© 2007, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2007 7. basım: Ocak 2013 E-kitap 1. sürüm Eylül 2014, İstanbul Ocak 2013 tarihli 7. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design Kapak resmi: Ebru Şeremetli, Devrimci Gençlik Köprüsü belgeselinden

ISBN 978-975-07-2299-8

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com Sertifika No: 10758

OYA BAYDAR

KAYIP SÖZ

ROMAN

Oya Baydar’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Elveda Alyoşa, 1992

Kedi Mektupları, 1992

Hiçbiryer’e Dönüş, 1998

Sıcak Külleri Kaldı, 2000

Erguvan Kapısı, 2004

Çöplüğün Generali, 2009

Bir Dönem İki Kadın, 2011 (Melek Ulagay’la beraber)

O Muhteşem Hayatınız, 2012

OYA BAYDAR, 1940’ta İstanbul’da doğdu. Notre Dame de Sion Fransız Kız Lisesi’nin son sınıfında yazdığı Allah Çocukları Unuttu adlı gençlik romanı nedeniyle neredeyse okuldan atılıyordu. 1964’te İÜ Sosyoloji Bölümü’nü bitirdi. Aynı yıl bu bölüme asistan olarak girdi. “Türkiye’de İşçi Sınıfının Doğuşu” konulu doktora tezinin Üniversite Profesörler Kurulu tarafından iki kez reddedilmesi üzerine, öğrenciler olayı protesto için rektörlüğü işgal ettiler. Bu olay ilk üniversite işgali eylemi oldu. Daha sonra Ankara Hacettepe Üniversitesi’ne sosyoloji asistanı olarak girdi. 1971’deki 12 Mart askerî müdahalesi sırasında, TİP ve TÖS üyesi olarak, sosyalist kimliği nedeniyle tutuklandı ve üniversiteden ayrıldı. Yeni Ortam, Politika gazetelerinde köşe yazarlığı yaptı. 12 Eylül sırasında yurtdışına çıktı. 1992’ye kadar 12 yıl Almanya’da sürgünde kaldı. Burada, sosyalist sistemin çöküş sürecini yakından yaşadı. 1991’de yazdığı Elveda Alyoşa adlı öykü kitabıyla Sait Faik Hikâye Armağanı’nı, 1993 yılında da Kedi Mektupları adlı romanıyla Yunus Nadi Roman Ödülü’nü aldı. Türkiye’ye dönüşünde Tarih Vakfı ve Kültür Bakanlığı’ nın ortak yayını olan İstanbul Ansiklopedisi’nde redaktör ve Türkiye Sendikacılık Ansiklopedisi’nde genel yayın yönetmeni olarak çalıştı. Hiçbiryer’e Dönüş adlı romanı 1998’de, Sıcak Külleri Kaldı 2000’de yayımlandı. Bu romanıyla 2001 yılı Orhan Kemal Roman Armağanı’nı; Erguvan Kapısı ile de 2004 Cevdet Kudret Edebiyat Ödülü’nü aldı. Kayıp Söz, 2007’de, Melek Ulagay’la ortak imza koydukları Bir Dönem İki Kadın 2011’de yayımlandı.

www.oyabaydar.com

Eleştirileri, önerileri ve Kürtçeye çevirileriyle
Kayıp Söz’e ruhunu ve duygusunu kazandıran
Kürt ve Türk arkadaşlarıma;

“Bizi karlarımız, kavaklarımız, kargalarımızla bırakıp
gidiyorsunuz,” sözü, bu kitaba dönüşen dostlarıma;

Şiddeti, nefreti, savaşı aşıp insana ulaşmaya, insanın
sesini yüreğinde duymaya çalışan herkese;

Sevgi ve teşekkürlerle.

“Çocukları minik kurşunla mı
öldürürler anne?”

Bir söz arıyordum, bir ses duydum...

Sözün peşindeydim. Hoyratça kullandığım, hovardaca harcadığım, sabun köpüklerine üfleyip tükettiğim sözün; hikâyeyi başlatacak, sürükleyecek, sonlandıracak o ilk cümlenin. Bir türlü yazıya dökülemeyen, tam yakaladığımı sandığım anda düşüncenin bulutsu hafifliğine karışıp kaybolup giden cümle... Yitik söz...

O sesi duydum, sözü unuttum, sesin peşinden gittim.

Sözcüklerle oynayan adam, dil cambazı, söz büyücüsü. Adının üstüne yapıştırılan, kimliğini kuşatan basmakalıp övgü yaftaları... Hayran bakışlı, iyi niyetli, biraz da saf okurların, heveskâr ve hırslı sanat edebiyat muhabirlerinin, yazdıklarınızın ve kaderinizin efendisi eleştirmenlerin âdet yerini bulsun diye sordukları, “Tezgâhta yeni ne var üstat?” sorusuna, kas kasılmasından ibaret, buz gibi, riyakâr bir gülümsemeyle verdiği baştansavma cevap: “Başlanmış birşeyler var, epeyce gelişti, yakında görürsünüz.”

Oysa içinde sadece boşluk: “Bakışan yansısız aynaların sonsuzluğa uzanan korkunç, kısır boşluğu.”

Biryerlerden duyduğu bu cilalı, kof cümleden, beklenen büyük eseri çıkarabilmek için günler, geceler boyu kendisiyle boğuşmaktan yorgun düşmek. Ardında sadece kekremsi bir pişmanlık tadı bırakan, “kod adı: aşk” ilişkiler ağında debelenip durmak. Herbiri ufak çaplı bir yenilgi olan dönüşler: İçinde kara bir boşluk ve boğuntuyla yeniden kaçmak için eve; hep orada, hep sevgili, hep ölçülü, hep uzak karısına; övgü ve dostluk gösterilerinin ardına saklanmış “Biz senin cemaziyülevvelini biliriz” sırıtmalarını görmezden gelerek, edebiyat çevrelerine; kimi nerede, hangi havalarda, hangi dünyalarda bulacağını bilememenin korkusuyla eski yol arkadaşlarına dönmek. Yollar, ülkeler, şehirler, oteller, denizler, limanlar, insanlar; hep, “yaşantı olsun” diye. İçine yapışmış boşluk ve anlamsızlık duygusuyla.

Bir söz’ün peşindeydi, yitirdiği sözün. Bir ses duydu.

Şehrin uzaktan uzağa yansıyan uğultusundan kopup gecenin kasvetli karanlığına burgaç gibi saplanan; zamanı ve mekânı aşıp yel gibi, kabaran sular gibi uykuların, uykusuzlukların kıyılarına vuran bir ses.

Duydum mu?

Uğultuyu, fısıltıyı, bağırışı, konuşmayı, müziği, doğanın sesini, sessizliğini duyarsınız, ama çığlığı duymazsınız. Çığlık üzerinize kapanır, sizi sarar, kuşatır; beş duyuya altıncısı da eklenerek tek bir duyu olur, hücrelerinize saplanır. Karısının, oğullarını doğururken attığı çığlıktan, bir gece yanı başında bıçaklanan bir adamın insan sesine hiç benzemeyen son çığlığından, kara çarşaflı bir kadının –hangi savaştı, hangi çatışmaydı, neredeydi, hatırlamıyor– ölü çocuğunun üzerine kapanmadan önce çarşafını yırtıp bağrını açarak dünyaya saldığı, dalga dalga yayılan çığlıktan biliyor: Çığlık sesi aşar, susturur. Çığlığı duymazsınız, o sizi sarar, kuşatır, peşinden sürükler, içine çeker. Çığlık...

Gece yarısından sonra kalkan Anadolu otobüslerinin halk yüzlü, halk giysili, halk kokulu yolcuları. Büyük kentlerin otobüs terminallerinin, havaalanlarının lüksüne, şıklığına özenen iğreti ve rüküş düzeni, cıvıl cıvıl, kıvıl kıvıl dağınıklığı. Sözcüklerin sonu sakız gibi uzayan, vurguları yanlış, yayık sesli anonslar: “Lütfen dikkat sayın yolcularımız, otobüsünüz on yedi numaralı perondan kalkmak üzeredir!” Kebapçılar, kuruyemişçiler, büfeler, kazı-kazancılar, dinî kitap tezgâhları, kasetçiler, CD’ciler, helvacılar, tatlıcılar; yerleri hep kuşkulu ıslak, sifonları kırık, lavaboları tıkalı, sidik kokulu helalar. Haziran gece yarılarının hafifçe ürperten serinliği, ölgün solgun ışıklardan yayılan sarı hüzün, gitgide tenhalaşan bekleme salonları, sessizleşen peronlar.

Otobüsünün kalkmasına yarım saatten fazla zaman vardı. Etrafta koşuşturan yolcuları, yolcu uğurlamaya gelenleri, gecenin bu geç saatinde mendil ya da çiklet satarak dilenen çocukları, kasetçilerin, yemişçilerin tezgâhları önünde birikmiş insanları seyrederek vakit öldürmeye çalışıyordu. Eskiden sık gittiği, son zamanlarda yeniden keşfedilen pek revaçta bir otelin barında içkisini içerken –doğruyu söylemek gerekirse her zamanki gibi biraz fazla kaçırmıştı–, birden, “Bu sıkıcı kentte bir gece daha geçiremem” duygusuna kapılmış; ertesi günkü önemsiz iki randevuyu iptal etmeye, İstanbul’a hemen o gece, hem de otobüsle dönmeye karar vermişti.

Peronlara açılan geniş cam panolu kapılardan birinin köşesindeki Başkent Büfesi’nden bir şişe madensuyu ile bir paket sigara alırken, neşeli bir nakarat gibi, “Başkent Büfesi, Başkent Büfesi” diye tekrarlayıp durduğunu fark etti. Bazen bir sözcük, bir cümle, bir dize böyle bozuk plak gibi takılırdı aklına; hele de kafası dumanlı olduğunda. Tekrarlayıp durduğu sözcüğün anlamına varınca, neden başkent, diye düşündü. Burası başkentse ayak kentler nereler? Şehirlerin de başları, ayakları var. Peki başlar ve ayaklar hiç değişmeyecek mi? Değişmeli mi? Nasıl değişir? Ben neden... biz neden bir ömür boyu?... Bir ömür boyu, ne? “Bir gençlik boyu,” de bari... Ayaklar baş olsun diye miydi çabalar, yoksa başlar ayak olsun diye mi? Bir yazı çıkar mı bu kırk yıl öncesinde kalmış budalaca sorudan?

Kaç kuşak boyunca cevaplayamadan, çözemeden, anlamsız hayatlarımızın nakaratı gibi tekrarlayıp durduğumuz sorularımız ve sorunsallarımız! Hele de, bu gerekli gereksiz yerde kullandığımız “sorunsal” lafı... Böyle sözcükler kullanacaksın ki derin aydın sansınlar. Yazı mazı çıkmaz buralardan. Artık benden bir şey çıkmaz. Çıkanlar neydi ki zaten! Hadi dürüst ol, en azından kendine karşı. Bu kadar da acımasız olmamalıyım. Sanıldığım kadar olmasam bile “hiç” de değilim. Allah kahretsin! Kafam karışık, kafam dumanlı. “Bakışan yansısız aynaların sonsuzluğa uzanan korkunç kısır boşluğu” gibi kafamın içi. Bu kadar içmemeliyim. Beynim süngerleşiyor. Otobüs gelse, yerimi bulsam, vurup kafayı uyusam. Uçak yolculuğunun, hem fukara öğrenci bütçemize hem de yaşam biçimimize, ufkumuza, çevremize, devrimci tutarlılığımıza –bir aylık asgari ücrete bir uçak bileti! Ne ayıp!– yabancı kaldığı gençlik ve masumiyet günlerimizin anısına gönderdiğim bir selam gibi, başımı koltuğun ter kokulu arkalığına dayayıp derin bir uykuya dalsam.

Başkent Büfesi’nin önünde para üstü beklerken, dışarda, 8 numaralı peronun bekleme yerindeki sıralardan birinde oturan acayip şapkalı kadın gözüne ilişmeseydi, o tarafa yönelmeyecekti. Madensuyu şişesini küçük seyahat çantasının dış ceplerinden birine yerleştirirken, geniş kenarlı, açık renk şapka bir kez daha takıldı gözüne. Nesnelerin tuhaf çekiciliğine kapıldı, 8 numaralı perona doğru yürüdü.

Kadın kısa boylu, topluca, yaşlıca. Yetmişini geçmiş olmalı. Dizlerinin altına kadar inen açık renk, eprimiş bir pantolon giymiş. Bermuda şort mu diyorlar? Başında geniş kenarlı, yeşil kurdeleli eski bir hasır şapka, ellerinde beyaz eldivenler. Bodrum’a falan yerleşmiş emekli bir öğretmen, ya da yılın yarısını sahil sitelerinde geçiren yaşlı bir bürokrat karısı olmalı. Biraz annesini hatırlatıyor. Bunlar, konken partilerinden artakalan zamanda kumaş boyar, batik yapar, resim çiziktirirler. Sanata, edebiyata da bulaşırlar. Seçkinci, çok bilmiş, öğretmen edalı, çekilmez kadınlardır çoğu. Kendi doğrularının mutlaklığına inanan, lafa “Biz Cumhuriyet kuşağının kızlarıyız...” diye başlayan, örtülü bir kadın gördüler mi kırmızı görmüş boğaya dönen, “Bu halkı Atatürk bile adam edemedi!” diye hayıflanan, halk derken “a”yı incelterek söyleyen kadınlar. Annemin, subay karısı öğretmen arkadaşları gibi. Belki de kadıncağıza haksızlık ediyorum. Anneme benzettiğim için; anneme, babama, o dediğim dedik, seçkinci çevreye duyduğum tepki yüzünden.

Yaşlı kadın durmadan konuşuyor. Kiminle konuştuğunu görmek için etrafa bakınıyor, kimseler yok.

“Öyle değil mi beyefendi?”

Yabancı tınılı, garip vurgulu, ama kibar bir sesle soruyor.

Beni tanıdı mı acaba? Tanımıştır, tanımıştır. İmza günlerime bile katılmıştır Allah bilir. Kendinden memnuniyet ve gurur duygusu içini tatlı tatlı yalayıp geçiyor. Şöhretten süzülen doyum, tanınmaktan, önemsenmekten alınan keyif. Yine de, şöhreti umursamayan, bu türden fani duyguları aşmış, övgüye doymuş, biraz da bezgin adamı oynuyor. Cevap vermiyor, sorunun kendisine yöneldiğini anlamamış gibi davranıyor. Canı kimseyle konuşmak istemiyor zaten. Otobüs bir an önce perona yanaşsa da, kafayı vurup uyusa. Burunlu, ucuz gece otobüslerinde, İstanbul’la Ankara arasında biraz aşk, biraz devrim uğruna mekik dokuduğu günleri hatırlıyor. Gençlik günleriydi, toyluk ve masumiyet günleriydi, güzel günlerdi.

Kadın azimli, cevap alana kadar üsteleyecek besbelli. Kendine kızıyor. Dandik bir şapkaya takılıp bu tarafa gelmekte bok vardı. Mühim laflar etmeye meraklı o genç eleştirmen “nesnelerin büyüsünü sezip sözcüklere dökebilen yazar” diye söz ettiğinden beri, nesnelerle ilgilenir görünmek zorunda hissediyorum kendimi. Şapka işte, rüküş bir kadın şapkası!... Kendisiyle dövüşüyor: Neden bu tarafa seğirttim, neden başıma bela aldım?

“Siz de vardınız orada. Varşova’daydık. Yok, galiba Budapeşte’deydik. Gemilere bindirildiğimizde çocuk yanımdaydı. Tuna üzerinden kaçıyorduk. Şehri terk etmeyi ben istemedim, zorladılar. Tekneye binerken çocuk yanımdaydı, diyorum size. Gördünüz. Gördüğünüzü söyleyin onlara. Size inanırlar.”

Cevap vermeli mi? Kafası sisli, dumanlı, düşünceleri dağınık. Yalnız başına içti mi, büsbütün kaçırıyor ipin ucunu. Oysa bir dolu eski eş dost, bir sürü yeni tanış var bu kentte; istese birini arar, birlikte içerler. Yeni ahbaplardan kimi arasa, göbek atar yazar Ömer Eren’le biryerlerde birlikte görünmek için. Eskiler... onlar belli olmaz, belki silmişlerdir beni defterden, belki de çok memnun olurlar arasam. Yine de bilinmez. Tanış çok da, dostum kalmamış hiç. Hepsini eskitmişim, ya da gömmüşüm. Mecazi anlamda değil, gerçekten de gömdüm çoğunu, en iyilerini.

Tuhaf kadının sesi düşüncelerini bölüyor: “Size de inanmazlar belki, ama yine de söyleyin.”

Kadın tozutmuş besbelli. Belleğini zorluyor: 56’da Macaristan’dan, Tuna Nehri üzerinden tahliye edilenler kimlerdi? Böyle bir hikâye dinlemiştim eskilerden. Allah kahretsin! Hiçbir bok hatırlamıyorum. Belleğim günbegün zayıflıyor. Bu kadar içmemeliyim, karımın dediklerine kulak vermeliyim, ölçüyü kaçırmamalıyım. Elif hep ölçülüdür. Ölçü? Neyin, kimin ölçüsü? Elif’inkiler mi? Neden?

“Sadece gördüğünüzü söyleyin onlara yeter,” diye yineliyor kadın, yalvaran bir sesle. “Söyleyin beyefendi.”

Gördüklerimi söylemek mi? Ben birşey gördüm mü? Görmüş müydüm? Gördüklerimi söylemiş miydim? Söyler miydim görmüş olsam bile?

Susuyor. Buradan kaçmalı. Bu kadından kurtulmalı.

“Çocuk arkadan gelecek, dediler. Yıllarca bekledim, gelmedi. Parmak kadar çocuk, o yolları yalnız nasıl aşsın! Duvar yıkıldığında, Macar gelin bütün kâğıtları sakladı, gümüş şamdanları da. Yok, gümüş şamdanlar belki de Peşte’de kalmıştır. Günahına girmemek gerek. Öyle değil mi efendim?”

Yerinden kalkıp Ömer Eren’e doğru yürüyor. Ömer kaçmak istiyor, kadın kolundan çekiyor. Silkelenip kolunu kurtarıyor. “Orda değildim, bilmiyorum, ben hiçbir şey bilmiyorum,” diyor, yengeç gibi yan yan kaçmaya çalışırken.

“Herkes, ‘orda değildim’ diyor, ‘bilmiyorum’ diyor. Peki orda olanlar kimlerdi? Kim biliyor, kim hatırlıyor olanları? Çocuğu gemiden çıkaran kimdi? Gelin olabilir. Oğlum hain diye tasfiye edildikten sonra, ötekilere çalışmaya başlamıştı gelin. Gümüş şamdanları da o saklamış olabilir pekâlâ. Ben Doğu’dan çıkmak istemedim. Orada bekleyecektim, çocuğu bırakmayacaktım. Orada bulabilirdi beni, bulabilirdi. Buraları hiç bilmez çocuk, buralarda kimseleri bulamaz.”

Kadın söylene söylene yerine dönüyor. Neler söylediğini artık duyamıyor, anlayamıyor. Kaçık kadından kurtulduğu için ferahlıyor. Fark edip de peşinden gelmesin diye, acele etmeden, ağır ağır yandaki perona doğru yürüyor. “Tasfiye edilmiş oğul, kayıp çocuk, nehir, Macar gelin, şamdanlar, ötekiler, Doğu, duvar...” Çağın kasırgasının insanlarla birlikte sürüklediği, havada uçuşan sözcükler. Bu şişman, sıradan, yaşlı kadınla ne ilgisi var bütün bunların? Niye olmasın! Kimse bedeninde, kılık kıyafetinde, yüzünde taşımıyor yaşadıklarını. Yüreğinde, belleğinde, çılgınlığında taşıyor.

Garip kadının sözleri, ne taraftan geldiğini ilk anda kavrayamadığı bağırışların, sloganların, bildik marşlardan nakaratların, gürültü patırtının arasında yitip gidiyor, duyulmaz oluyor.

Gürültünün geldiği yana bakıyor. Camları, ay yıldızlı kâğıttan bayraklarla donatılmış, önüne büyük bir bayrak asılmış, yanına, boydan boya “En büyük asker bizim asker” yazılı pankart gerilmiş bir otobüs 3 numaralı perona yanaşıyor. Otuz-kırk erkek çocuk; omuzlarının üzerinde kendileri gibi gencecik, bıyıkları yeni terlemiş, heyecandan alı al moru mor delikanlılarla, parmaklarıyla kurt başı işareti yapan havaya kalkmış elleriyle, ölgün sarı ışıklar altında büsbütün kasılmış görünen ciddi yüzleri, kendi sesleriyle büyülenip yuvalarından fırlamış gözleriyle otobüse doğru uygun adım yürüyor. Alışılmış, kanıksanmış asker uğurlama törenlerinden biri. Her şey, gündelik akışın kahrolası normalinde. Her şey, içini biraz daha acıtan ürkütücü bir çaresizlik ve saçmalık çemberinde.

Bir gece otogarı –eskiden otobüs garajı denirdi–; Tuna üzerinden, bir nehir gemisiyle kim bilir neden, nereye kaçmış ve hep kaçmakta olan bir kadın –İkinci Dünya Savaşı mı, Macaristan direnişi mi? Ya çocuk? Çocuk gerçekten var mıydı?–; burada, gırtlaklarını paralarcasına bağrışan başka çocuklar: “Ya sev ya terk et”, “Bölücübaşına ölüm”, “Bayrak inmez, vatan bölünmez”, “En büyük asker bizim asker” naralarıyla, hançerelerini ve geceyi yırtan çocuklar. Bir başka yerin, bir başka zamanın, bir başka davanın çocukları. Dünya sahnesinde oynanan bütün trajedilerde rol alan ve hep figüran kalan oyuncu çocuklar...

Benim burada ne işim var? Yorgunum, bezginim, üstelik içmişim, üstelik sözü yitirmişim, yazamaz olmuşum. Kendimi sevmiyorum, kendimle kavgalıyım. İstanbul’a otobüsle gitme fikri şimdi hiç de parlak görünmüyor. Ellilerini süren bedenine olduğu kadar, yorgun ruhuna da aykırı. Yalnız içilen kötü bir gecede, sarhoşlukla verilmiş bir karar. Otele dönüp sızsam... Yarın yer bulduğum ilk uçakla paşa paşa dönerim İstanbul’a. İlk uçağa da gerek yok, acil ne işim var? Beni bekleyen ne var ki İstanbul’da Elif’ten başka! O da zaten deneyleriyle, öğrencileriyle, yabancı dergilere yazdığı bilimsel makaleleriyle meşguldür. İşsiz insanların işidir beklemek. Elif’in işi, hep başından aşkındır.

Hayır, silah sesini duymadı, duyduysa da duyduğunu algılamadı. Ama çığlık bir ses kurşunu oldu, bütün ivmesiyle göğsüne vurdu. Adsız, konusuz, kimliksiz, çırılçıplak bir çığlık Çankaya tepelerinden, Seyran Bağları’ndan, Kale’den, bayırlardan, yokuşlardan koptu. Başkentin, devletin kibrini kuşanmış mağrur semtlerini; kravatlı, takım elbiseli, sıkıcı memur mahallelerini; çıplak tepeleri kavak, iğde, armut ağaçlarıyla süsleyen gecekondularını, kente kararlı ve usul sokulan varoşlarını, Kale’ye tırmanan yokuşlarını; bulvarlarını, sokaklarını, duraklarını, istasyonlarını, gece yarısı otogarını kapladı. Şehre yayıldı, önüne kim çıkarsa yüreğine vurdu, yankılandı. Tuhaf yaşlı kadına ve Ömer’e ulaştı.

Sesin girdabına kapıldı. Ne kadar döndü o girdabın içinde? Nasıl çıktı? Çıkabildi mi? Kadın yanına kadar sokulmuştu. O mu kadına doğru gitmişti yoksa? Kadının, “Çocuğu öldürdüler,” diye fısıldadığını duydu. Ve kafasının içinde, çığlık sese, ses söze, söz anlama dönüştü: Çocuk!.. Çocuğu öldürdüler!..

2 numaralı peronla 3 numaralı peronun arasında, otogara birden inen ölüm sessizliğinin ortasında, bir kadın yerde yatıyor. Bacaklarının arasından sızan kan, uzun basma eteğinde giderek genişleyen halka halka lekeler bırakıyor. Çok genç, neredeyse çocuk. Ölgün ışıkların aydınlattığı yüzü mavimsi beyaz. Şu anda, burada, bir kâbusun ortasında gerçek olamayacak kadar güzel. Başını, önünde diz çökmüş karayağız delikanlıdan yana döndürürken, gülümsemeye çalışıyor. Sonra bütün yüzü acıyla kasılıyor, dudakları kıpırdıyor, birşeyler söylemek istiyor, söylüyor belki. Delikanlı, bir elini kızın başının altına koyuyor usulca. Alnını, saçlarını örten oyalı yemenisini sıyırıp kendi boynuna takıyor, başak rengi gür saçlarını doluyor parmaklarına. Bir eliyle kızın karnını okşuyor durmadan, yüzünü yüzüne eğip birşeyler fısıldıyor: sevgi sözcükleri...

Zamanı durduran mutlak sessizlik, bir başka boyutta yaşanan o şaşkınlık ve kararsızlık ânı aslında çok kısa sürmüş olmalı. Birkaç dakika önce şamata yapan, sloganlar haykıran, Türk bayraklarıyla birlikte çok hilalli bayraklar sallayan gençlerden ikisi koşarak kaçıyor, peşlerinden kimse kovalamıyor. Otogarın gece yolcuları, askere uğurlananlar ve uğurlayanlar, trajik bir balenin son sahnesindeki gibi sessizliğin ritmine uyup ağır ağır, halka halka yaklaşıyorlar. Sonra bir ses patlaması, bağırışlar, kopuk kopuk cümleler, sorular, küfürler, beddualar, yakınmalar. Vurulanın yanına diz çökmüş genç adam, bütün sesini hançeresini delip geçen o ilk çığlığa koymuş da tüketmişçesine, “Onu vurdunuz, çocuğu öldürdünüz!” diye fısıldıyor. “Çocuğu öldürdünüz!”

İki sözcük, ses olup yankılanıyor: Çocuğu öldürdünüz, öldürdünüz! “We zarok kuşt! We zarok kuşt!’’

Sonra koşuşturmalar. “Biri vuruldu, yardım edin!” çığlıkları. “İmdat!” sesleri. İnsanın kafasını zonklatan uğultu: “Cankurtaran yok mu? Doktor yok mu?” Ellerinde sedyeyle gelen telaşlı adamlar, yerlerde sürünen kâğıttan bayraklar, şaşkın güvenlik görevlileri. Dalgalanan kalabalığın arasından yükselen bir ses: “Şehitler ölmez, vatan bölünmez.” Kaçışanları toparlamaya çalışan Abi’ler. Kalınan yerden, hiçbir şey olmamışçasına sürdürülmeye çalışılan şamata. Ne olduğunu bile kavramadıkları bir dava uğruna havaya sıkılan silahın lanetli cinayeti. Tetiği çeken meçhul katilin çocuk masumiyeti. Serseri kurşunla vurulan kız taşınırken sedyeye yapışmış delikanlının gözlerindeki umutsuzluk, yüzünde taşlaşan, heykelleşen acı. Ve yanı başından ayrılmayan, çevresinde olup bitenlere duyarsız tuhaf yaşlı kadının insanın kanını donduran sözleri:

“Zorladılar ama işbirlikçi olmadım ben, çocuğu kimin öldürdüğünü biliyordum, ama söylemedim. Ölmediğine inandırdım kendimi. Şamdanları saklayan da Macar gelin değildi. İşte size itiraf ediyorum. Çocuğu kimin vurduğunu da, şamdanları kimin aldığını da gördüm; bizdendi.”

Öfke, çaresizlik, şaşkınlık içinde kadını omuzlarından tutup sarsıyor. “Ne çocuğu, hangi çocuk deli kadın? Kimi gördün?”

“Çek ellerini üstümden. Vuranlar hep aynı, vurulanlar da. O zaman konuşmadım, kimseyi ele vermedim. Çocuk hep aynı, aynı çocuk. Sen vurdun, gördüm.”

Hayalet kadını hoyratça itip sedyeyle uzaklaşanların peşinden koşuyor.

Kadının, arkasından bağırdığını duyuyor: “Bu gemiler nereye kalkıyor? Biliyorsanız söyleyin beyefendi. Ben nerede, hangi limanda inecektim? Çocuğu vuranın siz olduğunuzu kimseye söylemem. Bu nehir nereye akıyor?”

Yaralının üstüne pis bir örtü atılmış, gözleri kapalı, yüzü ve bedeni aynı anda kasılıyor, sarsılıyor. Yaralı, hasta bir kedi yavrusu gibi durmadan inliyor. İniltiler zaman zaman boğuk hıçkırıklara dönüşüyor. Ömer, sedyenin bir ucundan tutmaya çalışan delikanlının sırtına koyuyor elini, “doktorum” diyor. Doğruculuk yapıp “yazarım” demenin anlamı yok. Kim takar yazarı! Bu anda, burada sadece hekim önemli.

Sedyeyi yere bırakıyorlar. Elini yaralının alnına koyuyor: buz gibi. Biraz da doktor olduğunu kanıtlamak için, kızın nabzını saymaya çalışıyor. Yaralı inliyor, korkup vazgeçiyor nabız saymaktan. Uzaktan cankurtaran arabasının sireni duyuluyor. Güvenlikçi, yanında emniyet amiri ile geliyor.

