Bduyd mı Bolso Tağerun Meç, Hagop Baronyan © 2014, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2014 2. basım: Temmuz 2014, İstanbul E-kitap 1. sürüm Eylül 2014, İstanbul Temmuz 2014 tarihli 2. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Emre Taylan

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Tasarım (www.lom.com.tr)

ISBN 978-975-07-2383-4

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com Sertifika No: 10758

HAGOP BARONYAN

İSTANBUL
MAHALLELERİNDE
BİR GEZİNTİ

ANLATI

Ermenice aslından çeviren
P. Hilda Teller Babek

HAGOP BARONYAN (1842-1891), Ermeni edebiyatının ilk ve büyük mizahçısıdır. Edirne’de doğdu. İlk ve orta öğrenimini Ermeni okullarında tamamladı. 1864’te İstanbul’a yerleşti. Mütevazı yaşamında kalemi ve sanatıyla toplumsal sorunlara ve edebiyat hayatına hükmetti. Tüm eserleri, derin toplumsal sorunlar etrafında mizahi dille yazılmış, her düzeydeki okura, hayata dair gerçek resimlerdir. Keskin gözlemleri ve ince mizahıyla istisnasız, toplumun her kesimini eleştirir. Gerçek kimlikler ve mütevazı örneklerle Ermeni toplum hayatının derinliklerini ortaya çıkarmıştır. 1865’te Arevelyan Adamnapuj (Şark Dişçisi) isimli ilk tiyatro denemesiyle tanınmıştır. Poğ Aravodyan (Sabah Borusu), Yeprad (Fırat) ve Meğu (Arı) mecmualarında başyazarlık yapmıştır. Ermenice ve Osmanlıca yayımlanan Tadron (Tiyatro), daha sonra Luys (Işık), Dzidzağ (Tebessüm), Khigar (Bilgiç) dergilerini yayımlamıştır. Önemli eserleri: Azkayin Çoçer (Milli Ağalar), Mezdsabadiv Muratsganner (Haşmetlû Dilenciler), Bağdasar Ağpar, Kağakavarutyan Vnasnerı (Terbiyenin Zararları), Adamnapuyjn arevelyan (Şark Dişçisi). 1891 yılında İstanbul’da Surp Pırgiç Hastanesi’nde tüberkülozdan öldü.

PARİS HİLDA TELLER BABEK, 1953 yılında İstanbul’da doğdu. İstanbul Esayan Lisesi’nden mezun oldu. Serbest muhasebecilikle hayatını idame ettirmektedir. Sayat Nova Korosu kurucu üyelerinden olup koro çalışmalarına katılır. Hobi olarak başladığı resim çalışmalarıyla kişisel ve pek çok karma sergilere katılmıştır.

ORTAKÖY

Öncelikle bilinmelidir ki buraya girmekte zorluklar vardır –sözüm şereflilere, hırsızlara değil– ama buradan çıkmak daha zordur. Batı’nın sorunlarıyla –Doğu kültüründeki birçok yer için söylendiği gibi– yapılanmış bir köy. Ortaköy’e iskele tarafındaki yoldan girmek istersen altı tane muhteşem tuvaletin kokusu hemen hissedilir. Anlaşılan Ortaköy’de yaşayan biri için hassas bir burun, büyük bir sorun. Dağ tarafından inmeyi denersen, yanında güvenlikçiler getirmelisin ki hırsızlardan yakanı kurtarasın. Şayet Beşiktaş tarafından gelirsen geçen yılki yangından kalan küllerin dolmaması için gözlerini mendille bağlamalısın. Bu köye girmenin güvenli yolu tayyareyle inmektir derlerse de, benim için en güvenlisi hiç girmemektir.

Bu köyün beş yüz yirmi Ermeni hanesi vardır. Bazı hanelerde birden fazla aile barınır. İşler bu şekilde sürerse bir hanede, yirmi aile barınacak. Sayımda haneler, yerini odalara bırakacak.

Burada iki kilise var, birinin adı (Surp) Asdvadzadzin1, diğeri (Surp Krikor) Lusavoriç.2 Köyümün Asdvadzadzin Kilisesi meşrutiyetçi değildir, tüm ziyaretçileri aynı mekânda kabul etmez. Zengin biri geldiğinde, zangoç telaşa kapılıp hemen oturacak bir yer temin eder. Gelen fakir ise yerlerde de dua edebilir.

Zenginler yalnız Noel’de ve Paskalya’da kiliseye gelirler, şahsen gelemeseler de kartvizitlerini gönderirler.

Her yıl kilisenin balkonundaki yerler kiralanır veya satılır. Gerçi bu satışlar ilan edilmez. Zaten zengin hanımlar balkondaki tüm yerleri satın almıştır. Bayram günlerinde yerlerini kaptırmamak için kendileri gelmeseler bile temsilcilerini gönderirler.

Zamanı mı acaba İncil’deki bu sözün: “Ve benim evim dua evi olacak, diye yazılmıştır; fakat siz onu bir haydut ini ettiniz.”3 Lusavoriç Kilisesi halkçıdır. Kadın erkek karışık girerler kiliseye. Sanırım Lusavoriç’in erkeklere güveni olmadığından kilisenin sağ tarafını erkeklere, sol tarafını kadınlara tahsis etmiştir... Bizim cemaat meclisinin de böyle yönetilmediğini kim iddia edebilir? Fesatlar, cahil halkı inandırmaya çalışıyorlar. Cemaat meclisi toplantılarında yalnız kadınları içeri almışlar, erkekler dışarıda kalmış. Ben inanmam.

Surp Asdvadzadzin Kilisesi’nin karşısındadır, Tarkmanças Okulu.4 Çok düzgün zavallılık içinde, zavallılığı olmasa bile düzgünlüğüyle kıskançlığa neden olur. Şaşırır bazıları, böyle zengin bir mahalledeki okul neden fakir kalır! Ben şaşırmam buna, okul fakirdir çünkü burada zenginler yaşıyor.

Köyümde bir de Hıripsimyants Okulu var, şefkatli kadınların müdürlüğünde yönetilir ve bir gün eğitimli ve kültürlü kızların yetişeceğini umut ederler.

Bu okulun öğrencileri klasik Ermeniceyi5 yeni Ermeniceye çevirmekte oldukça başarılıdır. Eğitim kurumunun sekreterinin yazdığı eski Ermenice mektupları çözemezlerse, hata kendilerinin değildir, zira hocaları dahi o mektuplardan anlam çıkarmak için kendilerini parçalar.

Bay Şaşyan, Ermenistan’daki kıtlığın sebep olduğu felaketler için halkın vicdanına seslenip hibe toplamak amacıyla gazeteye insanların anlayamayacağı dilde uçuk mektuplar yazar ki, bizim millet kendi kardeşlerinin acılarını duyarak üzülmesin ve ağlamasın. Bu bakımdan, başkan bey, halkıyla Latince bile konuşmakta özgürdür...

