© 2004, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2004

4. basım: Nisan 2014, İstanbul

E-kitap 1. Sürüm Eylül 2014, İstanbul

2014 tarihli 4. Basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design

Kapak resmi: Cansu Boğuşlu

ISBN 9789750716904

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ.

Hayriye Caddesi No. 2, 34430 Galatasaray, İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

www.canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 10758

YEKTA KOPAN

İÇİMDE KİM VAR

ROMAN

Yekta Kopan’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Fildişi Karası, 2000

Aşk Mutfağından Yalnızlık Tarifleri, 2001

Yedi Derste Vicdan Muhasebesi, 2003

Kara Kedinin Gölgesi, 2005

Karbon Kopya, 2007

Bir de Baktım Yoksun, 2009

Kediler Güzel Uyanır, 2011

Aile Çay Bahçesi, 2013

YEKTA KOPAN, 1968’de doğdu. İlk kitabı Fildişi Karası, 2000 yılında yayımlandı. Aşk Mutfağından Yalnızlık Tarifleri 2002 yılında Sait Faik Hikâye Armağanı’na, Karbon Kopya Dünya Kitap 2007 Yılın Telif Kitabı Ödülü’ne, Bir de Baktım Yoksun 2010 yılında Yunus Nadi Öykü Ödülü ve Haldun Taner Öykü Ödülü’ne değer görüldü. Bu kitap Arapça, Bulgarca ve Arnavutça olarak yayımlandı; yakında Hintçe ve Romenceye çevrilecek. Almancada Alles Blaue, alles Grüne dieser Welt ve Einmal werdet ihr noch wach seçkilerinde ve İngiltere’de yayımlanan The Lounge Companion Vol. 2 seçkisinde birer öyküsüyle yer aldı. Daha Önce Tanışmış mıydık? adındaki e-kitabı, altKitap.com tarafından okura ulaştırıldı. Şilili ressam Alex Pelayo tarafından resimlenen çocuk kitabı Burun, Marsık Yayıncılık tarafından 2009 yılında yayımlandı. Çalıntı, Hayalet Gemi, Altyazı, Eşik Cini, Hayvan başta olmak üzere çok sayıda dergide yazdı. Granta Türkiye’nin yayın kurulunda yer alıyor ve Milliyet Sanat, Milliyet Kitap, Ot dergileri Fil Uçuşu adını verdiği blogunda yazmayı sürdürüyor.

1

Yağmur, gökten yere yolculuğuna başlamak için, gündüz insanlarının uykuya karışmasını bekledi. Gecenin, kendisini anlayışla karşılayacağını biliyordu. Bekledi, sadece gececilerin ayakta kalacağı an’a kadar bekledi. Sonra yağmaya başladı. Gelinlik duvağı oldu, kasap sinekliği oldu, uçurtma kuyruğu oldu; öylesine buğulu, ince mi ince, dalgalı mı dalgalı yağdı. Çinko damlardan, kiremiti aktarılmamış çatılardan, tepesine naylon gerilmiş barakalardan geçip gitmek istedi ama başaramadı, tanıdık tanımadık tüm sokaklara eşit dağıttı gücünü. Yolcusuzluktan bunalan otobüs duraklarıyla uzun sohbetlere girişti, kaldırım kenarlarına park edilmiş arabaların yan aynalarında nasıl göründüğüne baktı, kepenksiz dükkânların vitrinlerinde biriken tozlarla ebelemece oynadı, sahile serpiştirilmiş banklarda kurumuş simit parçaları buldu, kapağı açık bırakılmış çöp tenekelerinden üstüne kokular sindi, sokak lambalarının ışığında iyice yalnızlaşan ağaçlara mevsimi fısıldadı, gündüz insanlarının izlerini silip mazgallara ulaştı. Oralardan akıp yeraltı sularıyla buluştu: Gökten yere, yerden göğe bilgi akıyordu. Bilinmedik hiçbir şey kalmayana dek konuştular.

O gece, yağmur damlalarının tanıklığıydı, şehri gerçek kılan.

Kaç kişinin kendisini dinlediğinden habersiz bir radyo sunucusu, mikrofonun hemen yanındaki saatin saniyelerine bakarak, çalmakta olan şarkının bitimine ne kadar kaldığını hesapladı; kalan sürede neyi düşünebilirdi ki? Hafta sonunda gideceği doğum günü partisinde mor kazağını giymeye karar verdi, böylece onun dikkatini çekebilirdi: henüz düşüncelerinde bile adını söylemeye çekindiği erkeğin. Şu anda bu şehirde kaç kişi benim gibidir acaba, dedi; sonra da bu soruyu her gece sormaktan bıkmamasına şaştı. Kaç kişi benim gibi üzgündür, kaç kişi yalnızdır, yorgundur, sıkkındır, sinirlidir, terk edilmiştir, ağlıyordur, gülüyordur, sevişiyordur, âşıktır... Uzaklardaki evlerin ışıklarına bakarak bu evlerin içinde kimler, nasıl hayatlar yaşıyor diye düşünen kaç kişi vardır?.. Herkesin oynadığı, sıradan bir oyunun, bir türlü vazgeçilemeyen çekiciliği: Bu evlerin içinde ne var? Saniyeler geçiverince gırtlağını temizleyip yeni bir şarkının anonsuna hazırlandı. Böylesi bir havada evlerde neler olduğunu bilmiyordu ama insanların ne dinlemek istediği belliydi: “...Bugün yağmur bir kadın saçıdır, yeryüzüne dökülen...”

Gece, yağmura görkemli bir karşılama töreni hazırlayamadığı için üzüldü. Boşalmış bidonlarını sallayarak evlerine dönen bozacılar, kafalarına geçirdikleri naylon torbalardan utandı, arabaların silecekleri isteksizce sağa sola el salladı, rengârenk şemsiyeler kurumak için işkembecilerde buluştu, kaldırım orospuları yüksek topuklu ayakkabılarının çatlayan ruganlarına bakarak müşteri bekledi, doğudan-batıdan şehre giriş yapan uzun yol sürücüleri yönlerini şaşırdılar, dansözün terli belinde birikmiş yevmiyesini hesaplayan darbukacının eklem romatizması azdı, bankaların otomatik para çekme kulübeleri tiner buharında rüya âlemine daldı... Bütün sokaklar, caddeler, binalar, bacalar, ağaçlar, lambalar, bahçeler, istasyonlar, tabelalar, arsalar ve mezarlıklar... ve mezarlıklar emdi suyu, damla damla. Gammaz değildi yağmur, kimi yaşananları sır olarak sakladı, kimseye anlatmadı: Çöplükten kedi rızkı çalan martıları, iskelenin hemen arkasındaki barakada birbirine bıçak çeken midyecileri, mezarlığın güney duvarında gırtlağından sızan kana bakarak ölümü bekleyen şark çıbanlı delikanlıyı, meyhaneden ipini kopartır kopartmaz pantolon paçalarına sıçratarak kusan bitirimi, yanında on dakika daha kalamayacağını söyleyen kırmızı peruklu travestinin kolunu morartan taksiciyi, çıkmaz sokağın köşesinde kabak çekirdeği çitleyerek erkete bekleyen otomobil hırsızını, kavuniçi neonlu barın arka kapısında torbacıdan avantasını alan polisi gördü... gördü ve sustu.