“Olayı gördünüz mü?”

“Evet, gördüm, kim vurdu bilmiyorum, ama şu asker uğurlayan gruptan biri olmalı. İki kişi kaçtı. Evet şahidim.” Kimlik tespiti, adres. “Evet, yarın uğrarım karakola.”

Yaralı kızın başındaki delikanlının yüzü irin rengi. Bir damla kanı kalmamış sanki. Kimliğini bulmakta zorlanıyor. Bir an, çocuğun kimliksiz olmasından, alıp götürmelerinden, başına iş açılmasından korkuyor Ömer. Gerekirse araya girerim. Kim olduğumu anlatırım, çocuğa sahip çıkarım. Delikanlının yanaklarından süzülüp uzamış sakallarının arasında kaybolan birkaç damla gözyaşını görüyor.

“Kurtulacak,” diyor, “kurtulacak, üzülme.”

Zabıt tutulmaya çalışılıyor bir yandan. Yaralı kanıyor, kanıyor.

“Çocuk gitti, çocuk canımızdı,” diye tekrarlayıp duruyor delikanlı. Ötesi umurunda değil.

Yaralı kadının hamile olduğunu, ilk o zaman kavrıyor.

“Dur bakalım, telaşlanma, çocuk da kurtulur belki.”

Kızın bacaklarının arasından sızan, eteğine ve peronun beton zeminine yayılan pıhtılaşmış kan geliyor gözünün önüne. Kendi söylediğine kendi de inanmıyor.

Siren sesi iyiden iyiye yaklaşıyor.

“Nereye götürecekler?” diye soruyor genç adam korkulu, kuşkulu bir sesle.

“Hastaneye.”

“Hiç paramız yok,” diyor fısıldayarak. Sesi alabildiğine çaresiz, ezik, kederli. “Hem de peşimizdelerse... sağ komazlar. Bir de...”

Çocuğun sesindeki belirgin Doğulu vurguyu o zaman fark ediyor. Kürtçe feryadını hatırlıyor. Yüzüne ilk kez dikkatle bakıyor. Gözlerindeki yalnızlığı, korkuyu, umutsuzluğu, avcının sıkıştırdığı yaralı hayvan bakışını görüyor. Kaçıyorlar, diye düşünüyor. Birilerinden kaçıyorlar, iyi ki zaptı imzalatmaya çalışan polis duymadı söylediklerini.

Ambulans gelip hemen önlerinde duruyor. Sedyeyi kaldırmaya yardım ederken, “Korkma,” diyor, “sizinle beraber geliyorum, hastaneyi falan hallederiz. Tanıdık doktorların olduğu bir hastane biliyorum. Korkma, başka pürüzler varsa da çaresine bakarız.”

Ömer Eren olmanın sağladığı güçle, özgüvenle konuşuyor.

Delikanlı, bunu neden yaptığını soran güvensiz, kuşkulu, tedirgin gözlerle bakıyor yüzüne.

Gece karanlık, gök laciverdî. Ay ışımıyor. Şehrin ışıkları yıldızları gölgeliyor. Karşıda, uzakta Kale. Kalenin üstünde mavimsi bir ışıkla aydınlatılmış dev bayrak hafif hafif dalgalanıyor. Cankurtaranın, insanın içini tırmalayan, yüreğini burkan siren sesini bastırmak için bağırıyor: “Nereden gelip nereye gidiyordunuz?”

Aynı anda yaralı kadın acıdan bağırıyor. Sedyenin yanından kan yere sızıyor. Cevabı duyamıyor. Belki cevap veren de yok.

Küçük kafeslerin içindeki pembe gözlü, tüysüz pembe kuyruklu kobaylara sevgiyle bakarken, ilk deney faresini öldürdüğünde nasıl ağladığını gençlik günlerine duyduğu özlemle, biraz da hüzünle hatırladı Elif. Otuz yıl önceydi, belki daha da fazla. İlk ölü farelerimdi onlar benim, ilk cinayetim.

Umutla, hevesle, boyundan büyük iddialarla başladığı doktora çalışmasını bir an önce bitirebilmek için, daha kimse işbaşı yapmadan, sabahın köründe girerdi laboratuvara. Nobel alan ilk Türk kızı olacaksın, diye şakalaşırdı hocalar. Neden olmasın! Alayım da görün siz.

Alçakgönüllü olduğu söylenemezdi. Orta halli, üç çocuklu, dar gelirli öğretmen ailesinin pek de güzel olmayan ortanca kızı, kendisine dar gelen aile çemberini kırmanın, sivrilip bu sıradan yaşamdan yırtmanın, kabul ve saygı görmenin yolunun başarı olduğunu küçük yaşta keşfetmişti. Hırslıydı. Hırsı azmini besliyor, çalışkanlığı yeteneğinin ve zekâsının açıklarını kapatıyordu. Annesine benzemek, teyzeleri, komşuları gibi yaşamak istemiyordu Elif. Odalara, mutfaklara tıkılmaktan, sökükten, yemekten, hanım günlerinden, sıradan insanların sıradan yaşamlarının kokusunun sindiği evlerden nefret ediyordu. Küçücük bir kızken bile evcilik oynamamış, oyuncak oda takımlarından, mutfak takımlarından hoşlanmamış, süslü püslü taş bebeklere bile fazla ilgi göstermemişti. Yumuşak tüylü hayvancıkları severdi. Oyuncak ayıcıklar, tavşanlar, kediler, köpekler, fareler. Canlı olsalar daha iyi olurdu tabii, ama evde hayvan beslemeye izin yoktu. Kimseye –kardeşlerine bile– göstermeden, peynir parçaları, ekmek kırıntıları, kuruyemişle beslediği ürkek fındık faresi, babasının fare zehrine buladığı peynire kanıp kapana kısılınca o kadar çok ağlamıştı ki, babası, fareyi öldürmeden salıverdiğine yemin etmek zorunda kalmıştı.

Deney eldivenlerini giyerken, kapana kısılmış fareciğin acılı, baygın bakışlarını hatırlıyor. Ne garip! Bunca yıl geçti, hâlâ gözlerimin önünde. Geniş laboratuvar masasının üzerinde duran kafesi açıp kobaylardan birini iki parmağıyla tutarak dışarı çıkarıyor. Bir yerini incitmemeye çalışarak steril kâğıt serili deney masasının üstüne yatırıyor. Şimdi seni uyutalım da içinde neler olmuş bakalım! Fareyle göz göze gelmemeye çalıştığını fark edince kederli bir gülümseme dolaşıyor yüzünde. İçimde, ilk ölü fareme ağladığım günlerden izler kalmış olması güzel. Kendini merhametli, duygulu buluyor, buna seviniyor. İğneyi fareciğin ensesine batırıyor. Yıllardır bir türlü alışamadığı, duymazlıktan gelemediği o ince, umutsuz “vik” sesi: farenin cılız ölüm çığlığı. Hayvan kasılıyor, patileri birkaç kez titriyor. Minicik bedenin, parmaklarının arasında gevşediğini hissediyor. İşte bu kadar. Şu deneyler boyunca kim bilir kaç küçücük ölü can bıraktım ardımda. Birden, usul usul ağlamaya başlıyor. Kendisi de şaşıyor neden ağladığına. Fareyi öldürdüğüm için mi yoksa? Yanaklarından süzülen ılık damlalardan garip bir haz alıyor.

Deney hayvanlarını öldürmeye alışması kolay olmamıştı. Sonuca ulaşmak için biraz gaddar olmak gerekir, derdi hocası. Elindekini bir canlı olarak değil, kumaş parçası olarak düşün. Bir deney hayvanını öldürmenin kaç çocuğun, kaç insanın, kaç hayvanın hayatını kurtarabileceğini düşün!

Elif sonuca ulaşmak, başarmak istiyordu. Düşünmüş, hocanın söylediklerini doğru bulmuş, ikna olmuştu. Yine de içini huzursuz eden bir yanı vardı bu işin. Canlıyı kumaş parçası sayabilir mi insan? Bir cana karşılık binlerce can, bir hayata karşılık binlerce hayat. Peki o tek canın, o tek hayatın hesabını kim verecek? Bütün cinayetleri meşru kılmaz mı çoğunluğun yararı ilkesi? Profesör Elif Eren’i, bir zamanlar tutkuyla sevdiği laboratuvar çalışmalarından yavaş yavaş uzaklaştırıp genetiğin etik sorunları üzerinde düşünmeye, bilim felsefesi ve etiği konularına yönelten, artık Nobel hayalleri kurmayacak kadar olgunlaşmış olması yanında, belki de bu soruların giderek artan ağırlığıydı.

Küçük beyaz tüy yığınının beyninden aldığı parçayı bilgisayara bağlı mikroskopun altında incelerken, beyninin biryerlerinde durmaksızın çalan telefonun sesinden kurtulmaya, kendini işe, yani elindeki ölü fareye vermeye çabalıyor. Boşuna çaba. Yaptığı, düşündüğü her şey, sabaha karşı çalan telefonun, beyninde sürekli çınlayan tiz ve madenî sesinin üzerine düşüyor. Telefonun zili, susturamadığı kötü bir fon müziği gibi sürüp gidiyor.

Sabaha karşı, karmakarışık bir rüyada yürüdüğü sisli puslu yolun ortasına saplanan ateş okundan kaçmak isterken kan ter içinde uyanmıştı. Uyku sersemliğiyle önce ne olduğunu kavrayamamış, ateş okunun telefonun zili olduğunu anlayınca heyecanlanmıştı. Gece yarılarından sonra, gün ağarmadan çalınan kapıların, gece yarısı telefonlarının uğursuz, kötü haberler getirdiğini çocukluğundan beri, acı deneylerle öğrenmişti. Çocuk belleğinde babasının ölümü, kendi halinde öğretmenin iktidarın hışmına uğrayıp tayin edildiği uzak bir Anadolu kasabasından gelen gece yarısı telefonuydu. Askerî darbe günlerinde, kocasını götürmeye sabaha karşı gelmişler, kapıyı kırarcasına tekmelemişler, ağır silahlarıyla evin içine, yatak odasına kadar dalmışlardı. Üç buçuk aylık hamileydi o sırada. Ömer’in götürülüşünü, yüzünde küçümseyen bir ifadeyle, eliyle karnını korumaya çalışarak, –itip kakacak olurlarsa çocuğa zarar verebilirlerdi– sessizce izlemişti. Oğulun acısı –ya da yitip gitmesi mi demeli–, gece yarısından sonra derin uykularına saplanan bir telefon ziliydi; hastane santralından bir arama: “Deniz Eren yakınınız mı oluyor? Ağır durumda, acele gelin.” Aylardır üzerinde çalıştığı önemli bir deneye harcadığı bütün çabaları bir anda küle dönüştüren, sevgili kobaylarını telef eden laboratuvar yangınını da sabaha karşı telefonla haber vermişlerdi. Elif, gece yarısı telefonlarından, sabaha karşı çalınan kapılardan korkardı.

Hızlanan yürek atışlarının gümbürtüsüyle paniklemiş halde telefona uzanmış, Ömer’in sesini duyunca heyecanı büsbütün artmıştı. Mutlaka kötü bir şey oldu. O gececidir, bu saatlerde uyanmaz. Bazen sabaha kadar çalışır, durmadan yazar, bir yandan da içer. Belki sarhoştur, bu saatte uyumakta olduğumu düşünemeyecek kadar sarhoş, belki daha da kötüsü...

“Bişey mi oldu canım? Neden bu saatte arıyorsun? İyi misin?”

Heyecanını belli etmemeye çabalıyor.

“İyiyim, iyiyim, bişey yok. Yarın dönmeyi planlıyordum, ama olmadı. Sonra anlatırım. Bir süre daha yollardayım, Doğu’ya gidiyorum. Dönüşüm gecikecek, onu haber vermek istemiştim.”

Bu da nereden çıktı şimdi? Sabahın köründe... Ne zaman geleceğini bildirmemişti ki gecikeceğini haber versin. Belki de sadece sesimi duymak istemiştir. Ufak bir kontrol: Burada mıyım hâlâ, bedenim tamam da, yüreğim duruyor mu yerli yerinde? Usanmaz bir sabırla bekliyor muyum kocamı?

Ne kaldı aşktan geriye? Otuz yıl sonra ne kalır? Bırakılanın bırakılan yerde bulunmaması korkusu, ayrılıkların ilişkiyi kemiren sinsi gücünden duyulan endişe, yitirme kaygısı. Tenin ateşinin sönümlendiği, erişilmezliğin çekiciliğinin yittiği yerde başlayan yumuşacık, güven dolu alışkanlık. Bir çeşit yaşam konforu, “orada biri var” duygusu. Yine de yitirmekten ikimizin de korktuğu bir bağ.

“Doğu’ya mı gidiyorsun? Ne tesadüf! Ben de önümüzdeki hafta Batı’ya gidiyorum, Danimarka’ya. Genteknolojinin felsefi etik boyutu konulu bir sempozyum var.”

“Ben Doğu’ya, sen Batı’ya... Yollarımız giderek ayrılıyor.”

Bu sözleri Ömer mi söyledi, yoksa ben mi geçirdim içimden? Son yıllarda çok az beraber olduk, doğru. İşlerimiz, uğraşlarımız çok farklı, ister istemez çevremiz de farklılaşıyor. Ama yollarımızın ayrıldığını hiç düşünmedim. Arkamızda birlikte yaşanmış onca şey varken. Onca ney? Bütün bir gençlik... Acıları, güçlükleri gelecek güzel günler umuduna dönüştüren tutkulu çabalarımız, sadece bu ülkenin değil insanlığın aydınlık geleceğinin anahtarlarını elimizde tuttuğumuz inancı, yüreklerimizi yakan, kanımızı ateşleyen devrim rüyası. Bir yangının ortasına güle oynaya atlayan, ateşin yaktığını henüz öğrenmemiş coşkulu, saf çocuklardık. Bu kadar da değil: paylaşılan tatlar, zevkler, kokular, birlikte yaşanan acılar, sevinçler, mutluluklar, ortak dostlar, ortak zaferler, başarılar. Bozgunlar, yenilgiler de var. Bir de, konuşamadığımız, seslendirmediğimiz, suskunluğumuzu bir kez bozarsak, aramızdaki bağın bir daha onmaz onarılmaz biçimde kopacağından korktuğumuz o... o yenilgi. Yenilgi mi? Hayır, suç ortaklığı.

“Oralara kadar gitmişken, O’nu da görecek misin?”

Kocasının ne demek istediğini anlıyor, yine de “Yollarımız giderek ayrılıyor” sözünün kırgınlığıyla, acıtmak için soruyor:

“Neyi görecek miyim?”

“Çocuğu... Çocuğa da gidecek misin?”

Telefondaki sesin güvensiz, ezik, ricacı tınısını, çocuğun adını bir türlü söyleyemeyişini hatırlamak içini burkuyor. Erkekler hayat karşısında daha kırılgan, daha korunaksız mı oluyorlar kadınlara göre? Analar acıya daha mı dayanıklı? Doğurganlığın fizyolojisinin beyne yansıması mı? Ömer hiç alışamadı, hiç affetmedi; ne kendini, ne çocuğu, ne de hayatı. Peki ben? Ben, “ben” kalarak alışabildim mi, kabullenebildim mi?

Bilgisayarın başına geçiyor. Bir an, ekrana yansıyan renkli görüntülerin büyüsüne kaptırıyor kendini. Küçük bir kızken saatlerce bakmaktan usanmadığı kaleydoskopları hatırlıyor. Gözünü dayayıp çevirdikçe içinde cennet çiçekleri açan, masal kelebekleri uçuşan, gökten rengârenk yıldızlar dökülen kartondan dürbün, çocukluğunda en sevdiği oyuncaktı. Kaleydoskop sözcüğünü bilmezdi, “masal dürbünü” derdi o büyülü karton boruya. Bir gün dayanamamış, karton dürbünün ucundaki şeffaf mikayı ince bir bıçakla yuvasından oynatıp çıkarmıştı. O harikulade renkleri, şekilleri, adi boruya ihtiyaç duymadan görmek, yıldızlara, çiçeklere dokunmak istiyordu. Biraz da merak vardı tabii, dürbünün içinde ne var, nasıl oluyor bu iş, merakı.

Bilgisayarın ekranına yansıyan rengârenk karmaşık desenleri hayranlıkla seyrederken, kaleydoskopun içinden yere dökülen renkli kâğıt ve cam parçalarını anımsıyor hüzünle. Gördüğün güzelliklerin gerçeğine ulaşmaya çalışma sakın. Cennet görüntüleri çöplerden de yaratılabilir. Seyret, zevk al, mutlu ol. Gerçek doğru mudur her zaman? “Gerçek-doğru-duygu-davranış” zincirini altüst etmek mümkün mü? Sanalın egemenliğinin yaşandığı günümüzde bu soruların anlamı ne? Bilim etiği kongresine sunacağı bildiride bu fikri de işlemeli bir ucundan. Gerçekle sanal, sanalla etik bağlantısını derinleştirmeye, konuyu renklendirmeye yarayabilir.

Ekrana yansıyan görüntülerin formüllerini ve kendi yorumunu not ediyor. Farenin beyin hücrelerinin bütün reaksiyonları varsayımlarına uygun. Deney, şimdilik başarıyla ilerliyor. Daha kaç fare gerekecek? Sonra kedilere mi gelecek sıra? Ya insan üzerindeki araştırmalar? Bugünkü derste çocukları laboratuvara getirmeliyim. Varsayımın adım adım nasıl doğrulandığını kendi gözleriyle görsünler. Tabii, merak eden varsa aralarında. Öğrencilerin çoğunun, bu bölüme puanları asıl istedikleri dallara yetmediği için, mecburiyetten girdiklerini biliyor. Temel bilimler bu çağda ne işe yarar ki! Hele de Türkiye’de. Bu yüzden, bazen içinden ders anlatmak gelmese de, şu deneyde her şeyin yolunda gitmesinden, varsayımlarının adım adım doğrulanmasından, ekranda gördüğü resimlerden ve değerlerden memnun. Nobel değil, ama daha alçakgönüllü bir ödül, örneğin bir Avrupa Bilim Kadını ödülü getirebilir bunlar. Peki ben niye ağlıyorum şimdi? Fareyi öldürdüğüm için değil, o eskidendi.

“Çocuğa da gidecek misin?” sorusunu kafasının içinde evirip çeviriyor. Bir bildiri sunmak üzere Kopenhag’ daki sempozyuma davet edildiği günden beri, aylardır bu soru var aklında. Kopenhag’dan Norveç bir adımlık yol. Çocuğu görmeye gidebilir tabii. Tuhaf olan, Ömer’in telefonda bu soruyu sorması. Git, gör mü demek istedi? Bir hatırlatma, bir öneri miydi, yoksa bir istem mi? Uzun zamandır ilk kez çocuktan söz ediyor. Artık küllendi mi konu, eskisi kadar acıtmıyor mu? Acının hüzne dönüşmesi için insanın iç saatiyle ne kadar zaman gerek? “Çünkü acıların izdüşümüdür hüzün” sözünü hatırlıyor sevdiği bir yazarın. Benim acım yavaş yavaş hüzne dönüştü, artık eskisi kadar yakıcı değil, ama daha derin. Dayanamadığım da bu zaten: her şeyin bitmesi, geçmesi, kanıksanması, sıradanlaşması... Ömer nasıl yaşadı, nasıl taşıdı acısını? Bunu hiç konuşmadık. Konuşmaktan çekindik, kaçındık. Ortak acımızı paylaşamadık. Kaynağı aynıysa, iki insanı aynı okla vuruyorsa, acı paylaşılmıyor, paylaşıldıkça azalmıyor. “Ben Doğu’ya, sen Batı’ya” dedin, kırık buruk bir sesle. Sen hep Doğu’ya, ben hep Batı’ya, dosdoğru gidersek, belki bir gün, uzak, küçük bir adada buluşuruz sevgilim.

Uzak, küçük bir ada: yitik oğulun adası. Unutursa acısını yenebileceğini sandığı, yine de unutmamak için direndiği –çünkü bu, çocuğu da unutmak olur–, gerçek bir toprak parçası mı, yoksa hiç uyanamadığı bir karabasanın parçası mı bilemediği, Kuzey haritasındaki o küçücük nokta.

Saat dörtte alacakaranlığın çöktüğü aralık günlerinde, otomobilin içindeki ışık yetmediğinden zar zor görebildiği turistik haritada, iğne topuzu kadar küçük bir noktaydı ada. Bergen’den çıkmışlar, Norveç’in kuzeyine doğru ilerliyorlardı. Haritada “geceleme olanağı” işaretiyle işaretlenmiş yerler kapalıydı, in cin top oynuyordu. Son bir umutla uğradıkları deniz fenerinin pansiyonculuk da yapan bekçisi, İngilizce, Almanca, Norveççe ve işaret diliyle, Noel gecesi açık olmadıklarını, köydeki ailesiyle Noel yemeği yiyeceklerini anlatmış, on beş kilometre daha kuzeyde küçük bir ada olduğunu, orayı denemeleri gerektiğini söylemişti. “Kuzey Kutbu’na bir sigara içimi yoldayız,” demişti Ömer her zamanki aldırmazlığıyla. “Hadi gazlayalım da bari zifirî karanlık olmadan varalım bu şeytan adasına.”

Sabahtan beri yollardaydılar. Çocuk küçücüktü; yorulmuş, acıkmış, biraz mızılandıktan sonra arka koltukta uyuyakalmıştı.

“Neyse ki rahat, uyumlu bir çocuk, yoksa işimiz vardı!”

“Babasına çekmiş benim oğlum. Bak benim de hiç sesim çıkıyor mu?” diye böbürlenmişti Ömer.

Haklı, diye düşünmüştü. Kışın ortasında Kuzey’e çıkmak benim fikrimdi. Yine de iyi ettik. Yaza Türkiye’ye döneceğiz, bir daha buraları görme fırsatı ya olur ya olmaz.

Danimarka’da iki yıldır çalıştığı genetik araştırmaları enstitüsüyle kontratı sömestr sonunda bitiyordu. Uluslararası PEN’in, Ömer’e, ülkelerinde tehdit ve baskı altındaki yazarlar fonundan sağladığı kısa süreli burs da kesilmişti. Ülkeye dönmek istiyorlardı artık. “Evet, her şey çok güç olacak, biliyoruz, ama orası bizim vatanımız. Köklerimiz, arkadaşlarımız, mücadelemiz orada. Orada hâlâ bir şeyler yapabiliriz, bir işe yarayabiliriz. Buralarda yabancıyız, kimsenin bize ihtiyacı yok.” Böyle cevap verirlerdi, neden Türkiye’ye dönmek istediklerini soranlara. Üstelik de, Türkiye değişiyordu yavaş yavaş. ’80 Eylülü’nün karanlığı ucundan ucundan aydınlanmaya başlamıştı. Bir türkü yapışmıştı dudaklarına: “Umudu kesme yurdundan.” Ömer’in zaman zaman “Umudu kesme insandan” diye söylediği o türkü.

Hayattan, dünyadan, ülkeden, insandan umudu kesmemişlerdi daha. Gençtik. İçin için yanan Dünya’yı alevler sarmamıştı henüz. Kaleler birer birer çökse de; sağlam kurulmadıkları, çimentoya kum karıştırıldığı için yıkıldıklarını sanıyorduk. Yerlerine daha sağlamlarının kurulacağına inanıyorduk.

O yıl hava mı güzeldi, yoksa çevredeki dağların kutup rüzgârlarından koruduğu bölgenin iklimi hep böyle ılıman mıydı? “Gulf Stream yüzünden,” demişti Ömer. “Sıcak akıntı Norveç sahillerinde soğuğu kırarmış.” Yolun bir yanı dalgasız, pürüzsüz göl gibi uslu bir iç deniz, öte yanı yosun tutmuş kayalar, kısacık yemyeşil saz benzeri otlar. Birbirinden yirmi-yirmi beş metre uzaklıktaki küçücük adacıkların birinden ötekine geçmek için, makara sistemiyle çekilen tek arabalık salları kullanırken, “Ne macera!” diye geçiriyorlardı içlerinden. Biraz kaygılandıklarını, bu yolun sonu nereye çıkıyor acaba, diye düşündüklerini birbirlerine belli etmemeye çalışarak.

Yolun bittiği yerde –yol gerçekten de denizde bitiyordu– bacası, kaptan köşkü, kamarası ve küpeşteleriyle minyatür bir vapuru andıran küçük bir teknenin bağlı olduğu salaş bir iskele vardı. İki koluna takılmış iki ağır sepet taşıyan, yün şallara sarınmış bir kadın iskelenin tam ucunda durmuş tekneye bakıyordu. Bir an ne yapacaklarını bilemeden duraklamışlar, sonra arabayı orada bırakmaları gerektiğini anlamışlardı. Ağzı pipolu bir adam, “çabuk gelin” der gibi bir işaret yaptı. Kolu sepetli kadın tekneye atladı. Çocuğu ve seyahat çantalarını almak için arabaya yöneldiler. Çocuk uyanmış, kaygılı gözlerle etrafına bakınıyordu. Babası arka koltuğun emniyet kemerini çözüp oğulcuğunu kucağına aldı.

“Kitaptaki Şeytan Adası’na gidiyoruz işte. Dönüşte arkadaşlarına anlatırsın.”

“Şeytan Adası’ndan geri dönülmez,” dedi çocuk uykulu ama kesin bir sesle. “Anlatacak arkadaşım da yok zaten.”

Göğsünün orta yerine ince bir sızı saplandığını hatırlıyor. Nedensiz, kötü bir duygu. Çocuğun yalnızlığı mıydı, babasının kucağında bile tedirgin hali miydi içini burkan? Sonra Ömer’in gülüşü, çocuğu da güldüren şakaları, her şeyin alışılmış, mutlu akışına dönüşü...

Teknede, ne bilet soran ne yol gösteren; sadece onlar, kolu sepetli kadın ve iki yolcu daha vardı. Ada hemen karşıdaydı. Tek tük solgun ışıklar, bir de alacakaranlıkta, masallardaki kötü devlerin şatoları gibi gökyüzüyle buluşan görkemli kale seçiliyordu. Ömer oğluyla oyunu sürdürüyordu:

“İşte demiştim sana! Şeytanın kalesi bu.”

Çocuk, yorgunluğun ve uykunun mahmurluğundan kurtulmuştu, oyuna katılıyordu.

“Yarın sabah şeytanı görmeye gidelim baba. Ben kılıcımı bir çektim mi...”

Karaya ayak bastıklarında, etrafta kimseler yoktu. Teknenin kaptanı da, iki-üç yolcu da bir anda sır olmuşlardı. Sonra sepetli kadını gördüler. Sanki tekneden inmemişti de, denizin içinden çıkıvermişti, ya da –ne garip– hep buradaydı da, karşı kıyıda gördükleri kadın onun hayaliydi.

“Otel? Pansiyon?”

Çat pat bildikleri Danca, İngilizce, Almanca, her dilden yarım yarım sözcüklerle, kolu sepetli kadına meramlarını anlatmaya çalışıyorlar. Kadın eliyle sahil boyunca uzanan yolu işaret ediyor.

“Sonunda, en sonunda.”

Bu kadarını anlıyorlar. Yol boyunca yan yana dizilmiş, sarı, pembe, yeşil, eflatun, her biri ayrı renge boyanmış, kısa dantel perdeli pencerelerinden ışık süzülen, ama tek insan görülmeyen evlerin önünden yürüyorlar. Kapıları, ışıkları açık, masaları, tezgâhları boş kahveleri, bistroları arkalarında bırakıp yolun sonunda, üzerinde Almanca “Gasthaus” yazan beyaz ahşap köşkün kapısına geliyorlar.

“Neden Almanca?”

“Burada sorulacak ilk soru bu olmasa gerek.”

Kapı açık, girişin ve koridorun ışıkları da. Biraz çekingen, biraz tedirgin içeri süzülüyorlar. “Kimse yok mu?” Önce Almanca, sonra üç-beş sözcük bildikleri Kuzey dillerinden sesleniyorlar. Kimse cevap vermiyor, kimse karşılamaya gelmiyor. Koridorun sonunda tam karşılarına gelen kapıyı açıyorlar. Burası ev mutfağına benzeyen geniş bir mutfak. Ortadaki büyük ahşap masanın etrafına dizili tahta sandalyeler, mekânın aynı zamanda yemek odası olarak da kullanıldığını gösteriyor. Ocak yanıyor, oda sıcacık. Üşümüş olduklarını, odanın sıcaklığı ve ocakta yanan kütüklerin alevi yüzlerini yalayınca fark ediyorlar. Ne de olsa aralık sonu, hem de Kuzey’deyiz! Masanın üstünde iştah açıcı bir peynir tabağı, bir de yuvarlak pasta duruyor. “Pasta!” diye, heyecanla bağırıyor çocuk.

Köşedeki ocağın hemen yanında, dizlerinde el örgüsü yün battaniyeyle salıncaklı koltukta oturan yaşlı adamı o zaman görüyorlar.

“Herkes gitti,” diyor Almanca. “Hepsi kiliseye, ayine gittiler. Ben uzun yol yürüyemiyorum. Zaten yürüyebilsem bile kilise yerine meyhaneye gitmeyi yeğlerdim.”

