Şubat 2006

GERÇEKTEN İKTİDARSIZ MIYIZ?

“Siz şimdi gerçekten iktidarsız mısınız?”

Bıyık altından gülerek yöneltilen bu soruyu son zamanlarda ne de çok duyar olduk! Ancak kabul etmeliyiz ki dergimizin adını İktidarsız koyarak biz kaşındık, dillere düşmeyi hak etmiş olduk.

O halde, artık bu merakı gidermenin zamanı geldi.

Gerçi inkâr etmeye hiç kalkışmayıp itiraf etmekten başka çaremiz yok gibi görünüyor. Öyle ya, bu tür bir iğneli söze “evet” dışında bir yanıt verilebilir mi? “Hayır” dense bu nasıl kanıtlanır ki?

Belki böyle bir durumda meselenin belden aşağı boyutunu dillerine dolayanlara ağızlarının paylarını vermenin en doğru yolu, benzer bir soruyla karşılaştığında, “Üreme organlarımı kadınlarımdan ve hekimlerimden başkasına göstermem!” diyen Brassens üstat gibi kestirip atmak olurdu. Gelgelelim burada densiz bir sorudan çok bir kinayeyle karşı karşıya olduğumuzu bildiğimiz için böyle davranmaya dilimiz varmıyor.

Kimseye dil uzatmadan ve bu soruyu soranların dilinin altında ne olduğunu doğru kavrayabilmek amacıyla, dillerde dolaşan bu meseleye ciddiyetle eğilip tüm boyutlarıyla ele almanın zamanı geldi.

Aslında “iktidarsız” sözcüğünün cinsel çağrışımına sarılanlar, cinsel hayatımızın mahrem ayrıntılarıyla ilgili münasebetsiz bir merakı dile getirmekten çok gizlenmesi, utanç duyulması gereken böyle bir sorunumuz varsa, bunu fütursuzca dile vermemizin, hatta meziyetmiş gibi sunmamızın yakışık almadığını anıştırıyor, gülünç bulduklarını belli etmeye çalışıyorlar.

Kaldı ki, bize şaka yollu, “Gerçekten iktidarsız mısınız?” sorusunu soran dostlarımızın çoğu, iktidarsızlığı felsefi ya da siyasi bir kavram olarak kullandığımızın bilincindeler elbette. Maksatları aslında bu nitelemenin bizim gibi eli kalem tutan, dergi yayımlayan insanlar için geçerli olamayacağını vurgulamak suretiyle bizleri inandırıcı (hatta samimi?) bulmadıklarını, üstelik bu tür ciddi bir kavramı tartışmak için edepsiz çağrışımlar yapan bir sözcüğü seçmemizi yadırgadıklarını sezdirmektir.

Bizi bu yolla iğneleyen dostlarımızın, “iktidar” kavramını yeterince iktidarsızlaştıramadıkları için özünde yanıldıklarını düşünmekle birlikte, örtülü olarak dillendirdikleri bu savın ayrı bir yazıda ele alınmayı hak edecek nitelikte olduğunu teslim etmeliyiz.

“İktidarsız” derken, esas olarak “iktidar karşıtlığını” kastettiğimiz, “iktidar sahiplerine” karşı bir duruşu, “iktidar sahibi olmayı reddedişi” ifade etmeye çalıştığımız açıktır. Gelgelelim “iktidarsız” sözcüğünü ucuz bir kelime oyunu olarak da seçmedik: iktidar ilişkilerinin yalnızca ekonomik, sosyal ya da siyasi yaşamda değil, özel hayatın en mahrem alanlarında bile var olduğunu düşünüyoruz. Başka bir deyişle, “iktidar” kavramını en geniş anlamda, yani cinsel iktidarı kapsayacak şekilde ele alıyoruz; dolayısıyla “İktidarsız olalım!” çağrısı, cinsel alanda iktidarsızlaşmayı da içermektedir.

O halde, “cinsel alanda iktidarsızlaşmaktan” neyi kastettiğimizi irdelemekten ve “iktidarsız” sözcüğünün cinsel içeriğini de tartışmaya açmalıyız.

Cinsel iktidarsızlık, yaygın olarak yalnızca erkekler için kullanılan, aşağılayıcı çağrışımlar içeren bir nitelemedir: erkeğin cinsel işlevlerini yerine getirmediğini, daha doğrusu erkeklik organının cinsel uyaranların varlığı halinde bile sertleşemediğini ifade etmektedir.

Sorgulanması gereken, öncelikle bu tanımın kendisidir.

Tıbbi açıdan bakıldığında, erkeklerle kadınların cinsel işlevlerinin yerine gelmesini sağlayan biyolojik mekanizmalar hemen hemen aynıdır. Basitleştirecek olursak, burada söz konusu olan belirli uyaranların etkisiyle beyinden cinsel organları harekete geçiren hormonların salgılanması, bunun sonucunda cinsel organlara kan hücum etmesiyle de bu organların “teknik açıdan” cinsel birleşmeye hazır hale gelmeleridir (kabaca: erkekte ereksiyon, kadında ise klitoris ereksiyonu ve vajinanın kayganlaşması).

Kişiden kişiye ölçüsü değişmekle birlikte, yirmili yaşlardan sonra hem erkeklerde hem kadınlarda, cinsel işlevlerde kademeli bir azalma yaşanması doğal ve kaçınılmazdır.

Bunun dışında, gerek psikolojik gerek organik nedenlerden ötürü bu işlevlerde geçici ya da kalıcı aksamalar yaşanması, her iki cins için de çeşitli psikolojik ve fizyolojik sıkıntılara yol açan, acı çektiren bir hastalık halidir.

Başka bir deyişle, tıpkı grip, ülser, kanser ya da depresyon örneğinde olduğu gibi, cinsel işlev bozukluğu da aşağılanma ya da şaka konusu yapılamayacak olan, aksine tıbbi yardım gerektiren bir durumdur. Kaldı ki, az çok etkili çeşitli tıbbi çareler her iki cins için üretilmiştir.

Bu sorunları olan erkekler için “iktidarsız” sözcüğü kullanılırken, benzer bir cinsel işlev sorunu yaşayan, yani cinsellik organları cinsel uyaranlara yanıt vermeyen kadınlar için “iktidarsız” yerine “frijit” ya da “soğuk” denmektedir. Oysa “iktidarsız” dendiğinde kastedilen şey, “cinsel birleşmeyi gerçekleştirmeye muktedir olmamak” olsaydı, bu sözcüğün her iki cins için de geçerli olması gerekmez miydi?

İşin özünün fizyolojik ya da “teknik” olmasına karşın, erkek cinselliğinin “iktidar”la, “erk”le birlikte anılması elbette rastlantısal değildir.