Odaların ışıklarını dolaşmaya başladı sonra. Ertesi gün gireceği sınava çalışan öğrenciler, patronuna sunacağı raporun son düzeltmesini yapan ücretliler, acil servis nöbeti yorgunluğuyla sandalye tepesinde uyuyakalmış doktorlar, toplantıda olduğunu söyleyip de hâlâ eve dönmemiş kocalarını bekleyen kadınlar, yeni doğmuş bebeğinin gece açlığını gidermeye çalışan anneler, pijamalarını-geceliklerini çıkarıp birbirlerine sokulmak için çocuklarının uyumasını bekleyen karı-kocalar, kırk yıllık hayat arkadaşı tarafından sokulduğu zayıflama diyetinin sıkıntısını peynir-ekmekle gidermeye çalışan buzdolabı fareleri... yağmurun bu beklenmedik ziyaretini önemsemediler bile.

Yağmur, derdini anlatmak için en loş ışıkları aramaya başladı: başucu lambaları. Sadece bir kitabı aydınlatacak kadar ölü ışıklar, koca şehrin kalabalığında birer nokta. Roman okuyanları buldu; aşk, macera, tarih, polisiye... Öykülerle karşılaştı; dil, dine dönüştü. Şiir okuyanları rahatsız etmemek için parmak uçlarında geçti pencerelerinden... Bir ara, ne yaparsa yapsın bir kitabı koklayamayacağını hissetti, içi sıkıldı. İç sıkıntısını yenmek için daha şiddetli, daha başına buyruk, daha şarkılı yağmaya devam etti.

Her şey olur

Her şey büyür

Her şey geçer

Hayat kalır...

Şarkı bitti... Her şey gibi şarkı da geçti, gitti... Radyo sunucusu kadın biraz sonra işini bitirecek ve yağmurun koluna girip evinin yolunu tutacak, karşısına çıkanlardan biri bile tanımayacak onu. Aralarında az önce çaldığı şarkıyı dinleyenler de olacak belki; ama bakışmayacaklar, gözleri, nefesleri, sesleri değmeyecek. Kadın da onları tanımayacak; evlerin ışıklarına baktıkça merak ettiği hayatların içine girdiğinde, o merak değerini kaybedecek, ışıklar, ışıkları yakanlar sıradanlaşacak. Yağmurun yola düşürdüğü aynalarda yansıyan taksi ışıklarında iyice parlayacak sıradanlık. Farklılığın peşinde koşan insanlar, tenlerinin teğet geçtiği hayatların güzelliğini, çöp tenekelerinin kenarında ölüp gitmiş bir kediyi kemiren cardonlar gibi kemirecek, yağmur çaresizce izleyecek bu katliamı. Kadın yatmadan mor kazağını üstüne tutup nasıl göründüğüne bakacak son kez. Kazağın, yorgun yüzünde patlayan rengiyle mutsuz olacak. Bu gece için öteleyecek aşkı, aşkın yastıklardaki fısıltısını. Yağmur, penceresine vurarak, sesini duyurmak için çığlık atarak, yalnız olmadığını hissettirmeye çalışacak; kadın duymayacak. Biraz incinecek damlalar, bu evi terk etmeleri gerektiğini anladıkları anda.

Başka bir pencereye yol alacak damlaların ordusu; istila edemeyeceği bedenlerin, fethedemeyeceği ruhların merakıyla yoğunlaşacak, bardaktan boşanacak: Her şey olacak, büyüyecek, geçecek... hayat kalacak...

Sonra birden, cılız bir ışığın çağrısı duyulacak. Onun evi, onun hayatı, onun çağrısı...

Yağmur hâlâ yağıyor. Şu anda tam onun penceresinin önünde. Perdenin aralığından içeriyi gözlüyor. Bir duvarı boydan boya kütüphaneyle kaplı bir oda. Hemen kütüphanenin önünde yüzü cama dönük, küçük bir lambanın aydınlattığı büyükçe çalışma masası. Odanın girişinde, sol tarafta eski bir koltuk; antika olduğunu söylemişti satan adam, antika değil. Yanında yüksekçe bir sehpa; ayaklı lamba, kül tablası, pipo içen bir denizci biblosu ve minicik, seramikten bir lokomotif. Kimi geceler bu koltukta uyukluyor, kitap okurken... Yanındaki kül tablası yarısına kadar içilmiş sigaralarla dolu, kucağında açık bir kitapla sızmış görüntüsünü seviyor. Odada bu görüntüyü kaydedecek hiçbir nesne olmamasını seviyor: Ayna yok... ayna yok... Duvarlardan birinde üstüne küçük kâğıtlara yazılı notların iliştirildiği mantardan pano. Hemen panonun yanında siyah ahşap çerçeveli bir tablo, bir kopya. Van Gogh’dan Yıldızlı Gece, ressamın şiddetli migren ağrılarının sanatsal karşılığı. Diğer duvarda siyah-beyaz, büyük bir fotoğraf; Bertrand Russell.