Almanca’nın çetrefil dilbilgisi kurallarının tümüne harfiyen uyan, abartılı, kitabi bir dili var. Tuhaf sesler çıkararak, hıçkırır gibi gülüyor. “Odalar yukarda, anahtarlar da kapıların üstünde. Nerede isterseniz orada kalabilirsiniz, nasıl olsa sizden başka misafir yok. Karnınız açsa kötü. Peynir, kahve, pasta... hepsi bu kadar.”

“Mükemmel Almanca konuşuyorsunuz.”

“Bir zamanlar Alman’dım. Dil, insanın yitirdiği ülkesidir.”

“Dil, insanın ülkesidir,” diye tekrarlıyor Ömer, Almanca.

“Yitirdiği ülke!” diye ısrar ediyor yaşlı adam. Sonra alaycı, tiz, kekremsi bir sesle, ve sağ kolunu ileri doğru uzatarak Nazi selamıyla: “Deutschland Deutschland über alles...”

Tam anlayamadıkları, ama sunturlu olduğu besbelli fuck’ lı, fick’li bir küfür savuruyor.

“Selam durun bayanlar, baylar, karşınızda meçhul asker kaçağı var. Deutschland, Deutschland über alles! Meçhul asker olmamanın tek yolu, meçhul asker kaçağı olmaktır.” Yine o tuhaf gülüşüyle gülüyor. “Dünyanın bütün ülkelerinde meçhul asker anıtları vardır da tek bir meçhul asker kaçağı anıtı yoktur nedense.”

“Hangi savaştı?” diye soruyor Ömer ilgili görünmek için. Bir yandan da, Berlin Potsdamm’da, hem de bir Türk heykeltıraşın yaptığı Meçhul Asker Kaçağı anıtını hatırlıyor. Birilerinin heykeli tahrip ettiklerini duymuştu. Neonazilerin yaptığı söylenmişti.

“Hiç önemi yok hangi savaş olduğunun. Savaşlar bitmez. Dünyanın bütün savaşlarının dezertör’üyüm ben.”

Bir oda bulup biraz dinlenmek, en azından çocuğu yatırmak için mutfaktan çıkarken, yaşlı adam arkalarından sesleniyor: “Odalar soğuktur, şömineyi yakın hemen de hava biraz kırılsın, çocuk üşümesin. Ayinden döndüklerinde içki getirirler belki. Dönen olursa tabii. Sizde içki var mı? Alkol, alkol yani.”

Ömer, valizi açıp ne olur ne olmaz diye yanlarına aldıkları brendi şişesini uzatıyor yaşlı adama.

“Şurada, dolabın içinde kadehler var,” diyor adam yerinden kalkmadan. “Çocuğa da pasta kesin bir dilim.”

Ömer, kurt yeniği masif ahşap dolaptan çıkardığı üç küçük kadehe brendi dolduruyor. Üçü de bir içimde boşaltıyorlar kadehlerini. Şişeyi adamın yanındaki sehpaya bırakıyor.

“Yarın sabah erkenden ayrılacağız. Daha kuzeye çıkıyoruz.”

“Gelir, bir gece kalırlar, erkenden ayrılırlar sonra / Bilmem ayrılıp nereye giderler, kaçacak bir yer var mıdır? / Kendinden başka gidecek yerin yoktur / Çağın şiddeti seni her yerde bulur/ Kendi adasıdır herkesin son sığınak / Ben bin yıldır buradayım; meçhul ve kaçak.”

Yetersiz Almancalarıyla bile, yaşlı adamın ahenkli dizeler mırıldandığını seziyorlar.

“Ben bin yıldır buradayım; meçhul ve kaçak,” diye tekrarlıyor adam.

“Yanılmıyorsam şiire benziyor,” diyor Ömer.

“Evet; şiir. Bir zamanlar binlerce kişinin okuduğu bir şiir. Çünkü ben bir şair kaçağım, ya da kaçak şairim.”

Kalan içkiyi kadehe boşaltmaya gerek duymadan, brendi şişesini başına dikiyor.

Ada gerçek miydi? Bir serap, bir karabasan mıydı yoksa? Sokaklarında tek canlının dolaşmadığı, pencerelerinden ışık sızan toz pembe, çivit mavisi, açık yeşil, sarı şeker rengi evlerde kimsenin yaşamadığı, kolu sepetli bir köylü kadın hayaletinden ve bacakları kendisini taşıyamayan bin yaşında bir asker kaçağından başka kimsenin görünmediği, Kuzey Denizi’nde fırtınaların en azgın mevsiminde, yapay bir göl kadar durgun bir denizle çevrili o toprak parçası, o görünmez insanlar adası; yıkık burçlarına tırmanıldığında sonsuza uzanan açık denizin ve dondurucu rüzgârın insanın içini ürperttiği görkemli kale; kimsenin karşılamadığı, odaları göstermediği, anahtar vermediği küçük pansiyonda, yatakta birbirlerine sarılarak ısınmaya çalıştıkları ahşap tavanlı oda, yaşlı adam, meçhul asker kaçağı... Gerçek miydi?

Sabah uyandıklarında deniz de, gökyüzü de masmaviydi. Adam, gece oturduğu sallanır koltukta uyuyakalmış, belki de sızmıştı. Yanındaki sehpanın üzerinde duran içki şişesi boştu. Ocaktaki çaydanlıkta taze kahve, kulplu maşrapada sıcak süt, mutfak tezgâhının üstünde küçük ekmekler, peynir tabağı, tuzlu balık ve akşamki pasta vardı. Birilerinin gelip hesap almasını beklerken kahvaltı ettiler. Çocuk sütü ve pastayı, Ömer tatlı soslu tuzlu balığı, Elif kahveyi pek beğendi. Yaşlı adam derin uykudaydı. Ortada kimseler yoktu yine. Tezgâhın üzerine bir miktar para bırakıp çıktılar. Karanlığın ürpertici esrarından soyunmuş, ışığın mavisine bürünmüş adada her şey olağan ve sıradandı. Karşı kıyıya ulaştıracak tekne iskeleye bağlıydı. Kolu sepetli kadın yine oradaydı. Ne yol boyunca, ne iskelede, ne de meydanda bir Allah’ın kulu vardı.

“Noel gecesinin sabahında, karga kahvaltısını etmeden kim uyanır ki!” dedi Ömer durumu açıklamak ihtiyacıyla.

Çocuk, şeytan kalesine çıkmak, şeytanı şatosunda görmek istiyordu.

“Bak, kimse yok köyde. Şeytan bile Noel tatiline gitmiştir.”

“Belki de herkes Şeytan’ın bayramını kutlamaya şatoya gitmiştir,” dedi çocuk. “Siz izin vermeseniz de büyüyünce buraya gelip Şeytan’la tanışıcam.”

“Tamam, öyle yaparsın. Şimdi geç kalmadan şu tekneye binelim de karşıya geçelim. Bakalım arabamız yerinde duruyor mu?”

Elif oğulcuğunun küçük elini sıkı sıkı tuttu. Çocuk eldivenlerini giymemişti, elleri buz gibiydi, minik burnu ayazdan kızarmıştı. İçinde göğsünü delecek gibi kabaran bir sevgi dalgasıyla sarıldı oğluna.

Şimdi laboratuvarda, avucunda ölü bir beyaz fare, göğsünde ağır bir keder, uzun yılların ardında kalmış o küçük, uzak adayı düşünüyor. Meçhul asker kaçağının, meczup ihtiyar şairin adası. Kaçak oğulun adası...

Telefonda “Doğu’ya gidiyorum” dediğimde, “ben de Batı’ya” dedi Elif. Nereye, niçin, diye sormadı. Seni özledim, bu defa çok kaldın, falan da demedi her zamanki gibi. Sesinde ne hayal kırıklığı, ne öfke, ne sitem vardı. Olsa olsa, neden sabahın köründe aradığıma anlam veremeyen bir tedirginlik.

Yollarımız giderek ayrılıyor, diye saçmaladığımda bile değişmedi sesi. İçine atmıştır, bilirim, duygularını açık etmez kolay kolay. Oysa çok başka bir şey anlatmak istemiştim ben. Yitirdiklerimizin ardından hayıflanmaydı o sözler; aynı yolda, aynı yönde yürüyememekten duyduğum eziklik, ayrılıklarımızdan şikâyetti; her şeyi yıpratan, sıradanlaştıran, kemiren zamana duyduğum tepkiydi, serzenişti, hayıflanmaydı. Beceremedim, doğru sözü bulamadım.

Karısını seviyordu Ömer; onca yıl sonra, hep ve hâlâ. Sıradan erkek davranışlarından ne kadar uzak olduğuna çevresini inandırabilmek için, önce kendini inandırmıştı otuz yıllık karısını eskisi kadar sevdiğine. Kitap tanıtım kokteyllerinde, sergi açılışlarında, kendini göstermek zorunda olduğu toplantılarda, kutlamalarda, “entel” müdavim mekânlarında, çoğu kadın olan bir sürü hayranın çevrelediği Ömer Eren; aslında değişmediğini, ruhunun ve kalbinin inanç ve masumiyet günlerinde kaldığını, ünlü ve çok okunan –çoksatar denmesi kanına dokunuyordu– bir yazar da olsa, hemcinslerinin davranış biçimlerinden farklılaşabildiğini kanıtlayabilmek için –hani adam zengin olunca ya da ünlenince karıyı boşar ya ilk iş olarak–, karısını “hep ve hâlâ” sevmek zorundaydı. Başka ilişkiler, başka kadınlar, başka erkekler, uzun ayrılıklar, kitap yazıyorum bahanesine sığınıp fazla ayak altında olmayan bir sahil kasabasında, tek başına geçirdiği kaçamak tatiller, inzivalar... Hepsi, çerezlerden, mezelerden sonra sofraya gelen ana yemeğin garnitürü gibiydi. Kendini sorgulayıp içini kurcalamaktan fazla hoşlanmasa da, ne zaman bu konulara dalsa, gözünün önüne, büyük bir kayık tabakta, kızarmış bir hindi geliyordu. Lezzetli garnitürlerle süslenmiş, çekiciliğini ve lezzetini o garnitürlerden alan, yılbaşı sofralarının olmazsa olmazı bir hindi.

İçini kötü bir duygu, kara bir sis kaplıyor: Şu benzetmeme de bakın! Söz ustası sayılan ben, sözün bahşedildiği sanılan Ömer Eren, aslında bir bok değilim. “Mediocre” der Fransızlar. Yani ortalama, sıradan, harcıâlem. “Kalıplar ve klişeler, biraz nostalji sosu, bir tutam devrim baharatı, bol aşk, aldığı kadar hüzün: Ünlü yazar Ömer Eren’in eserleri”... Hakkımda benzer eleştiriler yazan o ukala eleştirmen büsbütün haksız mıydı? Kimilerimiz geçmişini reddederken, inançlarını karalarken, bir zamanlar tapındığı tanrıları lanetlerken, ben söze, yazıya döktüm, yazıyı da şöhrete, paraya tahvil ettim.

Son zamanlarda, içindeki boşluk büyüdükçe, artık iyi yazamadığı, hatta hiç yazamayacağı korkusu kabardıkça, kendinden memnuniyetsizliği de artıyordu. İçki bir kaçıştı; imza günü, konuşma, toplantı bahanelerine sığınıp o şehir senin bu şehir benim gezip durmak bir başka kaçış. Andropoz mu ne diyorlar? Orta yaş bunalımı. Yaşanacak az zaman kaldığı telaşı, geçmiş yılları heba etmiş olma kaygısı, o yıllara dönülemeyeceğini bilmenin hüznü...

Elif; geride kalan bunca yılı, gün gün, adım adım, yaprak yaprak birbirine teyelliyor, o yılların gerçekten yaşandığını hatırlatıyordu. Karım beni, aştığım ve aştıkça özlediğim geçmişime bağlıyor. “Yollarımız giderek ayrılıyor” dememeliydim ona, “Yollarımız bir daha ayrılmasın” demeliydim.

Yollarımız giderek ayrılıyor, demesi gibi, “Onu da görecek misin?” sorusu da, zamanın aşkı, tutkuyu, cinsel heyecanı aşındırmasına; Elif’in, bitip tükenmez deneylerine, sevgili farelerine, bilimsel çalışmalarına ve başarılarına sığınıp kocasının uzaklığını, yokluğunu, kaçamaklarını kabullenişine; tutkuların, aşkların, heyecanların, umutların yitip gitmesine, gençliğin o güzel ülkesine bir daha dönemeyecekleri gerçeğine duyduğu isyanın dile gelişiydi. Canını acıtmak istemişti karısının. Nedenini bilmiyordu, belki de kendi canı derinlerde biryerlerde çok acıdığı için.

“Doğu’ya gidiyorum, Güneydoğu’ya,” demişti, övünmek gibi olmasın, dercesine. Sesine, Batılı kibriyle bedel ödemeye hazır aydın böbürlenmesini birlikte yükleyerek. Karısının, oralarda ne işi olduğunu sormasını beklemişti. Sormamıştı. Sormasını isterdi, çünkü söyleyecekleri, anlatacakları vardı. Söylerse hafifleyeceği, kendisiyle barışacağı bir söz. Hatırlamanın yüreğine iyi geleceği unutulmuş bir masal...

“Evvel zaman içindeydi. On sekizimizde, on dokuzumuzdaydık. Devrim treniyle Zap Suyu’na köprü yapmaya gitmiştik. O zamanlar bu ülke baştan başa bizimdi; hani çocukluğumuzda öğrendiğimiz şiirdeki gibi, Edirne’den Ardahan’a kadar. Büyümüştük, ilkokul kitaplarımızdaki ‘gitmesek de, görmesek de bizim olan köyler’e inanmıyorduk artık. Gidip görmedikçe, köprüler kurmadıkça hiçbir yerin bizim olmadığını anlamaya başlamıştık. İyi niyet köprüleri kurmanın da yetmediğini, karşı tarafa geçmek gerektiğini, ama kurduğumuz köprülerin yeterince sağlam, yeterince geniş olmadığını bilmiyorduk henüz, öğrenecektik. Yirmili yaşlarımızda Nurhak Dağları’nda, Söke ovalarında, Çukurova kırsalında şehirleri kuşatacak devrimin ateşlerini yakıyorduk. Doğu düşüyordu gündemimize. Önce ürkek, tedbirli; sonra yüksek sesle söylenen bir türkü gibi. Oralarda yaşayanlar; yoksul bıraktığımız için utancımız, zulme direndikleri için övüncümüz, Kürt sözünü kullandık diye, adlarına hapislerde yatarak vicdanımızı rahatlattığımız halkımızdı. Umutlarımızın ve devrimimizin parçasıydı, kurtuluşumuz ortaktı. Dilimizi, sarp kayalık dağları andıran sert ve kesik vurgularla konuşurlardı. Bir başka dil konuştuklarını bilirdik içten içe, sessizce; yine de bizimdi, bizdendi. Gizemliydi, kolay ayan etmezdi kendini. Sakladığı sırlar vardı, sezerdik. Sırlarına saygılı, acılarına ortak olmaya çalışırdık. Devrimciydik, dostumuz düşmanımız birdi. Jandarmadan, devletten, ağadan, patrondan, bir de emperyalizmdendi şikâyetimiz. Mazlumduk, mağdurduk, isyankârdık. Biz bir isek, onlar üç kez. İçeri düştün mü, ‘Üç K isen yandın’, derdi eski tüfek ağabeylerimiz: ‘Kürt-Kızılbaş-Komünist.’ Yanardın da gerçekten. Biz bir yanarsak, onlar üç yanardı. Bu yüzden eksiklenirdik. Doğu’nun türkülerini bir ağızdan söyler, destanlarını okur, dilsizlikten söyleyemedikleri sözü anlardık. Ve hep eksik kalırdık, eksikli kalırdık.”

Sormuş olsaydı, böyle bir anı-masal anlatmak isterdi Elif’e. Yazacaksa, bunları yazmak isterdi. Evet, en iyisi yazmak. Kim okur, kim ilgilenir kaygısını bir yana bırakıp asıl anlatmak istediklerini yazmak. Yoksulluğun, ezilmişliğin, isyanın, devrimin, işçinin, köylünün, halkın, etten, kemikten, duygudan gerçek insanın, modası geçmiş, sarkmış, sünmüş konular sayıldığı –sen hâlâ o çayırlarda mı otluyorsun ahbap!– postmodern zamanlarda, insanı hatırlatmak, insanı anlatmak isterdi.

İsterdim, ama cesaretim var mı? Yok olmaya değil, yok sayılmaya hazır mıyım? Çevremin boşalmasına, yayıncımın kibar uyarılarına, on beş yılda tuğla tuğla ördüğüm kariyerimin sıfırlanmasına, “Evet, bir zamanlar epeyce ünlenmişti, çok okunurdu, sonra derinlere dalmaya heveslendi, köhnemiş, geçmişte kalmış konulara döndü, anakronik bir devrimci söylem, bayat bir hümanizm tutturdu. Eh tabii okunmaz oldu. Yazık...” sözlerini duymaya hazır mıyım? Sözü tükettim. Sözcükleri, kullana kullana yıprattım, eskittim, içlerini boşalttım. İçi boşalmış, ruhunu yitirmiş söz çürür.

Eskisi gibi yazamadığını biliyor Ömer Eren. Bilgisayarının ekranında beliren satırların boşluğunu, anlamsızlığını, art arda dizilmiş kara işaretlerden ibaret olduğunu fark ediyor. İnsanın içindeki ses susunca mı yitiyor söz, yoksa anlamsızlık duygusu yazarı sözün bittiği yere götürdüğünde mi?

Sesini adım adım nasıl yitirdiğini, sözü besleyen gür kaynağın nasıl kuruduğunu düşünmeye başladığında, kendini kapana kısılmış hissediyor. Kapandan kurtulmanın bildiği tek yolu, alkole ve etrafını çevreleyen sahte haleye sığınmak. İlk romanıyla parladığı, edebiyat çevrelerini şaşırttığı yıllarda, “Sözün bahşedildiği yazar” demişti ünlü bir eleştirmen onun için. O mu ihanet etmişti bahşedilen tılsımlı söze, yoksa sözün ihanetine mi uğramıştı? Bilmiyor.

Şimdi, bu yollara nasıl çıktığına, neden bu otobüste olduğuna kendisi de şaşarak, son bir saatte ikinci kez durdurulan aracın penceresinden dışarı bakıyor. İlgisiz ve rahat görünmeye çabalayarak, yanındaki koltukta tedirgin oturan yöre kıyafetli yaşlıca yolcuya soruyor: “Hep böyle midir, yoksa son günlerdeki olaylar yüzünden mi?” Cevap kısık ve kısa: “Hep böyledir de, son günlerde daha bir beter oldu begim.”

İçeriye destursuz selamsız dalan ağır silahlı, alacalı bulacalı arazi üniformalı, maskeli, ürkünç adamlar yolcuları ellerindeki tüfeklerin ucuyla hafifce dürterek kimlik kontrolü yapıyorlar. Otobüsün içinde koptu kopacak gergin bir sessizlik. Korkuya kanıksamışlık mı, korkuyu âyan etmekten duyulan korku mu? Artık öğrendi, biliyor; birkaç kişiyi otobüsten indirecekler. Sonra bavullar, çıkınlar, iple bağlı karton kutular, çuvallar aşağı atılacak, açılacak, dağıtılacak. Soğan, patates çuvalları –Halkımız neden ordan oraya taşır durur soğanını patatesini?–, bal kavanozları, kasaba şekercisi işi lokum paketleri, iç çamaşırları, ilaç kutuları, peynir tenekeleri, işli çeyiz takımları, yapma çiçekler, uzun erkek donları, daha bir dolu ıvır zıvır etrafa yayılacak. Sonra mezar sessizliği içinde toplanacak didiklenip ortaya yayılanlar. İç çamaşırlarının utancı, yoksul çıkınların eksiklenmesi yansıyacak yüzlere. İndirilenlerden kaçı binecek yeniden? Kimin yanındaki koltuk boş kalacak? Şoför, “la havle” ile sarılacak vitese. Kürtçe bir hava tutturup gaza basacak. İç çekişler, kısık sesle mırıldanan beddualar, dişler arasından tıslanan küfürlerle kalkacak otobüs. Beddualar Kürtçe, küfürler Türkçe, korkuda boğulan isyan, insanca.

“Zap Suyu’nun üstüne inşa ettiğimiz köprü yıkılmış,” demişti ticaret yapmak için buralara sıkça gelen eski arkadaşlarından biri. Hesaplıyor: Otuz yedi yıl... Hayır, olamaz. Bu kadar eski, bu kadar uzak mı? Olamaz. Otuz yedi yıllık bir yorgunluk çöküyor üstüne. Otobüs, bir yanı kayalık dağ, bir yanı derin vadi olan dönemeçli yolda ilerlerken dört göz olup bakıyor çevresine. Nafile... Köprünün yerini kendiliğinden çıkaramaz bunca yıl sonra. Çay molası verildiğinde şoföre soruyor: “Gençsin, ama belki büyüklerden duymuşsundur. Yıllar önce İstanbul’dan, Ankara’dan gençler gelip buralardan arkadaşlarla birlikte bir köprü kurmuşlardı Zap Suyu’nun üstüne. Hep birlikte taşını taşımış, harcını karmıştık. Duruyor mu köprü hâlâ? Yıkılmış diye duydum da.”

“Duymuşumdur, bilirem,” diyor şoför. “Emcemin kendisi de çalışmıştır köprüde. Deniz Gezmiş de varmış. Onun anlattığından bilirem abi. Bu zamanda, bunca yıl köprü mü kalır buralarda! Mayınlamışlardır yıllar evvel. Kimi der asker, kimi der gerila. Zap Suyu yıkmıştır bana sorarsan. O hepsinden güçlüdür. Köprünün ayakları durur hâlâ. Geçerken gösterem.”

Deniz var mıydı gerçekten Zap Köprüsü seferinde? Olsaydı hatırlardım. Belki de şöyle bir uğramıştı. O günlerde bir yerde uzun uzun kalacak hali yoktu Deniz’in. Zap’a gelmemiş de olsa, kahramanlar her yerde, her zaman hazır ve nazırdırlar. İnsanların destanlara, kahramanlara ihtiyaçları var.

Arkasına dönmeden, “Zap Köprüsü!” diye bağırıyor şoför kayalık bir boğazdan geçerlerken. Otobüsü iyice yavaşlatıyor.

Köprüden geriye, yıkık taş ayaklar kalmış. Yol boyunca, suyun iki yanında böyle yıkık taş ayaklar gördüğünü hatırlıyor Ömer. Bizim köprü daha uzaktaydı sanki, karşı kıyıda da, kayalık bayıra tutunmuş bir köy vardı. Yok, burası değildi, daha ilerde olmalı. Tam nerede olduğunun hiç önemi yok aslında. İşin güzeli hâlâ hatırlayanların, bilenlerin olması. “Sağ ol!” diye sesleniyor şoföre. Varsın köprüyü burada bilsinler. Birilerinin hatırlaması önemli. Efsanelere dokunmamalı, büyü bozulmamalı, kuşku doğmamalı.

Zap Suyu boz bulanık akıyor. Suyu sanki biraz azalmış. Şu sıcak haziran günlerinde, kış aylarının öfkesini unutmuş; sakin görünümlü, ama içten içe hırslı. Yıllar önce nasılsa öyle, hep aynı. Dar boğazın iki yanında yükselen kayalık, boz yamaçlar da öyle. Gün ışığının düştüğü, güneşin ulu dağların arkasına çekildiği saatlerde, uzayıp giden yol, gökyüzü, tepeler, ırmak, hepsi aynı sarı boz rengi kuşanmış. Ve şimdi, tam da şu anda, çıplaklığı, vahşiliği, yalınlığı, yalnızlığı içinde, hepsi inanılmaz güzel. Ne denizlerin mavisinin, ne ormanların, çayırların yeşilinin, ne karlı tepelerin beyazının, ne de batan güneşin kızıl mor renklerinin yarışamayacağı kadar güzel. Ya da bana öyle geliyor. Gözümüzle baksak da, özlemlerimizin, inançlarımızın, hayallerimizin gözlükleriyle görürüz. Derme çatma bir köprüyle, devrimin birliğini, halkların kardeşliğini kuracağımıza inanırken de öyleydik. Köprü, gençlerin Batı’dan uzattığı elin Doğu’nun elleriyle birleşmesinin simgesiydi. Güzel olan buna inanmaktı, bu inancın yarattığı umuttu.

“Ben bu yollardan yıllar önce geçmiştim”in buruk hüznü, “kurduğum köprüler tümden yıkılmış”ın kederi, Sisifos’un doruğa taşıdığı kayanın yüklediği kısır ve umutsuz yorgunluk, umuda dönülemeyeceğini bilmenin çöküşü.

Köprünün ayaklarının enkazına bakıyor. Burası olmasa bile, birilerinin köprüyü hâlâ hatırlaması güzel. Deniz asıldığında belki de henüz konuşmaya başlamamış Doğulu bir çocuk, Deniz Gezmiş’i tanıyor. Anıların yakışıklı, kahramanların canlı kalması için genç ölmek gerek!

Ömer Eren Doğu’ya gidiyor. Doğu’nun en doğusuna. Çünkü Işık Doğu’dan Yükselir’di son kitabının adı. İncil’den, Batı’nın imanından ödünç alınmış bir söz. Çoksatarlar listesinde hızla yükselmiş, edebiyat ve düşün çevreleri yere göğe koyamamışlardı. Başlığı seçerken İngilizceye, Fransızcaya çevrilebilecek bir gönderme aradığını kendi kendine itiraf ediyor. Batı’yı kerteriz alıp Doğu’yu yazıyoruz. Doğulu oryantalistleriz biz. Yaptığı kelime oyununu zekice buluyor. Bir yazıda kullanmalı bunu. Arjantinli Solanas’ın Güney filmini, El Sur’u hatırlıyor yüreği ezilerek. 1980’lerde o da Avrupa’da sürgündeydi. Arjantinli siyasal göçmenleri anlatan Tangolar filminin Paris’teki gösteriminde karşılaşmışlardı. Solanas El Sur’u çekiyordu o sıralarda. Arjantin’de bir sokak köşesinde, Kayıp Hayaller kahvesinin önünde, sisler ve dumanlar arasında, –hayal mi canlı mı bilinmez– üç yaşlı adamın bandoneonla çaldıkları hüzünlü tangoların, âşık olan, isyan eden, ihanet eden, direnen, yenilen, umuda, yaşama sarılan insanı anlattıkları Güney filmi.

Onların kâbesi Güney’dir: savaşların ve özgürlüğün başladığı, devrim umutlarının saklandığı yer. Buzlarıyla, dondurucu rüzgârlarıyla, ıssızlığı, yalnızlığı, unutulmuşluğuyla, kaçaklara sığınak, geri dönmeyecek tutsaklara mezar Patagonya. İşkencede ölen sevgilisini aramaya giden Maria’nın hüzünlü tangosu. “Güney: Umutlarımızın ülkesi, muhteşem rüyamız, sessizce ölen yoldaşlar. Güney: Aşkımızın son durağı, bitmeyen yolumuz...” Bitip tükenmeyen pampa yollarında ilerleyen bir kamyonda, sevgilisi katledilmiş gencecik Maria, yoldaş şoförün yanına bir keder yumağı gibi ilişmiş, savaşı sürdürmek için Güney’e gidiyor.

Ömer Eren Doğu’ya gidiyor Maria’nın şarkısını mırıldanarak: “Güney: Yalnızlığımızın ülkesi, umutlarımızın son durağı, bitmeyen yolumuz...” Sarı boz tepelerin arasından, sarı boz ışığı yararak ilerleyen, nefes ve ter kokusuyla ağırlaşmış otobüsün havasını soluyarak; neden bu yollarda olduğunu kendine bir daha, bir daha sorarak, Maria’nın türküsünü kendi diliyle söyleyerek gidiyor: “Doğu: Vicdanımızın son durağı, yenilgimizin sığınağı, bitmeyen kavganın toprağı Doğu...”

“Doğu: Memur babalarımızın, asker babalarımızın zorunlu Şark hizmetini yaptığı uzak ülke. Sınır boylarına konuşlanmış garnizonlarda, ileri karakollarda yaşayan subay ailelerinin, çakal ulumalarını düşman baskını sandıkları; çocukların korkuyla yorganların altına saklandıkları; kuzeyinde karların erimediği, güneyinde akreplerin sıcaktan kavrulduğu; her biri o büyülü, sakıncalı dillerin –Kürtçe, Zazaca, Ermenice, Süryanice, Arapça, Gürcüce– acılı, bulgurlu tadını taşıyan eşsiz yiyeceklerin boğma rakıya katık yapıldığı; yoksul kaçakçıların, yiğit ve masum eski zaman eşkıyalarının, Mehmetçiklerin ve gerillaların mayın tarlalarında, ya da çatışmalarda öldürüldükleri –çok öldürüldükleri, hep öldürüldükleri–, isyanların, tehcirlerin, savaşların, göçlerin ülkesi. Bir coğrafya, bir iklim olmaktan çıkıp korkularımızı, düşmanlıklarımızı, dostluklarımızı, yaşama ve insana dair inançlarımızı aynasında sınadığımız; sınavın ağırlığına dayanamayıp da unutmayı, suçlanacağımıza suçlamayı yeğlediğimiz uzak toprak. Yaralanmış, aşınmış aydın vicdanlarımızı yuğup yıkayacağımızı umduğumuz bir pınar. Çağın yıkıntılarının altında kalmış işçi sınıfı bizleri terk ettiğinden beri, –yoksa biz miydik terk eden?– yenilginin yaralarını sarmak, yılgınlığımızı yorgunluğumuzu gizlemek için son sığınak.”