Erkek kimliğiyle iktidarın ilişkisi, doğayı temel alarak, yani evrim teorisindeki “doğal seçime” gönderme yaparak açıklanmaya çalışılabilir. Tıpkı hayvanlarda olduğu gibi, en güçlü erkeğin cinsel birleşmeye muktedir olmasının türün devamı açısından önemine değinilebilir. Bu yaklaşımda doğruluk payı vardır kuşkusuz: ne de olsa insan ve insanoğlunun erkeği de özünde bir hayvandır.

Öte yandan, bu türün çeşitli örneklerini şöylece bir gözümüzün önüne getirdiğimizde, günümüzün “erk”, “iktidar” sahibi, yani para ve mevki sahibi erkeklerinin biyolojik açıdan en güçlü, en mükemmel yaratıklar olduklarını iddia etmenin yeterince inandırıcı olmayacağını görürüz.

Gerçi, “girişimci zekâ”nın aslında “doğal” bir üstünlük olduğu düşünülebilir. Gelgelelim, aynı “üstün vasıfların” her zaman mal mülk gibi miras yoluyla geçmediğini kabul etmemiz gerek...

Kaldı ki, insanlık için sağır bir Beethoven’ın, şizoid bir Kafka’nın ya da kötürüm bir Stephen Hawking’in, Kırkpınar çayırlarındaki biyolojik açıdan kusursuz yağız delikanlılardan daha az önemli olduklarını söylemek mümkün müdür?

Her şey bir tarafa, insan cinselliği üreme işlevleriyle sınırlı değildir. Hatta günümüzde, yapay dölleme teknikleri sayesinde üreme işlevi bile cinsel birleşmeden bağımsızlaşma yolundadır.

Ayrıca insan cinselliği gibi son derece karmaşık boyutlar içeren çok yönlü bir ilişkinin, yalnızca “fiili bir cinsel birleşmenin” gerçekleşmesine indirgenmesi olanaksızdır. Dahası, “teknik muktedirliğin” cinsel doyuma ulaşmak için her zaman yeterli olmadığı da bir gerçektir.

Bu açılardan baktığımızda, erkeklerde karşılaşabileceğimiz cinsel işlev bozukluklarını, “teknik” bir işlemi yerine getirmeye “muktedir” olmamakla sınırlayamayız: eğer cinsel ilişki, iki insanın birlikte cinsel zevk almasıysa, o zaman “teknik” açıdan iktidarsız olmayan nice erkeğin bile cinsel işlevlerini yerine getirmede aslında hayli sorunlu olduğunu öğrenmek için kadınların anlattıklarına biraz kulak kabartmak yeter de artar bile!

Bunun ötesinde, erkeğin cinsel tatminini bile salt boşalmanın yarattığı birkaç saniyelik doyuma indirgemek, her şeyden önce bizzat erkeklere haksızlık etmek, erkek cinselliğini olabildiğince güdükleştirmektir. Cinselliği tek yönlü basit bir teknik işlemden ibaret sanan “iktidarlı” erkeklerin yaşadıklarının (ve yaşattıklarının!) gerçekten cinsellik sayılıp sayılamayacağı hayli kuşkuludur...

Kaldı ki, erkeklerdeki o meşhur “iktidarsızlık korkusu”, bu basit zevkten mahrum kalma endişesinin çok ötesine gitmektedir. Burada söz konusu olan erkek kimliğini, benliğini yitirme korkusudur.

Sorun şu ki, toplumsal olarak erkek kimliği temelde iktidarla belirlenmiştir; sertleşme bunun yalnızca bir simgesidir (tıpkı para, mevki, fizik güç gibi). İktidarını, gücünü yitiren erkek, “erkek olmaktan çıkma” korkusunu yaşamaktadır.

Bu anlamda erkek kimliğinin doğuştan itibaren iktidar merkezli olarak oluşturulması, kadın üzerinde sahip olduğu iktidarla ve sözde “üstünlük”le belirlenmesi, yalnızca kadın/erkek ilişkilerinin özünü çürütmekle kalmıyor, erkekleri de ömür boyu tepelerinde Demokles’in kılıcı sallanan, yani iktidarlarını yitirmemek için çaresizce debelenen, hastalıklı, takıntılı, paranoyak, saldırgan bireylere dönüştürüyor.

İktidar zincirinin en tepesindeki erkekler bile, tıpkı hayvanların “alfa erkekleri” gibi, o zirveye ulaşma hırsıyla yanıp tutuşan başka “iktidarlı” erkekler tarafından alaşağı edilip iktidarlarını yitirecekleri kader ânının korkusuyla yaşamaya mahkûmdurlar... Ancak bilindiği gibi korkunun ecele faydası yoktur. “Herkes bir gün nasıl olsa iktidarsızlığa mahkûm olacak.” (Vüs’at O. Bener).

Ayrıca erkek egemenliğindeki toplumsal düzen, özünde “egemen erkeklerin” düzenidir. Erkeklerin ezici çoğunluğu, aslında bu “egemen erkeklerin” çıkarları için köle gibi çalışan, onların sofralarının artıklarıyla geçinen, onların çıkarları uğruna savaşlarda ölen, onların bahşettiği iktidar kırıntılarıyla avunan ama bir üst kademedeki daha güçlü erkeğin iktidarı altında ezilen, kendi karılarına ve çocuklarına eziyet etmek dışında hiçbir gerçek iktidara sahip olmayan, hatta egemen erkeklerin çevresindeki kadınlar kadar dahi iktidarı olmayan zavallı yaratıklardır.

Hem, en iktidarlı yönetici bile, işe bir zamanlar başkalarının çantasını taşıyarak başlamamış mıdır? Daha kıdemli ya da zengin bir iktidarın önünde taklalar atmamış mıdır? En güçlü general, yıllarını daha üst rütbelilere selam çakmakla geçirmemiş midir? En ceberut baba ya da koca dahi, çocukken kendi babasının önünde tir tir titrememiş midir?

Bugünün iktidar afra tafrası, dünün iliklere işlemiş ezikliğinin yanında kaç para eder ki?

Cinsellik dahil olmak üzere, kadın erkek ilişkilerinde tümüyle iktidardan arınabilmek, yani her yönüyle iktidarsızlaşmayı başarmak, erkekleri bu hastalıklı kimlikten, yani bir yandan çaresizce iktidar peşinde koşarken bir yandan daha güçlü olanların iktidarına boyun eğme onursuzluğundan kurtarmaya da yarayacaktır.

Egemen erkeklerin iktidarını yok ederek erkek egemen düzeni çökertmek, aslında her iki cinsin çıkarınadır, her iki cins için bir kurtuluş olacaktır.