Van Gogh’u üniversite yıllarında tanıştığı, sonrasında da görüşmeyi sürdürdüğü bir arkadaşı hediye etmişti. “Çıplak duvarlar evin ısısını emer,” demişti. Her seferinde olduğu gibi bu sözünü de açıklama gereği duymuştu: “Isı derken neyi kastettiğimi anladın herhalde, evin santigrat derece olarak ısısından değil, insanı sarıp sarmalayan sıcaklığından söz ediyorum.” Her söylediğini açıklamak zorunda mısın, diyesi gelmişti, sözlerin ağırlığı yeterli değil mi? Ama hiçbir şey söylememişti; kalın paket kâğıdıyla sarılı çerçeveyi büyük bir heyecanla açmış, içinden Yıldızlı Gece’nin çıktığını görünce de çocuklar gibi sevinmişti. On altı yaşından beri hayran olduğu resim, yeni evinin duvarını süsleyecekti. Bir yazara, ressama, müzisyene hayran olduğunda, onun hayatıyla ilgili bütün ayrıntıların peşine düşmeyi çok sever. Dergiler, kitaplar, ansiklopediler karıştırır, aynı olayın ayrı imzalar tarafından nasıl farklı yansıtıldığına şaşırır; kimi zaman hangisine güveneceğini bilemez, sonunda olmasını istediği gibi yazılmış olan hayat hikâyesini seçer. Eskiden, edindiği her bilgiyi kendi hayatıyla örtüştürmek gibi bir merakı vardı: Ben on altı yaşındayım, Van Gogh resim yapmaya yirmi altı yaşında başlamış ve otuz yedi yaşında da intihar etmiş... demek ki... demek ki... Bu saçma denklemden nasıl bir sonuç çıkardığını hatırlamıyor şimdi. Henüz Van Gogh’un intihar ettiği yaşa gelmedi; belki o zaman hatırlar denkleminin açılımını.

Belki toplumla, belki de denildiği gibi Gaugin’le olan kavgasının hırsından, kulağını kesen Hollandalının hayatı da hikâyesinin peşine düştüğü hayatlardan biri.

Van Gogh’un yaşarken bir tane bile resim satamadığını öğrendiğinde çok şaşırmıştı. On yılda sekizyüz resim yaptığını öğrendiğinde şaşırdığı gibi. Yaklaşık üçbinaltıyüzelli günde sekizyüz resim: dört-beş günde bir resim. Kızıl sakallı ressam, bir ara resimlerini ünlü Cezanne’a göstermiş ve üstat da “Bunlar deli resmi,” demiş. O gün, arkadaşı tabloyu hediye ettiğinde, bir ‘deli resmi’ne sahip olduğu için çok mutlu olmuş, çerçeveyi büyük bir özenle çalışma odası olarak belirlediği odanın duvarına astıktan sonra karşısına geçip düşünmüştü: Bir insan hiç takdir görmediği halde, neden böylesine çılgınca üretmeye devam eder? Yaşarken anlaşılamamış bir deha olmak... ne demektir?

Eski sevgililerinden birinin hediyesi olan Russell fotoğrafını, Van Gogh’un tam karşısına astığı gece de soru işaretleriyle dolmuştu kafası: Anlaşılamayan dehayla, taçlandırılmış dehanın karşı karşıya gelmesi başlı başına bir paradoks değil midir, diye düşünmüştü; hem de bu dehalardan biri, paradokslardan hoşlanmayan Russell... Bir yanda otuz yedi yaşında hayatına son veren, durmadan çevresiyle kavga eden bir savaşçı; diğer yanda sekseninde bile inandığı değerler uğruna hapse girmekten çekinmeyen bir barışçı. Hayran olduğu iki figürün, evinin duvarlarına hapsettiği hayatlarının ortasında durmuş, düşünmüştü gece boyunca. Sonra Russell’ın bir sözünü defterine not ederek, kendince çözüme ulaşmıştı: “İki kişinin aynı anda kavrayabileceği bir şey kesinlikle yoktur.”

Metin Konur, bir başkasının gerçeğinin, kendi gerçeğiyle örtüşmeyeceğini yıllar önce öğrenmişti.

Yağmur, balkonlardaki saksıların topraklarına sızıyor ve işte o da çalışma masasının başında, ahşap kolluklu sandalyesinde oturuyor; üstünde kareli yün bir gömlek var, düğmesi açık yakasından beyaz fanilası görülüyor; fitilli kadifeden bir pantolon giymiş, rengi solduğundan bu pantolonu sadece evde giyiyor; ayağında kare desenli, keçeden terlikler var, kareleri seviyor. Önünde kimi nefes almak için açık, kimi sır sakladığından kapalı kitaplar, uçları havayı koklamak istercesine yukarı dikilmiş boy boy kurşun kalemler, haznelerine farklı renklerde mürekkep çekilmiş birkaç dolmakalem, ciltli defterler, not defterleri, müsvedde kâğıtları... O kalabalığın ortasında, tam da lambanın ışığını en yoğun düşürdüğü noktada, şık kutusunun içinde, portakal rengi fona iri harflerle yazılmış başlığı ve Orson Welles’in kafasında fötr şapka, üstünde çizgili ceket, içinde beyaz-ipek atkı, ayağında beyaz pantolonla bacaklarını açıp Kane yazısındaki “A” harfinin yerinde durduğu bir video-kaset var: Yurttaş Kane... Bakışlarında dikbaşlılık, kararlılık, aşağılama ve biraz da... biraz da... hüzün var. Bir an Welles’le göz göze geliyor Metin Konur. Usta sinemacı bu fotoğraf çekildiğinde yirmi beş yaşında, kendisi o yaşı çoktan geride bıraktı. Video-kasetin çalışma masasına nasıl geldiğini düşünüyor; belli ki kısa bir süre önce, kaseti her zaman durduğu yerden, salondaki yerinden, alıp incelemiş; belki arkasını okudu, belki de ön yüzdeki fotoğrafa baktı uzun uzun...

Gecenin karanlığında, yalnızlığın çağrısını duyduğunda, varoluşuna şaşırmadığı anlarda çalışmayı seviyor Metin Konur... Bir şey okuyor... ya da yazıyor... ya da hem okuyor hem yazıyor... Yağmurun bile parçalayamadığı karanlıkta, parça parça olmuş düşünceleriyle kitaplar okuduğu, sevdiği cümleleri not aldığı, aldığı notlara bakarak sevilecek cümleler yaratmaya çalıştığı, ders hazırlıkları yaptığı, matematik problemleri çözdüğü, zorlu denklemlerle baş başa kaldığı masasının başında geceyi yaşıyor.

Sandalyenin gıcırdayan arkalığına doğru yaslanıp geriniyor. Bir süre önce, şiddetli boyun ağrıları nedeniyle gittiği doktorun söyledikleri geliyor aklına: Uzun çalışma saatleri bu tip sorunlar yaratır, iki saatte bir durun ve omuzlarınızı çevirin, başınızı sağa-sola eğin, kaslarınızı rahatlatacak hareketler yapın... Başını önce sola, sonra sağa yatırabildiğince yatırıyor; bu kadar yeter. Sol eliyle gözlüğünü çıkarıyor, sağ eliyle gözlerini, burnunun üstünü ovalıyor. Önündeki kızıl-deri ciltli, kalın kitabı kapatıp yavaşça ileri itiyor. Kenarı spiralli bir defter çekiyor kitaptan boşalan alana. Kaldığı yere hemen dönebilmek için bir kitap ayracı kullanmış; belli ki defterini her açışında istemeden de olsa geçmiş günlerden biriyle karşılaşmak istemiyor. Yaşamaya da yazmaya da kaldığı günden, kaldığı yerden devam edecek.