Bunları yazmalı. Daha şiirsel bir dille, çok daha derin düşünceler ve sonsuz geniş bir yürekle, ama bir o kadar yapmacıksız, bir o kadar sahici yazmalı. Kim okursa okusun, kaç satarsa satsın, kim lanetlerse lanetlesin, yok olmayı göze alarak, kendine dönüp sözü yeniden bularak yazmalı. Kendinden usanmış, boğazına kadar doymuş, ama mutlulukta sınıfta kalmış, huzuru mistisizmde, çöllerde, dağ başlarında, Budist mabetlerinde, Hindu tapınaklarında arayan Batı’nın istediği Doğu’yu değil. Arz talep yasasına göre işleyen edebiyat piyasasının istediği yapay kurguları, insansız hikâyeleri, servet küpleri üzerinde oturan tuzu kuru, kanıksamış Batılı zenginlerin her şeyi artlarında bırakıp mutluluğu yoksul topraklarda bulma masallarını değil, insanın gerçek hikâyesini yazmalı.

Bir süredir yazamaz oluşunun, sözü yitirmesinin nedenini açık yürekle, korkusuzca sorgulaması gerektiğini biliyor. Bulunduğu noktanın altına düşmekten, çoksatarlar listesinde yer bulamamaktan, okurlarını ve pazarını yitirmekten duyduğu korkuyu ardına gizlediği o cümle: “Kim ilgilenir ki bizim hikâyemizle bir avuç dinozordan başka!” cümlesinin bir aldatmaca, bir kendini kandırma olduğunu seziyor. “Artık yazacak tek bir satırım kalmamıştı” diye bir not bırakıp intihar eden Alman savaş muhabirini düşünüyor. Tanık olduğu acılar yüzünden mi yazamaz olmuştu, yoksa içi kuruduğundan mı?

Şimdi eski, yorgun, cefakâr bir otobüste; dağların yüksekliklerindeki tekinsiz boğazlarda mayın taraması yapan, canları komutanın, dağdaki militanın, bir de şeytanın insafına emanet askerlerin arasından sarı boz bir ışık içinde yol alırken, sözü –söylemek istediği gerçek sözü– bulabileceğinden, anlatmak istediği gerçek hikâyeyi anlatabileceğinden kuşkuya kapılıyor. Geceyi yaran bir çığlığın peşine düşüp çıktığı yolun doğruluğundan, aradığını bulabileceğinden, hatta ne aradığını bildiğinden tam emin değil. Yola çıktığına neredeyse pişman. Canı içki istiyor. Allah kahretsin! Tedarikli olurdum her zaman. Boş bulunduk işte. Boğma rakı falan hep gerilerde, eskilerde kalmış anılar.

Mola verdikleri yerde yolun iki yakasına dizilmiş, sebzeden buğdaya, peynirden meşrubata, nalburiyeden seccadeye, olduk olmadık her şey satan derme çatma dükkânların raflarında, tezgâhlarında, görünür yerde içki yok. Sormaya da cesaret edemiyor. Yine şoföre danışıyor.

“Yok abi, arama! Buralarda bulunmaz. Haa... beyaz istersen, toz yani, onu bulmak kolay. Her taşın altından çıkar. Jandarma da bilir yerini, gerilla da. Eğer lazımsa...”

“Beyazla, tozla işim yok. İçkiyi de şey için istemiştim; boğazım, dişetlerim hep iltihap yapmış, üşütmüşüm herhalde, onun için.”

Şoför yutmuş görünmüyor. Dostça sırıtıyor. Yalan söylediğine pişman, bir şişe su alıp otobüse dönüyor. Bir çığlığın peşine takılıp geldiği bu yerlerde, bir turist kadar yabancı, ürkek. “Ötekileştirdiklerimizin ötekisi olmak...” Güzel laf, bunu not etmeliyim. Güzel laflar bulup not ediyor ara sıra. Ama hepsi de boş laf, hiçbiri aradığı söz değil. Bugüne kadar yazdıklarımın hepsi de laftı belki... Bol laf, boş laf...

Çok cepli avcı yeleğinin ceplerinde not defterini ararken cep telefonunu hatırlıyor. Buralarda pek çekmiyor telefon. Hele de boğazlara, dağların aralarına girin-ce, kapsam alanının dışına çıkıyor. Tıpkı buraların kapsam alanımızın dışına çıktığı gibi... Ekranda, küçücük zarf işareti: Mesajınız var. İlk mesaj Elif’ten gelmiş: “Çocuğu göreceğim.” Yayınevinden, editöründen, Uluslararası PEN’den, konuşma sözü verdiği bir dernekten gelen mesajlara bakmıyor bile. Bir daha, bir daha dönüyor karısının mesajına: “Çocuğu göreceğim. Ağırlığını, ağusunu, acısını ikisinin bildiği iki sıradan sözcük.

Çocuğu öldürdüler, diye fısıldamıştı otobüs terminalindeki hayalet kadın. Fısıltı, genç adamın geceye ve unutmanın sinsi, korkak huzuruna saplanan çığlığına dönüşmüştü: “Çocuğu öldürdüler! Zarok kuştin!”

Hangi çocuk? O anda mı karar vermişti çocuğu hatırlamaya? Hayır, daha sonra; kırık dökük bankların üzerinde hastaların yattığı, kaygılı korkulu bakışlı hasta yakınlarının açılan her kapıya umutla yöneldikleri, ölü bir ışıkla yarı aydınlanan havasız Acil Servis koridorunda, genç adamla birlikte duvara yaslanmış sigara üstüne sigara içerek, ameliyata alınan kadından gelecek haberi beklerken...

Hastaneye giriş işlemlerini yaptırıp kendi adını ve tanıdığı profesörün adını kullanarak ağır durumdaki hastanın acilen ameliyata alınmasını sağladıktan, bir miktar da para bıraktıktan sonra bitmeliydi bu iş. En fazlasından cep numarasını verip vicdan sahibi, sorumlu bir vatandaş olarak kendi yoluna devam etmesi gerekirdi. Doğal olan buydu, kendi yapısına uygun olan da! Ama işte orada, hastane koridorunda, yüzü yorgunluktan, acıdan büsbütün kararmış Mahmut’la birlikte –genç adamın adının Mahmut olduğunu öğrenmişti nihayet– ameliyatın sonucunu bekleyerek volta atıyordu.

Mahmut, yirmili yaşların ortalarında gösteriyordu. İnce yapılı, karayağız, uzamış sakalına rağmen aydınlık yüzlü, bakımsızlığına rağmen yakışıklı. Ve suskun, ürkek, yabancı. Konuşurken, suçlu ya da çekingen kişilerin yaptığı gibi, yüzünüze değil karşıda bir noktaya bakıyordu. Doğulu olduğu besbelliydi, ama uzun a’ları kısa söylemek, g’leri belli belirsiz çatlatmak, bir de heceleri tek tek, sert bir vurguyla ayırmak dışında, şivesinde anlamayı güçleştirecek aşırı bir doğu tınısı yoktu. Delikanlının suskunluğunun, bakışlarını kaçırmasının, huzursuz halinin güvensizlikten kaynaklandığını anlaması için bir süre geçmesi gerekecekti.

“Neden yapıyorsun bunu abi?”

Sesinde kuşkuyla karışık minnet, biraz da şaşkınlık.

“O çığlık yüzünden... çocuk yüzünden,” diyememişti. “Başka ne yapabilirdim? Sizi nasıl bırakabilirdim öyle?” demişti inandırıcı olmayan yapmacık bir sesle.

“Doktor değilsin.”

“Haklısın, doktor değilim. O sırada sizinle cankurtarana binebilmek için öyle söyleyiverdim. Aslında yazarım. Adımı duymuşsundur belki, kitaplarım çok okunur.”

Neden duymuş olsun adını! Yine o kof böbürlenme. Sanki Doğu’dan Batı’ya bütün Türkiye okuyor da seni! Sanki mecburlar da!.. Cüzdanından kartını çıkarıp uzatırken, mahcup, eklemişti: “Gazetelerde falan bazı bazı yazılar çıkar da hakkımda. O yüzden, belki...

“Uzun zamandır gazete okumadım. Bağışlayın.”

Siz demeye başlamıştı çocuk. Saygıdan mı, konuştukça daha fazla uzaklaştığı, yabancılaştığı için mi?

“Bir sorun var, belli. Çözebileceğim bir şeyse... Kuşkulanmana gerek yok. Gençlikte her şey gelir insanın başına. Görevli falan değilim, merak etme.”

“Estağfurullah hocam. Öyle anlamayın. Ben, yani biz, biz çok çaresiziz, dardayız.”

Sözler; korkunun, kuşkunun cenderesinden kurtulup kendilerini atıvermişlerdi dışarı. Delikanlının yüzüne dikkatle bakmış, oğlunun bakışlarındaki çaresizliği, korkuyu, yalnızlığı görmüştü.

“Bazen hepimiz çaresiz kalırız. Sen yaşta bir oğlum var. O da tıpkı senin gibi, böyle çaresiz, umarsız bakıyordu son gördüğümde.”

Seni son gördüğümde bakışlarında vurulmuş bir hayvanın acısı vardı. İlk gördüğümde ise, içerden yeni çıkmıştım. Dışarda olmanın içerde olmaktan daha zor olduğu günlerdi. İdam edilenleri, işkencede ölenleri, ömür boyu mahkûmiyet alanları düşününce, insanın lafını etmekten bile utanacağı önemsiz bir şeydi benimki. O günlerde sayıları neredeyse yüzleri bulan sol dergilerden birine, Eylül darbesi öncesinde yazdığım keskin bir yazı yüzünden on sekiz ay hapis yemiştim. Üçte biri infazdan düşmüş, bir yıl yatıp tahliye olmuştum. Bıraktığımda annenin karnındaydın, bulduğumda altı aylıktın. Babayı yadırgamıştın. Nereden çıktı şimdi bu yabancı? Gözlerinde sorular, korku, kuşku. Söylerlerdi de inanmazdım; ne sevgiliyi ilk öpüşte, ne cinsel birleşmede tatmin ânında duyulan haz, ne bir sanat ürünü ya da bir doğa harikası karşısında yaşanan kendini aşma, yücelme coşkusu; hiç tadılmamış, eşsiz benzersiz bir duyguydu oğulu kollarımda tutmak. Şu korkunç dünyanın karşısında çaresiz, küçücük, bana ait, bana teslim bir can; benim canım. Anneni hep sevmiştim, seni doğurduğu için bir kat daha sevdim. Adını Deniz koyduk Deniz’leri anmak için. Hayır! Senin büyüyünce sandığın –ve bize isyan ettiğin– gibi, idam sehpasına astıkları bayrağı yarınlara taşıyasın diye değil. Gençlik çağımızın umut dolu başkaldırı günlerinde yaşanmış dostluğun ve kardeşliğin anısına; yitirdiğimiz gençliğimizle bağlarımız kopmasın diye, hüzünlü bir sadakat ve romantizmle. Ama ben sana hep Oğul dedim, kediye de Kedi dediğim gibi. Cins isimden özel isim çıkarttım, tek ve biricik olduğunu anlatmak için.

Ömer, oğlunu son gördüğünde, gözlerinde aynı yenik, çaresiz, delice bakış vardı: Mahmut’un bakışı.

“Gitme, kal,” demişti, “kaçacak yer yok oğul.”

Gözlerini yere dikmişti. Oğlunun, erken yağ bağlamış, hantallaşmış bedenine, şişlerin, morlukların hâlâ dağılmadığı, derin ameliyat ve dikiş izlerinin çirkinleştirdiği yüzüne bakamıyordu.

“Yapamam baba. Burada kalamam. Cehennemin sınırında, ya da tam göbeğinde, üstelik Björn’le; hem de bu vücutla, bu suratla!..”

“Hepsi geçecek, hepsi düzelir, hiç önemli değil. Björn burada, bizim aramızda daha mutlu olur. Annenin de ihtiyacı var sana.” Sıkılgan bir vurguyla eklemişti sonra: “Benim de.”

“Kimsenin ihtiyacı yok bana burada; ne senin, ne annemin. Annem deneyleriyle, kobaylarıyla, bilimsel toplantıları, dersleri, öğrencileriyle mutlu. Sen de kitapların, yazıların, çevren, arkadaşların, hayranlarınla. Burada benim hiçbir şeyim yok, burada ben... ben yokum, –aradığı sözcüğün Türkçesini bulamıyor– ben loser’ım burada. Burası beni korkutuyor.”

Oğluna sarılmak istemişti; sevgiyle değil acımayla, çaresizlikle. “Kaybeden sadece sen değilsin, hep birlikte kaybettik. İşin özüne bakacak olursan, hepimiz bir anlamda loser’ız. Belki... bilmiyorum, her şeye yeniden...”

Kötü televizyon dizilerindeki basmakalıp diyaloglarla konuşuyorum. Ama, yapmacık değil, içimden böyle geliyor. Belki de en içten, en doğal sözler o küçümsediğimiz dizilerdeki sıradan insanların sıradan konuşmalarıdır. Hep o onmaz aydın hastalığımız: Her şeyi küçümseyeceksin, farklı konuşacaksın, önemli görünen laflar edeceksin, derin ahkâm keseceksin ki farklı ve üstün görünesin!

“Hayal kurmayalım baba. Hiçbir şeye yeniden başlayamayız. Yeniden doğamam, hayalindeki oğul olamam. Yaşananlar hiç yaşanmamış gibi yapamam. Ulla’nın parça parça dağıldığını gördüm, dört yana fışkıran kanı asfaltın emdiğini gördüm. Daha dört ay bile geçmedi üzerinden. Kana, şiddete yabancı değilim; savaşın ortasına göndermiştin ya beni, savaş muhabirliği yapayım diye. O çöllerde, savaş alanlarında da çok kan vardı. Ama oralar yabancıydı, oralarda ölenler, yananlar, parçalananlar benim karım, çocuğum, yakınım falan değildi; çekeceğim fotoğrafın konusu, nesnesiydiler sadece. Öyle olduğu halde, biliyorsun, acının resmini çekmeye uzun süre dayanamadım. Yaptığım işten nefret ediyordum. Düşünsene; kan akıyor, insanlar ölüyor ve ben acıyı, şiddeti, ölümü en iyi, en çarpıcı yansıtmaya çalışıyorum çektiğim karelerde. Ne kadar çok şiddet, ne kadar çok kan gösterirsem, o kadar başarılı sayılıyorum. Yüzlerce, belki de binlerce kare çektim, övgüler aldım, senin bile gözüne girdim. Sonra yapamayacağımı, sürdüremeyeceğimi anladım, kaçtım oralardan. Lafı çok uzattım, biliyorum. Demek istediğim, hiç tanımadığım yabancı insanların kanına, acısına dayanamayan ben, sevdiğim kadının, oğlumun annesinin, gözlerimin önünde paramparça oluşunu seyrettim. Eğer Björn’ü de getirmiş olsaydık torununuzu görün diye, belki o da Ulla gibi paramparça olacaktı. Bu topraklar korkutuyor beni. Ne olur anla.”

Söyleyecek hiçbir şey bulamamıştı. İnce bir sızı, derin bir suçluluk duygusu sarmıştı içini.

“Ne söyleyebilirim,” demişti, “haklısın, yine de o korkunç olaya rağmen burası... burası daha...”

Deniz, saldırgan bir ses tonuyla, öfkeyle kesmişti babasının sözünü:

“Burası ne baba? Güvenli mi diyecektin, sakin mi diyecektin, ne diyecektin? Burada; senin romanlarına konu ettiğin efsane şehrinde oldu olanlar. Karımı sizlerle tanıştırmaya getirmiştim, ülkemi göstermeye. Biliyorsun, çok istemiştiniz gelmemizi. Bir an, ben bile umutlanmıştım belki burada, burada bir köyde, bir adada, yeni, sakin, kansız, yalansız bir hayat kurabilirim diye. Sonra... Sonra işte bak...”

Yüzündeki derin yaraları, kesikleri okşamıştı. “Yüzüme bakamıyorsun bile, haklısın. Bir Apollon değildim, ama böyle iğrenç de değildim daha önce. Yeniden başlamak ha? Her şeye yeniden başlasam bile Ulla’yı nasıl geri getirebilirim? O, benden hiçbir şey istemeden, ne önemli olmamı, ne yakışıklı olmamı, hiçbir şey istemeden, beni olduğum gibi seven, gerçekten seven tek insandı. Yanında ilk kez huzur bulduğum, ilk kez yalanlar söylemek, olmadığımı oynamak ihtiyacı hissetmediğim karımdı. Küçümsediğiniz, yok saydığınız, bana değil kendinize yakıştıramadığınız Kuzeyli küçük aptal köylü kızıydı. Mezarsız ölü, ya da ölüsüz mezar.”

Mezarsız ölü sözü, bir yumru gibi yüreğine saplanmıştı Ömer’in.

“Şiddet sadece burayı vurmuyor ki, şiddet her yerde. Dünya alev alev. Ortadoğu, Irak alev alev. Kendin gördün gözlerinle oraları. Nerede güvende olabiliz? Kaçacak yer yok.”

“Burası yangınlara çok daha yakın. Alevler sınırları yalıyor, duymuyor musunuz sıcaklığını? Bu ülkede yangınlar, bombalar, kurşunlar insanların içlerinde sanki. Her an patlamaya, alevlenmeye hazır... Björn’le ben, kendi adamızda, buralarda olduğundan çok daha güvendeyiz. Björn orada doğanın, denizin ortasında, kimse onu itip kakmadan, küçümsemeden, ondan gökyüzünü ayaklarının ucuna indirmesini beklemeden, kendinden hoşnut büyüyecek. Ben... ben de orada Deniz değilim, uzaklardan gelen iyi yabancıyım. Kimseye verilecek hesabım yok. Kahraman ya da âlim olmam gerekmiyor, kendimden başka bir şey olmam gerekmiyor. Orada hiç kimseyim ya da herkesim, herkes gibiyim. Bu beni mutlu ediyor. Kızsan da anlayabiliyor musun baba?”

Anlıyordu. Deniz’in yenilmişliğini, korkularını, sığınak ihtiyacını bu kadar açık, bu kadar duru anlatabilmesine şaşırmıştı.

“Kafamla anlıyorum, ama yüreğimle kabullenmem güç. Bir oğul ne demektir, biliyor musun oğul?”

“Benim de bir oğlum var, artık biliyorum. Onu korumak istiyorum, onun loser olmasını... nasıl düzeltmiştin demin? Neydi, kaybeden mi? Evet, kaybeden olmasını istemiyorum. Gasthaus’daki yaşlı adamı hatırlıyor musun? Hani ‘Ben meçhul asker kaçağıyım’ diyen yaşlı Alman’ı? Küçüktüm o zamanlar, ama ne o adayı, ne de o adamı unuttum. Yıllar yıllar sonra oraya döndüğümde, kırık dökük dilimle, biraz da işaret diliyle, yıllar önce ben küçükken bu adaya geldiğimizi, bu pansiyonda kaldığımızı, burada yaşlı bir adam olduğunu, sallanır koltukta oturduğunu, bana pasta verdiğini anlatmaya çalıştım. Tanıdılar tabii. Birkaç yıl önce ölmüş. Kendisi son vermiş hayatına. Yapayalnızmış, vârisi falan da yokmuş, Gasthaus’u eskiden beri yanında çalışan Ulla’nın ailesine bırakmış, onlar işletiyorlar. Ulla’yı da öyle tanıdım zaten.”

“Gerçekten mi? Bilmiyordum.”

“Bilmiyordun tabii. Hiç sormadınız ki, bilesin. Nasıl yaşadığımla değil, hangi başarılara imza attığımla ilgiliydiniz. Oraya sığındığımı öğrendiğinizde, annem, ‘O şeytan adası mı? Ne kader!’ dedi sadece. Her neyse... Yaşlı adamın odasını olduğu gibi korumuşlar. Odayı bana verdiler. Annemin hayret ettiği kadar var. Ne kader, ne rastlantı gerçekten de. Odanın duvarında boyalı kalemle yazılmış Almanca bir yazı vardı: ‘Savaştan kaçmak hayattan kaçmaktan daha kolaydı. Nihayet zoru başarıyorum.’ İmza: Meçhul dezertör.”

Yüreğinin direncini bastırıp oğlunun yüzüne bakmıştı. Gözlerindeki yenik, yorgun, ürkek bakışı görmüştü. Sarılsa ona; sarılsa, bırakmasa, gözlerinden silse o bakışı, oğluna sahip çıkabilse, kurtarabilse. Kuzey Denizi’ndeki unutulmuş, küçücük bir adada meçhul hayat kaçağı olmasına izin vermese.

“Bırakın, en kısa zamanda yerime döneyim. Björn’ü daha fazla bekletmemeliyim, beni çok özlemiştir. Ulla’ nın ailesini de yalnız bırakamam. Sorumluluğum var, kızlarını ölüme götüren benim, ne de olsa.”

“Senin suçun yok. Dünyanın her yanında olabilirdi. Terör her yerde: İspanya’da, New York’ta, Irak’ta, Hindistan’da, Londra’da, Lübnan’da, her yerde... Bir canlı bombanın, paniğe kapılıp pimi tam siz oradan geçerken çekmesi korkunç bir rastlantı. Özel olarak hedef seçilmemiştiniz. Yani, demek istiyorum ki...”

“En kötüsü bu zaten. Hedef seçilmek gerekmiyor. Her an, herkes hedeftir. Şiddetin her yerde kol gezdiğini biliyorum. Haklısın, başka bir yerde de olabilirdi, doğru; ama burada oldu.”

Burada oldu; binlerce yıldır, insanın trajedisinin türlü biçimleriyle en yoğun, en görkemli yaşandığı, Ömer Eren’in romanlarının, anlatılarının değişmez dekoru, bu efsunlu, büyülü kentte. “Bu şehrin tarihi değil, ancak destanı ve şiiri yazılır” sözünün, Ömer Eren imzasıyla turistik broşürlere, gezi rehberlerine geçtiği İstanbul’da.

Karısına doğup büyüdüğü şehri gezdirmek, şehriyle övünmek, çocukluğunun, delikanlılığının anılarını paylaşmak istemişti Deniz. Ulla, ille de önce Sultanahmet’i, Kapalıçarşı’yı, Ayasofya’yı gezelim, diye tutturmuştu. Elindeki Norveççe İstanbul rehberinde, “Doğu’nun ruhuna nüfuz etmek, Bizans’ı ve İslam’ı tanımak için” buraların öncelikle görülmesi gerektiği yazılıydı. Kapalıçarşı’dan boncuklu, pullu, gümüş sarkıntılı bir kemer, dedesi için lüle taşından bir pipo, anneanne için allı güllü bir şal, Björn’e çıngıraklarla, mavi boncuklarla, kurdelelerle süslü bir oyuncak deve, kem gözlere karşı da kocaman mavi bir nazar boncuğu almıştı. Çocuk gibi sevinmişti aldıklarına. Kemerini hemen takmış, Björn’ün devesini bağrına basmıştı. Birbirlerine sarılmış, Nuruosmaniye’den Sultanahmet’e neşeli, mutlu yürüyerek Ayasofya’nın önüne gelmişlerdi. Önce Sultanahmet Meydanı’nı, kitapta “Mavi Cami” diye yazdığı için Ulla’nın gerçekten masmavi olduğunu sandığı, bu yüzden gördüğünde biraz hayal kırıklığına uğradığı Sultanahmet Camii’ni gezip Ayasofya’yı en sona bırakmaya karar vermişlerdi. Hiçbir nedeni, hiçbir anlamı yoktu bu tercihin. Öylesine işte, o an akıllarına öyle estiği için. Belki de tam o sırada Ayasofya’nın önünde kalabalık bir turist grubu beklediği için. Belki de Ulla biraz ilerde, parkın kenarındaki kıpkırmızı lale tarhlarının önünde bekleyen ölümün karşı konmaz çağrısını duyduğu için.

“Çiçekler ne kadar güzel!” diye mırıldanmıştı hayranlıkla. “Laleler bunlar; çocukluğumda dedem Hollandalı bir küçük kızın masalını okurdu bana. Resimli bir kitaptı, tahta pabuçlu küçük kız lale tarlalarında gezinir, renk renk laleler toplardı annesi için.” Sonra coşkuyla yerinden fırlamıştı. Böyleydi Ulla’cık. Önce durgun, dingin, kıpırtısız bir göl gibi durur, sonra birden kabarır, coşkulu, dalgalı bir deniz olurdu. “Hemen gidip yakından resimlerini çekmeliyim. Eve dönünce lale resimleri çizerim kapımızın iki yanına; böyle sarıya, kırmızıya, beyaza boyarım. Ama dur, önce sen beni çek lalelerin önünde.” Sonra tombul, yaramaz bir çocuk gibi fırlamış, parka doğru koşarken bir an durmuş, arkasına dönüp olduğu yerden onu gülümseyerek seyreden kocasına bakmıştı: “Güzel çek, laleler de ben de güzel görünelim. Anneanneme, dedeme, Björn’e gösteririz. Ne kadar güzel olduğunu görsünler senin şehrinin!”

Kolunda göğsüne bastırdığı süslü oyuncak devesi, beline doladığı kenarları boncuklu, gümüşlü, payetli, rengârenk Mahmutpaşa işi turistik kemeri, beline kadar inen sapsarı saçları, uzun etekli mavi elbisesi ve arkasında, tam da istediği gibi kıpkızıl lalelerle, son defa bir fotoğraf karesinde görmüştü Deniz onu. Deklanşöre basmıştı. Basmış mıydı, basabilmiş miydi deklanşöre? Bilmiyor, hatırlamıyor. Ama Ulla’nın, fonda Sultanahmet Camii, mavi elbisesinin uçuşan etekleri ve bir çocuk gibi bağrına bastığı oyuncak deveyle, kan rengi lalelerin önünde gülümseyen fotoğrafı beynine kazınmış, bir daha silinmemecesine orada duruyor. Sonra kulakları ve duyuları sağır eden bir patlama, çığlıklar, duman, kızıl lalelere ve dört bir yana sıçrayan kan... Kanın, dumanın, çığlıkların arasından etrafa dağılan kollar, bacaklar, ayakkabı tekleri ve bir oyuncak deve... Önce yüzünde, kafasında, bedeninde duyduğu yakıcı acı, sonra döne döne derin, karanlık, sonsuz bir kuyuya yuvarlanışı. Sonra...

Bilinci açılıp da, yoğun bakım odasında kendine geldiğinde, ağzından burnundan sarkan, ellerinin üstüne yara bandıyla tutturulmuş iğnelere bağlanan, yaralı bedenini örümcek ağı gibi kuşatmış ince lastik borulara anlam verememişti. Haftalar boyu kaldığı hastanede, peş peşe girdiği ameliyathanelerden narkozun etkisi altında çıkarken, ya da sonraki günlerde kafası, yüzü, kolu, parmakları kalın sargılara sarılmış yatarken hiç konuşmamış, hiçbir şey anlatmamıştı. Olayı aydınlatabilmek için usulen sorguya geldiklerinde, bir tek cümle çıkmıştı ağzından: “Kırmızı laleler vardı orada. Ulla lalelerin önünde durmuştu.”

“Gitme, kal” derken oğluna, isteğinin umarsız olduğu kadar gaddarca olduğunu anlamıştı Ömer. İstanbul, Ulla’nın parçalanmış, dağılmış bedeninin, lalelere, sokaklara, bütün şehre akan kanının gömülü olduğu bir mezardı artık Deniz için. Oğlunun acısına saygı göstermiş, ta içinde duymuş, bir daha üstelememişti.

Ayrılık günü gelip çattığında, havaalanına geçirmeye gelmelerini istememişti. Annesi oğlunun sağlığından kaygılıydı. Deniz’in ayağı hâlâ ciddi biçimde aksıyordu, bir ameliyat daha gerekiyordu belki. Yüzündeki yanık yaraları kapanmıştı, ama izleri estetik ameliyat olmadıkça geçmeyecek kadar derindi. Elif’in, yüzüne dikilmiş bakışlarından huzursuz olmuş, “Geçer, hepsi geçer zamanla,” demişti annesini birazcık teselli edebilmek, fazla aldırmadığı havası vermek için. “Burada kaldıkça, yaralarım iyileşeceğine derinleşiyor. Oğlumu çok özledim. Björn’ü daha fazla yalnız bırakamam, çok iyi bakıldığını biliyorum, ama bana ihtiyacı vardır.” Uzun uzun konuşmamış, yüreğini açmamış, acısını paylaşmamıştı. Elif’in onun için özenle pişirdiği çok sevdiği yemeklere ayıp olmasın diye bir çatal dokundurmuş, biraz adasını anlatmış, sonra susmuştu ayrılık saati gelene kadar. Anne, baba, oğul, içlerinden kopup gırtlaklarına demirden bir lokma gibi tıkanan acıyı, “sen eskiden şu yemeği severdin, şu böreğe bayılırdın”lı konuşmalarla bastırmaya çalışmışlardı. Çocuk; ringa avını, en iyi balık tuzlamasının nasıl yapıldığını, kaleye hemen her gün çıktığı halde şeytanla tanışamadığını, Gasthaus’u parlak sarı renge boyattıklarını, kolu sepetli hayalet kadının hâlâ yaşadığını, ama belki de kadının kızı olabileceğini, adanın hep öyle tenha, dingin olduğunu, ara sıra bir geceliğine ya da birkaç günlüğüne gelenlerin Gasthaus’da kaldıklarını anlatmıştı. “Yolunuz düşerse gelin, tam bir ‘déjà-vu’ duygusu yaşarsınız. Björn’ü de görürsünüz,” demişti, âdet yerini bulsun diye. Sonra gitme saati gelmiş, havaalanına gelmelerini istemediğini bir kez daha tekrarlamış, arkasında ağır sırt çantası, başı yere eğik, hantallaşmış vücudunu sürükleye sürükleye, topallayarak, ardına bakmadan yürüyüp gitmişti. Balkondan, kapıya gelen taksiye binişini seyretmişlerdi. Elif, âdetinden yine vazgeçmemiş, bir tas su dökmüştü arkasından. Su gibi gidip su gibi gelsin diye.