Bunun yolu elbette erkek iktidarının yerine bir “kadın iktidarı” ikame etmek, bir anlamda kadınları “erkekleştirmek” değildir. İktidar merkezli düzenin içinde, bu iktidarı sorgulamadan, iktidar mantığının dışına çıkmadan ve o iktidar düzeninin mekanizmalarını kullanarak kısmi iktidarlar elde eden nice kadının, bu iktidarı erkeklerden çok da farklı bir şekilde kullanmadığı ortadadır.

Çözüm, iktidarın el değiştirmesi değil, cinsler arası ilişkileri iktidar ilişkisi olmaktan çıkarmak, tümüyle iktidarsızlaşmak, iktidar kavramını ortadan kaldırmak, insan ilişkilerinin iktidarla belirlenmesine son vermektir.

Bizim “iktidarsız” söylemimiz, “İktidarsız olalım!” çağrımız, “zavallı” kadınları korumaya yönelik bir büyüklenme, onlara “haklarını bahşetmeye” yönelik bir lütufkârlık ya da bu yolla gönüllerini çalabileceğini sanan fırsatçı bir yaltaklanma değil, erkeklere kendi gerçek çıkarlarının ne olduğunu anlatma çabasıdır.

Her şey bir tarafa, kadınların erkek egemenliğinden kurtulmak için erkeklere gereksinimleri yoktur: onlar bu işi zaten gayet güzel yapmaktadırlar ve bu süreç giderek ivme kazanmaktadır.

Kadınların, güç dengesi aleyhlerinde olduğunda zorunlu olarak boyun eğmeleri ya da kendi anlık çıkarlarını gözeterek geçici olarak erkeğin üstünlüğünü kabul ediyor görünmeyi yeğlemeleri kimseyi aldatmasın. Gerçek şu ki, erkekler istese de istemese de, kadınlar artık erkek iktidarına açıkça meydan okumaktadırlar.

Kadınlar, yüz binlerce yıllık insanlık tarihinin neredeyse tümü boyunca eğitime, bilgiye ulaşma olanağından tümüyle mahrumdular. Hiçbir ayrı gelire, vasıflı işe, maddi özerkliğe sahip değildiler. Kamusal alandan neredeyse tümüyle dışlanıp mahrem alana hapsedilmişlerdi. Her bakımdan erkeğe bağımlı durumdaydılar.

Gelgelelim, özellikle XX. yüzyılda sanayileşmenin getirdiği toplumsal dönüşümlerle, ardından kadınların toplu olarak harekete geçmesiyle kat edilen mesafe, atalarımızın hayal dahi edemeyeceği bir nitel sıçramadır.

Son birkaç kuşakta kadın erkek ilişkilerinin özünde yaşanan nesnel değişimin, uzun vadede insanlığın bundan sonraki serüvenine etkilerini ve yaratacağı zihinsel dönüşümün derinliğini henüz yeterince kavrayamadık.

Oysa kadınların konumundaki ve bilincindeki bu nitel sıçrama, özünde ateşin, tekerleğin, yazının, elektriğin keşfi kadar hatta onlardan daha önemli gerçek bir devrimdir.

Kadın hareketinin ortaya çıkışı sonucunda elde edilen haklar, elbette henüz dünyanın her köşesinde, tüm sosyal tabakalarda ve bütün kadınlar için tümüyle geçerli değildir.

En gelişmiş sanayi ülkelerinde dahi, bırakınız hiç olmazsa hukuki düzeyde gerçek bir eşitliğe ulaşmayı, kadın erkek ilişkilerinin geniş ölçüde hâlâ şiddetle, cinayetle, tecavüzle belirlendiğini görmek için günlük gazetelere şöylece bir göz atmak yeterlidir.

Erkek iktidarıyla belirlenen toplumsal düzen belli ki daha uzun yıllar can çekişecektir, can çekişirken de kırıp dökmeye devam edecektir; gelgelelim, artık bu düzenin belkemiği kırılmıştır: yüz binlerce yıldır süregelen erkek egemen düzeni azımsanmayacak ölçüde çatırdatmak için, biri geçen yüzyılın başında, diğeri altmışlı yıllarda yükselen iki kadın hareketi yeterli olmuştur.

Kadınların sınırlı zaman dilimleri içinde, sınırlı bir coğrafyada ve sınırlı katılımla bile harekete geçmelerinin erkek egemen düzende açtığı gediklerin boyutu, bu düzenin tamamen yıkılması için gereken sürenin sanıldığından daha kısa olacağının habercisidir.

Artık tüm dünyada, iyi kötü eğitim almış, çalışan, meslek sahibi, kısmi de olsa bir özerkliğe ve ekonomik bağımsızlığa kavuşmuş, kadın hakları konusunda az çok bilinçli, kitlesel olarak kamusal alanda yer alan, hatta siyasette bile (en azından oy hakkıyla) belirli ölçüde etkili olabilen; dahası, doğum kontrol haplarının en azından sanayileşmiş ülkelerde yaygın olarak kullanılmasıyla insanın varoluşundan beri ilk kez kendi doğurganlıklarını, cinselliklerini tek başlarına belirlemenin “nesnel” olanağına kavuşmuş yüz milyonlarca kadın mevcuttur.

Bu “yeni” kadınların gerek sayısı, gerekse de kazandıkları özerkliğin derecesi, türlü iniş çıkışlara karşın nesnel olarak her geçen gün artmaktadır. Tüm bu kadınlar, “küresel bir Taliban” tarafından teker teker yok edilip soykırıma uğratılmadığı sürece, bu sürecin toptan tersine çevrilmesi artık olanaksızdır.

Sürecin hangi hızda ilerleyeceğini, sancılı mı kolay mı olacağını, kısmi gerilemelerden sonra 1960’lardaki gibi yeni nitel sıçramalar yaşanıp yaşanmayacağını elbette sosyoekonomik ve siyasi gelişmeler, ayrıca kadınların gerek tek tek, gerek toplu olarak verecekleri mücadele belirleyecektir. Öte yandan, bu sürecin ortaya çıkmasıyla artık geleneksel erkek egemen düzenin dayanakları çökmüştür.

Erkek iktidarı, her iki cinse birden zarar veren, insanlığın önünü tıkayan ve bundan böyle ancak kaba kuvvetle geçici bir süre ayakta tutulabilecek olan bir illettir.

Erkekler açısından bu illetten kurtulmak, “arketip” olarak iliğimize işleyen o hastalıklı kimliği bir anda def etmek, kadınların sırtından sağladığımız psikolojik ve sosyal avantajlardan bir çırpıda vazgeçmek, “üstünlük kompleksine” dayalı o kimliğin yerine neyi ikame edeceğini bilememenin endişesiyle baş etmek kolay değildir elbette. Ne var ki erkeklerin başka çaresi yoktur.