Bir de kızlar okulu var ki fakir kızların ücretsiz eğitimi için milletperver Ermeniler kurmuştur. Güç ve başarı dileriz, bu kuruluşun asil kadınlarına. Her çabayı ortaya koyarlar amaçlarına ulaşmak için... Eğer bu kadınlar erkek, kendi eşleri kadın olsaydı, doğal olarak Tarkmanças Okulu’nu bu denli mutsuz görme şanssızlığına sahip olamazdık.

Şimdilik Lusavorçyan Okulu tatminkâr; ama devamlı denetlenmesi gerekir ki, daima kendi düzeninde ilerlesin.

Ermeni Eğitim Evi adındaki yatılı okulun müdürü Kurken Bey bütün yasaklara ve başarısızlıklara karşı mücadele ederek okulu bugün çok düzenli bir hale getirmiştir. İşte köyün en büyük binası ve insanı...

Burada bir de İyiliksever Derneği’nin tiyatrosu vardır. Bu adı defalarca sokaklarda, duvarlarda görmüşsünüzdür. Zamanında bu tiyatroda gösterilen ölümsüz Beşiktaşlıyan’ın6 ve ölümlü Hekimyan’ın7 trajedilerinin benzerlerini günümüzde okul müsamerelerinde seyredebilirsiniz, izleyenlere eziyet mahiyetinde.

Şimdi bu tiyatroda halkı aydınlatmak amacıyla konferanslar yapılıyor.

Apaçık bir gerçektir, Ortaköy her mahalleden daha erken başladı medeni milletler gibi çalışmaya ve... başarısızlığa... Bir şeye benzemek, olmak değildir. Maymunun hikâyesini hep hatırlayacağım.

Buralılar barışseverdir. Patrik değişimlerinde fikir beyan etmezler. Hatırlansın, hatırlanmasın kilisede hiç duyulmamıştır. Herhalde Ortaköylüler, gelen patrikten de memnun, gidenden de veya ne gelenden ne de gidenden... Hatta mahalle işleri için de hep sessizdir, diğer mahallelerde haftada bir yönetimlerde kavga çıkar. Burada şimdiye kadar böyle bir şey duyulmamıştır.

Ortaköylülerin buradan ayrılan idarecilerden hesap sormak gibi kötü huyları yoktur, buralılar birbirlerine sonsuz güvenir.

Bir küçük gençlik grubu var ki topluluklar kurup dağıtarak millete gerçek hizmetler vermek ister. Günümüze kadar yüz topluluk kurulmuş, yüz elli topluluk dağılmıştır, şimdi de sanatkârlar topluluğu var ki amaçları, emin adımlarla ilerleyip Ermenistan’da sanatı tanıtmaktır.

Köyün ileri gelenleri birkaç sınıfa ayrılır. Bir bölümü yalnız diplomatik işlerle uğraşır. Bu sınıftaki insanlar meyhanede rakı şişesi önlerine geldiğinde doğu politikası hakkında Gladstone ne konuşmuştu, Bismarck ne tutum takınacak, Kumandunios, Kheorsiosi’ne ne yazdı, bilmek isterler. Tüm bunlara tatminkâr cevap alamadıkça meyhaneden dışarı çıkmazlar.

Diğer zümre diplomatik konulardan sıkılır. Bunlar için rakının üstüne tuzlu balık mı, et mi, meyve mi yenileceğinin bilinmesi gerekir. İşte Ortaköylüler için de düzenin sorunları bunlardır.

Bir diğer grup da genç kızlara sempatik görünmek için bütün gün berber dükkânlarının önünde dolaşıp saçlarına ne şekil vereceklerine karar vermeye çalışır.

Hafif bir sınıf da var ki, hafiflikleri ağırlaşmıştır. Ağırlaşmıştır diyorsam, hafifliklerinin ölçüsünü hayal edebilirsiniz. Bunlar pazar günleri kadınlarla yüksek sesle iki kelime Fransızca konuşmak için iskelede beklerler.

Diğer bir kısım da ticarette kaybettiğini oyundan kazanmak için kurnazlık düşünür. Zenginlerde de bu mikrop var; ama onlar dedikodudan uzaklar. Zira fakir için hastalık olan, zengine basit eğlence sayılır.

İstisnalar hariç kadınlar da, erkekler de gösterişi sever. Gereğinden fazla önem verirler giyinmeye, dolayısıyla şık giyinen mükemmeldir, basit giyinense insanlığa layık görülmez.

Nerede olursa olsun, yüzünü yelpazeleyen, hatta kışın en soğuk günlerinde yüzünü sağa sola çevirip gülümseyerek kırıtan, iki saniyede bir saçlarını düzelten, eldivenlerini çıkarıp tekrar giyen, elbiselerini düzelten, beğenmeyip tekrar düzelten, durup tekrar düzeltmeye çaba harcayan, bazen dişlerini göstermek amacıyla ağzını açarak bilinçli gülen –gülümsüyorsa bil ki ağzında dişi yok– kadın, anla ki Ortaköylüdür.

Kadınların yanında şık giyimli, Fransızca kelimeler kullanarak konuşan, kadınlara sigara ikram eden ve kadınların burnuna girecek kadar yaklaşan bir delikanlı gördüğünüzde, bin liraya bahse girerim ki, hem kadın hem de erkek, ikisi de Ortaköylüdür. Kaybedersen bin lirayı gel benden al.

Güneşten yanmamak için kadınların bir kısmı ekseriyetle yüzlerine pirinç tozu sürerler. Ortaköy’ün ayı, güneş kadar yakıcı olduğundan geceleri de kullanırlar, kimileri bu toza şimdi domates karıştırmaya başlamışlar.

Sempatik bayanlar misafirliğe gittiğinde merdivenin ikinci basamağından ayaklarını uzatıp hizmetçilere ayakkabılarını çektirir, minik ayaklarını etrafa gösterirler; ama ayakları büyükse hizmetçilere eldivenlerini çektirirler.

Birçok kadın da dişlerini çektirmiştir. Büyük dişler, büyük acılara neden olur... Güzelliklerine.

Kadınlardan bazıları leydilere veya markizlere benzemek için tüm hünerlerini ortaya koyar. Doğum yaptıklarında hemen bebekleri sütannelerine teslim ederler. Zira bir kadının çocuğunu emzirmesi asalete aykırıdır.

O gün gelecek mi acaba: Hizmetçiler ev sahibinin yerine çocuk doğursun, nazenin bayanlar doğum denen ağır işten kurtulsun.

Ortaköylü, çevresine kıyasla daha medenidir, güler yüzlüdür, bazen hüzünlü görünmelerinin nedeni okullarının sorunlarıdır.