Bizi terk eden coşkularımızın, erişemediğimiz hayallerimizin, yıllar öncesinde kalmış umutlarımızın boyuna yetişemediği için; yenilgilerimizin ve hayal kırıklıklarımızın acısını bizim adımıza vermesini beklediğimiz kavgalarda çıkaramadığı için şeytan adalarına mahkûm ettiğimiz çocuk. Kahraman olmak istemediği, yarışmayı reddettiği, çağın gaddarlığının altında ezildiği, hayatla boy ölçüşmeye gücü yetmediği, yeterince hırslı, becerikli ve güçlü olamadığı için yalnız bıraktığımız, neredeyse vazgeçtiğimiz oğul.

Oğlunu, hep öyle, son gördüğü günkü gibi hatırlıyor. Ne zaman onu düşünse, yapayalnız, yorgun, yenik, ağır ağır yürüyüp gitmesi –yitmesi– geliyor aklına. Bir de gözlerindeki o bakış: Mahmut’un bakışı.

“Onu son gördüğümde, böyle senin gibi bakıyordu.”

“Nasıl yani hocam?”

“Acılı, kaybetmiş, çaresiz.”

“Vurulmuş hayvan gibi mi? Tüfegin namlusu ağzına dayanmış, bögrüne postalla basılan teslim olmuş gerilla gibi mi? Senin oglun, sizin ogul, öyle bakmaz ki!”

Canı sıkılıyor Mahmut’un sözlerine. Cevap vermiyor. Dudağının sol kenarı hafif hafif seğiriyor. Ne zamandır yoktu, geçmişti bu berbat tik. Yine mi başlayacak yoksa? Doktorlar, fazla alkolün kas denetimini zayıflatabileceğini söylemişlerdi. Kendime dikkat etmeliyim gerçekten de. Mahmut’a kızıyor. Sadece kendilerinin mazlum ve mağdur olduğuna inanıyor bunlar. Bizim oğullarımız öyle bakmazmış, öyle umarsız kalmazmış! Sadece sizler mi acı çekersiniz? Şu hastane köşesinde, şu garip durumda bile mağduriyet edebiyatı! Ezberlenmiş, basmakalıp düşünceler, hepimizi aynı kaba koyup aynı ipe asan bildik tavır. Öfkesi kabarıyor: Ne yapsan boş, güvenmezler sana. O kadar da savundum haklarını. Anadil manadil konusunda, bir de Doğu’daki faili meçhullerle ilgili yazılar yazdım diye, az kaldı başım belaya girecekti. Avrupa Birliği normları, “Avrupa ne der” kaygısı, sivil toplumun tepkisi olmasaydı, açılan davalardan mahkûm bile ederlerdi.

Soğukkanlı görünmeye çalışıyor:

“Herkesin kendi acıları, kendi yenilgileri vardır,” diyor. “Bir an gelir, hepimiz korkarız, hepimiz çaresiz kalırız. Türk, Kürt, Fransız, Arap, bilmem ne millet, fark etmez. Şu yaşadığımız günlerde herkes mazlum, herkes zalim, herkes mağdur.”

Öfkesi, kırgınlığı, bezginliği sesine yansıyor.

“Onu demedim. Ne bileyim! Oglunuzun yırtmış oldugunu, yani iş güç sahibi, okumuş, falan biri oldugunu düşünmüşümdür. Bagışlayın, böyle olur da hep. Yani büyük, önemli adamlarin ogulları...”

Çocuğun saf, telaşlı hali, söylediklerinin yanlış anlaşılmasından duyduğu kaygı yüreğini yumuşatıyor. Çocuk haklı; öyledir. Bizlerin çocukları yırtarlar, başarırlar çoğunlukla, ya da öyle sanılır. “Hepimiz aynı gemideyiz” safsatası parlak bir aldatmacadan başka nedir? Gençlikte, devrim ve halk için savaştığımızı sandığımız o mutlu, umutlu günlerde ben de böyle konuşmaz mıydım? Birden içine sıkıntı basıyor. Şafak çoktan sökmüş, gün ağarıyor. Bu saatte neden buradayım ben? Ne işim var bu hastane koridorunda? Neyin diyetini ödüyorum, neyin zekâtını veriyorum?

Ameliyata giren ekip, maviye çalan yeşil ameliyat giysileriyle cerrahi koridorunun ucunda beliriyor. Sen bekle burada, diyerek delikanlıdan önce fırlayıp onlara doğru yürüyor. Ekipten birinin kendisini tanıyacağını, bilgi vereceğini umuyor.

“Ameliyattaki yaralı kadının durumunu soracaktım. Ben...”

İlgilenen yok. Kendi aralarında konuşarak yürümeyi sürdürüyorlar.

“Ben yazar Ömer Eren’im. Hastamın durumunu...”

Yeşil mavi giysili doktorların arasından genç bir adam Ömer Eren’e dönüyor.

“Kurşun isabet etmiş kadını soruyorsanız, kurtuldu.”

“Peki çocuk? Çocuk...”

“Kurşun cenine saplanmış; oğlanmış, yazık, bunlar oğlan çocuğuna meraklıdırlar... Ömer Eren haa? Memnun oldum. Bir kitabınıza başlamıştım. Bu da iyi bir hikâye konusu olur sizin için.”

Fazla oyalanmadan, hızlı adımlarla ekip arkadaşlarına yetişiyor. Yazarla tanışmaktan etkilenmiş görünmüyor. Belki kibirli biri, belki de çok yorgun, diye düşünüyor Ömer. Şuna bak hele! Bir kitabıma başlamışmış. Okudum, demedi pezevenk. Belki de yazdıklarımı beğenmiyordur, kim bilir. Aslında, okuyamıyordur, okuma alışkanlığı yok bu genç kuşağın. Kitabı moda olduğu için alıp, bir kenara koyanlardandır büyük olasılıkla.

Yeşile dönmüş bir suratla yanı başında biten Mahmut’un yüzüne bakmadan, bilmediği bir dilde anlamadan ezberlenmiş bir dizeyi tekrarlarcasına konuşuyor:

“Karın kurtulmuş, gözün aydın. Karnındaki bebek korumuş, dedi doktor. Çocuğu kurtaramamışlar.”

Niye “karnındaki bebek korumuş” diye yalan söyledim? Doktor öyle bir şey demedi. Belki de çocuğun yitirilmesine çok üzülmesin, bebek olmasaydı karım ölecekti, diye düşünüp teselli bulsun diye uydurdum bunu. Bebeğin oğlan olduğunu da söylemiyor. Kör kurşun, ana rahminde vurulan oğul. “Bu da iyi bir hikâye konusu olur sizin için,” demişti genç doktor. Acemice bir iltifat mıydı, yoksa kinaye miydi sözleri?

Mahmut, geriye doğru iki adım atıp koridor duvarının dibine çömeliyor. Küçülüp yok olmak istercesine çenesini göğsüne dayıyor, kollarını dizlerine doluyor, dertop oluyor. Kürtçe birşeyler mırıldanıyor kendi kendine. Ağıt gibi, yakınma gibi. Sonra başını kaldırıyor:

“Çocuk bizim gibi olmayacaktı, kaderi Zelal’e, bana benzemeyecekti. Daglara çıkmayacaktı, vuruşmayacaktı, örgüte töreye kurban gitmeyecekti. Çocuk okuyacaktı, çocuk insan gibi yaşayacaktı. Büyük şehirde kaybolacaktık, izimizi kimse bulamayacaktı. Ne devlet, ne örgüt, ne bubası, agası. Çocuk özgür olacaktı, korkusuz olacaktı. Adı Hevi olacaktı, Umut olacaktı.”

Olduğu yerde iki yana hafifçe sallanarak, ağıt yakarcasına sürdürüyor usul ve kısık feryadını. Yanaklarından süzülen yaşlar, uzamış sakallarının arasından incecik yollar açarak çenesinde toplanıyor. “Bu da iyi bir hikâye olur sizin için!” Öyle mi? Acının hikâyesini yazmaya kimin hakkı var, acıyı dindiremedikten sonra?

“Çocugu öldürdüler, Hevi öldü. Artık kaçmaya ne gerek? Kurtaracak ne var ki artık? Zarok kuştin. Hevî mir, êdî hewceyî reve nake?”

Kürtçe’ye dönüyor. Belki de aynı şeyleri, kendisi için, kendi yüreği, kendi belleği için anadilinde yineliyor. Kendi diliyle konuştukça, acısı bir anlatı olmaktan çıkıp kendi öz malı, ta kendisi oluyor. Artık söze ihtiyacı yok, acı sözden kurtuluyor, bir daha çıkmamacasına yüreğine yerleşiyor.

“Neden, kimden kaçıyordunuz oğul?”

Genç adama oğul dediğinin ayrımına varıp kendine şaşıyor. Sadece Deniz’e oğul derdim!

“Ölümden,” diyor, dişlerinin arasından tükürür gibi. “Askerden, jandarmadan, örgütten, devletten, töreden... Ne bilirsen bizim oralarda, hepisinden. Hepsi ölüm getirir de ondan.”

“Sizin oralar nereler?”

“Yanmış yakılmış köylerdir, pusulu mezralardır, mayındır, faili meçhuldur, töredir, daglardır, hele daglardır. Hepisi de ölümdür.”

Şimdi çocuk, tam Doğulu bir dağ köylüsünün vurgularıyla konuşuyor. Dağlarına döndü, diye düşünüyor Ömer Eren. Acısı onu kendi özüne döndürdü. Ne kendini sakınıyor artık, ne de dilini...

“Neresiydi köyünüz?”

Köyünün adını söylüyor. Sonra yine ölünün ardından ağıt yakar gibi: “Köyümüz yakılmıştır. Agalarım daga çıkmıştır. Ben daha çocukumdur o zamanlar, sekizimde dokuzumda. Hayvanları bırakmışızdır. Otlakları, tarlaları, iki göz evi, hepisini bırakmışızdır. Yaşlısı sakatı, çoluğu çocuğu; sırtımızda, kağnı arabalarında, eski bir traktörde pırtılarımız, benim kucagımda kara burunlu enik, bırakmam diye tutturup yeri göğü inlettiğim, bavonun tokatının bile kâr etmediği. Bayır aşagı inip düze çıkınca, bir bakmışızdır ardımıza, köyümüz, evimiz, ahırımız alev alev...”

O vurgulu Güneydoğu aksanıyla konuşurken sanki bir başkası oluyor. Acı, suskunluğunu delmiş; sözcükler, patlamış bir borudan fışkıran su gibi akıyor. Artık susmanın, kendini ele vermemek için çabalamanın, kuşkulu ve vakur direnmenin bir anlamı yok onun için. Artık kaybedeceği bir şey kalmamış. Anlatmak istiyor, anlatmaya doyamıyor sanki. İşkencede çözülmek gibi, diye düşünüyor Ömer. O çözülme ânında, sorulanı da sorulmayanı da anlatmaya başlarsın.

“Şehre gelip dere boyuna, emcemlerin yanına sıgındık ilkin. Önce çadıra yerleştik, sonra teneke tarabadan bir kulübe yaptık. Okula gittim sonra. ‘Bu oglum, küçük oglum, son oglum okuyacak,’ derdi babam. ‘Onu daglara da devlete de kurban vermeyeceğim,’ derdi. Ama daglar şehri çepeçevre sarardı, çagırırdı bizleri. Ögretmen Türkçe okuturdu; önceleri anlamazdık ne der, Kürtçesini sorardık. Kimisi iyilikle söylerdi ki Kürtçe yasaktır, zaten Kürtçe diye bir dil de yoktur, derlerdi. Çocuk aklımızla, konuştuğumuz dilin olmamasına şaşardık. Kimisi verirdi sopayı, dayak yiye yiye öğrenirdik Türkçeyi. Tarih okuturlardı daha büyük sınıfta. En çok da Atatürk’ü. Neden Kürtlerin Alparslan’ı, Fatih’i, hele de Atatürk’ü yok, neden hepsi de Türk’tür büyük adamların diye hayıflanırdık. Aptal mıdır ki Kürt, tabansız mıdır ki Kürt, hiç kahramanı olmaz, hiç büyük adamı olmaz! İçlenirdik, ezilirdik, kuyrugumuz var mıdır gerçek diye arkamızı yoklardık. Büyüdükçe, ögretmenin anlattıklarından çok daglara bakar, daglara kulak verir olduk. Artık kuyrugumuzu yoklamaz olduk. Kuyruksuzlara inat, keşke kuyrugumuz essah çıksa, ister olduk. Nereye gitsek çepeçevre dag idi etrafımız. Olmasa da biz yaratırdık dagları. Daglar bizim, biz dagların dilinden anlardık. Kahramanımız yoktu, hadi olmasın! Amma beş kuruşluk haysiyetimiz, adımız, degerimiz de yoktu. ‘Şerefsiz’ derlerdi en küçük yamugunu görseler. Hele de bir diklendin mi, korumaya kalktın mı kendini, hepten şerefsiz. Daglarda artık şerefsiz olmayacaktık, kahraman olacaktık, adımızı kazanacaktık. Geleceğimiz yoktu, kendi geleceğimizi kuracaktık. Dagların sesini dinledik, daglara çıktık. Sonra... sonra...”

Birden susuyor.

“Sonra? Sonra ne oldu küçüğüm?”

Ömer, kendi sözcüklerinin ses tünellerine dalıyor: küçüğüm... küçüğüm... küçüğüm... Belleğinin derinliklerinden süzülüp akan bir şiir, bir müzik parçası, belli belirsiz bir duygu, bir anımsama:

“Korkmuşsun küçüğüm,” der Pilot, çölün ortasında yılanla randevusu olan Küçük Prens’e.

“Bu akşam daha çok korkacağım, bu akşam gelme,” der Küçük Prens.

“Seni bırakmayacağım küçüğüm.”

“Üzüleceksin ama, ölmüş gibi görüneceğim, ama korkma, gerçekten ölmeyeceğim.”

“Seni bırakmayacağım küçüğüm.”

Neden “küçüğüm” dedim ona? Tek bir gül fidanına anca yetecek kadar küçük gezegeninden Dünya’yı tanımaya, arkadaş edinmeye gelmiş masal çocukla ne benzerliği var Mahmut’un? Küçük Prens’e benzeyen hiçbir yanı yok. Ama hayır, var: yalnızlığı, hüznü, kendi gülüne olan tutkusu, bir de uzak bir gezegen olan dağlarına duyduğu özlem. Küçük Prens’in, gezegenine uçmasını engelleyen bedeninden kurtulmak için kendini yılana sokturduğu gece, Pilot yanında kalmış mıydı masal çocuğunun? Hatırlamıyor. Onu dünyada kalmaya razı edemediğini, gezegeninde kendisini bekleyen gülüne, kuzusuna, günbatımlarına kavuşmak için uçup gitmesine engel olamadığını hatırlıyor.

“Küçüğüm,” diye tekrarlıyor, pek de hoşlanmadığı, yine de zapt edemediği bir duygusallıkla. “Sonra küçüğüm?..”

“Sonra gördüm, anladım. Daglarda da kan var, zulüm var. Gelecek yok ölümden başka. Gördükçe, yaşadıkça, inandıklarıma inanmaz oldum, pusulasız kaldım. İnsan olmak, insan gibi yaşamak ne demektir, ölmek öldürmek ne demektir, sorar sorgular oldum. Zelal töreden, ben daglardan kopmuş kaçmış idik. Denizi hiç görmemiş idik, ama görmeden özlerdik. Deniz insanı yumuşatır, daglar sertleştirir, gaddarlaştırır derdi babam. Denizlere dogru yola çıktık Zelal’le. Denize kavuşmak istiyorduk. Çocuk olacaktı, Hevi idi o. Umut yani. Güzel günler görecekti, insan gibi yaşayacaktı. Sonra... Ne olsun sonrası artık! Sonrası yok.”

“Sonrası var. Olmak zorunda. Yeni Hevi’ler, yeni Umut’lar doğacak. Zelal kurtuldu işte. Denize kavuşacaksınız. Zelal iyileşir iyileşmez sizi denize kavuşturacağım; söz.”

“Sağ ol,” diyor. Kendini topluyor. Öz yurdundan, dilinden ayrılıyor, kendi derinliklerinden çıkıp, acının şiddetiyle bir an için üzerinden attığı maskeli balo giysilerine bürünüyor yeniden. “Sağ olun abi, ama artık kaçamayız. Nereye gidersek gidelim, dağlar hep arkamızdan gelecek. Yine de sağ olun.”

Terden kirden bedenine yapışmış gömleğinin cebinden bir kâğıt parçası bir de kalem çıkarıyor, bir şeyler karalıyor.

“Bir gün yolunuz bizim oralara, anambabamgillerin oraya düşerse, babama söyleyin iyi olduğumu. Hakkını helal etsin; onca fedakârlık yaptı, dershaneye bile gönderdi beni, üstelik kazanmıştım da üniversiteyi. Babama söyleyin, yüksekokulu okuyamadım, dağa çıktım diye silmesin büsbütün defterden. Söyleyin ki, serserilik ettiğimden, çalışmadığımdan değildi. Başka bir hikâye bu, bir gün kavuşursak anlatırım ona. Zelal’i, çocuğu söylemeyin hiç. Çocuk ölmeseydi, ortalık yatışınca el öpmeye gidecektik beraber. Artık gereği yok. Bir de, bir ad daha vereceğim... Bu kadarını yapar mısın, yani yapar mısınız bilmem! Aslında niye yapasınız ki?”

“Sen söyle yine de. Eğer yapabileceğim bir şeyse...”

“Bana bir şey olursa, Zelal’in izini bulurlarsa, sağ komazlar. Bir tek kişi biliyorum, belki yardım eder ona. Bizim bölgeden, eczacı bir ablamızdır, kadın örgütünde falan çalışır; görmüş geçirmiş, korku bilmez bir kadındır. Hem de geniş ailedendir, aşiret kızıdır, itibarı büyüktür oralarda. Bir tek o sahip çıkabilir Zelal’e benim yokluğumda. Yerini, eczanenin adresini falan yazıyorum işte. Gerek olursa, imdat dediğimde, ara onu, yani arayın abi. Zelal’i sahiplenmesini sağlayın.”

Doğmamış bir çocuk muydu bu iki genç insanı bağlayan, diye soruyor Ömer kendine. Çocuk yitip gidince, umutları tükendi sanki. Bu delikanlı sevdiği kadını bırakmaya, kaçtığı dağlara dönmeye hazır gibi. Belki çaresizlikten, acıdan, umarsızlıktan, belki de gençlikten, kim bilir.

Bu hikâyede çözemediği, kavrayamadığı bir şeyler olduğunu seziyor. Tanımadığı, bilmediği bir başka dünyaya ait insanların hikâyeleri; başka sevdalar, başka umutlar, başka korkular. Yazmaya kalkışsa yabancı kalacağı, anlatamayacağı, herkes iyi anlattığını sansa da, anlatamadığını, öteki taraftakine yaklaşamadığını kendisinin, bir de o insanların bileceği hikâyeler.

“Bir yere gitmeye kalkışma, burada kal,” diyor.

Uykusuz garip gecenin yorgunluğu, gerginliği üstüne çöküveriyor. Aynı böyle, bu sesle, bu çaresizlikle “gitme kal” demiştim Deniz’e de. Bir dize dönüp dolaşıyor kafasının içinde: “Gitme kal, var yok dinlemez bir çocuk isteğidir.”

Çocuk susuyor.

“Kaçacak yer yok oğul.”

Dosdoğru çocuğun gözlerinin içine bakıyor. Genç adam bu defa gözlerini kaçırmıyor.

“Doğrudur. Dağların vadilerin koyaklarında, korulukların, mağaraların kuytularında, sevdiğine sarılmışken, denizlere ulaşma hayali kurarken, sanki varmış, sanki olabilirmiş gibi geliyor insana. Düze indiğinde, anlıyorsun ki yokmuş kaçacak yer. Varsa da biz bilmiyoruz, buralara inince yolumuzu hepten şaşırıyoruz, hepten umarsız kalıyoruz.”

Koridorlarda, merdivenlerde sesler, uzun saplı ıslak paspaslarla yerleri silen temizlikçiler, lizol kokusu, boşaltılmaya götürülen sürgüler, oturaklar, odaların kapılarını gürültüyle açan hemşireler, mavi gömlekli hademeler, uykulu yüzlü nöbetçi doktorlar, kapıdakileri atlatıp erkenden içeri süzülen hasta sahipleri. Hastanede sabah telaşı.

Ömer, koridorun duvarına yaslanıyor. Duvarın serinliğini hissediyor sırtında. Yorgun, çok yorgun. Ağzı kupkuru, pas içinde. Mahmut gibi oraya çöküvermek geçiyor içinden, ama yapamaz. Bağdaş da kuramayız biz kentliler. Beden dilinin bölgeselliği ve sınıfsallığı üzerine birşeyler yazmalıyım. Çok cepli avcı yeleğinin bütün ceplerinde telefonunu arıyor. Her zamanki gibi elini attığı son cepte buluyor. Evin numarasını tuşluyor, telefon uzun uzun çalıyor. Belli ki Elif daha uyanmamış. Ne yapalım, uyanıversin! Karşı taraftan gelen uykulu bir alo. “Günaydın canım (.......) Doğu’ya gidiyorum (......) Ben Doğu’ya, sen Batı’ya. Yollarımız giderek ayrılıyor (......)Oralara kadar gitmişken O’nu da görecek misin?.. Çocuğu?”

Ses dalgalarına asılı kalan, sorulduğuna pişman cevapsız soru.

Prenses Ulla’yı bekleyen çocuk

Küçük oğlan, eski kalenin yıkıntıları arasında oynuyor. Yerden topladığı taşlarla evler yapmaya dalmış. Deniz, oğlunu seyrediyor. Okyanus ufkunda batan güneş, şeytanın şatosunun yıkık burçlarına sarıdan turuncuya, pembeden eflatuna dönüşen ışık okları saplıyor. Ufuk turuncuya, erguvaniye, eflatuna boyanıyor. Sonra süt grisi bir alacakaranlık. Beyaz geceler mevsimi.

Deniz burayı seviyor. Bu sonsuzluk duygusunu, kayalıklara çarpıp bembeyaz kırılan dalgaların sessizliği boğmayan sesini, yıkık kalenin gizemini, bu yalnızlığı, insansızlığı, dünyadan, zamandan kopmuşluk duygusunu seviyor. Björn’le sık sık geliyorlar buraya. “Senden biraz büyüktüm ilk geldiğimde,” diye anlatıyor oğluna kırık Norveççesiyle. “Şeytanın Kalesi burası, demişti babam. Gidip şeytanı görelim, diye... şey yapmıştım, nasıl deniyor? Hani hep aynı şeyi ısrarla istemek, istiyorum, istiyorum, diye tekrarlamak?”

“Tutturmak, denir. Bak, ben senden daha iyi biliyorum. Peki şeytanı gördün mü baba? O zaman da böyle yıkık mıydı şatosu?”

“Evet, hep böyleydi. Şeytanlar yıkık şatoları sever. Annemle babam acele ediyorlardı karşı kıyıya geçip yola devam etmek için. Buraya çıkmama izin vermemişlerdi. Ben de, büyüyünce adaya gelip şeytanla tanışma sözü verdim kendime.”

“Sonra da sözünü tutup geldin, değil mi pappa?”

“Evet, sözümü tuttum.”

Çocuk, dinlemeye doyamadığı o güzel masalı, bir kez daha anlatmasını istiyor.

“Hadi babacık, anlat. Şeytan, güzeller güzeli prensesi şatosuna kapatmıştı. Geceleri ağlıyordu prenses. Hadi pappa...”

“Prenses geceleri ağlıyordu, gözyaşları denizin dalgalarına karışıyor, balıklar mektup gibi okuyorlardı prensesin gözyaşlarını. Sonra bir gün, ağlarıma takılan bir balık, bana ondan haber getirdi. Dolunay, şatonun en yüksek kulesinin tepesine takıldığında, prenses kendisini kulenin penceresinden denize atacaktı.”

Yüzlerce, belki de binlerce kez dinlediği masalın tam burasında, çocuğun duru mavi gözleri heyecan ve korkuyla açılıyor.

“Sonra prenses tam atlarken, sen yetişiyorsun.”

“Evet, Jan Amca’nın balıkçı teknesiyle kalenin altındaki kayalıklara yanaşıyorum. Tam kayalara çarpıp parçalanacakken, onu havada yakalıyorum.”

“Saçları upuzun, benim saçlarımın renginde. Gözleri, tıpkı benim gözlerim.”

“Evet, gözleri, tıpkı senin gözlerin.”

“Adı da?”

“Adı da Ulla.”

“Sonra denize açılıp şeytandan kurtuluyorsunuz. Ulla’yı Gasthaus’a getiriyorsun. Birbirinizi çok seviyorsunuz. Sonra evleniyorsunuz, ben oluyorum. Sonra...”

Masalın tam burasına geldiklerinde, içini özlem, keder, çaresizlik karışımı kötü bir duygu kaplıyor Deniz’in. Ama çocuk farkında değil; derin mavi gözlerini kocaman açmış, sevdiği masalın ezbere bildiği sonunu bekliyor.

“Sonra sen doğuyorsun. Adını Björn koyuyoruz. Prenses Ulla o kadar güzel, o kadar iyi ki, şeytan da ona âşık olmuş, bir türlü unutamıyor. Silahlı, bombalı kötü bir adam kılığına girip onu bizden alıyor, yeniden şatosuna kapatmak istiyor.”

“Şuradaki kuleye değil mi baba?”

Çocuk, harabelerin ortasındaki yıkık kuleyi işaret ediyor minik eliyle.

“Evet, tam oraya.”

“Ama annem... Anlat baba, annem ne yapıyor o zaman?”

“Prenses Ulla, şeytana... nasıldı o sözcük, hani ellerini yukarı kaldırıp, tamam, yenildim, der gibi?”

“Teslim olmak... ‘Teslim olmuyor’ diyeceksin. Daha önce anlatırken de sormuştun. Neden öğrenmiyorsun babacık!”

“Evet, Prenses Ulla şeytana teslim olmuyor. Elini gökyüzüne uzatıp bir yıldıza tutunuyor. Yıldızlardan yıldızlara atlayarak...”

“İşte baba! Bak, orada.”

Çocuk, sütlü griden griye dönüşmeye başlayan gökyüzünde seçilmeye başlayan akşam yıldızını işaret ediyor.

“Evet, orada oğulcuk.”

“Peki ya şeytan?”

Çocuk kendini masalın heyecanına kaptırmış, korkudan aldığı hazzın tadını daha iyi çıkarabilmek için, çocuksu yürek ürpertileriyle babasının kucağına sığınmış. Deniz oğlunun bukle bukle sarı saçlarını okşuyor.

“Şeytan da prensesi kaybetmenin acısına dayanamıyor. Doğu’ya doğru, uzaklara, çok uzaklara gidiyor.”

“Bir daha gelmez değil mi buraya?”

“Hayır, gelemez, korkma.”

“Doğu sahiden çok uzak mı baba?”

“Uzak, çok uzak.”

“Bestemor, anneannem, senin Doğu’dan geldiğini söyledi. Doğu’da savaşlar varmış, kötü adamlar varmış, kiliseye gitmezlermiş, insanların gırtlaklarını keserlermiş. Sen Doğu’ya şeytanı bulup öldürmeye mi gitmiştin?”

Ne diyeceğini bilemiyor. Anneannenin sözlerinden hoşlanmıyor. Çocuğa anlatılmamalı böyle şeyler. Anneanne kendince haklı, kızını Doğu’nun acımasız şiddetine, oralarda yaşayan vahşilere kurban verdiğini düşünüyor. Bırak Doğu’yu, Batı’nın bile dışında kalan bu adacıkta, köylü kadıncağızdan başka türlü düşünmesi nasıl beklenebilir ki! Yine de öfkeleniyor.

“Doğu güzel insanların, güzel masalların ülkesiydi. Sonra Batı’dan şeytanlar geldi, o güzel insanları, güzel ülkeleri, güzel masalları silahlarıyla, bombalarıyla yıktılar, yok ettiler.”

Kendine kızıyor, ama engelleyemiyor. Çocukla neler konuşuyorum ben? Anneanneyle dolaylı ideolojik tartışma. Allah kahretsin!

“Güneş ne taraftan battı, hatırlıyor musun Björn?”