Nasıl olsa er ya da geç yitirilecek olan, üstelik gerçek anlamda asla sahip olunamayan bir iktidarın yok oluşuna hırçın bir inatla direnmek, bunu bir kayıp ya da yenilgi olarak algılamak yerine, bu süreci sağlıklı bir kimliğe kavuşmak için bir fırsat olarak değerlendirmek, insan ilişkilerinde yeni bir çağın başlangıcı olarak görüp coşkuyla karşılamak daha mantıklı değil midir?

İktidarsızlaşmaya çalışmakla erkeklerin kaybedecekleri, tepelerinde sallanan o Demokles’in kılıcından başka hiçbir şey yoktur, kazanacakları ise, insancıllaşarak iktidar hastalığından arınmış yepyeni bir dünya vardır.

Eylül 2007

“NEDEN YAZDINIZ?”

“Bu satırları neden yazdınız?”

Nedense iki satır bir şeyler karalamış olan herkesle yapılan tüm söyleşilerin bir yerinde buna benzer bir soru çıkar... Hani, “Keşke yazmasaydınız da bizi uğraştırmasaydınız,” der gibi.

Öyle mi demek istiyorlar gerçekten?

Hiç okumadıkları kitapların hiç tanımadıkları yazarlarıyla, dörtte üçü zaten kırpılacak, hatta belki son anda tümü sayfadan çıkarılacak basmakalıp söyleşiler yapmaya gönülsüzce giden, ama gitmişken de “vaziyeti idare edeyim” demeye dahi üşenen, “Bize kendinizi tanıtır mısınız?” ve “Bize kitabınızı anlatır mısınız?” sorularından öteye gitmeyi beceremeyecek kadar erken yaşta bezmiş meraksız muhabirlerin bilinçdışındaki sorunun bu olduğu bence tartışma götürmez.

“Ne diye yazdın ki bunu kardeşim, işin mi yoktu!” Saygısız bir hava. Ama kaçınılması olanaksız...

Ya aynı soruyu soran ötekiler? Onların derdi ne?

Kimi, sizinle zamanını boşa geçirip geçirmediğini kestirmeye çalışmaktadır. Gerçekten söyleyecek bir şeyiniz var mı, yoksa “öylesine” mi yazıyorsunuz? Söyleyecekleriniz işe yarar, pazarlanabilir şeyler mi, yoksa ancak marjinal ve kayda değmez okurları mı ilgilendiriyor? Yazarken güttüğünüz gizli amaç ne? Meşhur olmak mı, bir yerlere mesaj vermek mi, kendinizi tatmin mi? Yoksa yaptığınız iş sadece boşboğazlık ya da haddini bilmezlik mi? Sonuçta, önemli –ya da “potansiyeli olan”– biri misiniz, yoksa beş para etmez misiniz? Yani asıl soru şu:

“Niye yazdın bakayım ha? Derdin ne senin? Nereye varmak istiyorsun? Seni ciddiye almaya değer mi değmez mi?” Sevimsiz bir yargılama. Öte yandan, kim bilir, bu çağda belki gerekli...

Daha başkaları ise insanı yazmaya iten dürtünün ne olduğunu anlama çabasında (Bu merakı taşıyanlar, genellikle kendi de ya açıkça ya da gizli gizli yazanlardır).

“Peki kuzum, sizi yazmaya iten nedir, siz çözebildiniz mi bari?” Anlaşılır bir çaba. Ama sonuçsuz kalmaya mahkûm...

Bir de aynı sorunun birinci tekil şahıs biçimini alan şekli var ki en zorlusu odur: “Neden yazıyorum?” Kaçınılması olanaksız bir sorgulama. Gelgelelim yanıtı gerçekten arandığında vereceği hasar çok fazla...

Öyle ya, ben şimdi bunları neden yazıyorum? Nedir beni gerçekten yazmaya iten? Nedir o en bilinmez, en gizli, en itiraf edilemez, ola ki bilinçdışı yazma nedenim? Ne söyleyeceğim şimdi yazdıklarımı okuyacak olanlara? Neyi ifade etmek istiyorum? Gerçekten yazdıklarımı mı yoksa yazamadıklarımı mı?

Okunmaya değer olacak mı peki yazdıklarım? Okunacak mı? Okunabilecek mi? Öyle ya da böyle, ne diye okusunlar ki beni? Ne yapacaklar beni okuyup? Katlanabilecekler mi bakalım benim gerçeklerime, söyleyeceklerime, dilime? Anlayacaklar mı sanki beni? Anlaşılacak mı sözlerim, beğenecekler mi? Değecek mi bunca emeğe?

Belki de hiç kurcalanmamalı bu soru... Ya da beylik açıklamalarla yanıtı hemen savuşturulmalı.

Hem sahi, aklımızdan zorumuz mu var?

Neden yazıyoruz ki!

Eylül 2003

MEMLEKETİMDEN YAZAR MANZARALARI...

Demek artık kitaplarımızda dinden hiç söz etmeyeceğiz: baksanıza Nedim Gürsel’in başına gelenlere! Sen misin Allah’ın Kızları diye roman yazan! Dini duygulara hakaretten neredeyse atacaklar adamcağızı içeriye...

Üstelik başınıza böyle bir iş açılması için yazarın bizzat zındıklık yapmasına bile gerek yokmuş: eğer yaratacağı bir roman kahramanı (“kötü karakter” dahi olsa) “din düşmanı” ise, hele bir de olur olmaz laflar ediyorsa hapı yuttuğunuzun resmidir. Örneğin “kahpe felek” demek suretiyle bile dini değerler zedelenebiliyormuş: Nedim’e yönelik suçlamalarda bu bile varmış.

Eh, malumâliniz, artık bu işlere diyanet bakıyor; yeni edebiyat eleştirmenlerimiz diyanetten... Ve onların sağı solu belli olmaz. Nöbetçi edebi ulemamız sarığını tersten giymişse yandık! Hemencecik bir Madımak havası çalıverirler sonra! Aziz Nesin üstadımızın ve şairlerimizin başına gelenleri unuttunuz mu? İyisi mi, biz yazarlar asla ne Allah’ın ne kızlarının, hele ki şeytanın adını anmayalım, dürter sonra! Demem o ki, artık kitaplarımıza din, iman konularını hiç sokmayalım.

Mamafih, kitaplarımızda dinden hiç söz etmezsek bu sefer de adımızı “Allahsız kitapsız”a çıkarmazlar mı? Hay Allah! Adamakıllı huzursuz oldum. Huzur Allah’tadır, diyerek bundan böyle yazacağım her romanı besmeleyle açıp Fatiha’yla bitirmekte yarar var. Neme lazım... Hatta önceden okutayım. Yani hem ulemanın sansür kuruluna önceden okutup onay alayım, hem de sonrasında hayır duasını almak için bir hocaya okutup üfleteyim. Dini bütün ve kutsal bir roman olsun.