Ucu iyice açılmış kurşun kalemlerinden biriyle günün tarihini atıyor; zamana kayıt düşme alışkanlığı. Deftere ne yazacağını bilemiyor. Kararsız. Belki gündelik bir not, belki aklına gelen bir söz... hatta belki alış-veriş listesi... Yazarak düşünmek, öğrencilik günlerinden kalma bir alışkanlık. Bütün defterlerinin, kitaplarının sağı-solu notlarla dolu; birçoğunu daha sonra görse anlamlarını çözemeyecek belki de... Ne yazacağını düşünürken, istemdışı bir hareket yapıyor: Kalemin tepesini ısırıyor. Ahşap-boya-karbon karışımı bir tat geliyor diline; bir an için yüzü ekşiyor ama sonrasında zevk veriyor bu garip karışımın lezzeti. Bir kere daha –bu kez bilinçli bir şekilde– ısırıyor kalemin tepesini, hatta emiyor. Yutkunuyor.

Sigara... Dumanları izlerken aklına parlak fikirler geleceği düşüncesiyle keyifleniyor. Tütüne sığınma nedeni bu düşünce değil; eli kendiliğinden uzanıyor pakete. Ucu sarı filtreli sigarasını benzinli çakmağıyla yakıyor. Derin bir nefes çekiyor. Ateşin kızıl-turuncu ışığı, tütünde, ince kâğıdın üzerinde uzun bir yol katediyor. Duman ağzının içindeyken, hareketsiz kalıyor bir süre. Burnunun ucundan süzülen minik bulut parçalarını mutluluk verici şekillere benzetmeye çalışıyor. Ama ne bir kuzu çıkıyor ortaya ne de vagonlarını arayan bir lokomotif. Kalan dumanı yutuyor.

x = ab + (-a) (b) + (-a) (-b)

Deftere bakıyor. Sanki bu denklemi az önce yazan kendisi değilmiş gibi yabancılaşıyor yazısına. Neden böyle bir şey yazdığını düşünüyor, bulamıyor. Kalemin arkasını masaya vururken sorguluyor kendini: Bu kadar hazırlıktan sonra, yazacağın böyle basit bir denklem miydi? Kızıyor kendine. Keşke geceyi anlatabilseydim, diyor; şehre yavaş yavaş inen geceyi. Birden o güzel kitabı okumak için dayanılmaz bir istek duyuyor; ama vazgeçiyor. Kurşunkalem kullandığı için keyfi yerine geliyor; beğenmediği bu denklemi silebilir. Eli, bir yüzü kararmış silgisine uzanıyor. Tam silgi defterle buluşacağı anda bir matematikçi sözü geliyor aklına: “Doğrusunu bulmadan yanlışını silme.” Duruyor.

x = ab + (-a) (b) + (-a) (-b)

x = ab

Çözüme ulaşmamış problemleri sevmez.

Sigarasından bir nefes daha çekip kenarı fil kabartmalı cam kül tablasına bırakıyor. Kısa bir süre cetvelle çizilmişçesine düzgün yükseliyor duman; sonra karmaşık yollar izleyerek, dönerek, kendisini hava akımının kollarına bırakarak dağılıyor. Ama o, dumanın yolculuğunu görmüyor; tek çizgili defterin sayfasındaki denkleme bakıyor uzun uzun.

Siliyor.

Orson Cezmi

Gel, ne korkarsın ecel,
simayı derdimden benim

Potemkin Zırhlısı -
Sergey Ayzenştayn

Siyah-beyazdır bu. Sessiz. En ağırından siyaset vardır içinde. Çok sağlam bir filmdir. Ders diye okuturlar okullarda, zaten yönetmeni de hocadır aslında...

Bizim okullarda okumak, hocalardan ders almak gibi bir şansımız olmadı, bütün dersimizi setlerde aldık. Bu işin esası oralarda öğrenilir zaten. Okullular, alaylıları hep küçümser ama eğri oturup doğru konuşmak lazım. Bunu sadece sinema için söylemiyorum, hangi işe bakacak olsan durum aynıdır. Harcın nasıl karıldığını bilmiyorsan en güzel binayı çizsen ne yazar?.. İşi okulunda okuyanı küçümsemiyorum. Ama gerçek, kâğıt üstündeki gibi olmuyor. Bunlar geliyorlar; açı diyorlar, ölçek diyorlar, mercek diyorlar... Biz nasıl çalışırdık? Yönetmen mekâna şöyle bir bakardı, eliyle karesini belirleyip kamerayı kurdurur, verirdi komutunu. Eskilerden bir kameraman Filyo Bey vardı, motor komutunun geç duyulduğu set, vitrin mankenine benzer, derdi. Nedir yani? Kusursuz gibi görünür, gözünü-dudağını bir güzel boyar, üstüne geçirilen kıyafeti pek güzel taşır ama cansızdır. Oysa set yaşamalıdır.

Okullu gençler geliyor bazen kahveye, tanışmak için. Önceleri iş teklif etmek için geldiklerini sanıyordum, hani okulda şöyle şöyle bir film çekeceğiz, oynar mısınız, yazar mısınız gibilerinden, sonradan baktım ki kendilerince makaraya alıyorlar. O dönemde koşullar nasıldı, senaryoların bir gecede hatta sette yazıldığı doğru muydu, tarihi filmlerde kol saati takma hikâyelerini anlatsanıza, falan filan... Bir de gözyaşı arayanlar var: Çok mu sıkıntı çektiniz, sigortanız var mı, iş kazası geçirdiğinizde ne oluyor, bütün gün bu kahvede iş mi bekliyorsunuz, falan filan... Hep işin dramındalar yani... Belli ki birileri bunlara gidin sokağı, kahveyi koklayın, iş çıkarırsınız, zamanının sinemacılarının ne hallere düştüğünü görürsünüz, hiç yoktan eğlenirsiniz demiş... İyi de be evladım, ne varmış halimizde; biz bu sokakta hem parfüm kokladık hem pislik, hem yıldız gördük hem çamur, keman eşliğinde votka partisi de yaptık, ispirtodan ağzı köpüren arkadaşımıza kussun diye parmak da attık, gelip matrak geçerek neyi öğreneceksin? Sinema dediğin, bu insanların hayatlarının toplamı, dürbünün tersiyle bakarsan avuç içi kadar bir şey görürsün. Yine de kıyamıyorum, biraz nabza göre şerbet verip öyle gönderiyorum. Gidiyorlar, bir daha da arayan soran olmuyor...