Köyümün iklimi ortadadır, ne iyilik verir ne kötülük yapar. Sakinleri de aynı köyün iklimi gibidir.

Bazı gençler hep yüksekten uçar, nedeni araştırılırsa kolaylıkla anlaşılabilir ki delikanlılar havadan hafif olmasa kendilerini o kadar yüksek zannetmez. Maalesef milletimizin çoğunun yükselme sırrı, yalnızca doğal kanunlarla çözülür. Ağırlar hep altta kalır, hafifler yükselir. Bu köyde öyle delikanlılar var ki, boyunlarına bir ip geçirirseniz havada uçurtma gibi yükselebilirler...

Aşırı inançlar yoktur bu köyde (altın bu hesaba dahil değil), aksine eksik inançlar söz konusu. Her şeyden fazla tapınılan put modadır.

Eğlenceyi çok severler burada. Bir evde dans başladığında en az altı günde biter oysa milli bir meseleden söz açılınca sohbet yarım saatten fazla sürmez.

Köyde çilek ve dedikodu üretilir. Çilek her yıl bol ürün vermez. Ama dedikodu? Ne aşırı yağmurdan ne de kuraklıktan çekincesi var. Her yıl bol ürün verir.

Çevreden satın almaya gelirler.

Ortaköy, hırsız ve deniz kenarındaki köpek leşlerini ithal eder.

1. XVII. yüzyılın ikinci yarısında Eğin (Agın, Kemaliye) ve ona bağlı Abuçeh köyünden Ermeniler İstanbul’a göç edip Ortaköy tepelerine, Taşmerdiven’e ve Yıldız eteklerine yerleşir. Patrik Hovhannes Golod döneminde açılan ve 1665 yılına ait bir elyazmasında adı “Giragos” olarak geçen ahşap kilise zamanla harap olup yıkılır. Onun yerine inşa edilip 15 Aralık 1824’te ibadete açılan Surp Asdvadzadzin Kilisesi 1835 yılında yeniden yapılır. Halen ibadete açık olan kilisenin iki tarafında bulunan şapellerden soldaki “Surp Yerrortutyun”, sağdaki ise “Surp Isdepanos” adıyla anılmaktadır. Kilise yakın zamanda, 2012’de kapsamlı bir restorasyon çalışması geçirmiştir.

2. İstanbul Ermeni Katolik toplumunun inşa edip ibadete açtığı ilk kilise Galata’daki Surp Pırgiç Kilisesi’dir. II. Mahmud’un 6 Ocak 1830 tarihinde verdiği iradeyle Katolik Ermeniler kilise yapma hakkı elde eder ancak pratikte bu konuda çeşitli sorunlar yaşanır. Bu sorunları aşmak için mevcut kiliseleri onarma bahanesiyle izin alınıp yeni kiliseler inşa edilir. XIX. yüzyılın başlarında Ortaköy’deki Katolik nüfusunun artması üzerine, 5 Kasım 1837 tarihli fermanla burada bir kilise inşa edilmesine izin verilir. Krikor Hekimyan tarafından bağışlanan arazide, İstanbul Ermeni Katolik toplumunun ikinci kilisesi olarak inşa edilen Ortaköy Surp Krikor Lusavoriç Kilisesi, 6 Ocak 1839 tarihinde ibadete açılmıştır. Mimarisi Roma bazilikalarını andıran kilisede dört küçük sunak ve üst üste yapılmış iki balkon vardır. Eskiden, camilerde olduğu gibi, kiliselerin merkez kısmı erkeklere, balkonlar kadınlara ayrılırdı. Bu usulden 1850’lerde vazgeçilmiş, bu tarihten sonra inşa edilen kiliselere balkon yapılmamıştır.

3. Yeni Ahit, “Luka”, 19:46.

4. Tarkmanças Okulu 1785 yılında açılmıştır. O tarihlerde kızlar ve erkekler ayrı ayrı eğitim görüyordu. Boğaz yakasında erkekler için Ortaköy’de “Tarkmanças” okulu, kızlar için ise yine Ortaköy’de “Hripsimyans” okulu bulunmaktaydı. Tarkmanças Okulu 1884 yılında eğitimine yeni bir binada devam etmeye başlamıştır. 1906 yılında ise “Tarkmanças Erkek Okulu” ile “Hripsimyans Kız Okulu” birleşerek karma eğitimi bu yeni binada vermeye başlamıştır. Yapısında açılışından itibaren anasınıfından, ilköğretim beşinci sınıfa kadar eğitim veren okul, 1935 yılından itibaren gerekli evrakların bulunamaması nedeniyle anasınıflarını kapatmak zorunda kalmıştır. Anasınıflarının kapatılması ve Ortaköy’de ikamet eden Ermeni nüfusunun azalmasıyla Tarkmanças Okulu hızlı bir şekilde öğrenci kaybetmeye başlamıştır. 1988-1989 eğitim yılı başında Tarkmanças Ermeni Okulu anasınıflarına eğitim vermeye yeniden başlamıştır. Okula tekrar hayat veren bu canlılık günümüze kadar devam etmiştir.

5. Krapar.

6. Mıgırdiç Beşiktaşlıyan (1828-1868). Ermeni ve hatta Osmanlı tiyatrosunun temellerini atan edebiyatçılardan. 1856 yılında ilk Ermeni tiyatro grubunu kurdu. Modern Ermenicenin gelişmesini destekledi.

7. Sırabyan Hekimyan (1832-1892).

KUMKAPI

İstanbul’da iki Kumkapı var: İç Kumkapı, Dış Kumkapı. Masis’te8 iki türlü haber çıkar: İç haberler ve dış haberler. Masis’teki bu haberlerde içi dıştan ayırmak için dikkat etmek gerekir, zira bazen Amerika’da bir kadının üçüz doğurması Masis’te iç haber olur. Oysa diğer gazetelerde ekmekçinin eşeğinin sokakta anırması iç haber, patrikhanede anırması cemaat haberi olur. Kumkapılılar arasında böyle bir fark yok. İçteki asla dışta ve dıştaki de asla içerde görülmemiştir.

Önce İç Kumkapı’da gezmek istersen, memnuniyetle ben sana kılavuz olabilirim.

Saat 13.30. Mahsusiye’nin vapuru tam 13.30’da Kumkapı’ya gitmek için köprüden9 kalkar. Koş, ama rica ederim dikkatli ol. Demir köprüden tahta köprüye geçerken denize düşmeyesin. Paltonu da özenle koru, köprüde cebini karıştırıp içindekileri çalmasınlar. Bu tip insanlara, kasabalarda “kaymakam” dendiği yazıyordu Türkçe gazetelerde.

Saat 14.00 oldu ama vapur daha yerinde duruyor. Sabet, şimdi kalkar. Bizim meclis de saat tam altıda açılacağını bildirdi ama ancak sekizde açılır.