Kutsallık demişken, güvercin de olmamalı romanlarımda. Belli mi olur! Sonra gider bir Atatürk heykelinin üstüne konar, konmuşken de... Tövbe tövbe! Adı üstünde, kuş bu! Kuş beyinli! İster misiniz, gitsin koca heykelin bir yerine defi... Söylemeye ne hacet! Allah korusun! Hatırlasanıza, Orhan Pamuk ne eleştiriler almıştı bu nedenle! Sonra onun gibi benim de adım “Atatürk düşmanı”na çıkıverirse ne yaparım?

Zaten Ergenekoncuları desteklemedim, darbelere de pek taraftar değilim, diye kuşkuyla bakıyorlar, iktidar yanlısı (hâşâ!) hatta düpedüz laiklik karşıtı ve irticacı sanıyorlar... Maazallah! O zaman kuş uçurtmamalı romanlarımda. Öyle ya, uçmayıversinler efendim, sakın oraya buraya konmasınlar! Hatta daha iyisi, elhamdülillah laik olduğumu kanıtlamak için her kitabımın başına Gençliğe Hitabe’yi koyayım. Kapak olarak da uygun bir ulu önder resmi: kalpaklı falan... Sakarya ya da Çanakkale’de... Geçilmez olsun.

Zaten bu ülkede hiçbir aklı başında edebiyatçı tabuların kıyısına bile yanaşmamalı. Benim vardığım sonuç bu. Bu nedenle, bundan böyle asla azınlık mensubu falan olmayacak benim kitaplarımda. Hele Ermeni... Zinhar! Çünkü bakarsınız hoşluk olsun, medeniyetler arası diyalog ve hoşgörü geleneğimizin göstergesi olsun diye romanınıza davet ettiğiniz o kişi tutar “soykırım” derken önüne kutsal “sözde” ibaresini koymayı unutuverir, ondan sonra haydi ayıklayın bakalım pirincin taşını!

Ne çabuk unuttunuz, Elif Şafak az mı çekti bu yüzden, zavallı kızcağız... Gerçi o da kaşınmış: ne diye Ermeniler hakkında roman yazar ki! Onlar çoktan tarih oldu. Tıpkı mübadeleyle başımızdan attığımız Rumlar gibi...

Tarihi tarihçilere bırakmalıyız. Değil mi efendim? Biz tarihçi miyiz edebiyatçı mı? Ya, işte öyle. Tarihi masal sanmamalı. Ciddi iştir tarih. Herkes yerini ve haddini bilsin. Öyle Avrupalılara, Amerikalılara ve Yahudi lobisine yaranmak için romanlara Ermeni, Rum ya da Yahudi karakter sokuşturmak yok! Bir roman kahramanı yaratırken önce araştırmak gerek: kimdir, nedir, soyu sopu uygun mudur? Roman karakteri dediğin safkan Türk olmalı. Değil mi efendim? Ben de öyle düşünüyorum ve artık tüm kitaplarımın iyice görünür bir sayfasına “Türkiye Türklerindir” diye yazacağım ki kimse niyetimden ve asil kanımdan kuşku duymasın.

Ayrıca kitap yazarken özellikle bölücülükten ve terörizmden uzak durmalı: yani Kürt karakter falan da yer almamalı romanlarımızda. Öyle ya, iyi niyetle, bin yıldır etle tırnak gibi olduğumuzu gösterme amacıyla, pişmanlık yasası sayesinde dağdan indirip metne sızmasına izin verdiğimiz bir Güneydoğulu kardeşimiz, iki sayfa ötede çenesini tutamayıp olmayan dilde konuşursa ne yaparız sonra?

Hep Türkçe yazdığı halde Yaşar Kemal’in bile adını bölücüye çıkarmadılar mı, sırf elin Alman dergisinde onlardan, yani o karda yürürken izini belli etmeyen halktan söz etti diye? Aman aman... Sakın! Olmaz öyle şey!

Kaldı ki bunların çoğu zaten, malum terör örgütünün üyesi değilse bile sempatizanıdır nasıl olsa: etnik takiyecilik meselesi... Ya bunlar romanda ölü olarak ele geçirilemez ve çaktırmadan bölücülük yaparlarsa? Allah korusun! Devletimizle, milletimizle bölünmez bütünlüğümüze zarar gelmesin. Mehmet Uzun kardeşimiz gibi uzun süre yargılanmamak ve terörist damgası yememek için, “Ne mutlu Türk’üm diyene” ibaresini mi eklesem yazacağım her sayfanın altına? Türklüğe hakaretten 301’lik olmamak için titreyip kendime nasıl dönsem?

İyisi mi, siyaset hiç yer almamalı yazdıklarımda. Zaten aşağı tükürsen sakal, yukarı tükürsen bıyık: sağı eleştirsek Moğol ya da badem bıyıklılar, sola dokundursak pos bıyıklılar çullanıverir üstümüze! İlk romanımda gaflete düşerek Stalin’den övgüyle söz etmedim diye beni hakarete boğanlar oldu. Halt etmişim. Acemilik işte! Gerçi Nâzım Hikmet’in bile “yıkılan putlar”dan söz ettiği bir şiiri vardı ama olsun, artık solun tabularına dokunmak yok, hatta siyaset hepten yok. Edebiyatımın kapısından giremez. Asla.

Siyasilerden de hiç söz etmemeli: Can Yücel zamanında cumhurbaşkanına hakaretten mahkûm oluyordu neredeyse... Hele bu çağda, “başbakan” sözcüğünü hiç ağzına almamakta yarar var. Aramıza kara kedi girer, karikatür sanıp dava açar ve okkalı bir tazminata mahkûm olursak mahvolduk! Gitti gani gani telifçikler!

Polisiye roman daha suya sabuna dokunmaz görünüyor ama bence ona bile bulaşmamalı. Bakarsınız öykülerinizden birinde hırsız, polisin elinden kaçıp kurtulayım derken karakolda düşerek kafasını yarar, emniyetin beşinci katından atlayıp intihar eder, jandarma eşliğinde geziye çıkmışken ayağı takılır ve Botaş kuyusuna düşer, sonra da niyetinizi yanlış yorumlayan devletimizin güvenlik güçleri alınıp size gücenirler... Onları eleştirip alenen aşağıladığınızı falan sanırlar... Olmaz olmaz demeyin, olur olur...

Derken bir bakmışsınız, polis salahiyetlerini kullanmaya kalkıp evinizi basmış, suç unsuru olarak kalem kutunuzu ele geçirip teşhir etmiş, ardından ortam ve telefon izlemesine takılan eşinizle yaptığınız müstehcen şakalaşmaların ses kayıtları internetten yayınlanmış! Rezil olursunuz yahu... Hafazanallah!