Tabii yumurtaların çatlağını-sağlamını aynı küfeye koymayayım, haksızlık olur. Pırlanta gibi gençler de var aralarında. Onlar öyle eften püften bahanelerle gelmiyor zaten. Oturuyorlar karşımıza, yekten tanışmak istediklerini söylüyorlar. Açıkça itiraf edenler de var; geliyor diyor ki, madem ben bu yola baş koydum, önce sizleri tanımalıyım. Bakar mısınız kibarlığa? Öylesi az ama... Bu iş biraz da insan sarrafı yaptı beni. Karşımdakinin oturmasından, kalkmasından hatta nefes alıp verişinden, kafasından neler geçtiğini anlarım. Böyle dürüstçe gelene biz de kucak açıyoruz. Misafir ediyoruz, çayımızı ıhlamurumuzu içiyorlar, ne merak ediyorlarsa öğrenip gidiyorlar. Amenna!..

Ben bu filmi çok geç seyrettim, öncesinde fırsatımız olmamıştı. Zaten fırsat bulsak bile seyretmek ayrı cesaret isterdi, bilirsin Yeşilçam siyaseti sevmez. Eskiden daha da berbattı, prodüktörün rengi neyse, sen de o partiye yakın duracaksın, yoksa iş uçar gider.

Ben de siyasiydim bir zamanlar. Aslında herkes bilirdi birbirinin ne yolda olduğunu da dillendirilmezdi. Yılmaz’dan sonra değişti bu işler, yetmişlerde de solcu olmak makbul oldu. Bir bakarsın, iki gün önce başka âlemde olan adam, giymiş parkayı dolanıyor. Yahu bu herif ne zaman değişti, derdim, serseri selamımızı almazdı. Tabii bizim yaptığımız işlere burun kıvırmaya başladılar. Yaptık kardeşim, reddedecek değilim ya, melodram da yaptık, avantür de. Korku filmi bile çektik...

Sessiz filmdir bu ama öyle bir müzik vardır ki... Her sahnesinde insanın tüyleri diken diken olur. Kurtlu etler, denizcilerin isyanı, toplar... Hele merdiven sahnesi, nefes alamazsın seyrederken. Askerler, halk, ölenler, bağıranlar, bir de bebek arabası... Komünist parti sipariş etmiş bu filmi yönetmene, anlayacağın herifler inandıkları şeyin filmini yapıyorlar çatır çatır. Bizde bırak böyle film yapmayı, evinde resmini bulsalar... İçinde bu filmin resmi olan bir kitabım vardı, İngilizce bir kitap, valizimde dururdu... Hiç kütüphanem filan olmamıştır benim, otel odalarında nereme sokayım kütüphaneyi, iki tane valizim vardı kitap dolu, şimdi bir kaldı. İhtilalin ertesi günü, korktum, otelin kalorifer kazanlarından birinde yaktım bir valiz dolusu kitabı. Yine de çektiler içeri; kahveye gidip askıcıya filan sormuşlar, kim solcudur, diye... Üç gün hesap verdik. Günün birinde yazacağım o üç günü...

Kara Murat: Fatih’in Fedaisi -
Natuk Baytan

Bu hangisi bilmiyorum; ama dört-beş tane vardır bunlardan. Natuk çekmişti. Çok iyi iş yaptı bu filmler, bugün bile gönder Anadolu’ya, sana parayla dönsünler. Bu filmlerin kadrosuyla, biz önceki yıllarda çok çalıştık... Hatta karımla tanışmam da o döneme rastlar. Kostüm için anlaştığımız konfeksiyonda çalışıyordu, öyle tanışmıştık... Yürütemedik evliliği, zordur bizim meslekte evli kalmak. Neyse, bunlar şahsi meseleler...

Setten bir oğlan vardı, Kazma diye çağırırdık. Ama salaklığından, sakarlığından, iş bilmezliğinden değil adının Kazma olması. Tam tarihini hatırlamıyorum, Sarıyer tarafında eski bir konakta korku-avantür çekiyoruz. Ben hem senaryoyu yazmışım hem de artdirektörlük yapıyorum. Jön, türlü belaya bulaşıyor, işin içinde ruhlar, mumyalar filan var. Uzatmayayım, konaktaki kötü ruh, jöne baltayla saldıracak. Yani ben öyle yazmışım ama balta bulunamayınca, konağın bahçesindeki kazmayla vaziyeti idare edelim, dedik. Odanın birini siyah fon beziyle kapladık, bu oğlana da siyahları giydirdik ki fon bunu emsin, görünmesin. Anlayacağın jön karanlık odaya girecek, ortam loş, sonra aniden havada uçan bir kazma buna saldıracak, başlayacaklar kavgaya. Çekime geçildi, yönetmen “Motor!” dedikten sonra, başladı direktiflere... “Çok güzel abi, aniden dönüyorsun, sağa sola eğil, harikasın abi!” diye jönle konuşurken arada da oğlana bağırıyor: “O kadar hızlı sallama kazmayı, oğlum asılma kazmaya, bırak da adam alsın elinden, bıraksana yahu, kazmaysan kazmalığını bil.” Çocuğun adı Kazma kaldı tabii. Bu Kara Murat filmlerinde onun çok emeği vardır. Sonra birden ayağı kesildi, gelmez oldu buralara. Sorduk, sordurttuk; ulaşamadık. Yaşıyorsa Allah selamet versin, öldüyse rahmet eylesin.

Aslında büyük filmlerdir bunlar, kostüme film çekmek zordur. Düşünsene, bütçen kuş yemi kadar, negatifin metreyle ölçülü ve savaş sahnesi çekeceksin. Demem o ki, bu filmlerin başarısını küçümsememek lazım. Aynı dönemde Sezgin Burak, Mehmet Aslan filan Kartal Tibet’le Tarkan’ı çekiyorlar. Onlar da kapalı gişe oynardı. Biraz kadın-kız da vardır Tarkan’larda. Öyle olunca, seyircisi de başka oluyordu tabii. Ama kim ne derse desin, sektörü ayakta tutan filmlerdir bunlar.