İşte kaptan göründü... Yukarı çıkıp otur ki hava alasın. İşte kaptan donunu bağladı. Ellerini de yıkadığında yola çıkarız.

Acele et, şemsiyeni aç... Çok ıslandın mı? Zararı yok, diğer seferin gemi sireni çaldığında hemen şemsiyeni açarsın, buğudan ıslanmayasın... Gözün aydın, yola çıktı. Sarayburnu’nu döner dönmez... Aaa, niye durduk. Galiba kömür bitti. Baş kaptanı niye uyandırmazlar? Müdahale etsin... Kaptanlar nerde... A işte buradalar, iskambil oynuyorlar. Onlar yerlerinden kalkmaz.

Ta ki çımacılardan biri seslensin. İşte yolcular kıpırdanmaya başladılar.

Kömür yoksa da çok şükür rüzgâr var. Rüzgâr kömürün vazifesini görür. Ama geminin yelkeni yok.

Neden şaşkınsınız sayın yolcular. Açın şemsiyelerinizi rüzgâra karşı ki gemi yürüsün. Hayır, hayır sabredin. İşte bir sandal... Kumkapı’ya gidiyor, bir ip atın gemiyi çeksin, bu sandalcılar iyi insanlardır, reddetmezler. İstediğiniz de yenilik değil. Bakın ne coşkuyla çekiyorlar, yarım saatte iskeleye yanaşırsınız. Nihayet gelebildik...

Dostum, sola dön, şu dar sokağa gir, biraz yürüdükten sonra kendini yüksek bir binanın önünde bulursun. İki kişi kollarından yakalayıp zorla seni o kapıdan içeri iter. Korkma, bir şey yok. Sol taraftaki merdivenlerden yukarı çık, bütün odaları gez, içerde kimseyi bulamazsın. Niye? Çünkü bütün odaların kapısında şu yazılıdır: “İşi olmayan giremez.”

Saat dört ama bu yasak, vicdanen sayılır. Kumkapı’dasın dostum ve bu bina patrikhane. Patrikhane denmesinin asıl sebebi düzensiz gidişatıdır. Görevliler gelmeye başladı. Seni tutan iki kişi bir odaya götürür. Siyah gözlü, siyah kaşlı, tıknaz, sevimli yüzlü biri ilgisizce senin semtini, yaşını, mesleğini sorgular: “Beyefendi, üç yıllık vergi ödemeniz gerekiyor. Yıllığı 75 liradan 225 lira.”

Özrümü kabul et lütfen. Vergini ödemediğini bilseydim patrikhanenin sokağından geçmemen için seni uyarırdım; ama bir kez geçtin, sızlanmadan borcunu ödemelisin. Borçlarını ödemede vurdumduymazlık yapanlara patrikhane bundan daha kolay bir yol bulamaz.

Patrikhane kapısından çıkar çıkmaz karşı kapıdan içeri gir. Orası Meryem Ana Kilisesi. Bu kilisede eskiden her gün ayin yapılırdı oysa şimdi ancak haftada bir kez yapılıyor. Bu kilisenin Yenikapı ve Gedikpaşa kiliselerinde de görevli yirmi yedi papazı var. Ama günlük nafakalarını çıkaramadıklarından –zira çok yerler– genellikle tanıdıklarının evlerinde kalır, ölülerinin canı için yer içerler. Bu yüzden genellikle Meryem Ana Kilisesi’nde papaz bulunmaz.

Kilise avlusunda iki mezar vardır, birinde Dadyan Boğos Amira, diğerindeyse Bezciyan Harutyun Amira10 yatar. Bezciyan Harutyun, anaokuluna 2.000 kuruş, Dış Kumkapı okuluna 1.000 kuruş, hapishane kilisesine 50 kuruş aylık vasiyet etmiştir. Yazık ki cemaat gazetelerine ve patrikhaneye tozları temizlemek için hiçbir şey bırakmamış.

Yaratılan kavgalarla ünlenen semt okulu kilisenin yanındadır. Her hafta öğretmenler değişir. Her gün yeni öğretmen, yeni sistem...

Kötü niyetlilere göre bu okulun en kıymetli hocaları, öğrencilere kâğıdı, kalemi, mürekkebi çok tükettiren sistemi benimsetenlerdir. Bu tüketim yöneticilerin hoşuna gider.

Buna inanmak istemiyoruz ama maalesef inananların da inancını yok edecek bir delilimiz yok.

Tanrı korusun, mütevellilerden biri terzi olsaydı öğrencileri her hafta yeni kıyafetler giymeye zorlayacaktı. Bir diğeri berber olsaydı mutlaka yönetmeliğe şu sözleri ekleyecekti: “Öğrenciler günde üç kez saçlarını kestirmek zorundadır.”

Ey fedakârlık, bir kez olsun yüzünü görme şerefine nail olmayacak mıyız? Üzüntüye gerek yok. Merkezdeki gazinoya git, biraz açılırsın. Sağa dön, karşına üç gazino çıkar, ortadakine gir. Masaya serilmiş gazetelerin üzerinde rakı şişesi ve kadehleri göreceksin.

Mahallenin tüm ileri gelenleri buraya gelir. Rakı içerek önemli konularda konuşurlar, sağ olsunlar. Başka bir köşede gençler briç ve pnaki11 oynarlar. Sağ olsunlar ve oynasınlar.

Başka bir yerde birkaç kişi hararetli bir tartışmaya girmiş. Bunlar kilise yöneticileridir. Hiddetle birbirlerine bağırırlar, sanırsın ki içlerinden biri arkadaşlarına haber vermeden kiliseden bir şey satıp paraları koynuna koymuş. Bir diğeri bağırarak şarkı söyler. Neticede burada tam bir kargaşa hüküm sürer. Buna rağmen Merkezî Gazino yine de çok düzgündür. Tıpkı merkez adını taşıyan merkezî yönetim, merkezî kasa ve daha açılmayan Merkezî Okulu gibi.

Bu gazinodan hoşlanmadıysan denizin üstünde kurulmuş Acem Dağı’na gidebilirsin. Orada sakin kafayla oturabilirsin. Oraya yöneticiler gelmez, dolayısıyla kavga da olmaz. Başını kaldır ve şu camdan içeri bak, gör şu kadını. Fakirlikten pudra alamamış ve un sürmüş yüzüne.

Zavallı kadın... Yürü... Bak, şu güzel kız, kapının önünde tuhafiyeciyle konuşuyor, ne konuşuyor acaba? Tabii ki Ermeni meselesini değil. Geçen gün kırmızı boya almış, ödeyecek parası yok fukaranın... Ne zavallılık!