Casus romanı yazmak hiç olmaz. Asla! Bakarsınız romanın bir yerinde silah ticareti falan yapılır, Rusyalardan sahte kimlikler alınır, o kaçak kimlikle ülkeye girip prostat ameliyatı olunurken yakalanılır, derken yerin dibinden silahlar çıkar, cinayetler işlenir, hükümetler devrilir falan... Bu sefer de Ergenekon soruşturmasından söz edip devlet sırlarını yayıyorsunuz, halkı askerlikten soğutmaya çalışıyorsunuz sanılır ve askeri mahkemelerde sürünürsünüz. Hatta sorumsuz ve hukuka aykırı davrandınız diye azar bile işitebilirsiniz en üst düzeydeki komutanlarımızdan! Aman ha... Sakın, sakın! Bu ülkede kimin ne zaman devlet başkanı olacağı belli olmaz!

Sınıfsal romanlar ise hepten demode zaten. Hele bizim ülkemizde! Biz ezelden beri imtiyazsız, sınıfsız kaynaşmış bir zümre değil miyiz? Kaldı ki, işçilerden, sömürüden falan söz edip gülünç olmayalım. Yazdıklarımı fazla “solcu” bulan liberallerden az laf işitmedim. Çağdışı bir modernizm ve demode bir gerçekçilik sergileyerek postmodern edebiyatın altın kurallarına ihanet etmeyelim, liberal eleştirmenlerimizin, gazete patronlarımızın ve yayınevi sahiplerimizin gazabına uğramayalım. Kaldı ki bu tür içeriklerle bu devirde çoksatar olunmaz. Zaten solculuk yapmak kime yaramış? Nâzım üstadımız daha vatandaşlığına bile yeni kavuşmadı mı, o da zar zor...

Gâvur yalakalığının ve emperyalizm uşaklığının ise hiç âlemi yok. Yani yaban ellerde de dolaşmamalı roman kişilerimiz; cennet vatanımız neyimize yetmiyor? İlle gezginlik yapılacaksa yerli turizme hizmet edilmeli. Ayrıca roman kahramanlarının isimleri, tıpkı dükkân isimleri gibi, mutlaka özbeöz Türkçe olmalı. Yabancı kahramanlar yaratıp kendi milletimize yabancılaşmamalıyız. Asla. Hem ne o öyle, batılı yazarlara öykünmek, onlar gibi yazmaya kalkmak, çirkin, çiğ biçemler, uydurukça sözcükler? Tanzimat kaçkını monşer miyiz biz ayol? Bırakalım bunları... Geleneklerimize uygun eserler yazalım.

Çevre sorunlarına da hiç değinmemeli. Bakın Latife Tekin kardeşimize: yerel mafyayı rahatsız etti diye bir dayak yemediği kaldı! Yarın öbür gün vururlarsa kadını hiç şaşmamalı. İyisi mi, boş verin siz çevreyi... Batmış batacağı kadar! Zaten edebiyatın doğası bile çevre düşmanıdır: ağaç kesmeden kitap basılabiliyor mu?

Ne kaldı geriye derseniz... Konu mu yok? Aşk var mesela... Bolca aşk! Gerçi o bile tehlikeli: ya âşık olan kahramanlarınız aşka gelip kitabın sayfalarının arkasına gizlenerek “şey” yaparlarsa? Yani ayıp şeyler demek istiyorum... Bilirsiniz işte, muzır şeyler... Romanınızın derhal Ahmet Altan’ınki ya da Enis Batur’unkiler gibi poşetlenmesine neden olacak nitelikte, örf ve âdetlerimize ve de töremize aykırı şeyler? Üstelik bir de evli değillerse ve zina yaparken cürmümeşhut halinde cıscıbıl yakalanırlarsa? Hele bir de üzerinize afiyet –ve tövbe tövbe– eşcinsellerse? Allah muhafaza! Her mezhep ve meşrepten ahlak zabıtası kapınıza dayanır vallahi! Ben aşktan da vazgeçtim: zaten yaşım kemale erdi... Evli barklı, çoluk çocuk sahibi adamım, aşk meşk benim neyime gerek?

Düşünüyorum da (gerçi en tehlikeli etkinlik bu), bizi kuşatan onca tabuyu kazasız belasız atlatmak için acaba her kitabımızın başına şöyle bir giriş cümlesi mi koysak:

“Ey Türk yazarı, birinci vazifen, Allah’tan (Celle Celâlühu) ve devletinden korkmaktır (Her şey Vatan için). Orduna sadık kalıp Türklüğü övmek (Her Türk asker doğar), Stalin’e (Tüm halkların babası çok yaşa!) asla dil uzatmamak, hem serbest piyasa koşullarına (in dollar we trust) hem de sapına kadar erkek milli ve manevi değerlerimize sıkı sıkı bağlı edepli eserler vermektir!”

Böylece dini, askeri, devletlû, siyasi, cinsi ve ticari kutsallıklarımızın kırmızı çizgilerinin dokunulmazlığına itaatimizi bir çırpıda özetlesek mi?

Demem o ki, devletimiz, diyanetimiz ve sair ulemamız edebiyatla hazır bu kadar yakından ilgilenirken, keşke bu işe daha kurumsal düzeyde el atılsa... Örneğin bir kılavuz hazırlansa, neleri yazmanın milli birlik ve beraberlik açısından sakıncalı olduğu sıralansa; hatta neleri yazmamızın caiz olduğu baştan belirlense... Aymaz ve emperyalizm uşağı olmamak için hangi konulara girmemizin sakıncalı olduğu belirtilse... Yani yazılarımıza bir standart getirilse (TSE), böylece biz asla hain ve münafık olmak istemeyen halis Türk ve Müslüman, ille muhalif olmak gerekiyorsa da en azından siyaseten doğru çizgiden ayrılmayan yazarlar olarak haddimizi bilsek, yalan yanlış şeyler yazmasak... Daha iyi olmaz mı?

Gerçi yine düşünmeye çalışıyorum da, Resmi Gazete’de, Nutuk’ta ve Kuranıkerim’de (Listeye Stalin’in SSCB tarihini, Mao’nun “kırmızı kitap”ını ve borsa endekslerini ekleyebiliriz) halkımıza gerekli olan her türlü malumat zaten yok mu? O halde... Ne diye, “İlle yazacağız,” diye tutturup zabıtayı meşgul ediyoruz ki? Değil mi efendim... Onca dava, onca masraf... Milli servete ziyan...

Demek ki neymiş? Yetti gayrı! Şımarık yazar egolarımızın esiri olmayalım, edebi edepsizliklerimizi artık ebediyen susturalım. Devletimiz de kurtulsun biz de.