Bir de seks filmleri var tabii... O yıllarda benim netlik ayarım bozuktu. Çalışamıyordum. Bir yandan siyaset olayları var, kendimi başka yollara vurmak istiyorum, bir yandan alkolle başım belada. Karımla ayrılmıştım, ortada bir de çocuk var. Başaramadım evliliği... Ben özgürlüğüme fazlaca düşkünüm, sanatçı adamda bencillik de oluyor. Kadın anlamaz ki bunu. Biraz gezdireyim, dersin kıskançlıklar başlar, ne de olsa çevremiz geniş. Bir gece kulübüne götürürsün karını, daha içkileri söylemeden kadının biri gelir şapur şupur öper, aman Orson’cuğum, canım Orson’cuğum. Hadi gelsin surat asmalar, gitsin kavgalar... Gerçi benim karım öyle anlayışsız bir kadın değildi, başka sorunlar da vardı... Yani bende de hata yok değil. Parasız, işsiz dönemdeysen sinirli oluyorsun, gözün canım, cicim görmüyor. Oysa yalnız başınayken insan her zorluğa göğüs geriyor. Mesela şimdi oteldeyim ve Allah’a şükür rahatım yerinde ama bir dönem handa kaldım; bilmem kaç kişi aynı odada yatıp kalkıyorsun. Akşamüstüne kadar uyuyup milletin setten dönmesini beklerdim, ne getirirlerse yiyip içip, zıbarırdım. Hem özgür hem evli olunamıyor anlayacağınız.

Bisiklet Hırsızları - Vittorio de Sica

Çıkaramadım bu filmi, yabancı bir filme benziyor; ama artisti de tanıyamadım, nasıl bir film bu?

Sinemayı doğru düzgün görüşüm askerdeyken izin için dışarı çıktığımda oldu. Çocukken açık hava sineması filan olurdu; ama o zamanlar sırf eğlence olsun diye seyrederdik. Biz çocuklar su, leblebi filan satmaya giderdik sinemaya. Film başlayınca da ensemize vurup eve yollarlardı, ağaca çıkıp kaçak seyredebilirsek ne âlâ! Askerdeyken bir gün çarşı iznine çıkıp sinemaya gittik, hiç unutmam Baytekin oynuyordu. Düşün, hem sinemayı ilk kez doğru düzgün görüyorsun, hem de seyrettiğin film uzay filmi. Şapkam uçmuştu resmen. Askerden sonra kafam karmakarışık vaziyetteydi. Ekmeğimi elime almam gerekiyor, tanıdıkların desteğiyle ufak tefek işlere girip çıkıyorum ama mutlu değilim. Heyecan arıyorum, macera arıyorum. Sonunda Yeşilçam’a takılır oldum. Anlayacağınız hastalığa yakalandım. Buradaki herkesin böyle bir hikâyesi vardır. Ben gideyim de Yeşilçam’da figüran olayım, diyen yoktur. Ya salakça jön olmaya gelenler vardır ya da meraktan, maceracılıktan, işsizlikten düşenler. Bizim Rıza mesela... bir babalığı varmış, memur olmasını istiyormuş. O da hastalananlardan. Bu hastalığa yakalandım, diye ailem bile bana arkasını döndü, babam adımın senarist olarak göründüğü ilk filme kadar affetmedi beni, ona da affetmek denirse tabii... Nur içinde yatsın... Ama hep şuramda yaradır, anacığım o filmi de seyredemeden göçtü gitti...

Bari böyle fotoğrafını getireceğinize, şöyle videoda falan filmi seyrettirseydiniz. Geçen ay video cihazı da aldılar kahveye, ama rezalet filmler gösteriyorlar. Kapatın şu saçmalığı da radyoyu açın bari, diyorum, kızıyorlar bana. Sevmediğim filme burnumun ucuyla bakmam ben. Ama radyoda ne olsa dinlerim. Delirtir beni radyo olayı. Film dediğinde ortada mal var, makine var, makinist var, makara var. Takarsın makarayı kömürlüye, düşer görüntü perdeye. Radyo öyle mi ya? Ses dalgaları havada uçup kutunun içine giriyor. Televizyon olayı da delilik ama ben daha radyoyu aşamadım. İnsan anlayamadığına merak duyar ya, benim radyoya düşkünlüğüm de öyledir biraz. Ajans dinlemeden işim rast gitmez, radyo tiyatrolarına, arkası yarınlara bayılıyorum; tabii bir de şarkılar var. Müziğe düşkünümdür. Şimdilerde yaşlılıktan sesim çıkmıyor ama bir ara ne zaman bara-pavyona gitsek sahneye çıkarırlardı beni. Repertuarım da vardı ha; üç-beş şarkı patlatmadan inmezdim! Bir de değişmez kapatış şarkım vardı: Bakmıyor Çeşm-i Siyâh. Bilir misiniz o şarkıyı? Hacı Arif Bey’in bestesi. Şu sözleri bir dinleyin; neden tutkunu olduğumu anlayacaksınız.

Bakmıyor çeşm-i siyâh feryade

Yetiş ey gamze yetiş imdade

Gelmiyor hançer-i ebru dâde

Gel ne korkarsın ecel simayı derdimden benim

Kurtar Allah aşkına dünyayı derdimden benim.

Şimdi size fazla eski dilde gelmiştir bu sözler; ama inanın böylesi yazılmıyor artık. Adam üç satırda hem aşkı, hem acıyı, hem yalnızlığı, hem isyanı, hem ölümü anlatmış. Daha ne olsun?

Böyle çocuklu filmler de yaptık bir ara. Ben o zamanlar yeni başlamıştım senaryo yazmaya. İki gün önce set işçisi olarak çalışan adamın, iki gün sonra elinde senaryoyla dolaşmaya başlaması millete saçma geliyor tabii. Benim sete ilk girişimden beri nasıl çalıştığımı, gece gündüz okuyup yazdığımı bilmiyorlar ki. Sırf bu yüzden İngilizce öğrendim ben. Kendini geliştirmek istiyorsan dünyayı takip edeceksin, yalan mı söylüyorum? Bak, şimdi siz gazetecilik yapıyorsunuz, dil bilmeseniz Avrupa’ da, Amerika’da neler olup bittiğini nasıl yazacaksınız? Hani derler ya, öğrenmenin yaşı yoktur diye, doğrudur. Ağaç yaşken eğilir, lafına inanmam. Odun muyum ben be, insanım, istediğim yaşta istediğim kadar eğilirim de bükülürüm de, yeter ki öğreneyim! Yabancı dil olayı da öyle oldu işte. Kitaplardan iki parça İngilizce kelime öğreniyorum, sonra ver elini Sultanahmet. Önüme gelen turisti çevirip gevezelik ediyorum...