İşte birkaç balıkçı genç şaraphaneden çıkmış geliyorlar. Korkma, bunların kimseye zararı olmaz. Namuslu sanılan kişilerden çok daha dürüsttürler. Yalanları, dolanları, kıskançlıkları yoktur. Yoluna devam et. İşte Acem Dağı adlı gazinoya geldin. Rahatça otur, gelen beyleri, bayanları seyret.

Al sana bir bayan, kıyafeti düşmek üzere... Anlaşılan iyi toparlanmamış. Bebeğini emziren bir kadın geliyor gülerek karşıdan... Diğer taraftan yüz çeşit renk var kadının elbisesinde.

Gençler başladı gelmeye. Kumkapılılar gayri resmi söz ve nişan töreni yapmak için çoğunlukla buraya gelirler. Burada iki cins birbirlerinden uzaksa işaretleşerek, birbirlerine yakınlaştıklarında kulaktan kulağa konuşurlar. Doğa sanki kulaklarını yanaklarının üstünden koymuştur, zira bazen gençler, söylemleri daha anlayışlı olsun diye yanaklarının üstünden konuşur. Böylesi konuşmaları kimileri tuhaf karşılar ve aileleri buraya yaklaştırmaz.

Burada sıkıldınsa Basmahane nam gazinoya git. Erkekleri, kadınları, kalabalığı gör. Sağa bak, karıkoca kavgaya tutuşmuşlar. Erkek odunla tehdit eder, kadınsa tokat gösterir kocasına. İki yaşında çocuklarıysa yanlarında ağlar, kadın mendiliyle elbisesini siler, sanırım çocuk kucağına işemiş ve kavgaya neden olmuştur.

Ailedeki küçük çocukların işemesi bizim mebusların sorgulanmasına benzer. Hep münakaşaya neden olur.

Gel biraz da Lusavoriçyan12 adlı kız okuluna gidelim. Papaz Der Sarkis bu okulu cemaatten yardım toplayarak 1868’de kurmuştur. Bu okulda zamanında üç yüz öğrenci vardı. Şu an okul Der Sarkis’ten alınıp kilise yönetimine devredilmiştir; ancak seksen öğrenci var.

Sanılır ki, Ermeniler kızları olsun istemez; oysa kızların düzgün okulları olmadığından böyledir.

Bu mahallede Mezburyan, Surenyan ve Akranyan okulu var. Bunların ilk ikisi karma, sonuncusu ise yalnız kızlara eğitim verir. Doğrusu ebeveynler, bu okullara öğrenci göndermeye karşı ilgisiz değiller. Bu özel okullara başarılar dileriz. Cemaat okullarından umudu kestik çünkü.

Mahallenin erkeklerinin büyük çoğunluğu zanaatkâr ve şerefli insanlardır. Bunlar zamanında cemaat problemlerinde büyük rol oynamışlardı ancak birkaç yıldır yöre okullarının problemleriyle uğraşıyorlar.

Bunların çoğunluğu spiritüalisttir,13 hepsi rakı, ama düz rakı14 içerler. Bunlara göre rakı, üzüntüyü sevince dönüştüren bir nevi su... Düz değişik şekillerde kullanılır. Kimileri susuz içer, biraz su katanlar da var. Kimileri de suyla ağızlarını çalkaladıktan sonra rakıyı içer. Kimileri kadehle, kimileri şişeyle, kimileri de fıçıyla içerler. Kadehle içenler alaya alınır, tıbbiyeli hekimlerin alaylı hekimlerle alay ettiği gibi.

Kadınlar da, erkekler de hamamı çok sever. Kışın sıcak hamamdan, yazın da deniz hamamlarından dışarı çıkmazlar.

Hepsi de bir ördekten daha iyi yüzer. Fazlasıyla ekonomik olduklarından altı yedi saat denizde kalır, hamamcıya altmış para ödememek için sorun çıkarırlar. Tasarruf için altı ay büyük orucu15 tutar, zeytinyağlı fasulyeyle günlerini geçirirler.

Bu mahallede dine olan yakınlık, yerini ilgisizliğe bırakmıştır.

Bir pazar sabahı kiliseye git, halktan kimseyi göremezsin. Papazı görürsen, mumunu yak ve dışarı çık. Kadınlar kiliseye sadece Paskalya ve Noel zamanı gider. O da birbirlerinin ne giydiğini çekiştirmek, kızlarla erkekleri yakınlaştırmak ve bazen de kilisede doğum yapmak için...

Kadınlar bakla açanlara da, tarotçulara da inanır. Eğer bir kadın kuyunun kovasını bile kaybetse, falcıya baktırır kovasını bulmak için. Tassoni’ye başvuracak değil ya!

“Tarotçulara danışmalı.” Kızları, sevdikleri için bakla falı açtırırlar. Bu inançlar evlerde hâlâ mevcut.

Bu mahallenin kadınları gösterişi sevmez, kıyafet için fazla para harcamaz. Yılda bir kez Pera’ya çıkar. Dört kat fiyatla Louis Philippe zamanından kalan demode şapkalar alır. Buna demodeliğin modası derler...

Elbiseleri yakıştırmak için iki-üç saat ayna karşısında kalmak istemez. Giyim kuşam sadece korunmak amaçlıdır. Bu yüzden bayan çoraplarını yanlışlıkla ellerine geçirirler, eldivenleri de ayaklarına. Delikanlılar var ki bu tür kızları ararlar.

Kadınlar çalışkandır, sabahtan akşama kadar ya dikiş diker ya çamaşır yıkar veya tahta ovarlar. Başka kadınlar, kızlar gibi diz dize atıp cam önünde oturmazlar haftalarca.

Milletvekili Bay Minas Kapamacıyan ve Luys dergisinin başyazarı burada oturur. Bu işin zor şartlarına rağmen, ciddi ve şakacı makalelerle, cemaatine hizmet eder ama yine de gerekli desteği bulamazlar. Burada milletvekili ve Hayrenik başyazarı Bay Mıgırdiç Melikyan yazı işlerinin ağır yükü altında ezilir. Bilmiyorum, bir halk ki Hayrenik’i yaşatamamışsa hakkı var mı anavatan diye bağırmaya. Burada doğmuştur Sayın Piskopos Madteos İzmirliyan. Patrik olmak ister ve olamaz.

Bu mahallenin sınırları batıdan rakı, doğudan şarap, kuzeyden konyak, güneyden romdur. Zannedersin ki Nuh Peygamber Kumkapı’daydı.

Yönetim de ne meşrutiyettir ne monarşi... İlgisizlikle yürür işler.

Meryem Ana Kilisesi’nin tulumbacıları ünlüdür. Civar gençlerden kurulmuş ve büyük ün kazanmıştır kendi dallarında.

Zengin olsaydım, delikanlı tulumbacıların koşturmalarını seyretmek için bütün bir mahalleyi yangına verirdim.