Çocuk, ufukta belli belirsiz bir pembeliğin alacakaranlığa direndiği yönü işaret ediyor.

“Aferin, tamam. Şimdi arkanı o tarafa dön. Dümdüz baktığın yer, doğu işte. Güneş oradan doğar.”

“O zaman, adaya gelen herkes Doğu’dan geliyor. Çünkü dümdüz bakınca önümde iskele var.”

Gülüyor, çocuk da gülüyor, ikisinin de içi aydınlanıyor. Çocuk sevgiyle sarılıyor babasına.

“Ben bestemor’a, babam Doğu’dan gelse bile kötü değil, çok çok çok iyi, dedim. O da, baban başka, dedi. İyi yabancı o, dedi. Yabancı ne demek baba?”

“Bu adaya dışardan, başka bir yerden gelmiş, bu adalı olmayan, demek.”

“Kötü yabancılar da var mı?”

“Kötü yabancı da vardır, kötü yerli de. Hadi toparlan artık, eve gidelim.”

Baba-oğul, kalenin yıkıntıları arasından köye doğru inerken Deniz, Gasthaus’un telefonuna bırakılmış notu düşünüyor: “Denizciğim, ben Elif. Bir toplantı için Kopenhag’dayım. Uygunsan, gelip seni görmek isterdim. Beni cep telefonumdan ara.”

Soğuk, duygusuz bir ileti. Artık “annen” demiyor; uzun süredir “annen” demiyor zaten. Çeşitli hayvan adlarına ve seslerine bürünen sevgi sözcükleri de çoktan unutuldu. “Denizciğim, ben Elif”... “Denizciğim!..” Annem, çok hoşlanmadığı, küçümsediği, huzursuzluk duyduğu kimselerin adlarının sonuna “ciğim” ekler. Onun dilinde sevgisizliği maskeleyen, araya mesafe koyan hain bir ektir “ciğim”. Ben de “ciğim” oldum demek! Onu aramayı ertelemenin bir anlamı yok. “Böyle daha iyiyiz, hayatı zorlaştırmayalım” diye kısacık bir mesaj bırakabilirim cep telefonuna. Evet, doğrusu bu, böyle yapmalı. Böylesi herkes için daha iyi. “Ciğim” ha? Bu kadar uzak, bu kadar yabancı...

Küçükken annesiyle oyunlar oynarlardı. İçine incecik bir sızı saplanarak hatırlıyor. En çok, sokakta bulunmuş kedi yavrusu ile sahibi oyununu severdi. Çünkü sabahları, anne ile babanın beraber uyudukları büyük yatağa girip başını annesinin göğsüne gömebildiği, kedi gibi mırmırlayarak sıcaklığını, yakınlığını hissedebildiği, annenin çocuğa sarılıp gerçek bir kedi yavrusunu okşar gibi usul usul okşayıp sevdiği, özlenen anlardı bunlar. Annesi boynunu, kulaklarının arkasını, minik ayaklarının altını kaşırken, gıdıklansa da şikâyet etmediği, “dur, yapma!” demediği mutluluk anları. “Küçücük pisicik”, “minik kedicik”, “annesinin pisisi”, “annesinin mikisi”ydi çağrıldığı adlar. Küçükken, annesinin Deniz dediğini hiç hatırlamıyor. Sonra kediciğin kıçına hafif bir şaplak: “Hadi, artık kalkıp işe gitmem lazım. Kedicik mutfağa gidip sütünü içsin.”

“Beni de işe götür annecik.”

“Olmaz, çünkü işyerim fare dolu, oraya kedi giremez.”

Bir kere götürmüştü o sihirli yere. Elif laboratuvara uğrayıp unuttuğu bir şeyi alacak, oradan da birlikte sinemaya, E.T. filmini görmeye gideceklerdi. Pek seyrek başına gelen mutlu olaylardan biri daha: anne ile bir yere gitmek!

“Uslu dur, sakın farelere zarar verme kedicik.”

“Neden burda fare besliyorsun kedi anne?”

“Deneylerim için.”

“Deney nedir?”

“Mesela hasta çocukların hayatını kurtaracak yeni bir ilaç bulabilmek için, mesela canlıların acı çekmesini engelleyecek birşeyler yapabilmek için önce hayvanlara veririz o ilaçları. İyi gelirse, zararsızsa, sonra insanlara da verilebilir. Hayvanlar üzerinde ‘deneriz’ yani.”

“Neden daha çok fare var burada?”

“Farelerin yapısı insana daha yakın da ondan.”

“Peki fareler acı çekmezler mi?”

Elif susmuştu. Deniz o susuşu hâlâ hatırlıyor.

“Sen de okuyup büyüdüğün zaman, büyük bir bilim adamı olup deneyler yapacaksın. İnsanlara yararlı şeyler bulacaksın. Benim minik kedi oğlum büyük büyük bilgin olacak,” demişti sonra.

“Ama fareleri acıtmayacağım. Ben iyi bir kedi yavrusuyum, fareler benim arkadaşım. Hani sen hep dersin ya, kediyle köpek bile arkadaş olabilir, diye. Yuvada çocuklar benimle alay edip beni dövdükleri zaman, sen yine de iyi davran onlara, güzel güzel anlatmaya çalış yaptıklarının kötü olduğunu, dersin ya.”

“Doğru, haklısın pisicik. Yine de sen şimdi, işimin bitmesini beklerken kobaylardan uzak dur, olur mu? Ne de olsa, kedilerin ne yapacağı belli olmaz.”

Ne zaman çocukluğuna gitse, ne zaman annesini hatırlasa göğsünün orta yerinde duyduğu tırmık izi gibi belli belirsiz bir acı, suçluluk, yetersizlik, eksiklenme duygusu. Annesinin sesi kulağında: “Surat asma, karnen kötü demedim; ama biyolojin, kimyan daha iyi olabilirdi. Fiziğin de mesela 9 yerine 10 olabilirdi, biraz daha dikkat etseydin sınav sorularına.”

Karnesini annesinin elinden hoyratça çektiğini, “Ben Einstein falan değilim, olmaya da niyetim yok,” deyip öfkeyle, isyanla odasına kapandığını, anneyi acıtmak için “Sen git, farelerini öldürmeye devam et!” diye bağırdığını hatırlıyor.

Babası, bu işlere pek karışmazdı. “Bırak, boğma oğlanı,” derdi. “Daha önünde bütün bir gelecek var. Üstelik sınıf birincisi olmasa da hiç de kötü bir öğrenci değil. Ben de okulda örnek öğrenci değildim. İnsanın gelecekte ne olacağı, nereye yöneleceği, başarısı falan hiç belli olmuyor. İnsan olsun; dünyayla ilgili, canlıdan, insandan sorumlu bir adam olsun, yeter.”

Göğsündeki tırmık acısı derinleşiyor. Çocukluğundan beri tanıdığı o pis duygu: dayak yiyip de kendini koruyamamışlık, kalabalığın ortasında birden çırılçıplak kalmışlık duygusu. Dayak yedikçe yaltaklanan köpeğin, beyni canlı canlı açılan kobayın merhamet uyandıran zavallılığı. Suçluluk, pişmanlık, çaresizlik, ölmek isteği. Ne suçluyum, ne de pişmanım oysa...

Önünde zıplaya seke yürüyen oğluna sarılmak, onunla yıkanıp arınmak, masumiyete sığınmak istiyor. Cesaret edemiyor. O tanımsız, pis duyguyu oğluna da geçirmekten korkuyor. Björn, bu duyguyu hiç tanımamalı, hiç tanımayacak. O, mutluluğun gerçek anlamını yakalayacak; kendi olmaktan mutlu olacak. Hayatın tek ve biricik anlamının bu olduğunu bilerek, doğanın içinde huzurlu, dingin, kendinden hoşnut, kendine saygılı yaşayacak.

Onu şiddetten koruyacağım. Ne zalim ne de kurban olmasına izin vereceğim. Kimse ona kendi doğrularını dayatamayacak, gökleri fethetmesini istemeyecek ondan. İyi yürekli, mutlu bir balıkçı olur belki, belki de sadece beyaz geceler mevsiminde müşterisi olan küçük bir pansiyon işleticisi. Björn’ü zorlamalarına, örselemelerine izin vermeyeceğim. Elif’in telefonuna “gelme” mesajı bırakmalı. Belki de en iyisi, hiç cevap vermemek.

Belleğin girift labirentlerinden süzülüp gelen, içine raptiye gibi saplanan, huzursuzluğunu, boğuntusunu daha da derinleştiren sözcükler, cümlecikler, konuşmalar: Deniz adını Deniz’ler gibi taşımak... Layık olmak... İnançları uğruna öldüler... Dünya değişse de insanlığın temel değerleri değişmez... İnsan çağına, toplumuna ilgisiz kalamaz, kalmamalı... Yaşamın anlamı nedir sence?... Senin Deniz’lerin gibi asılmalı mıyım gözüne girmek için baba?.. Bu insan hayatının anlamı sorunudur temelde... Domuzlar da mutludur, ama ben hak, adalet, özgürlük için savaşıp ölmeyi domuzların mutluluğuna yeğlerim... Oğlunun ölmesini de mi?... Oğlum bilim adamı olacak... En iyiyi yapmak için her şeyin var, her imkân tanındı sana... İstersen yurtdışında en iyi okullarda okuyabilirsin... Layık olmak. Kime, neye?... Hiçbir halt olamadığına göre, git bari insanlığın acısının fotoğrafını çek. Irak’ta bir savaş muhabirliği işi ayarladım senin için... Savaşlar kötüdür, insanlar ölür savaşlarda... Dünya kaç bucak, öğrenmek iyi gelir... Deniz’lerin adları... Darağaçları... Bilim çevreleri, laboratuvarlar... Biraz hırs iyidir, yarışta öne geçmeye zorlar insanı... Peki sen ne yapmak istiyorsun hayatta?.. Domuzların mutluluğu... Uyumak, hep uyumak... Kendini canlı canlı gömdüğün o adada, o köylü kızıyla... Hayatın anlamı mı? O da nedir?.. Ebedi kaçak, ebedi kaybeden... Gitme, her şeye yeniden başlamaya çalışalım... Bisiklete binmeyi bile zor öğrenmiştin çocukluğunda. IQ’nun deha sınırında olduğunu söyleyen o salak psikolog gelip de görsün dehayı... Ben dâhi mahi olmak istemiyorum, ben “hiçbiri” olmak istiyorum, “hiç kimse” olmak istiyorum, beni bırakın kendi halime, uyumak istiyorum... Sizin değerleriniz, senin değerin, benim değerim... Gitme oğul!.. Bir evladı yitirmek... Sevmek nedir?.. Ulla beni sevdi, sadece o sevdi... Görünmez çocuk muyum ben? Sabahları sınıfa giren kızlar bütün oğlanları öpüyorlar, beni görmüyorlar bile... Yalnızım, çok yalnızım... Çok, çok, çok iyiyim ben... Anlattıklarımın hepsi yalandı... Anlattıklarımın hepsi doğruydu... Korkuyorum anne... Korkuyorum baba... Korkuyorum Ulla... Meçhul asker kaçağı... Meçhul yaşam kaçağı...

Elif’e hiç gecikmeden ulaşmalıyım, cebine hemen bir mesaj göndermeliyim.

Cep telefonu olmadığını hatırlıyor. Cep telefonu dünya ile bağ demek. Seni nerede olursan ol, bulurlar. Jan balıktan döndüğünde, onun telefonunu kullanırım. Ya da ne gerek var, Gasthaus’daki telefondan ararım. Kısacık bir mesaj: “Gelmene gerek yok, ben iyiyim!”

Önü sıra yürüyen çocuk kayalıkların arasında gözden kayboluyor. Her zamanki saklambaç oyunu, ama bu gece panikliyor Deniz, oğlu için kaygılanıyor. “Björn,” diye sesleniyor, “Björn, ortaya çık lütfen, ben oynamıyorum.”

Björn’ü yitirmek... Bir oğlu yitirmek ne demektir oğul, diye sormuştun son görüştüğümüzde baba. Acılıydın, kederliydin, ben bile fark ettim. Hani vurdumduymaz olduğumu söylersiniz ya! Bir an, istediklerinizi yapmayı, istediğiniz gibi olmayı, yeniden denemeyi bile düşünmüştüm. Ama oğlunu savaş muhabirliğine yollarken, kaçıp geldiğimde dudağını küçümseyerek büküp “Bu iş de mi olmadı?” derken, Deniz’ler gibi olamadığıma hayıflanırken, oğlunu yitirmeyi göze almamış mıydın sen?

“Hadi Björn, çık ortaya, bak geç oldu, babacık eve dönüyor artık.”

Çocuk saklandığı kayanın arkasından gülerek çıkıyor. “Babacığı korkuttum. Babacığı korkuttum.”

“Bir daha korkutma. Babacığın senden başka oğulcuğu yok. Hem de kurt gibi acıktık. Hemen eve gidelim, yemeğimizi yiyelim. Bakalım bestemor neler hazırlamış bize!”

Çocuk ağır ağır kararan denizde, iskeleye yanaşan tekneyi işaret ediyor.

“Bak, gemimiz gelmiş. Gidip bakalım, yolcusu var mı?”

Bu da bir başka oyun: Björn’ün, adayı karaya bağlayan tekneden çıkacağını hayal ettiği gizemli yabancıları bekleme oyunu. Aslında çocuğun Prenses Ulla’yı beklediğini biliyor. Kurdukları masal dünyasında, Ulla onları çok özleyip bir gün yıldızından inebilir, dünyaya dönebilir. Tekne, hele de karanlığın erkenden bastırdığı kış aylarında son seferinden çoğunlukla boş döner, ya da geç kalmış birkaç köylü, bazen de –ama çok seyrek– yola devam etmeyi göze alamayıp geceyi adada geçirmeyi yeğleyen bir-iki yabancı iner. Yaz aylarında, hele de şu sıralar daha fazla gelen olur, Gasthaus’da konaklarlar. Çocuk onlarla yetinmez. Niye bize kimse gelmiyor baba, diye sorar. Hayal kırıklığı, yalnızlık, hüzün titreşir ince, cılız sesinde.

“Bizim adamız uzak bir ada. Herkes buralara gelmeye cesaret edemez de ondan.”

“Peki sen nasıl geldin baba? Sen çok mu cesursun? Korsanlardan da, şeytandan da korkmadın, değil mi?”

“Korkmadım oğulcuk.”

Nasıl söylerim ona korktuğumu, bir korku yumağı olup buralara yuvarlandığımı, korktuğum için burada olduğumu?

Sahi, buraya nasıl geldim ben? Nasıl anlatırım ona cesaretsizliğimi, bıkkınlığımı, kaçaklığımı? Nasıl anlatırım hayat kaçağı olduğumu? Gasthaus’daki odasının duvarına “Savaştan kaçmak hayattan kaçmaktan daha kolaydı,” diye yazmıştı yaşlı adam intihar etmeden hemen önce. “Meçhul dezertör” diye imzalamıştı. Meçhul asker değil, meçhul asker kaçağı, meçhul yaşam kaçağı...

Çocuk iskeleye doğru koşuyor. Kolu sepetli kadın çıkıyor önden; arkasından, belki de sınavlardan dönen iki adalı öğrenci. Sonra... Björn, aniden sert bir fren yapar gibi olduğu yere mıhlanıyor. Bir yolcusu daha var teknenin: bir yabancı, nihayet gerçek bir yabancı.

Çocuğu almak için iskeleye doğru yürürken, alacakaranlıkta, yabancı yolcunun kadın olduğunu fark ediyor. Kadın, kocaman el çantasını omzuna asmış, blucin pantalonu, açık renk tişörtüyle, güvenli adımlarla rıhtıma doğru yürüyor.

Ben bu yürüyüşü, bu çantayı tanıyorum biryerlerden. Kolu sepetli kadını yüzünü hiç görmesem de uzaktan tanıdığım gibi tanıyorum. Kısacık bir an, –hani o insanın, içine kendisinde olan her şeyi: bütün yaşadıklarını, hissettiklerini, düşündüklerini doldurduğu sonsuz küçük, sonsuz kısa ve sonsuz uzun an– ne yapacağını düşünüyor.

Çok geç. Kadın, olduğu yerde hâlâ büyülenmiş gibi kıpırdamadan duran küçük oğlan çocuğunun önünden hiç ilgilenmeden, varlığını bile fark etmeden geçip emin adımlarla Deniz’e doğru yürüyor. İskelenin sarı ışıklarının solgunlaştırdığı, çizgilerini derinleştirdiği yüzünde, dudaklarının kenarında, Deniz’in iyi tanıdığı, hoşlanmadığı, çekindiği o yapmacık gülümseme asılı.

O gülümsemenin, Elif’in güvensizliğinin, korkularının, heyecanının maskesi olduğunu, aslında kadının yüreğinin yerinden fırlayacakmışçasına attığını, dişlerini sıkmaktan çene kemiklerinin ağrıdığını, buraya gelme kararının kaç uykusuz geceye mal olduğunu, gerisin geriye kaçma isteğini ne büyük çabayla dizginlediğini Deniz bilmiyor, sezemiyor.

“Kolu sepetli kadın yirmi yıldır hiç değişmemiş,” diyor Elif, sanki biraz önce görüşmüş, uzun uzun sohbet etmişler gibi, öylesine olağan, öylesine sıradan bir sesle. “Burası zombilerin yaşadığı gerçek bir şeytan adası olmalı. Eee, nasılsın bakalım?”

Kadının sesinin titrediğini, soğuk, yapmacık gülümsemesinin dağıldığını, yüzüne hüzün çöktüğünü fark ediyor.

“Anne!..” diyor şaşkınlık ve kararsızlıkla.

Eee, nasılsın bakalım, diye sordu, televizyon dizilerindeki “Hey ahbap! Nasılsın?” tonlamasıyla. Güzel soru. Nasılım ben? Zombilerin yaşadığı bu şeytan adasında nasılım gerçekten?

Kolu sepetli kadın yirmi yıldır hiç değişmedi, doğru. Hep aynı kadın mı, onun kızı mı yoksa? Bunu neden merak etmediğine şaşıyor şimdi Deniz. Uçuk şeker renklerinde küçük ahşap evler, iki yanına ağlar yığılı iskele, adayı karaya bağlayan bacalı, kaptan köşklü minyatür tekne, kolu sepetli kadınlar, sakallı göbekli balıkçılar, yukardaki sarp kayalıklar, yıkık kalenin kalıntıları. Böyle bir yer işte; üzerinde düşünülmesi gerekmeyen, sessizce, doğal, dümdüz, gürültüsüz patırtısız, fazla inceltmeden yaşanan ve aynı doğallıkla ölünen bir yer. Tam olması gerektiği gibi, tam istediğim gibi. Demek ki iyiyim.

Yıllar sonra, onu çocukluğunun şeytan adasına neyin sürüklediğini düşünüyor. Kader mi? Saçma! Kader nedir ki attığımız adımlardan, seçtiğimiz yollardan başka? Rastlantı demek belki daha doğru. Evet, bir rastlantı sadece. Babasının yakın arkadaşı, medyanın ağır toplarından ünlü savaş muhabirine eklemlenip Irak’a gittiğinde, Kuzey Denizi’ndeki küçük adaya bu kadar dolambaçlı, bu kadar uzak bir yoldan ulaşacağını bilmiyordu.

Irak’a gittiğinde değil, “gönderildiğinde” demek daha doğruydu. Savaş fotoğrafçılığının ona uygun bir iş olacağı, kendi seçmesi değil, babasının fikriydi. “Deniz’i de Irak’a gönderelim seninle; ben işin bürokrasisini, vizeyi, akreditasyonu falan hallederim. Onun için de yeni bir başlangıç olur. Senin yanında işi öğrenir. Deniz iyi fotoğrafçıdır, oğluma güveniyorum,” demişti arkadaşına. Babasının yalan söylediğini, hatırlamak bile istemediği o kötü günlerden sonra, artık kendisine hiç güvenmediğini, en kötüsü de güvenmemekte haklı olduğunu biliyordu. Utanmış, çekinmiş, yapamam diyememişti. Kaybedecek bir şeyi yoktu ki zaten.

İlgisizlik ve uyuşukluk halinin başarısızlığa, başarısızlığın umutsuzluğa, umutsuzluğun korkuya, korkunun utanca dönüştüğü günlerdi. Yapayalnızdı, beceriksiz, çaresizdi. Hayallerden kurulu bir dünya yaratmıştı kendine. O dünyada başarılıydı, parlaktı, en iyiydi. Annesinin bütün istedikleri, babasının kendinden bütün bekledikleriydi. Herkesi geride bırakıyor, safkan bir yarış atı gibi koşuyor, öne geçiyor, alkışlar arasında zirveye ulaşıyordu. Hayalle yalanın birbirine karıştığı, aradaki sınırların belirsizleştiği bu masal dünyası, tek sığınağıydı. Arkadaşları vardı o dünyada, hayalet arkadaşlar. Onu seviyorlardı, ona hayranlardı. Onlarla gezilere çıkıyordu; hiç çıkmadığı, hiç yapmadığı hayalî gezilere. Küçücük güzel bir sevgilisi vardı o dünyada, yollarda el ele yürüdüğü, dudaklarında dudaklarının sıcaklığını duyduğu, onu seven, önemseyen, alay etmeyen, küçümsemeyen sevgilisi. Hiç var olmamış, hayallerinden başka bir yerde yaşamayan sevgilisi.

Kendini beğendirmesi, kabul ettirmesi gereken ötekiler olmasaydı; ondan, yeri göğü fethetmesini isteyen çevresi olmasaydı, yalanlar da olmayacaktı. Yalanlar masumdu, hayallerinin dile gelmesi, dışa vurmasıydı. Uyanık düşler ülkesinde, yüzüne çocuksu, biraz da budala bir ifade veren gülümsemesiyle mutluluktan mutluluğa, başarıdan başarıya, sevgiden sevgiye dolaşırken, adımları tüy gibi hafif, yüreği bulutsuz masmavi bir gökyüzüydü. Sonra bir gün, doğrunun ve gerçeğin terazisini ellerinde tutan kibirli kralların ve prenslerin darbeleriyle şu acımasız dünyaya dönmesi gerektiğinde, kendi hayal dünyasında kaybolmuş bir “yağmurcu”dan başka bir şey olmadığı anlaşıldığında, oyun bitip de perde indiğinde; ilgisizliği, duyarsızlığı, suskunluğu koruyucu bir zırh gibi kuşandı. Hiçbir şey zırhını delemiyor, yüreğine varamıyor, onu sarsamıyordu artık.

Gerçeklerle yüzleşme günü geldiğinde, buz gibi bir sesle, “Size anlattığım başarıların hepsi yalandı” dediğinde, inanmadıklarını görüp şaşırdı. Onlar da, bu kadar sakin, bu kadar uzak ve aldırmaz olmasına şaştılar. Annesinin ısrarıyla psikologlara taşınırken de direnmedi, içine kapanmaya bile gerek görmedi. Zaten bomboştu içi; duyguları, acıları, sevinçleri yutan sonsuz dipsiz bir kara delikti. Bir şey duymuyor muydum gerçekten, yoksa bastırıyor muydum duygularımı? Duymuyordum, içim boşalmıştı.

“Bu senin emniyet süpabın, korunma mekanizman,” demişti annesinin mucizeler beklediği son psikolog. “Duysan, hissetsen, dayanamayacaksın. Kendini böyle koruyorsun, yaşama içgüdün hâlâ direniyor, bu iyi.”

Yaşamak: otlar gibi, ağaçlar, çiçekler gibi, bir tarlafaresi, bir kedi, bir kaplumbağa, bir balık gibi yaşamak. Doğanın, yaşamın, evrenin uyumlu parçası olmak... Seçilmiş değil razı olunmuş bir yaşam felsefesiydi bu, biliyordu. Ve bunu, keskin bir bıçak sırtında, sanki kendi seçimiymişçesine yaşamaya çabalıyordu. Yine yapayalnız, kimseye belli etmeden...

Gönderildiği yurtdışındaki üniversite şehrinden, bozguna uğramış bir ordunun yaralı yenik askeri gibi döndüğü evinde –Neydi ev? Annem, babam, kedi, süs bitkileri, rafları dolduran okunmayan kitaplar– içini en çok acıtan, hesap sormamalarıydı. Suçlamak, kızmak yerine, yapay bulduğu, için için utandığı bir anlayış ve şefkat çemberiyle sarıp sarmalamalarıydı. Umutları boşa çıkarmış hayırsız evlat değil, yenik düşmüş hasta oğuldu. Hep eleştiren, hep daha iyisini isteyen, hep başarı bekleyen annesi artık susuyor, düşünceli ve nemli gözlerle bakıyordu yüzüne. Babası sanki hiçbir şey olmamış, yıllardır yurtdışında okuyan oğlu eğitimini başarıyla bitirip evine dönmüş de iş arıyormuş gibi davranıyordu. Dibe vurmuştu. Ailecek, toplu bir yalanın içindeydiler, kötü yazılmış bir oyundaki rollerini iyi oynamaya gayret eden oyuncular gibiydiler.

Ömer Eren, işi hafife alan, şakaya vuran bir sesle –ki hiç de inandırıcı değildi; yüreğindeki keder, hayal kırıklığı, aldatılmışlık duygusu bütün ağırlığıyla çökmüştü sözcüklere– “Anladık, Nobel alacak halin yok, hiç değilse şu dünyanın acılarına fotoğraf makinenle tanıklık et bari,” dediğinde, ferahlamıştı. Belki de tam böyle söylememişti babası. Hayır, bu kadar acımasız değildi, ama benzer bir cümle işte. Neresinden bakılırsa bakılsın, gözden çıkarıldığının bir ifadesi. Taşıyamayacağı için ânında kara deliğine attığı ve kurtulduğu yeni bir yük. Bu dünyanın acılarına tanıklık etmek istemiyorum, acıya tanıklık edilmez, acıyla savaşılır ve ben böyle bir savaşa hazır değilim, ben hiçbir savaşa hazır değilim, diyememişti. Hatta, düşler ülkesine bir an için yeniden dönüp yapabileceğini, dünya çapında bir savaş fotoğrafçısı olabileceğini bile hayal etmişti. Gerçeklere çarpıp tuzla buz olan, dağılan kısacık bir an... “Hiçbir şey yapamıyorsan, git canlı kalkan ol,” demiş miydi annesi? Hayır hayır, anneler söylemez bunu, kedi anne hiç söylemez... Hayır, böyle bir şey söylemedi, ama içinden geçirdiğini, kulaklarımla duymuş gibi biliyorum.

Ya başarı ya ölüm... Başarıyı hedefle, ucunda ölüm bile olsa. Başaramamış, yükselememiş bir evlat yerine ölü bir evlada razılardı. Kendilerince doğru değerler uğruna; bilim için, devrim için, barış için, her neyse o değerler, onlar için feda edilmiş bir evlat yitik sayılmıyordu. Oysa ben yitik oğulum gözlerinde ve yüreklerinde.

Abartıyor, abarttığını için için biliyor. Abartarak kurtuluyor eziklikten, suçluluk duygusundan, utançtan. Başkalarını suçlamak ezikliğini öfkeye, suçluluğunu mağduriyete, utancını özgüvene dönüştürüyor.

Henüz kısa pantolon giydiğimiz yıllarda, en seçkin okulların sınavlarına hazırlanmak için uykusuz duraksız çalıştırılıp dershanelere sürüklenirken, en prestijli okullarda en başarılı olmak için yarış atları gibi eğitilirken, yitik değil umuttuk. Sizin gibi çocuklarda büyük emek var, bu emeğin hakkını vermeniz gerek, sizler ayrıcalıklı çocuklarsınız, hele de bizim toplumda, derdi Elif. Kendi öğrencilerinden de örnek gösterip ayrıcalıklı olmayan, emek verilememiş, binbir güçlükle okumuş ama başarılı olmuş çocuklardan övgü ve gıptayla söz ederdi. Sık sık duyduğu bu sözlerin, çocuk haliyle bile içine karalar bastırdığını hatırlıyor.

Annesinin deyimiyle, “hiç olmayı” istememişti tabii ki. Kim ister? Hiç olmanın ne anlama geldiğini de pek anlamamıştı. Başarı dedikleri şey kendiliğinden gelse iyiydi de, başarı için yarışmayı ne istemiş ne de gücü yetmişti. Evdekileri memnun etmek, onların gözüne girmek için çok çalışıp, çok ezberleyip alınan yüksek notların, takdir değil de teşekkür aldığı için burun bükülmesinin, okulda öğretmenlerin bile, Ömer Eren’le Elif Eren’in oğullarından daha iyisi beklenirdi, demelerinin önce anlamına varamamış, sonra haksız ve acımasız bulmuş, isyan etmişti.

Hırsın fazlası kötüdür ama yokluğu insanı tembelleştirir, pasifleştirir, başarıdan uzaklaştırır, derdi Elif. Hırsım, tutkum yoktu. Herkesten daha iyi olmayı istemedim hiç. Belki olamayacağımı bildiğim için, belki kendimi zorlamak istemediğimden, gücüm olmadığından. En iyi olmayı değil, en çok sevilmeyi istiyordum. Arkadaşlarım olmasını, onların beni sevmesini, kızların ilgi göstermesini istiyordum. Kendi biricik, küçük hayatımı sessiz, sevgi dolu ve mutlu yaşamak istiyordum.