Bir şeyler yazmışım ama kimseye okutamıyorum. Sonra bir gün Fahir Abi heyecanımı gördü, elimden tuttu. Kont Fahir derlerdi, büyük senaristti, Allah rahmet eylesin, cenazesini belediye kaldırdı. Fahir Abi bana senaryo yazmanın püf noktalarını öğretti ilk olarak, şunu yap, bunu sakın yapma, falan filan. Önceleri kendisinin yazmaya yetişemediği sahneleri yazdırmaya başladı. Bir ben vardım, bir de sonradan sinemayı bırakıp kendini tümüyle romana veren bir arkadaş. Bir sahneyi ben yazarım, bir başkasını o, Fahir Abi hepsini başka bir tencerede kaynatır. Sonra yönetmen sette bir reji verir, senaryoyla hiç alakası yok. Bir de dublajda girişirler filme, yazdığını tanıyamazsın. Aşure, tam aşure... İyice piştiğime inanınca yolumu açtı Fahir Abi. Ben de hemen bir daktilo aldıydım. Büyüklerden değil, İngilizler baby der, böyle koltuğunun altına sığar. Alıyordum bebeği, kahveden sete, setten otele nereye gitsem, çekilip bir köşeye yazıyordum...

Selvi Boylum, Al Yazmalım -
Atıf Yılmaz

Ne filmdir bu! O yol sahneleri, Ahmet Abi’nin oyunu, Sultan’ın gözleri, Kadir... saymakla bitmez, hepsi harikadır... Bu filmlerde çalıştırmadılar bizi, ne de olsa eskinin adamıyız. Önceleri kızardım; vefasızlık bu, derdim ama yaşlandıkça farklı bakmayı öğreniyor insan. Dünya yerinde mi sayıyor ki, bu işler hâlâ bizimle yürüsün. Amerikalıların bir oyuncusu vardır, Mickey Rooney diye bir adam. Büyük komedyendir, büyük oyuncudur; dram ver oynar, müzikal ver oynar. Çok filmini seyretmişimdir. Nerede şimdi? Köşesinde oturuyor. Arada tek fark var, onun köşesi bahçeli, uşaklı saray; bizim köşemiz şu kahvehane masası.

Atıf Bey büyük sinemacıdır, dünya çapında. Ama zaman geçtikçe onlar başka yollara yürüdü, biz bırak yerinde saymayı, yerini bilemez olduk. On gündür nefesim tıkanıyor ama ne yaparsın, sigorta yok, güvence yok, kıyıda köşede birikmişim yok... Dernek kuracağız, hepinizi bir çatı altında toparlayacağız, dediler ama... Ne bileyim?...

Video işi çıktı şimdi, prodüksiyon masrafsız oluyormuş. Setini görsen için acır, el kadar bir kamera, şipşak ışıklar, oyuncular desen, afra tafra... Geçen yıl türkücü filmi çekeceğiz, dediler, senaryosunu yazdım, bir de adamın babası rolünü oynadım, otele olan borcumun bir kısmını kapatmaya anca yetti... Buna da şükür, diyoruz, ne yaparsın, bu saatten sonra Milli Piyango satacak değiliz ya. Onu yapan arkadaşlar da var. Zamanında kazandığıyla ganyan bayii açan oldu, lokantası olan bile var. Ama ben kazandığımı elimde tutmayı da başaramadım, saçtım savurdum. Koskoca Orson’a başka iş yapmak yakışmazdı zaten. Sinemacıyım ben. Sinemadan başka şey yok hayatımda; olmadı, olamadı.

Yurttaş Kane - Orson Welles

Bu filme sıra gelmeyecek, diye korkuyordum vallahi. Hayatımın filmi... Geçenlerde bir yerde okudum, bu film hâlâ bugüne kadar çekilen filmlerin en iyisi olarak gösteriliyormuş. Düşünsenize, adam, bu filmi çektiği zamanlarda daha tıfıl; ama aradan yıllar geçiyor ve başka hiçbir film yıkamıyor yaptığı işi.

En az beş kere seyrettim, Lüks Sineması’nda oynadıydı. O vakitler bu filmden sağda solda öyle çok bahsettim ki, adım Orson’a çıktı. Ne yalan söyleyeyim, ben de sevdim hayran olduğum birine benzetilmeyi. Bizim piyasada lakap çoktur; ama genelde eften püften şeyler. Orson olmayı kim istemez? Hal böyle olunca, tip olarak da benzemeye çalıştım; havaya girdim anlayacağınız. Böyle kafama yandan oturttuğum bir fötrüm vardı, pardösü filan... Bir de kaytan bıyık. Karım da o bıyığa tav olmuştu... Ne günlermiş!..

Bir hayatın peşinde koşar gibidir ama aslında, nasıl desem, ölümün peşinde koşar film. Adam tam ölürken bir söz mırıldanır... Elinde de camdan, çocuk oyuncağına benzeyen bir küre var; hani içinde kar yağar gibi olan küreler vardır ya, onlardan. Adam son sözünü söyler, cam küre elinden düşer, kırılır ve film başlar. Kârun kadar zengin bir adamın son sözü... Rosebud... Filmin sonunda ortaya çıkar, o sözün ne anlama geldiği. Bir gazeteciye görev verirler, o da bu sözün ne anlama geldiğini araştırmaya başlar. Kane’in çevresindeki beş kişiyle görüşür; iş ortağı, arkadaşı falan... Anlatırken bile heyecanlanıyor insan... Bütün bu insanlar, kafalarındaki Kane’i anlatır. Hatta birinin anlattığı olayı, bir diğeri bambaşka şekilde anlatır. Hikâye aynıdır ama gören gözler farklıdır.

Böyle bir film daha vardı, bir Japon filmi... neydi adı... Raşomon... Elhamra Sineması’nda oynamıştı galiba. İlginç bir filmdir o da, işin garibi iyi gişe yapmıştı. Onda da aynı olayı herkes farklı anlatır; neyin doğru neyin yalan olduğunu anlayamazsın. Biz böyle filmler yapamazdık. Bu, biraz da kültürle ilgili bir şey. Kaç kişinin okuma-yazması var, kaç kişi kitap okuyabiliyor, bunları bileceksin. Kardeşim ben kafama göre film yaptım, diyip çıkarsan ortaya, millet bir tarafıyla güler sana. Aferin iyi yapmışsın, peki kim seyredecek, derler. Bak bu işten kaç kişi ekmek yiyor, yaptığın işin onları doyurması lazım. Bizde film dediğin bellidir; olay başlar, gelişir, biter. Başlangıçta meraklandıracaksın, gelişmede ağlatacaksın, bitişte güldüreceksin.