Kumkapı rutubetlidir ama çok sağlıklıdır. Nem Kumkapılıların yalnızca çamaşırlarına zarar verir. Kıyafetleri küf kokan bir Kumkapılı gördüğünde anla ki buna sebep rutubettir.

Eklemeyi unuttuk. Burada bin iki yüz Ermeni vardır, iki bin dört yüz meyhane, yani hane başına iki meyhane vardır. Lakin mahalleli bu sayıdan memnun olmayıp şikâyette bulunmuş. Şikâyet değerlendirilerek bin meyhane daha açılmasına karar verilmiştir.

8. 1852’de çıkmaya başlayan Ermenice yayın. Kurucu ve sorumlu müdürü Garabet Ütücüyan, bu görevi kesintisiz otuz yıl sürdürmüştür. 1907’ye kadar da aralıklarla yayımlanmaya devam etmiştir. 1892’de on beş günde bir yayımlanmaya başlayan Masis daha sonraları haftalık periyoda dönmüştür.

9. Galata Köprüsü.

10. 10 Nisan 1771’de Yenikapı’da doğdu. Babasıyla birlikte ipekçilikle uğraştığından “kazaz” namıyla anılır. II. Mahmud’un mali ve kişisel danışmanı ve yakın dostu olur. Darphane-i Âmire yöneticiliğine getirilen Bezciyan, 1830’daki Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından ortaya çıkan zararı karşılamak için bulduğu “metalik” para sistemi nedeniyle II. Mahmud tarafından “Tasvir-i Hümayun” nişanıyla ödüllendirilmiştir. 18 Ağustos 1826’daki yangın Kumkapı’ya büyük zarar verdiği gibi kilise ve patrikhaneyi de kül etmiştir. Patrikhaneyi yeniden inşa ettirmiştir. 1832’de resmen izni alınan Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi’nin inşasını başlatan Bezciyan, 3 Ocak 1834’te vefat eder. II. Mahmud’un fermanıyla Kumkapı Meryem Ana Katedrali Surp Harutyun Şapeli’ne defnedilir. Kazlıçeşme’deki Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi günümüzde de hizmetini sürdürmektedir.

11. Bir iskambil oyunudur. İki desteden seçilmiş 9, 10, Vale, Kız, Papaz, As’tan oluşan 48 kâğıtla ve genellikle 4 kişiyle ikişerli takımlar halinde oynanır. Batak oyununa benzer.

12. 1719 tarihinde Patrik Hovhannes Golod’a verilen bir fermandan anlaşıldığına göre Kumkapı ve çevresine yerleşen Ermeniler, kiliseler ve buna bağlı çocuk eğitim yuvaları (Tbradun) kurmuştur. 1789 yılındaki başka bir fermanla sur içinde Kumkapı Vlanga’da ve sur haricinde de Ortaköy’de bahsi geçen okulların temelleri atılır ve bunlar Mıgırdiç Amira Miricanyan’ın katkılarıyla 1790 yılında açılır. Kumkapı’daki okul, İstanbul yangınları neticesinde bir daha inşa edilmemek üzere harap olup yıkılır. Ancak arkasındaki sokağa 1840’ta Lusavoriçyan Kız Okulu inşa edilir. Belgelerde Bezciyan-Lusavoriçyan olarak da geçen okul da bir yangınla tarihe karışır.

13. Baronyan burada “ispirto” ile “spiritüalist” kelimeleri arasında söz oyunu yapar.

14. Duziko / Düziko olarak bilinen bir çeşit rakı. Yunancadan Türkçeye geçmiştir.

15. Ermeni Hıristiyanların Paskalya’dan önce tuttukları yedi haftalık oruç.

KASIMPAŞA

İnsanın bu mahallede demir maskeyle gezmesi gerekir. Birisi sokağa girdiğinde, mahallenin kadınları, kızları pencere önlerine koşuşur.

“Hanım, şu karşıdan geleni tanımıyor musunuz?”

“Tanımıyorum, hiç görmüş değilim.”

“Bu sokakta birini mi arıyor acaba?”

“Kim bilir?”

“Yakışıklı bir genç...”

“Ne güzel saçları var.”

“Saçlarının nesi güzel, şeytana benziyor.”

“Salak salak bir bakışı var.”

“Ayrıca yakasında iki parmak yağ var, gemide makineci mi ne?”

“Ayağını öpeyim, o ne büyük ayak.”

“Yavaş konuş, yaklaşıyor.”

“Yaklaşsın.”

“Gözleri de camlarda.”

“Bu ne serseri adam.”

Sokaktan çıktığında da merak devam eder, kadınlar mutlak ve mutlak bunun kim olduğunu öğrenmek isterler. Saçları neden düzgün değil, yakası neden yağlı? Öğreninceye kadar uyuyamazlar.

Kadınları pencerenin önünde bırakıp işimize bakalım.

Nasıl ki dikensiz gül olmaz, Kasımpaşa da lağımsız olmaz. Gülü sevenin dikeni de sevmesi gibi Kasımpaşa’da oturan da neden lağıma saygı göstermesin. Aynı lağım Paris’e taşındığında yılda bir milyon frank gelir getirir. Lağım Avrupa’da kâr getiren tükenmez bir kaynak... Ama Türkiye’de nasıl ki yetenek değer bulmaz, aynen gübrelik de kıymet bulmaz.

Türkiye’de kâr kapıları kurumuştur desinler...

Gel, şu dar sokaktan yukarı Yeniçeşme nam Ermeni mahallesine gidelim. Yüz elli yıl önce basılmış ama yeni baskı diye tanıtılan kitaplar gibi.

Mahallede seksen beş Ermeni aile var ki dört yüz elli kişi yapar. İçlerinde hiç dindar yoktur. Kiliseye gittiğinde kimseyi bulamazsın, yalnız Hayrabed16 Aziz Hagop Mıtspına.17 Bu piskoposun yüzü hep asıktır. Sanırsın halka çok kızgındır.

Kimileri mahallelinin demirbaşı haline gelmiş papazla araları iyi olmadığından ant içmişler, kiliseye ayak basmazlar. Şaşılacak şey, cemaatsever meyhaneciye kızdıklarında, oraya gitmemek için yemin etmiyorlar.

Kilisenin karşısında Aziz Mesrobyan Okulu var. Aziz Mesrob oldukça ıstıraplı... Sabahtan akşama öğrencilere ararot18 yedirir, yürümeyi öğretir. Onların donlarını çözüp bağlar. Zavallı Aziz Mesrob,19 bir eve hizmetçi girseydi 400 kuruş aylık alırdı. Anneler çocuklarını doğar doğmaz Aziz Mesrob’a verir. Yöneticiler ilk yıl okulu iyi kötü düzelttiler. Gelecek yıl yine iyi çalışmak için bu yıl çabalayarak dinliyorlar.