En yeni, en gelişkin ve de en pahalı fotoğraf aygıtlarıyla silahlanmış olarak –çok daha basitlerini kullanan profesyonel muhabirlerin yanında, babasının hediyesi bu pahalı teçhizattan da utanıyordu– Irak cehennemine doğru yola çıktığında, savaşın başlarıydı. Bağdat’ın bombalanması bekleniyordu. Kimileri için savaş, kimileri için saldırı, Deniz içinse cehennemdi. Henüz dünya savaşa kanıksamamıştı. Henüz ateşin söndürülebileceği, bu çılgınlığın önlenebileceği umudu yitirilmemişti. Dünyanın dört bir yanından, “Irak’a saldırıya hayır, Irak’ta savaşa hayır” diyen yüz binlerin sesleri yükseliyordu. Bağdat’ı, sembolik de olsa savunmak için, Avrupa’nın çeşitli ülkelerinden, hastanelerde, çocuk yuvalarında, okullarda, petrol tesislerinde canlı kalkan olmaya gelmiş gençler vardı. Onlarla röportaja gönderildiğinde, iyi İngilizce konuşan çipil gözlü, Norveçli, albino delikanlıyla karşılaşmasaydı, şimdi başka bir yerde olacaktı. Rastlantı mı, kader mi?

Haber yapmak için, gencecik bir İngiliz kızla konuşmuştu önce. Ama ortak bir dil tutturamadığını, konuşmanın yürümediğini fark etmişti. Bağdat’ta, duvarları kurşunlarla delik deşik, camları kırık, bir yatakta üç yaralı çocuk yatan, en gerekli, en yaşamsal ilaçların bulunmadığı, ameliyatların anestezisiz yapıldığı çocuk hastanesinin kapısındaydılar. Albino delikanlı merdivenlere oturmuştu. Bezgin, biraz da alaycı bir edayla kendilerini seyreden delikanlıya takılmıştı gözü. Objektifi ona yöneltmiş, mikrofonu ona tutmuş, burada, bu yabancı topraklarda ne aradığını, neyin peşinde olduğunu sormuştu.

“Basit,” demişti oğlan, “insanlar öldürülmesin diye, çevre yakılıp yıkılmasın diye, vicdanımı rahatlatmak için, en doğrusu da böyle mutlu olduğum için buradayım. Sen bu işlerle ilgilenmiyor musun?”

“Ben fotoğrafçıyım, savaş muhabirliği stajı yapıyorum.”

“Hangi ülkedensin?”

“Türkiye’den.”

“Senin ülkenden de gençler var burada, duyduğum kadarıyla sizin oradaki barışçılar Türkiye’nin bu pis savaşa katılmasını engellemişler.”

Mikrofonu kapadıktan sonra, biraz ezik, biraz eksiklenerek, “Ben de katıldım ‘Savaşa hayır!’ mitinglerine, ama bir örgütlenmenin içinde değilim,” diye gevelemişti, o mitinglere katılmamış olmanın ezikliğini içinde duyarak.

Bağdat’ın bombalanması korku içinde beklenirken, Saddam’ın sesinin halka mutlak zafer vaat ettiği günlerin bunaltıcı, gergin gecelerinde, Olav’la –albino delikanlının adı Olav’dı– daha uzun konuşma fırsatı bulmuştu. Onun, “vicdanım” dediği derin bir dürtünün –bir çeşit inanç belki– peşine takılıp açlığın pençesindeki Eritre’den küçük çocukların kaçırılıp zorla savaşa, ölüme sürüklendiği Sudan’a, insanların başka ırktan, başka dinden diye birbirlerini boğazladığı Bosna’dan adım adım cehenneme dönüşen Irak’a, ve kim bilir daha nerelere, dur durak bilmez yürüyüşü, Deniz’i şaşırttığı kadar etkilemişti de. Olav, yüce bir dava uğruna kendini feda etmiş, önemli işler yapmış gibi anlatmıyordu bütün bunları. Şu kızla çıktım, şu bira markasını daha çok severim, dünyayı dolaşmak güzel, veya çok parasızım, biraz para kazanmalıyım tonunda, öylesine sıradan, basit, hayatın gündelik akışının parçası gibi anlatıyordu. Ne kahramanlık, kurtarıcılık edebiyatı, ne yüce değerler nutukları, ne böbürlenme; böyle yaşıyordu Olav, bu onun yaşam biçimiydi. Babasının annesinin eski arkadaş çevresinde çocukluğundan beri duyduğu, duyup da altında ezildiği ağır havadan, büyük davaların, şanlı devrimlerin yenik askerleri söyleminden, geçmişe ve gençlik yıllarına duyulan yapmacık ve marazi özlemden, şu kötü dünyadan yakınmalarından eser olmayan, düz, basit, yaşam dolu konuşmaları hoşuna gitmişti. Olav’dan hoşlanmaya başlamıştı. İçinde büyüyen boşluğa, anlamsızlık duygusuna, ezikliğe merhem gibi gelmişti.

Ünlü savaş muhabirinin peşinden Güney’e, Basra Körfezi’ ne doğru inerken Olav’ı Bağdat’ta bıraktığı için yüreği burkulmuştu hafiften. Çöllerde kendini büsbütün yalnız hissedecekti artık. Fotoğraf makinesi giderek ağırlaşıyordu elinde, çevrede olup bitenler de öyle. Her şey, hem yüreğini, hem aklını aşıyordu, ağır geliyordu. Ağır gelen elindeki fotoğraf aygıtı değildi, ona yapışan görüntülerdi.

Ömer Eren, biricik oğlunun eline teknolojinin son ürünü en iyi fotoğraf makinesini, en gelişkin fotoğrafçılık teçhizatını verip de, onu kanlı, ateşli, ölümlü çöllere, savaşın ortasına salarken oğlunu seviyordu kuşkusuz. Hiç şüphe duymadım sevgisinden, sadece nasıl bir sevgi olduğunu anlamakta güçlük çektim. Kendi içine dönük, kendi yüreğini ısıtan, ben yaşadığım, var olduğum için mutluluk veren bir sevgi değil de, dışadönük, başkalarının beğenisine sunulmuş, başarılarımdan duyacağı gururla beslenen bir sevgi. Bağdat ve Irak çölleri; yaraladığım, tükettiğim bu sevgiyi yeniden yeşertip büyütmek için gönderildiğim yerdi. Hayır, beni harcamak istememişti babam. Böyle düşündüğünü söylemek haksızlık olur. Açtığım yaraları onarmak, sevgisini çoğaltmak, oğluna yeniden güvenebilmek istemişti sadece, biliyorum.

Çok kan vardı. Çok kan, çok acı, çok korku, çok ölüm gördüm. Duvar diplerine çökertilmiş, tel örgülerin ardına atılmış, kafalarından aşağı, ta göğüslerine kadar çuvaldan kukuletalar geçirilmiş, körleştirilmiş, esir alınmış yoksul, zavallı, ezik insanlar. Parçalanmış, kana bulanmış kara çarşaflarını, pırtık giysilerini, kucaklarında taşıdıkları ölü çocuklarına kefen yapmaya çalışan analar. Sokaklara yığılı kokuşmuş çöplere karışmış ölü kediler, köpekler, ölü kuşlar, ölü ağaçlar. Yanan kentler, çöken evler, yıkık binalar, delik deşik edilmiş yoksul kerpiç kulübeler, cesetlerin yüzdüğü sular. İnsanın yüreğinin dayanabileceğinden fazlasını gördüm, ama içim bomboştu. Öylece ilgisiz, tepkisiz baktım. Psikoloğun dediği gibi, sonsuz derin kara deliğime attım bunları da. Sadece kaybedecek birşeyleri, umutları olanlar korkar, korkmadım. Yanlarına kadar sokuldum fotoğraflarını çekmek için. En acar, en hırslı savaş muhabirlerinden daha fazla yaklaştım ölümün ülkesine; kokusunu burnumda, sesini kulağımda duydum. Kendi yarattığı dehşetin ve vahşetin resmini seyretmeye doymayan, kanla şiddetle büyülenmiş kalabalıkları; o kalabalıklara sunduğu kanla, beslenen medyayı doyurmak için deklanşöre bastım durmadan. Yaraları kanayan insanları, yerlerde acıyla kıvranan vurulmuş çocukları, ilaçsızlıktan, bakımsızlıktan ateşler içinde yanarak ölen bebeleri, ölü çocuklarının ardından siyah çarşaflarını açıp göğüslerini paralayan anaları, başlarında akbabaların toplaştığı yaralı askerleri, yıkık köyleri, alev alev kentleri, insanın bütün acılarını gerçek olmaktan çıkarıp donuk suretlere dönüştürdüm. Savaşın dehşetini, insanın tükenişini dijital makinanın içindeki küçücük bir çip’e sığdırdım.

Manzara fotoğrafı, kuş, çiçek, çocuk fotoğrafı çekercesine sakindi işini yaparken. En iyi kadrajı yakalamak, en iyi sonucu almakla ilgiliydi sadece. İçinin boşluğu, ıssızlığı, duyarsızlığı, şizofreninin izlerini taşıyan ilgisizliği, umursamazlığı cesaret sayıldı. Ustalığı övüldü. Çektiği fotoğraflar –yanında çalıştığı ünlü televizyoncunun da yardımıyla– gazetelerin birinci sayfalarına basıldı, televizyon ekranlarında defalarca gösterildi.

Bu defa başarıyı yakalamış, kedi olalı bir fare tutmuştu nihayet. Çöllerden geçip yanan Bağdat’a ulaştıklarında, yabancı gazetecilerin ağır bombardıman altındaki şehri tahliye etmelerinden önce İstanbul’la bağlantı kurup anne babasıyla konuşurken, seslerinden sözlerinden anladı, yüreğinde hissetti: Affedilmişti. Oğullarıyla övünüyorlardı; “Eh ne yapalım! Herkes bilim adamı olmaz ya! İyi bir savaş muhabiri, parlak bir fotoğraf ustası olması, hiçbir şey olmamasından evladır,” diye konuştuklarını duyar gibi oldu. “Savaş yayılıyor, işler ciddileşiyor, oralar artık çok tehlikeli, hemen dön,” demelerini boşuna bekledi. Öyle deseler de dönmezdi belki, kendini işine ve başarının büyüleyici coşkusuna kaptırmıştı. Ama “dön” demediler, eve çağırmadılar. Kendine dikkat etmesini istediler, iyi şanslar dilediler telefonda. “Gayret Deniz! Önemli işler yapıyorsun, işte benim oğlum bu!” dedi babası. “Dikkatli ol pisicik, fırsat buldukça sık sık telefonla ara,” dedi annesi. Pisicik lafı dokundu en çok. Anne kediler yavrularını korurlar, tehlikelerden uzaklaştırırlar... Yalnızlığını taşıyamaz oldu. Ağlamak istedi, yumruk gibi tıkandı yalnızlığı boğazına. Ağlamayı bile beceremedi.

Tankların korumasında, ABD birliklerine eklemlenmiş kuzeye doğru çıkarlarken içinden geçtikleri yakılıp yıkılmış yoksul bir köyde, etrafları dikenli tellerle ve ağır silahlı Amerikan askerleriyle çevrili tutsakları görmeseydi, birkaç iyi kare yakalayabilmek hırsıyla –sevilme, beğenilme, başarma güdüsüyle demek daha mı doğruydu?– zar zor binebildiği cipten atlamayacaktı.

Sonraları, “O”nu görmeseydim hayatım bambaşka olacaktı, bambaşka yerlerde, bambaşka yollarda olacaktım, diye düşünmüştü yüzlerce, binlerce defa.

O... Başına siyah kukuleta –ya da çuval– geçirilmiş, çöl güneşinin altında bacaklarını iki yana açıp oturmuş, yaralı sağ kolundan akan kan sarı çizgili beyaz maşlahının yenini kızıla boyamış, çıplak ayaklarında yırtık plastik terlikler olan... Ve küçücük oğlunu sımsıkı bağrına basmaya çalışan O: yaralı, tutsak, baba, insan, kurban.

Deklanşöre bastığında, “Neden yılın fotoğrafı seçilmesin?” diye düşündüğünü, sonraki günlerde, bitmeyen bir utanç ve vicdan yarasıyla hatırlayacaktı. Kafasına siyah kukuleta geçirilmiş adam, yaralı koluyla çocuğunu bağrına basmış, tozlu kirli sol elini, korkudan ya da geçirdiği havaleden yarı baygın oğlancığın alnına koymuştu. Dünyanın bütün sevgisi o ince parmaklı zayıf elde toplanmıştı sanki; öyle yumuşacık, okşar gibi, incitmekten çekinerek... Başı öne eğikti, dudaklarının kıpırdadığı fark edilmiyordu, ama çocuğun terden kirden alnına yapışmış siyah saçlarına değiyordu çenesi. Kafasına geçirilmiş; aşağılanmanın, yenilginin, belki de ölümün simgesi lanetli kara çuvalın altından çocuğuna sevgi sözcükleri fısıldıyordu besbelli. Korkma, bu bir oyun, diyordu belki de. Oğlunu bütün bir dünyaya karşı korumak istercesine, sanki koruyabilirmiş gibi ve koruyamayacağını bilmenin çılgın, umarsız kederiyle yaralı koluyla ve yüreğiyle sıkı sıkı sarılmıştı ona. Çocuğun, babasının kolundan sızan kana bulanmış yüzünde, yarı yumulu gözlerinde ne korku, ne gözyaşı, hafifçe aralanmış ağzında ne sitem, ne feryat; bir daha hiç konuşmayacağı, hiç ağlamayacağı besbelli bir suskunluk.

Sürekli basıyordu deklanşöre, hep aynı açıdan, kimi zaman zoom’layarak, düşünmeden, görmeden. Tutsağın yüzü görünmüyordu; dehşet saçan kukuletanın içinde kördü, dilsizdi, yapayalnız, çaresizdi. Çarmıhtan indirilmiş kurtarıcı ve kurban oğlunu kucağına yatırmış Meryem heykellerini, Batı’nın en değerli birikimi ve mirası Pieta’ları karikatürleştiren, anlamsızlaştıran çağdaş kurbanın etten kemikten sureti: çocuğunu koruyamayan tutsak, yaralı, ölüme hükümlü baba heykeli.

Birkaç dakika sonra, küçücük oğlunu bağrından koparacaklarını, sürükleyip götüreceklerini biliyordu adam. Kendine ne yapılacağını, tek kurşunla vurulup vurulmayacağını bilmiyordu. Suçunun ne olduğunu, askerlerin ağır silahlarını üzerine doğrultup kafasına o kara çuvalı neden geçirdiklerini bilmiyordu. Oğlunu elinden tutmuş, varsa bir fincancık şeker almaya dedenin az ötedeki evine gidiyorlardı. Korkunç silahları, anlamadığı bir dilden bağırışları, emirleri, belki de küfürleriyle yollarını kestiklerinde, suçları neydi, gerçekten de bilmiyordu. Öyle sıkı sarılmıştı ki küçücük oğluna ve çocuk korku içinde babasına öyle bir yapışmıştı ki, ayırmaya çabalamaktansa ikisini birden tel örgülerin arkasına atmak daha kolay gelmişti askerlere.

Bir an, mucizevi bir aydınlanmayla, kalın kara kukuletanın ardından tutsak babanın yüzünü gördüğünü sandı Deniz. İnsanın bir tek tasviri, tek bir sureti kalacaksa gelecek binyıllara, çarmıha gerili İsa’nın değil Irak’taki tutsak babanın yüzü olmalı, diye düşündü. Sonra, yürekle beynin buluştuğu sisli gizemli derinliklerden, unutulmuş bir görüntü bilincin aydınlık ve soğuk katına çıktı, göz merceğine yapıştı. Hatırladı: Yıllar önce, çocukluğunda, mahalleye gelen belediye ekiplerinin zehirlediği anne köpeğin, adamların yavrulara yöneldiğini fark edince, onlara nasıl sürüne sürüne yaklaştığını, yalvaran gözlerle nasıl baktığını, yavrularını bağışlamaları için merhamet dileyerek katillerinin ellerini nasıl yalamaya çalıştığını hatırladı. “Hayır, öldürmeyin!” diye bağırmış, ağzından köpükler salarak yere düşüp bayılmıştı. Sara nöbeti geçirdiğini sanıp korktuklarını anlatmıştı sonraları annesi.

Kendinden geçmişçesine deklanşöre basıp dururken, tutsak babayla anne köpeğin yüreklerindeki ve gözlerindeki anlatılmaz acı üst üste çekilmiş fotoğraflar gibi birbiri üstüne düştü, birbirine geçti, tek bir resim oldu. Başına çuval geçirilmiş çaresiz babayla umutsuzca göğsüne bastırdığı çocuğu, –tıpkı yavrularını korumak için katillerinin ellerini yalamaya çalışan anne köpeğin yalvaran bakışları gibi– yüreğine ve belleğine kazındı, öylece kaldı.

Son birkaç ayda, insanın bakmaya dayanamayacağı onca fotoğraf çekmişti kılı kıpırdamadan. Tümünü içindeki kara deliğe atmıştı. Dikenli teller ardında, ölümün eşiğinde, başında siyah çuvalla küçücük oğlunu göğsüne bastıran tutsak ve âciz babanın acısını sığdıramadı içine. Belki kara deliği sanıldığı kadar derin değildi, belki de dolmuştu artık, kim bilir. Orada çektiği son fotoğrafları hiçbir yere göndermedi, kimseye göstermedi, kendisi de bir daha bakmadı. Makinenin belleğinden sildi. Kendi belleğinden de silmek isterdi, yapamadı. Zulmün fotoğrafını çekmeyi zalimle suç ortaklığı saydı. Gözlerinin önünde işlenen cinayetleri engellemek yerine fotoğraflamanın, suça katılma olduğunu düşündü. İnsanın acısını fotoğraf karelerinde dondurup dünyaya ve geleceğe aktarmanın, acıyı sıradanlaştırmak ve sonsuzlaştırmak olduğuna inandı. Ne kadar çok kan, ölüm, yıkım yansıtırsa; insanın gaddarlığını, vahşetini, çaresizliğini, umutsuzluğunu, utancını ne kadar açık ve çıplak sergilerse o kadar çok para ve şöhret getiren –başarı istenmiyor muydu ondan? İşte başarı!– haberlerden, fotoğraflardan, televizyon röportajlarından korktu, tiksindi. Acıyı anlatmakla, yaygınlaştırmakla, sergilemekle yenilebilir mi zalimler? Bir başka yolu yok mudur bunun? Kaçmaktan başka bir cevap bulamadı. Tam da yakalamışken fırsatı, tam öteki tarafa, kazananların ve yükselenlerin tarafına atlayacakken, bir kez daha yenilmişti. Bu defa da yırtamadım, başarının bedelini bu defa da ödeyemedim. Ben korkak, ben beceriksiz, ben salak... yine kaybettim.

Başka çözüm vardı, içten içe seziyordu, biliyordu: şiddetten, zulümden, acıdan kaçmak yerine üstüne üstüne yürümek... Buna gücü yoktu. Kurtuluşa inanmıyordu. Irak’ta geçirdiği günler boyunca gördükleri, insanın kurtarılabileceğine, insanlığın eninde sonunda kötülüğü, zulmü, savaşı alt edeceğine inançsızlığını büsbütün güçlendirmişti. Yaşamla ve insanla dayanışmak için ateşin, kanın, zulmün ortasına kendi istekleriyle koşan yaşıtlarını –kızlı erkekli, Kuzeyli Güneyli, Ortadoğulu, Avrupalı, Amerikalı, Avustralyalı, Japon, Türk, sarışın, esmer o gencecik insanları– anlamaya çalışarak, biraz da hayretle izlemişti. Çeşit çeşitlerdi, ama hepsinde Olav’dan bir parça vardı. Başkaları için sanılsa da, aslında kendileri için oradaydılar. Duvarlarında kurşun delikleri, kan izleri ve kanla semirmiş karafatmalar, bokböcekleri olan bir hastane koğuşunda, patlamış, yırtık yataklarda çaputlara sarılı üst üste yatan kolu bacağı kopmuş çocukları fotoğraflamaya çalışırken karşılaştığı Sınır Tanımayan Hekimler örgütünden genç Fransız doktora, neden bu cehennemde olduğunu sormuştu bir keresinde. “Burada olup bitenlerden sorumluluk duyduğum için, böyle bir dünyayı kaldıramadığım için, haydutlarla işbirliği yapmamak, suça ortak olmamak için,” cevabını almıştı.

“Sadece kendini kurtarıyorsun, kendi vicdanını temizleyip rahata eriyorsun, hepsi bu.”

“Kendi vicdanını insanlığın vicdanıyla özdeşleştirebilirsen sorun kalmaz. Bunu yapabildiğimi sanıyorum.”

“Vicdanın ne gücü var ki! Görüyoruz işte; sadece şiddet kullanan, gücü olan kazanıyor.”

“Yanılıyorsun. Uzun vadede biz kazanıyoruz. Kaba güç kendini tüketecek, dünya değişecek.”

“Nasıl?”

Kim bilir kaç gecedir doğru dürüst uyumamış, belli ki duş yapacak imkân bile bulamamış –şehirde sular kesikti, hastaneye birkaç bidon su taşımaya o da yardım etmişti– saçı başı dağınık, hastalara koşturayım derken kendisi hastalığın kıyısına gelmiş genç Fransız kadının bir cevabı olduğunu seziyordu. İnandığı, güvendiği bir cevabı olmasa, yaptığı işi kaldıramazdı, dayanamazdı. Deniz, kendisini bu cevabın ölçeğinde tartmaktan korkuyordu. “Nasıl?” sorusunu, sadece içinden sormuş, seslendirmemişti bile.

Cebinde çok az parayla, kimseye haber vermeden, değerli eşyalarını yıkıntılar arasında dilenen bir çocuğa vererek tekinsiz yolları, ölümü, her türlü tehlikeyi göze alıp Bağdat’a döndüğünde, yabancıların çoğu şehri terk etmişti. Dayanışma için gelen gençler, canlı kalkan ekipleri, dağılmışlardı. Bozgunun eşiğindeki Bağdat’ta, kimsenin onlarla uğraşacak hali, onlara verecek işi yoktu. Kimisi pes etmiş, kimisi pasif mücadelenin anlamsızlığına hükmedip direniş örgütlemek üzere silahlanmıştı. Deniz, Olav’ı, Batılı gazetecilerin kaldığı otelde buldu. Norveçli delikanlı dönüşe hazırlanıyordu.

“Artık buralarda yapacak işim kalmadı. Ben pasifistim, silah kullanmam. Burada ise şiddetten, silahtan, ölümden başka bir şey yok. Artık eve dönüyorum,” demişti.

Olav’ın peşine takılmış, onunla birlikte kaçmıştı kıyamet bölgesinden. Çölden, kandan, kargaşadan, onca acıdan sonra bir vaha; yorgun ruhunu dinlendireceği, yaralı bir hayvan gibi karanlık inine çekilip yaralarını yalayabileceği bir yer gerekiyordu ona. Bu kez hayal dünyalarına, yalanlara sığınmak yerine unutulmaya, buharlaşmaya, adsız yabancılığa sığınacaktı.

Çocukluğunun gizemli şeytan adası, Oslo’ya yıllar önce işçi olarak gelmiş bir Türk’ün işlettiği küçük otelde gece bekçiliğine başladığında, rastlantıyla çıkmıştı karşısına. Yukarı katlardaki odalara çıkan ahşap merdivenin yanındaki duvara asılı bir fotoğraf: dalgaların köpük köpük dövdüğü sarp bir kayalık, üstünde bir kale yıkıntısı ve masmavi bir gökyüzü. Belleğinde kıpırdanan bulutsu bir görüntü, daha önce yaşamışlık duygusu, bir kenarından aralanan sisler... Burayı tanıyorum. Sonra bir adım daha: Buraya gitmek istiyorum.

Kuzey Denizi sahillerindeki binlerce kayalıktan, yüzlerce adadan biri, sıradan bir Norveç manzarası; uzun Kuzey geceleri boyunca karşısındaki duvara bakarak vakit öldürürken, kendisi de fark etmeden, adım adım saplantıya dönüşen bir düş oldu. Belleğinin derinliklerinden kopup gelen bir anı, küçük oğlan çocuğunun, “Büyüyünce buraya döneceğim, şeytanla tanışacağım,” dediği adanın uzaklarda kalmış anısı, düşlerini aydınlattı

Kimsenin onu bulamayacağı, huzurunu bozamayacağı bir sığınak. Bombaların patlamadığı, sıcaktan kavrulan, kan kokan sokaklarda ölülerin yatmadığı bir ülke. Başarılı, hırçın, acımasız, mağrur büyüklerin, suçlayan ve küçümseyen bakışları ve tehditkâr parmaklarıyla kendisini işaret etmedikleri; balıklar, kediler gibi, rüzgâr ve toprak gibi doğal, dingin, iddiasız yaşayabileceği gerçek bir ada. Orada mutlu olacağım, özgür olacağım, ben olacağım.

Adanın ne adını biliyordu, ne de yerini. Bir adı var mıydı acaba? Yıllar önceydi, çocuktum, nasıl hatırlayabilirim ki! Pencerelerinden süslü Noel çamlarının görüldüğü şeker renkli oyuncak evler, erken inmiş akşam karanlığında bomboş sokaklar, sallanır koltukta oturan yaşlı, tuhaf adam, bir görünüp bir kaybolan kolu sepetli kadın, kayalıkların üstünde kale yıkıntıları, şeytanın şatosu, lacivert gökyüzü, adayı karaya bağlayan oyuncak tekne...

Annemi aramalıyım, o bilir. Bir an kendisiyle mücadele ediyor. Ararsam yine sorguya çekecek beni, parlak savaş fotoğrafçılığı kariyerini bırakıp neden kaçtığımı soracak. Sesinde yine o küçümseyen, kırık ve suçlayıcı tını olacak, içi acıyacak, kederlenecek.

Yine de arıyor. Yüreğinin derinliklerinde kendine bile itiraf etmek istemediği bir özlemle. Sesini duymak için sabırsızlanarak ve korkarak... Ama belli etmemeye çalışıyor. Telefondaki sesi, sanki daha dün konuşmuşlar gibi heyecansız, doğal.

“Merhaba anne, hani ben küçükken Norveç’te bir adaya gitmiştik, bir gece kalmıştık. Şeytanın şatosunun olduğu ada hani. Neresiydi hatırlıyor musun?”

“İnanılmazsın Deniz. Neredeyse iki aydır ne ses ne seda... İyi ki o adayı hatırladın da, hayatta olduğunu öğrendik.”

“Hemen başlama anne. Irak’tan ayrıldığımı, Norveç’e geçtiğimi haber vermiştim babama.”

“Bu kadarı yeterli sence, değil mi?”

“Evet anne, yeterli. Daha fazlasına sizin de ihtiyacınız olduğunu düşünmüyorum. Hatırlıyor musun adanın adını, yerini falan?”

“Adını hatırlayamam, yerini aşağı yukarı çıkarabilirim. Ne işin var orada?”

Yine yalan söylüyor.

“Kız arkadaşıma anlattım, tatilde gitmek istedi.”

Kız arkadaşı yok, yapayalnız. Bir kızla birlikte olduğunu düşünmenin annesini mutlu edeceğini biliyor. Yalnızlığım, hep içini acıtmıştır annemin. Suçluluk, hüzün, hem kendine hem de anneye acıma duygusu çöküyor içine. Bu pis duygudan kurtulmanın tek yolu hayalle yalanın iç içe geçtiği dünyasına sığınmak.

“Kız arkadaşım çok güzel anne, görsen seversin. Oğlun yalnız değil artık, merak etme. O buranın sosyalist partisinin gazetesinde çalışıyor. Ben de orada foto muhabirliğine başlıyorum gelecek ay.”

Elif, kırık bir sesle, aklında kaldığı kadar, şeytan adasının nerede olduğunu anlatıyor. “Bulursun, zaten oralar o kadar ıssız ki, kime sorsanız yolu gösterir. Kız arkadaşın Norveçli olduğuna göre, sora sora bulursunuz. İyi tatiller.”

Annesinin sesindeki kuşkuyu, tam yaralar iyileşmeye başlamışken, olanlar unutulmaya yüz tutmuşken depreşen kederi seziyor.

“Sağ ol anne. Babama da selam söyle. İyiyim, merak etmeyin. Hayır, hiçbir şeye ihtiyacım yok. Çok, çok iyiyim ben.”

Hiçbir şeye ihtiyacı yoktu, ıssız uzak bir sığınaktan başka. Bir de o sığınağa götürecek eski bir araç; bir motosiklet mesela. Şeytan adasına ulaştırması yeter, fazlası gerekmez, nasıl olsa geri dönmeyecek.

Adayı, uzaktan görür görmez tanıdı. Annesinin, bunca yıl sonra adanın yerini nasıl bu kadar iyi hatırladığına şaşırmadı, öfkelendi. Buruşmaz kırışmaz, hep akıllı, hep doğru, hiç yanılmaz Profesör Elif Hanım! Bir kez yanıl, bir kez çuvalla hayatta ne olur. İnsanı böcekleştirme karşında, ufalama, beyinlerini açıp karınlarını deştiğin kobaylarına dönüştürme!