Amin ve de vatan sağ olsun.

Mayıs 2009

ÖZELEŞTİRİ

Anlaşılma kaygısı mı yine? Anlaşılmalı mı ille? Ey kibir...

Nedir bu, her bir satırı önlemlerle örülü upuzun cümleler, tıkız metinler!

En duru sözü anlama yeteneğinden yoksun, en dolambaçsız savı kıçından anlamaya meyilli, en belirgin düşünceleri bile çarpıtmaya gönüllü bir okurun mutlaka çıkabileceğini bilmez misin?

O halde neden boşa kürek çekersin? Okumasız okurun limanına bile uğramalı mı gerçekten?

Salıver gitsin... Özgür bırak sözcüklerini, rahatça salınsın tümcelerin, peşin yanıtlarla ağırlaştırma metinlerini, uçuşsun sayfalar... Anlayan anlar.

Anlamasalar da olur gerçi. Zaten anlasalar ne olacak? Hangi kalem kaldıraç olup oynatmış dünyayı yerinden? Böyle bir gücün mü var?

Hem... Sanmayasın ki yazı kalıcı: uçarılaştıkça sözden bile çabuk uçar gider, dipsiz bucaksız dipnotlarla ağırlaştırmak boşuna çaba. Kiloyla ölçülmez ki ağırlığı.

Söyleyecek çok sözün olduğunu düşünmen mazeret değil. Sanrı da olabilir bu iddia...

Kaldı ki, yazma demiyorum ben sana. Orası senin bileceğin iş... Bak şimdi! Yanlış anlamayasın diye, beni bile önlem almaya zorladın...

Belli ki suç okurda değil, senin çapraşık zihninde. Öyleyse benden bu kadar!

Nisan 2007

KİM UÇAR, KİM KALIR?

“Söz uçar yazı kalır,” demiş eskiler. Halt etmişler! Çünkü artık devir değişti ve ne verba volent ne de scipta manent...

Ses ve görüntü kayıtları çıkalı, sözün artık hiçbir yere uçtuğu falan yok. Her tarafımız “kalıcı” sözlerle sarıldı. Her mikrofon uzatılan, boş da olsa sözünü ölümsüzleştirme çabası içinde. Söz ebeliği, kuru gürültü ve kakofoni... Boşboğazlık... Dalgalar boyu, o uydu senin bu uydu benim, sözler yayılıyor dünyanın dört bir tarafına. Kabloyla... Antenle... Şifreli ya da açık... Hepsi de kalıcı. Kayıtlı... Tescilli... ISO ya da TSE, fark etmiyor.

Bu kadar söylenecek söz var mı? Bu dünya bu kadar sözün altından kalkabilir mi? Kimse düşünmüyor! Sözünü bilen, bilmeyen herkes söz söyleme şehvetine kapılmış. Söz ayağa düştü. Yazarlar bile artık yazmaktan çok konuşur oldular. Yazdıklarıyla değil, söyledikleriyle anılır oldular. Hatta bunu arar oldular. Yazılanlar, kamera karşısında ya da uzatılan mikrofona söz söyleyebilmenin bahanesi haline geliyor desek yeridir. Görünme meselesi de cabası. Ama o başka bir konu. Sözün yazıdan bile çok iz bırakır, kalıcılaşır olmasından söz ediyorum, bunu yazmaya çalışıyorum.

Gerçi, eskiden de tamamen, yani hiç iz bırakmadan uçmazdı sözler. Birileri duyabilir, dinleyebilir, anımsayabilir, tekrarlayabilir, hatta yazıya bile dökebilirdi. Ancak o durumda bile bir belirsizlik hüküm sürerdi yine de: eksik bir şeyler, eklenenler, dönüştürülenler, yanlış anlaşılanlar, eğri yorumlananlar, maksadı aşanlar, hatta düpedüz tahrif edilenler... Hangi eski kelamın (semavi olduğu iddia edilen dahil) hiç bozulmadan, değişmeden, aslına tam sadık biçimde kalıcı hale getirildiği iddia edilebilir ki?

Ama şimdi öyle mi? “Yanlış anlaşıldım,” diye kıvırtmak bile olanaksız hale geldi: teyp kaydını dayayıveriyorlar insanın burnuna. Uçuculuğuna güvenip serbestçe, doğaçlama sallamak bile lüks oldu artık. Sözüne sahip olmak ne mümkün? Söz artık ağızdan değil, kayıt cihazından çıkıyor. Kayıt aleti icat olalı söz bozuldu.

Sözün kalıcılaşmaya başlaması, onun gerçek anlamını değiştirir oldu, tadını, muhabbetini kaçırdı, mahremiyetini yok etti: Yayın yoluyla radyodan, televizyondan tüm dünyaya hemencecik ulaşır oldu, hem de en kötü niyetli “ânında” yorumlarıyla birlikte. Mikrofonun devreye girmesiyle söz, çıkmazlığını yitirdi, çıkmaza girdi. Hele hepsi dinlenen, gıyabımızda kayda alınan telefon konuşmalarında... Bir de şu ortam dinlemelerinde!

Gelgelelim sözü fazla uzatmayayım: asıl derdimiz söz değil, yazı. Yazının sözde kalan kalıcılığı, gerçi “kalamayıcılığı” desek daha doğru. Çünkü bir yandan söz kalıcılaşmaya yüz tutmuşken, yazı artık uçuyor, uçabiliyor. Uçup yok oluyor. Hem de hiç iz bırakmadan.

Yok, hayır, Nazilerin yaktığı ya da 12 Eylülcülerin SEKA’ya yolladıkları kitaplardan söz etmiyorum; bir sel felaketinde hamura dönen ya da İskenderiye Kütüphanesi yangınında kül olan betikleri, bombalanan Saraybosna kütüphanesinde ya da Bağdat’ta enkaz altında yok olan eserleri, zamanın aşındırmasıyla çürüyüp ufalanan, küflü depolarda farelerin kemirdiği eski elyazmalarını da kastetmiyorum. Hatta eli kulağında bir polis baskını endişesiyle sahipleri tarafından telaşla sobada yakılan örgüt belgeleri bile değil burada sözü edilen.

Hem... tüm bu yazılı metinlerin tümüyle ve ebediyen yok olduklarını kim iddia edebilir ki? Okuyanları, aklında tutup aktaranları, alıntı yapanları, değinenleri, esinlenenleri, eleştirip yorumlayarak çoğaltanları saymasak bile, ola ki bir nüshası kalmıştır birilerinin elinde, bir yerlerde, gizlenmiş, korunmuştur, izini sürecek bir define avcısını bekler... Kopyası da çıkartılmış olabilir, hatta fotokopinin icadından bile önce, hattat marifetiyle...