Burada B. H. Saraç yaşar, mahallelilere heveslenmeleri için makaleler yazar. Hayrenik’te köşesinin adını “Okul ve Özgürlük” olarak seçmiştir. Anlaşılan başlarında Pakos varsa bu yazılardan mahalleliler onur duyar. Bu delikanlı, kilisenin yanında bir müze kurmuş, arada girip mahallenin çocuklarının ilgilenmesi için umutla tozları alır. Saraç Bey bu hevesle beklesin. Mahallenin sokakları o kadar dardır ki insan geçerken korse giydiğini sanır, nefes almak bile zordur.

Evler birbirleriyle o denli sevgiyle kucaklaşmış ki, sokaktan geçenleri ne güneş ne de yağmur etkiler.

Mahallede kavga eksik olmaz. En büyük cesaret kavga çıkarıp hiçbir şey olmamış gibi geri çekilmektir.

Yabancı birinin saldırısına karşı erkekler geri çekilir, meydanı güzel kadınlara bırakır. Genellikle bu kavgalar zararla sonuçlanır.

Eğlenceye yer yoktur. Biraz uzakta Okmeydanı’nda çayırlık var, burada dolaşanlarda sevgi hüküm sürer.

Dedikodu konusu olabileceğini bildiğinden sokaklardan sinek bile geçmez.

Cinsilatif çalışkandır. Geceleri uykusuz kalarak çalışıp dikiş dikmeyi ve güzel giyinmeyi sever ama elbiseleri yakıştırmakta çok başarılı olamazlar.

Burada bazıları erkeklerin sakalına güler çünkü çoğu berberdir. Kimileri hep hüzünlüdür, akşama kadar örs ve demirle çalışıp ince işlerle uğraşmak istemez.

Konu tıraş ve çekiç olunca kadınlar da erkekler de çalışkan ve maharetlidir. Ama çocuklarının eğitimi üzerine laf açılınca kötürüm olur, kurtulma şansı istemezler.

Kasımpaşa’nın havası doktorlar için çok iyidir. Şehirde kolera baş gösterdiğinde Kasımpaşa’da doğmuş, diğer mahallelerde ölmüştür. Lakin doktorları Kasımpaşa’nın havası sayesinde çok paralar kazanmıştır.

Yazın buranın havası sorunları çözer. Türk-Rus savaşından önce elçiler doğu sorunu toplantılarını bu mahallenin kenarında yaptı.

Bir kanun vardır burada. Fakirlerin hastalanması kesinlikle yasak, yalnız zenginlerin hastalanmaya hakkı vardır. Geçenlerde fakirin biri tesadüfen hastalandı ve kilise yönetimiyle mücadele edip Pırgiç Hastanesi’ne gitmek istedi. Yöneticiler bu fakirin kanuna karşı geldiğini tespit edip dilekçesini altı ay geç vererek onu cezalandırdı.

Fakir, çaresizlikten bir yerlerden 10 kuruş bulup yöneticiye verdi ve Surp Pırgiç Hastanesi’ne gitmek için yazı aldı.

Bu kanun çok adil...

Yöneticiler yakında cesaret gösterip kanunları çiğneyen fakirlere ağır vergi koyacaklarmış.

Bu mahallenin deresi lağımdır. Pera’dan akar, buradan geçerek denize dökülür. Buralılar hava alıp sigara ve nargileyle vakit geçirsin diye derenin kenarına gazinolar yapılmıştır.

Bu derede sandallarla gezilebilir ama yolcular ya burunlarını kesmeli ya da burunları kesik yolcu bulunmalı.

16. Halkın sevgisini kazanmış ve halka dinî konularda önderlik yapmış kilise görevlilerine verilen unvan.

17. Aziz Agop Mıtspına: Nusaybinlidir. Evrensel kilisenin sevilen ve ünlü azizlerindendir. Gerçekleştirdiği birçok mucize nedeniyle kendisine mucizeler yaratan denir, azizlik mertebesine çıkar.

18. Sıcak iklimlerde yetişen maranta adlı kamıştan ve başka bitkilerin kökünden çıkarılan, çocuk maması yapmaya yarayan un.

19. Mesrop-Mesrob Maşdots: 361 veya 362 yılında Muş-Daron taşrasında doğdu. Ermeni rahip ve dil uzmanıdır. 405 yılında Ermeni alfabesini icat etmesiyle tanınır. Maşdots Yunanca, Farsça, Süryanice ve Gürcüce dillerine hâkimdi. 440 yılında vefat etmiştir. Anıt Mezarı Ermenistan’daki Oşagan köyündedir.

BEŞİKTAŞ

Şşşt... Ses çıkarma... Paltonu ilikle... Ellerini ölü gibi göğsüne koy, selama dur... Sağına bakma, soluna da... Başını yukarı kaldırma, aşağıda tutma... Arkana bakma, önüne de. İşte, benim tavsiyelerim bunlar Beşiktaş’ta yürümen için. Bu mahallenin sokaklarında yürüme yasasının maddeleri bunlardır. Anayasa maddeleri tamamlanana kadar hiç olmazsa sokaklarda uygulanmalıdır. Şayet anayasa gibi çevreni dar bulup da biraz dışarı çıkmak istersen, patriklerin anayasa çevresinden çıktığı gibi, direnmene ve düşmemen için önüne bakmana izin veririm. Zira düşersen iki ayağın kırılır, kimse elini tutmaz, yardıma gelmez. “Kendi kendine yardım et, Tanrı sana yardım etsin,” der bu mahallenin beyleri. Seni o halde bırakırlar ki, Tanrı yanına gelsin, elini tutsun, ayaklarını bağlamak için Vezir Hanı’na götürsün. Zamanında kendi kendine yardım etmek kelimesi yoktu bizim millette. Anlaşılan kendi kendine yardım etmenin mucidi Beşiktaş’ta yaşamış olmalı ki burada böyle bir kitap hazırlama ihtiyacı hissetmiş.

Şimdi önüne bak... Düşmeyesin... Sağlam çıkalım bu mahalleden.

Şu dar sokaktan yukarı çıkıp kiliseye girelim. Birçok yerde kiliseye gitmek için mutlaka dar bir sokaktan geçmeli. Gerçek olmayan dar sokaklar cennete götürür.

Bir zamanlar burada insanlar kalpaklarının içinde çok dindardı. Kalpaklar kaldırıldı, dindarlık da kalktı. Din heyeti, çocukça işlerle uğraşıp çocukça kararlar vereceğine halkı kiliseye alıştırmak için onun başına kalpak geçirmeye mecburdur.