Adaya yaklaşıp iskeleye bağlı tekneyi gördüğünde, öfkesi, ana kucağının sıcaklığı ve kokusunun derinlerden çıkıp gelen tatlı anısına çarpıp dağıldı. Belleğin sisleri arasından kolu sepetli kadın çıkıp tekneye doğru yürüdü. Hava pusluydu, şeytanın şatosu hayal meyal seçiliyordu, ama orada olduğunu çocukluğun oyunbaz anılarıyla biliyordu Deniz. İkinci, üçüncü, beşinci el eski araçlar satan bir adamdan neredeyse bedavaya aldığı motosikleti tekneye yüklerken, babasının sözlerini hatırladı: “Annenin sana okuduğu kitaptaki Şeytan Adası’na gidiyoruz işte.” Bir gölge geçti yüreğinden, pişmanlık gibi bir şey. “Gitme kal,” demişti, “gitme, kaçacak yer yok oğul.” Babasının gözleri buğuluydu, nemliden de öte, dolu doluydu. Fark etmediğimi, duygusuz, sevgisiz olduğumu sanırlar; nasıl da fark ederim oysa. Sezerim, anlarım, ama bir şey yapamam, çaresiz kalırım, omuz silkerim, aldırmazı oynarım, içimdeki sonsuz derin karadeliğe atarım her şeyi, kurtulurum.

Adaya çıktığında, iskele meydanında hiç oyalanmadan, motosikleti yedeğine alıp sahil boyunca dosdoğru Gasthaus’a yürüdü. Hatırlıyor muydu küçük pansiyon otelin yerini, yoksa renk renk ahşap evlerin önünden adanın doğusundaki son meskûn bölgeye doğru uzanan yoldan başka seçenek yoktu da ondan mı? Sarp kayalıkların hemen yanında, yolun denize kavuştuğu noktada köşk önüne çıkıverdi. Burasıydı, evet, hatırlıyor şimdi, sallanır koltukta oturan yaşlı tuhaf adamı da hatırlıyor. Yattıkları odanın soğuk olduğunu, annesiyle babasının arasında hem bedeninin hem yüreğinin ısındığını, babasının uzanıp annesinin ellerini okşadığını, bundan sanki kendini okşuyormuşçasına mutluluk duyduğunu hatırlıyor.

Hava o gün pusluydu, ama karanlık değildi. Süt mavisi bir sis inmişti adanın üstüne. Sarı köşk, taş grisi kayalıklar, gümüşi deniz... Işıklardan çok gölgeleri yansıtan bir Kuzeyli ressamın, dingin, biraz da hüzünlü tablosu gibi.

Gasthaus’un yola açılan ana kapısı kapalıydı. Birkaç kez tıklattı ama cevap veren olmadı. Deniz tarafındaki kapıyı hatırladı. O kapıdan dışarı kaçmış, kayalıklara tırmanmaya çalışmıştı da, annesinden azar işitmişti. Evin çevresinden dolanıp deniz tarafına geçti. Evet, kapı açıktı. Tıpkı yıllar öncesinde olduğu gibi.

Uzun sarı saçlı, mavi gözlü, tombulca bir kız, kapının açık kanadına dayanmış denizi seyrediyordu. Önce İngilizce, sonra kırık dökük bir Norveççeyle, boş bir oda olup olmadığını sordu. Kız, içeri gel, der gibi bir işaret yaptı. Motosikletin arkasındaki sırt çantasını alıp kızı izledi. Kızın, “Dede, bir yabancı gelmiş, oda istiyor!” diye bağırdığını, bildiği sözcüklerden çıkardı. Dedeyi yıllar önce görmüş olabileceğini düşündü, ama hayır, adam hiç tanıdık değildi. Birlikte yukarı kata çıktılar. Denize bakan geniş yataklı, ahşap tavanlı odayı anımsar gibi oldu. Tamam, diye işaret etti başıyla. Tamam, dedi adam; dostça gülümsedi.

“Ne kadar, kaç kron?”

Adamın söylediği fiyatı önce anlamadı, on’larla yüz’ leri hep karıştırıyorum bu dilde. Adam, yine gülümseyerek iki elinin parmaklarıyla işaret etti rakamı.

“Tamam, OK!”

“Kaç gün kalacaksınız?”

“Bilmiyorum, belki de çok uzun zaman.”

Adamın yüzünden bir gölge geçer gibi oldu; bir anı, bir soru işareti. Sonra yine gülümsedi. Pencerenin kepenklerini açtı. “Oda sizin, rahat edin” gibi birşeyler söyledi, kapıyı kapatmadan çıktı. Eski ahşap basamakların gıcırtısı duyuldu ardından, sonra sessizlik.

Deniz, yatağa uzandı, tavanın lambrilerine dikti gözlerini. Birkaç dakika sonra, sanki günlerdir uyumamışçasına, ölesiye yorgunmuşçasına, dünyanın ve yaşamın sonuna varmışçasına uyudu.

Uyandığında akşam oluyordu, fırtına çıkmıştı, panjurun bir kanadı çarpıp duruyordu. Hemen ayılamadı. Yerlerden neresi, zamanlardan hangi zaman? Neden buradayım?

Kız, dışardan süzülen ölgün sarı ışığın altında, uzun beyaz entarisi –geceliği belki de–, çıplak ayakları, beline kadar inen sarı saçlarıyla, açık kalmış kapının önünde kıpırdamadan duruyordu. Deniz’in uyandığını fark edince, hızla dışarı kaçtı. Merdivenler gıcırdadı, aşağıda bir kapı yavaşça kapandı. Rüzgârın, bir de duvara çarpan panjurun sesi kaldı odada.

Kalktı, yüzünü yıkarken ter koktuğunu fark etti. Tişörtünü yol boyunca değiştirmediğini hatırladı. Duşun nerede olduğunu sormak için aşağı indi. Kız, yemek salonu olarak da kullanılan şömineli, ocaklı odadaki sallanır koltuğa oturmuş, bir yandan televizyon seyrediyor, bir yandan kucağındaki oyuncak ayıyı okşuyordu.

“Affedersin, duş nerede?”

Eliyle başını sabunlar gibi yapıyordu derdini anlatabilmek için.

Kız koltuğu sallamaya devam ederek üst katı işaret etti. “Yukarda, solda ikinci kapı, yattığın odanın iki kapı öncesi.” İkinci, diye tekrar etti iki parmağını oynatarak. Sonraki günlerde bu dilsiz oyunu sürüp gidecekti aralarında. Deniz Norveççeyi sökmeye, derdini daha iyi anlatabilmeye başladığında bile vazgeçmedikleri bir oyun.

O gece değildi, ama çok da geçmemişti adaya gelişinin üstünden. Kapıyı arzunun güçlendirdiği bir sezgiyle mi aralık bırakmıştı? Bekliyor muydu Ulla’yı? Kız, uzun beyaz geceliğiyle kapıda belirdiğinde şaşırmamıştı. Kasıklarına oturan ağırlık bir ateş okuna dönüşmüştü birden. Yatakta sırtüstü yatıyordu. Kapının kapandığını duydu. Gözlerini kapayıp kızın sessizce yatağa yaklaşmasını bekledi. Yatağın hemen yanında olduğunu havadaki titreşimden, yüzünü yalayan sıcaklıktan hissetti. Gözlerini açmadan, yerinden kıpırdamadan elini uzattı, ılık ve yumuşak bedeni yavaşça kendine çekti. Kızın titreşimlerini önce parmaklarının ucunda, sonra dudaklarında, sonra bütün bedeninde hissetti. Sevişirken aşk sözcükleri fısıldamadı. Söylemesi gereken dildeki sözcükleri bilmiyordu, bildiği dillerdekileri de Ulla bilmiyordu. Dilsiz bir aşk, dilsiz bir tutkuydu yaşadıkları. Sözcüklerden, dillerden arınmış, sözcüklere ihtiyaç duymayan, gücünü coşkusunu bedenden alan, düşünce engeline takılmayan, duyularda ve duygularda yaşanan, denizden fışkırıp toprağa dönen bir sel.

Uzaklardan gelen yabancının büyüsü, hayal mi gerçek mi belirsiz şeytan adasının gizemiyle birleşince, sıradan basit hikâyeleri bir masal, bir efsane oluyordu. Kayalıklarda, ıssız koylarda, artık Ulla’nın da Şeytanın Şatosu dediği kale kalıntılarının arasında el ele dolaşırlarken, eski bir Kuzey efsanesinin gizemli kahramanlarına dönüşüyorlardı. Ulla, tombulca bir köylü kızı; Deniz sakalı uzamış, bakımsız, kendini bırakmış bir genç adam değildi artık. Upuzun, beyaz, pembe, mavi eteklerini ve saman sarısı saçlarını rüzgârda savurarak yürüyen Ulla ile, günlerden bir gün denizin ortasından çıkıp gelen gizemli yabancının aşkı –kimileri bir Arap şeyhinin oğlu, kimileri bir İtalyan kontu olduğunu söylüyordu onun–, yıllardır beklenen mucizenin ta kendisiydi sanki.

Ulla’ya sarıldığında, etini etinde, yüreğini yüreğinde hissettiğinde, saman sarısı saçlarını parmaklarına doladığında, memelerinin yastık sıcaklığına yaslandığında, elini tutup belini sardığında, hayatında ilk kez yaşadığı mutluluk ve doygunluktan sarhoş oldu. Daha önceki aksak, tutuk, akıl gölgeli, eksikli sevişmelerin buruk izleri, her sevişmelerinde, birbirlerine her dokunuşlarında, karşılıklı uzun susuşlarında, her denize açılışlarında, kayalıklara her tırmanışlarında adım adım silindi. İlk kez bir kadın bedenine güvenle sarıldı, ilk kez eziklik, suçluluk duygusu karartmadı yüreğini. İlk kez dengi dengineydi. İçinde hep hissettiği eziklik, ürkeklik, Ulla’nın Kuzey Denizi’nin puslu mavisine çalan gözlerinde eriyip gitti. Hayatla başa çıkamamış, kendine bağlanan umutları yıkmış, kaçışı hayal dünyalarında arayan çocuk kimliğinden ilk kez kurtuldu.

Ulla beni, olduğum ve olamadığım gibi seven ilk insandı. Sanki bu adada yıllardır beni bekliyordu. Benimle sevişmekten, benimle yaşamaktan başka bir dileği, benden başka bir istemi yoktu. Issız koylardaki kayalıklar arasında oynaşıp sevişen iki fok gibiydik; yunuslar, martılar gibiydik. Denizin, kayalıkların, bulutların parçasıydık. Okyanusa açılan balıkçı teknelerine binip açık denize çıktığımızda, balıkçıların uğuruyduk. Müşterisi, konuğu az, insanları suskun, havası ağır köşkün neşesi, kahkahası, mutluluğu olmuştuk. Gülerdik hep, ne çok gülerdik. Yanlış kullandığım sözcüklere, Ulla’nın beceriksizliklerine, dedenin komikliklerine, ara sıra gelen müşterilere, denize açılan balıkçıların konuşmalarına, güneşe, buluta, fırtınaya, yağmura gülerdik. Az konuşurduk. Hem ihtiyacımız yoktu fazla konuşmaya, hem de söz yoksunuyduk. Ben yabancılığımdan, söz korkumdan, Ulla söze ihtiyaç duymadığından...

Birbirini seven, korkularını birbirlerinde yenen çocuklardı. Ulla, öksüzlüğünü, yalnızlığını, çocuk kalmış ruhunun incinmişliğini, bir akşam vakti denizden çıkıp kapısında beliriveren masal prensi yabancıda unuttu. Yabancı, “hiçkimse” olmayı özlediği sığınağa vardığında, orada “hiç”liğiyle mutlu olacak, hiçliğini “hep” kılacak Prenses Ulla’yı buldu: Artık kendine de ağır gelen hayaller kurmasına, taşıyamadığı yalanlar uydurmasına gerek bırakmayan, çünkü sormayan, çünkü onun varlığından başka bir şeye ihtiyaç duymayan, olduğundan başka olmasını düşünmeyen, istemeyen küçük kadınını. İki çocuk, ne yaşamın anlamı üzerine düşündüler, ne kendi dışlarındaki dünyaya kafa yordular. Hayatın yaşanası ve güzel olduğuna inandılar. O inançla hayatı, adayı, sessiz biraz da hüzünlü moteli yaşanır, neşeli, güzel kıldılar.

Ulla, renk renk resimler çizdi köşkün kapısına, bahçe duvarlarına: sarışın, tombul denizkızları, tül kuyruklu renk renk Japon balıkları, adada hiç yetişmeyen çiçekler, bahar dalları, masal perileri, pembe, mavi, yeşil, sarı şeker rengi küçük evler... Dedenin direncini yenip ahşap köşkü parlak koyu sarıya boyattılar. Deniz; açık deniz balıkçılığına çıkan teknelerde önce misafir oldu, sonra miço, sonra aranan tayfa. Orada gayretli, dayanıklı, becerikliydi. Geri kalan zamanlarda Gasthaus’da dedeye, büyükanneye yardım etti. Orada iyi niyetli, gayretli ama beceriksizdi. Adanın, denizde suskun ve sert, karada neşeli ve gürültücü iyi balıkçıları, yaşamlarını paylaşmaya gelmiş gizemli yabancıyı benimsediler. Ulla’nın dedesiyle ninesi; babasını hiç tanımayan, annesinin de üç yaşındayken bırakıp bir balıkçı teknesiyle uzaklara gittiği torunlarını yalnızlığından, hüznünden çekip çıkaran, erkeksizliğinden kurtaran yabancıyı sevdiler. Onu adalarına getiren sırrı merak ettiler, ama hiç sormadılar, kuşkuya da kapılmadılar. O da, “Çok küçükken annemle babamla gezmeye gelmiştik buraya, o zaman yukardaki kaleye çıkamamıştım, büyüyünce mutlaka gelip şeytanın şatosunu göreceğim diye kavletmiştim kendi kendime. İşte sonunda geldim,” demekle yetindi. İnandırıcı olmak için de, hayal meyal hatırladığı ama annesinden çok dinlediği Gasthaus’daki yaşlı Almanı: Meçhul Asker Kaçağı’nı anlattı. Hatırlamasına şaşırdılar, sevindiler de.

Yaralı hayvan gibi saklanacak bir in, bir sığınak arıyordu kendine, fazlasını buldu. Hiçbir yere ait değildi o zamana kadar, ait olabileceği bir yer buldu. Oradaki insanları sevdi: balıkçıları, adalı köylüleri, küçük ahşap kilisenin Meçhul Asker Kaçağı’nı tanıyan yaşlı papazını, İslam dinine, Doğu kültürüne meraklı genç öğretmeni, kaçak içkinin en iyisini imal etmekle övünen Ayı Jan’ı, Ulla’nın dedesini, ninesini...

Hepsini sevdim. Riyasız, korkusuz, mecbursuz bir sevgiyle; beni kabullendikleri, benden olduğumdan fazla olmamı beklemedikleri, benimle yetindikleri için. Yanlarında, yapamadıklarım, olamadıklarım yüzünden eksiklenmediğim için. Belki de gizliden gizliye, içten içe, kendimi onlardan üstün hissetmenin tadını çıkardığım için. Sevmek doğru sözcük mü, bilmiyorum. Ama çocukluğumdan beri ilk kez, kendimi hafiflemiş, gevşemiş, mutlu hissettim. Annem olsa, “domuzların mutluluğu” derdi. Mutluluğun domuzluk sayılmadığı, küçük şeylerle yetinilen ve mutlu olunan bu ada, büyüklerin acımasız dünyasından uzak bir sığınaktı.

Bebekleri bu sığınakta doğacak, güven içinde büyüyecekti. Ateşe verilmiş dünyanın alevleri buraya ulaşamayacak, kimse onu örseleyemeyecek, incitemeyecekti. Irak’ta tel örgüler arkasında, başına çuval geçirilmiş yaralı tutsak babanın umutsuzca, çılgınca korumaya çalıştığı çocuğun kaderini paylaşmayacaktı çocukları. Dünyanın kederinin, insanın günahının ağırlığını duymayacak, hesabını vermeyecekti. Kimse zorlamayacaktı onu bu hesabı vermeye, kimse bu yükü yüklemeyecekti vicdanına. Güzel bir hayvan kadar doğal, doğanın kendisi kadar özgür ve “kendisi” olacaktı.

Sonra Björn doğdu. Gasthaus’un, yüzü beyaza çalan mavi gözlü Alaska kurdunun iki güzel yavru doğurduğu günden üç gün sonra; balıkçıların, adanın sahiline vuran yavru balinaları kurtarıp açık denize salmayı başardıkları gün. Doğum odasının kapısında endişeyle bekleyen büyükbaba, Ulla’nın “bestefar”ı, bebeğin ilk feryadını, hayat çığlığını duyduğunda, “Bugün kurtarılan bir yavru daha işte!” dedi sevinçle. Erkek olduğunu duyunca daha fazla sevindi. “Björn olsun adı,” dedi kimselere sormadan, danışmadan. Deniz, doğacak bebeklerine bir ad düşünmemiş olduklarının ayrımına ilk o zaman vardı. Björn güzel bir ad, neden olmasın? Ayı, bu dilde güçlülüğün, doğanın simgesi. Neden olmasın?

Baharla birlikte geldi Björn. Kuzey’in bodur kardelenleri açarken, martılar yumurtalarının üzerinde kuluçkaya yatarken, kurt, yavrularını keyifle emzirirken, günler uzamaya, karanlıklar azalmaya başlarken, güneş Kuzey’e uğramaya hazırlanırken... Ulla oğlunu kocaman göğüslerinin arasına bastırıp emzirdi. Deniz, mucizevi bir yaratık görmüş gibi, dünyanın en değerli varlığını kucaklar gibi, incitmekten korkarak özenle sarıldı oğluna. İkisi de, sadece kendilerine ait olan, sevecekleri ve sevilecekleri bir canlıya sahip olmanın baş döndürücü mutluluğunu tattılar.

Eee... Nasılsın bakalım, diye sordu, duygularını belli etmemek için yüreğine ve yüzüne maskeler takınan, sesinin titremesini aldırmaz bir dublaj tonunun ardına gizleyen tuhaf annem benim. Güzel soru! Nasılım gerçekten? Bu küçük, uzak, ıssız adada, Norveç’in Kuzey Denizi’ne bakan irili ufaklı binlerce adasından birinde, kızıl lalelerin mutluluğu gözlerine vurmuşken parçaları havaya dağılan Ulla’nın adasında şimdi nasılım ben?

Elif, karşısındaki yabancıya bakıyor; tanımaya çalışır gibi, tanımaktan korkarak, yanılmış olmayı dileyerek... “Yanılıyorsunuz” dese yabancı, “birine benzettiniz” dese, “dilinizi anlamıyorum” dese, arkasını dönüp gitse. Ama orada, karşısında, hüzünle gölgelenmiş şaşkın, soru dolu bakışıyla duruyor işte. Küçücük bir bebekken gözlerine yerleşmiş o bakış.

Bu benim oğlum mu? Bu sakalı bir karış uzamış, hantallaşmış, yaşlanmış, balıkçı kılıklı Norveç köylüsü benim oğlum mu? Uzun sürmüş bir kâbus bu! Yıllardır bir türlü uyanamadığım, bir türlü unutamadığım, herşeyin üstüne yazıldığı bir fon kâğıdı gibi beni izleyen, yüreğime, aklıma, duygularıma yapışmış bir kâbus. “Çocuğu da görecek misin?” diye sordun sabaha karşı telefonunda. Çocuk karşımda işte. Hayır, sana her şeyi anlatmayacağım; hastalığı hiç belli olmuyor, diyeceğim; iyi olduğunu, mutlu olduğunu söyleyeceğim. Hem belki de öyledir.

Oğlum, oğlumuz karşımda duruyor ve ben ona sarılıp kokusunu içime çekemiyorum, sıcaklığını duyamıyorum. Onu bir hayvanın yavrusunu sevdiği gibi, öylesine doğal, öylesine hayvani, içgüdüsel ve dayanılmaz seviyorum. Ama söyleyemiyorum, gösteremiyorum. Yitirdiğimiz oğlumuz karşımda işte; ve ben onu hayata, bizim hayatımıza, olması gereken yere döndüremiyorum, ona erişemiyorum bile.

Deniz annesine sarılıyor, kollarının arasında kadının titrediğini hissediyor. Sonra gözleri kocaman kocaman açılmış, heyecanı yüzünden okunan küçük çocuk, tuhaf bir yengeç yürüyüşüyle yanlarına yaklaşıyor. Çocuğun, ölgün sarı ışıklar altında parıldayan saman sarısı saçlarını okşarken, sesine olabildiğince doğal bir tını yüklemeye çalışarak,

“İşte bu Björn, anne,” diyor. Sonra Norveç diliyle: “Bu hanım benim annem Björn.”

Çocuk, hayret ve şaşkınlık dolu bakışlarla, gözlerini ayırmadan kadına bakıp duruyor.

“Sen ona ne dedin baba? Nasıl konuştun öyle?”

“Ona, seni tanıttım. Türkçe konuştum.”

“O bizim dilimizi bilmiyor mu? O da yabancı mı?”

“Evet, o da yabancı. İyi yabancı ama. Dilimizi bilmiyor, nereden bilsin?”

“Peki onunla nasıl konuşacağım ben?”

“Torunlarla nineler her dilde anlaşırlar.”

Bir yanı deniz, bir yanında pastel renkli ahşap evler dizili yol boyunca yürürken, “Buraya geldiğimizden beri yirmi yılı aşkın zaman geçmiş,” diyor Elif, “kim derdi ki!”

Kim derdi ki oğlumuzu burada..! Burada ne? Yitirmek sözcüğü uyuyor mu? Gömmek? Hayır, hayır...

Saman sarısı bukle bukle saçlı, kocaman mavi gözlü oğlan çocuğu, elinden çekip birşeyler anlatmaya çalışıyor.

“Aslında Prenses Ulla’yı beklediğini, ama senin gelmene de memnun olduğunu söylüyor.”

“Prenses Ulla da kim? Masal kahramanlarından biri mi? Çocuklar hâlâ böyle klasik masallar okuyorlar mı? Ne iyi!..”

Birden kendini topluyor.

“Ah! Özür dilerim. Hatırlayamadım. Çok özür dilerim.”

“Özür dileyecek bir şey yok anne.”

Özür dileyecek bir şey var, kimse bilmese de Elif biliyor. Sevgisizlik, anlayışsızlık, kibir özrü var dilemesi gereken. Sadece Ulla deseydi, anlardım. Prensesliği yakıştıramadığım için anlayamadım. Masallardaki güzel prenseslere benzemekten çok uzaktı. Onunla ilk karşılaşmamızda, içim öylesine tuhaf duygularla doluydu ki, ne yapacağımı, nasıl davranacağımı şaşırmıştım. Saman sarısı saçlı, çocuğunkinden daha açık mavi, neredeyse gri gözlü, zarafet yoksunu, tombulca bir Kuzeyli kız. Sarılıp öpmek yerine, elimi –protokol gereği mecburiyetten– omzuna koyduğumda titrediğini fark etmiştim. Bebek’ teki dairemizin kapısındaydık. Oğlumuzla gelinimizi karşılamaya havaalanına gitmemiştik. Eski sırt çantaları, özensiz giysileri, bakımsız vücutları, birbirlerine benzeyen hantal hindi yürüyüşleriyle karşı kaldırımda taksiden inip apartmana doğru ilerlemelerini balkondan izlemiştim. Kapı çalınana kadar da açmadım, ağırdan aldım. Biraz kızgınlıktan, tepkiden, biraz da nasıl davranacağımı bilemediğimden.

Kucaklaşıp öpüşmek yerine mesafeli bir dokunuşla, bir omuz sıvazlamasıyla yetinirken kızın kapana kısılmış, korkudan donup kalmış bir tavşan gibi, bir fare gibi titrediğini hissediyor. Heyecandan, sevilmeme, beğenilmeme korkusundan, reddedilme kuşkusundan, apartmanın görkemli kapısının, pahalı salon bitkileriyle donatılmış mermer tabanlı, bronz süslerle bezeli girişinin yarattığı eziklikten; “ünlü yazar” Ömer Eren’ le “saygın bilim kadını” Profesör Elif Eren’in gösterecekleri tepkiden duyduğu korkudan titriyor kız. Deniz’in onu sürüklediği bu yabancı ülkede, kibirli büyüklerin dünyasında, çaresiz, yapayalnız. Albenisiz yapma bebek yüzünde, ağladı ağlayacak bir ifade.

Kızın korkusunu, paniğini, yalnızlığını parmaklarının ucunda duyuyor Elif. Kobaylar da, elime aldığımda tıpkı böyle titrerler: can havliyle, korkuyla, çaresizlikle. Ve ben, titremelerini, ürperişlerini, bir ölüm darbesiyle, incecik bir iğne, bazen de titremenin dakikalarca sürdüğü, hemen öldürmeyen bir bisturiyle sona erdiririm. Her defasında içine yapışan sinsi suçluluk duygusu, ölüm öncesi kokusu, anlamsız pişmanlık... “Alışılır, iş rutinleşir, sinek öldürmek gibi bir şey,” derler; ama ben alışamadım. Yine de devam ediyorum. Kimselere, kendime bile belli etmeden, hayvancıklarımın yumuşacık tüylerini usulca okşayarak, severek öldürüyorum onları.

Birden, kıza sarılıyor, iki yanağından öpüyor. Kendisi de şaşırıyor yaptığına. Ulla, o zaman boşanıyor, gözyaşları yanaklarından süzülürken küçük hıçkırıklarla sarsılıyor, “sorry, sorry” diye tekrarlıyor bildiği birkaç İngilizce sözcükle.

“Bir yandan yol yorgunluğu, bir yanda heyecan, korku. Ulla çok gerilmişti, dinlenince geçer,” diyor Deniz, özür dilercesine. Elif, oğlunun yüzünün de solgun olduğunu fark ediyor. Birkaç günlük özensiz sakalı, şişmanlayınca içine çökmüş, sanki ışığını yitirmiş gözleri, heyecandan pembeleşmiş elmacıkkemikleriyle; uzaktan, yıllar öncesinden tanıdık bir yüz. Oğlunun zarif, güzel yüzünün kötü bir karikatürü gibi.

İlk karşılaşma ânında, kızcağız öyle titremeseydi, belki bu kadar suçlu hissetmeyecekti kendini. Ne de olsa aramızda en günahsız olan o, diye düşünmüştü. Büyüklerin acımasız dünyasından kaçıp birbirine sığınmış, beceriksiz, korunmasız, sevgi ve önemsenmeye hasret iki yaralı çocuk. Yüreğinin erimesi, teselli etme, kanatları altına alma isteği bundandı. Böyle olmasında hiç payım yok mu, sorusunun iç burkan, tanımsız pişmanlığıydı aşırı duygusallığının nedeni. Yakınlığı ve anlayışı yine de kısa sürmüştü. Oğluyla ilgili hayal kırıklıkları, onu kaybetmiş olma duygusu, başka bir dünyada yitip gitmesine, kendini zindana mahkûm etmesine, diri diri mezara gömmesine, kendisine hazırlanan parlak geleceği reddetmesine, başarısızlığına, cesaretsizliğine duyduğu öfke galip gelmişti. Ulla’nın varlığı, –hele şimdi bir de çocuk– pranganın zincirlerini büsbütün geriyor, durumu çözümsüz kılıyordu.

O gün yarı İngilizce, yarı Almanca, bir de Deniz’in çeviri yardımıyla konuşmaya çalışırlarken, zaten pek konuşkan olmadığı anlaşılan kızcağız, söz yetisini sonuna kadar zorlayarak, kötü film senaryolarının basmakalıp cümlesiyle, “Oğlunuzun hayatını mahvettiğimi mi düşünüyorsunuz?” diye sormuştu.

Karısının acımasız bir cevap vereceğinden ürken Ömer, hemen araya girmiş, “Hayır,” demişti, “aslında sana teşekkür etmemiz lazım. Oğlumuz zaten güç günler yaşıyordu, bari onu yalnız bırakmadın.”

Gerçekten böyle mi düşünüyordu; yoksa bir nezaket cümlesi, durumu kurtarmak, gerginliği yumuşatmak için sarf edilmiş öylesine bir söz müydü?

“Çocuk için erken değil miydi?” demekten kendini alamamıştı Elif. “Bir çocuğun ne kadar zor büyüdüğünü, hele de yaşadığınız yerde, o daracık çevrede yetişmesinin nasıl güç olacağını hiç hesaba kattınız mı?”

“Çocuktan beklentine bağlı,” demişti Deniz. “Çocuğun anlamının anne baba için ne olduğuna bağlı. Kendi tutkularını gerçekleştirme, kendi egoların tatmin nesnesi mi? Onun mutluluğu ile sevinç duyulacak, değerlerine, seçmelerine saygı duyulacak bir insan yaratmak mı?”

Sesindeki kinayeli dokundurma, gizli öç ve burukluk, kimsenin dikkatinden kaçmamıştı. Ne dendiğini anlamayan Ulla’nın bile. Birşeylerin kötü gittiğini düşünerek ürkek bakışlarla bakmıştı kocasına.

“Björn iki yaşına geldi bile,” demişti. “Hiç güç olmuyor, bize mutluluk veriyor, neşe veriyor.”

“Çok rahat bir çocuk zaten. Biz de onu hiç sıkmıyoruz, zorlamıyoruz. Anneannesi ile de çok iyi anlaşıyor. Biz yokken hiç sıkıntı vermeyecektir, eminim.”

“Keşke onu da getirseydiniz, görürdük.”

“Güç olurdu.