Basılmadan, çoğaltılmadan önce bizzat yazarı tarafından yok edilen yazıların kalıcılaşamamasını ayrı bir parantez içinde ele almak gerek. Kim bilir ne hazineler, ne eşsiz metinler yitirilmiştir bu yolla. Kâğıda dökülerek on binlerce, yüz binlerce, hatta milyonlarca nüshası çoğaltılan nice zırvayı, ukalalığı, bayağılığı, köşe yazısını, magazin haberini, ilanı, reklamı, parti ya da şirket propagandasını, basmakalıp bildiriyi, resmi yazışmayı düşündükçe, has bir yazarın beğenemediği, yeterince olgunlaşmadığını ya da istediği mükemmeliyet derecesine ulaşmadığını düşündüğü ya da sadece sürdüremediği için yok etmeyi yeğlediği, ama ola ki tek bir satırı bile o tonlarca döküntü evrakın tümünden daha değerli yitik metinlere hayıflanmamak elde değil.

Yazarın bu yargısını tartışmanın yararsızlığı ve uçan yazıyı geri getiremeyeceği ortada. Gelgelelim bir kez olsun kâğıda dökülmüş olmaları, kâğıt üstünde kayda geçmiş olmaları bile tümüyle yok olmamış olabilecekleri umudunu canlı tutmamıza olanak sağlamıyor mu dersiniz? Ola ki yazarın metnini onun rızasıyla ya da ondan habersiz okuyan, gizlice çoğaltan, aktaran bir yakını? “Yok et!” komutuna uymayıp metni gün ışığına çıkaran, hatta bu komutu bir pazarlama kozuna çevirip metni en geniş kitlelere taşımayı beceren bir dostu? Kâğıda döküldükten sonra yok edilmiş olsa bile, yazarın bir başka kalıcı metninde biçim değiştirerek, dönüşerek de olsa tekrar hayat bulması, kayda alınması olanaksız mıdır?

Siber uzayda kaybolan sanal yazışmalar ya da internetteki sanal dergi yazıları için de aynı mantık geçerli. Yazarı tarafından bilgisayar ortamında yazıldıktan sonra silinmiş olsalar dahi ya da yayına alındıkları site sanal varlığını sonlandırmış, hatta Nazi bozuntusu “hacker”lar, haklayıcılar tarafından çökertilmiş olsa bile, bu sanal yazıların yine de “birilerine” ulaşmış olduğunu ve söz konusu sanal okur tarafından kayda alındığını, dahası, basılarak kâğıda döküldüğünü varsaymamamız için bir neden yoktur.

Bu sanal metinlerin, yıllar sonra, meraklı bir okurun ya da sanal yazışma arkadaşının belgeleri arasında, ola ki sanal ortamı gizlice gözetleyen polisin arşivlerinde, hem de bu kez kâğıt üzerinde yeniden karşımıza çıkma olasılığı, umudu vardır.

Gelgelelim, tüm bunlar salt bir olasılıktan, bir umuttan ibaret olduğu için, sanal yayıncılık, sanal dergicilik, kâğıtsız yazarlık, metinlerin kalıcılığı açısından tehlikeli bir yolculuktur. Yukarıda saydığımız türden yol kazalarına, yolda kayboluşlara, uçup gitmelere daima açık bir kapı bırakmaktadır. Kaldı ki, bilgisayar ortamında iletilen metinlere “parça eklemenin” ya da bir bölüm çıkarmanın, yani onları bu yolla tahrif etmenin, kâğıda dökülmüş metne kıyasla çok daha kolay olduğunu unutmayalım.

Bilgisayarınızdan çıkıp siber uzaya yollanan bir yazının, yarın başka bir imzayla ortaya çıkması ihtimali de vardır elbette; ama bu daha çok telif haklarını ilgilendiren bir boyuttur. Asıl sorun, nihai okur tarafından ortaya çıkarılan suretinin aslından hayli farklı olması riskidir: bir metin için, çarpıtılarak kalıcı olmak, tümden yok olmaktan beter bir şık olabilir.

Kâğıtsız yazı okumayı sevmeyen, okumakta güçlük çeken ya da ona ulaşma olanağından mahrum olan okurları unutmamak gerek. Bu kâğıtsız yazılar, onların gözünde “var olmayan”, yazılmamış sayılan yazılardır. Olmadığı varsayılan, varlığından bile haberdar olunmayan bir yazıya kalıcı diyebilir miyiz?

İşte tüm bu nedenlerden ötürü, akla ister istemez şöyle bir soru geliyor: sözden bile kolay uçup gitmesi tehlikesi karşısında, sanal yazının ayrıca kâğıda dökülmesi gerekmez mi?

Yazısının kalıcılığı kaygısını taşıyan, yok olmasını istemeyen bir kâğıtsız yazarın ve bir sanal derginin bunun önlemini alması beklenir. Öte yandan, her yazar böyle bir kaygı taşımayabilir... Her derginin böyle bir imkânı olmayabilir... Soruyu şöyle de sorabiliriz: eğer genel anlamda yazıya –özel olarak da edebiyata– değer veriliyorsa, bu kaygıyı salt yazarlar ya da sanal dergiciler mi taşımalıdır?

Bir de ayrıca, kitap haline getirilmesi planlanıp basılması becerilemeyen projeler vardır, İktidarsız’ın “Almanak”ları ya da “Kâğıtsız Yazı” kitabı projesi gibi... Ama sözümüz meclisten dışarı!

Bununla birlikte, şimdiye kadar saydığımız tüm bu şıklar, kâğıtsız yazının kâğıda kavuşma, yani kalıcılaşma umudunu, olasılığını, beklentisini tüketmemiş olduğu durumlardır.

Oysa yazının tümden uçabildiği, yazarın iradesi ya da çağdaşlarının barbarca hoyratlığı dışında da geri dönüşsüz biçimde yok olabildiği, “kalamadığı” durumlar vardır. Yazı açısından çağımızın asıl faciası budur.

“Yazarı ya da başkası tarafından kasıtlı olarak yok edilmediği sürece, bir yazı bir kez yazıldıktan sonra uçar mı hiç?” diye sorabilirsiniz. Ama uçar işte, bal gibi uçar!

Nasıl mı? Şaşırtıcı, ürkütücü, hatta dehşet verici, tüyler ürperten bir kolaylıkla uçup gider, ebediyen yok oluverir. Bir hamlede... Bir anda... Saniyenin ondan birinden az bir sürede... Daha ne olduğunu anlamanıza bile fırsat bırakmadan... Sıkıldığından haberiniz bile olmaksızın uzaklardan sinsice yol alarak beyninize giren bir kurşun gibi: tek bir parmak hareketiyle...

Başka bir dosyaya taşımak amacıyla ya da formatını değiştirmek için üzerine çift tıklayarak seçili