Gör ki şu kilise ne görkemli yapılmıştır. Ne yazık ki içinde halktan çok toz var. Tozlardan kurtulmak için kapının yanında fırça bile yok. Yöneticiler nerede? Papazlar ne yapar, vaiz nerde? Hiç sorma... Papazlar vaizle haftada beş kez tartışır, altı kez barışır. Mahalle halkı papazın taraftarı... Aristokrat sınıfı da vaizin... Nedir acaba bunların tartışma nedeni, ne olabilir din adamlarının kavgası? Ya bekledikleri kadar cenaze olmaz ya da düğün yahut vaftiz töreni... Bu nedenle bütçelerini dengeleyemezler. Yani bunların bütçelerini dengelemek için her gün ölmeli, her gün yeni bir eş almalı ve her gün çocuk doğurmalı. Evet, ama bunlar imkânsız... Almanya’dan bir maliyeci getirmeli ki bunların bütçesi düzenlensin.

Bu mahallede de iki okul var. Eğer Beşiktaşlılar eğitim kurumunu o güne dek yaşatmayı başarabilirse torunlarımızın torunları burada okuyacak.20

Beşiktaşlılar okulların seviyesini yükseltmek amacıyla yirmi yıldır öğretmen değiştirir, yönetici değiştirir, sıraları değiştirir, hademe değiştirir, kalem değiştirir, idareci değiştirir, kitap değiştirir ve yine de başaramaz. Bir kez de öğrencileri değiştirsin bakalım, nasıl olacak? Yine umduklarını bulamazlarsa ahaliyi değiştirmeli... Kendilerini... Kendilerini... Elbiselerini... Hayır, en iyisi kafalarını değiştirmeli.

Beşiktaş’ta Masis’in yayın yönetmeni Ütücüyan yaşar, okul müdürlüğü yapabilecek güçtedir. Mahalleli çocukları eğitilebilir ama korkar garip. Bu görevi üstlenince birkaç ayda evini taşlarlar. Beşiktaşlı maalesef bu deneyimi yaşamıştır. Ütücüyan bu taşlamalardan korkmazdı, gazeteden kazancı iyi olsaydı rahatlıkla değiştirebilirdi evinin kırık camlarını.

Özel bir okul da var, öğrencilere Ermeni tarihi okutulur. Bir kitap iki kez okutulur. Öğrenci bu kitabı bitirdiği gibi Papazyan’ın Ermeni Tarihi okutulur. Bunlardan sonra diğer Ermeni tarihleri, üçer kez arka arkaya okutulur. Tanrı bize kırk çeşit Ermeni tarihi vermiştir. Zavallı öğrenciler daha hepsini okuyup bitiremediler ki biz de göremedik. Peki, Ermeni tarihinden sonra hangi ders kitapları verilecek öğrencilere? Derler ki bu öğretmen, yalnızca birkaç zengin veliyi sınava davet edermiş.

Beşiktaş’ta kimileri tüccarlık veya zanaatla geçinir, kimileri borç yığarak yaşar, kimileri de haftalık veya aylıkla yaşar ki bunlar çoğunluktur. Alışkanlıktır yerlere eğilmek... Bir şey almak... Hayır, yanlış anlaşılmasın, yerden selam alıp vermek için eğilmek... Böylece ağzından hiç eksik olmaz, ne sigara ne de “kulun olayım” lafı... Bir günde yüz kez, “Kölen olayım,” demezse ertesi gün görevinden atılır. Bu garipler, işlerinden olmamak için bestecinin birine, “kölenim” nakaratlı bir şarkı besteletip her gece sofraya oturmadan evvel bu şarkıyı söylerler. Şirket-i Hayriye’ de çalışan Ortaköylü gençler de bu şarkıyı söyler.

Bu mahalleye giren herkes leke çıkarma tozu taşımalı, zira o kadar az insan var ki buraya girip lekelenmeyen... Burada leke boldur.

Geçen yüzyıldan kalan avukatlar var, bunlar Allah’a dair mahkemelere bakar. Bu kişiler halktan onaylıdır, hatip sayılırlar.

Ağlamaya, sızlanmaya o denli alışmışlar ki zavallı halleriyle karşına çıktıklarında mecburen ya bir iş ya da kendi cüzdanını vermelisin.

Bir şey isterken gözlerinden yaş da akıtırlar.

Burada gençlik yok. Milli bir sorun olduğunda danışmak için Samatya’dan veya başka bir mahalleden birileri çağrılır. Mahalleyi alıp götürseler halkın sesi çıkmaz. O denli barışseverdirler.

Kendini asil zanneden zümre meyhaneye, bakkala uğramadan evlerine girer. Diğerleriyse meyhaneye gider. Pazar günleri akşama kadar tavla veya kâğıt oynarlar.

Bunlar sokakta akrabalarını görmezlikten gelir, selam vermeye, yirmi paraya kahve ısmarlamaya korkarlar.

Dostlukları o denli ileridir ki iki komşu birbirini tanımaz, yan komşularının kim olduğunu Ortaköylülere sorarlar.

Beşiktaşlı o derece cesurdur ki, dört Beşiktaşlı bir fareye karşı mücadele eder. La belle Eleni gösterisi her yapıldığında Ajax rolü için Beşiktaşlı artistler aranır.

Erkekler haftada iki kez gömlek değiştirir. Milliyetçilik söz konusu olduğunda önce hamam, sonra millet... Genellikle saatlerce berberde oturup tıraştan önce üç saat bıyıklarını süslerler.

Gelelim dişilere.

Cinsi latifler yolda yere değil göğe bakar, sanırım kolyelerini göstermektir amaçları. Kadınlar burada kocalarını çok etkiler, kocalar hep kadınlarının arkasından yürür, İncil’deki “Adam, annesini babasını bırakıp karısına bağlanacak,”21 ayetine istinaden. Kadınlar kocalarına itaat edeceğine erkekler eşlerine itaat eder. Beşiktaşlı kadınlar güzeldir, hamarat ve evcimen. Pirinç tozu kıymetli değildir, sadeliğin değeri yoktur. Beşiktaş, Pera’ya yakın olduğundan kadınlar en az haftada bir Pera’ya gidip yeni modayı kapıp gelir.

Bu semtin kadınları erkeklerden daha milletseverdir. Ama çoğunluğu günün büyük kısmını kıyafet dikmeye ayırdığından, kız okuluna gidip orayı denetlemeye vakitleri yoktur.

Küçük kızlara gelince... Sokaktan geçenlere görünmeden, pencere önlerinde oturup geleni gideni ayağından tepeye inceler, analarına yetiştirirler. “Şu boyda, bu renkte, şu endamda biri geldi yan komşuya.” Anneler minnettar, çocukları tekrar yerlerine gönderip daha dikkatli tespitlerle kendilerine dönmelerini ister.

Beşiktaşlı baharda Fulyalık denen alana, yazın da Ihlamur bölgesine gider. Pazar günleri hokkabaz

20. Beşiktaş’taki son Ermeni okulu 1983 yılında kapanmıştır.

21. Eski Ahit, “Yaratılış”, 2:24.