Bu geçmişe dönüşler falan var ya, biz bunları da gönlümüzce yapamazdık. Yapımcıya öyle bir sahne götürdün mü köpürürdü, kardeşim sen seyircinin kafasını mı karıştırmak istiyorsun, derdi. Neymiş efendim? Her şey tıkır tıkır, sıralı ilerleyecekmiş. Adamlar kaç senesinde nasıl filmler yapıyor, bizimkiler nizam-intizam derdinde. Rüya sahneleri vardı bir de; merceğin önünden tül geçirirsin, oyuncunun rüya gördüğü anlaşılsın diye. Neler geçmezdi ki o merceklerin önünden; mukavvadan dürbün yuvarlakları, anahtar delikleri, renkli selofan kâğıtları, kadın çorapları...

O yıllarda öyle sardırdım ki bu filme, adı lazım değil bir prodüktöre, gel adaptasyon yapalım abi, dedim. Kane büyük bir gazete patronudur, ben onu fabrika sahibi yapıp hikâyeyi yazdım, filmin adını da Goncagül koydum, götürdüm. Böyle olmaz, buna biraz aşk kat, dedi. Onu çıkardım, bunu ekledim, bir daha götürdüm. İyi, güzel ama yaşlı adamın aşkını kim ne yapsın, bu herifin bir oğlu olsun, delikanlı fabrikada çalışan kıza âşık olunca herif de taş koysun, dedi. Benim filmdekine benzer bir esrar yaratmaya çalışıyorum, fabrika sahibinin neden kötü bir insan olduğunu anlatmak istiyorum. Ne yapsam da şöyle vurucu bir hikâye kursam, diye düşünürken bir de baktım ki cin fikirli prodüktör, senaryoyu başka birine yazdırmış, çekime başlamış bile. Tam zengin oğlan-fakir kız melodramı.

Yani kimse bilmez ama bizim de bir Yurttaş Kane’imiz vardır.

2

Acı bir fren sesi duyuyor yağmur; yanan lastiğin kokusu, gecenin doğurgan hüznüne karışıyor. Birden duruyor her şey. Arabasının frenine hangi nedenle aniden bastığı belli olmayan şoför, sanki böyle bir hakkı varmış gibi emir veriyor şehrin hareketliliğine: Dur! Bir tek yağmur dinlemiyor bu emri. İki, belki de üç saniye sonra kaldığı yerden nefes almaya devam ediyor şehir; yağmurla arasında bir zaman farkı oluştuğundan habersiz. Babadan kalma apartman dairesinin, sabah güneşi almaz odasında uyanıveriyor başı tülbentli bir teyze; yarın peynirli poğaça yapayım, diye geçiriyor aklından, kapatıyor sonra gözlerini. Emekli ikramiyesiyle emlakçı dükkânı açan dik yakalı kazak düşkünü beyefendi, yanağındaki kılları iple alırken canını yakan berberine küfrediyor uykusunun arasında. Eskiden ne güzel kaynatırdık beyazları, bu otomatik çamaşır makineleriyle gömlek yakalarını sakız gibi beyaz yapmak ne mümkün, diye geçiriyor içinden, gün boyunca balkabağı soymaktan elleri kararan kadın. Borç-harç aldığı arabanın kapısını kilitleyip kilitlemediğinden emin değil Balıkpazarı’nda hediyelik eşya satan delikanlı; arada aklına dükkânı da geliyor: Kepenge kilit takmış mıydım? Zamanın birden durdurulup sonra yeniden kendilerine hediye edilmesi kafasını karıştırıyor insanların. Yağmur, en sert çehreyi bile sevecen gösterecek bir tebessümle karşılıyor bu olayı. Soru işaretlerini kovup uykuya davet ediyor sancılı ruhları.

Islak bir ninnidir yağmur.

Metin Konur ani bir hareketle kapatıyor önündeki defteri. Kızıl-deri ciltli kitabın üstüne koyuyor. Kurşun kalemi masanın bir kenarına atıveriyor. Altıgen kalem tıkırtılar çıkararak yuvarlanıyor masada; Yurttaş Kane kasetine çarpıp duruyor. Kasete bakıyor. Sigaranın kalanını içmiyor, söndürüyor.

Masadan kalkıyor. İzmaritlerle dolu kül tablasını sağ eline alıyor; arkasında pislik bırakmayı sevmiyor. Sonra birden... birden sol eli kasete uzanıyor. Kaseti masadaki uykusundan uyandırıp koltuğunun altına sıkıştırmak için kaldırırken kaleme çarpıyor. Bir tur dönüyor çevresinde kalem; az önce geldiği yolda, geriye doğru.

Mutfağa gidiyor. Kül tablasını çöpe döküyor, izmaritler gidiyor; ama külün griliği terk etmiyor yapıştığı yerleri. Tezgâhın üstünde bir şişe kırmızı şarap var; üstten iki parmak kadar eksilmiş, yemekte içmişti. Bir bardak şarap koyuyor kendine, şarabını kalın kenarlı su bardağında içmeyi seviyor. Şişeyi kaldırdığında tezgâhın kırık fayansını görüyor. Bir an düşünüyor: Şişeyi neden başka bir yere değil de bu kırık fayansın üstüne koymuşum? Çirkinlikleri, kötülükleri kapatma isteği. Ne yaparsan yap, kendini göstermeyi başarıyor kötülük, diye düşünüyor.

Tekrar çalışma odasına dönmeyecek, salona yöneliyor. Mutfağın ışığını açık bırakıyor. Süzülen ışık, eşyanın yerini ezbere bilen birinin işlerini görebileceği kadar aydınlatıyor salonu. Bir cephesi boydan boya cam kaplı küçük bir salon; perdeler açık, dışarıyla içeri arasında sadece tülden, şeffaf bir duvar var. İki tane koltuk, çaprazlama konulmuş; hep birilerinin gelip uzun gece sohbetlerine kalacağı beklentisi. Koltukların önünde bir orta sehpası, televizyon izlerken sehpanın üstüne bir yastık koyup ayaklarını uzatıyor. Televizyon-video-müzik setinden kurulu eğlence üçlüsü, koltukların karşısındaki duvarın dibinde, yerde duruyor. Sol tarafta iki kişilik bir kanepe var; kimi geceler üstüne bir battaniye çekip uzandığı, uyuyana kadar kitap okuduğu sarı kanepe. Kanepenin hemen arkasında dört kişilik bir yemek masası ve üstünde satranç tahtası, biblolar ve mumlar olan bir dolap; şarap şişeleri, bardaklar, kuruyemiş kâseleri, keyifli günlerde içilmek üzere sokak satıcılarından alınmış ucuz purolarla dolu bir dolap. Duvarlar... duvarlarda tablolar var, loş ışıkta zar zor seçilen desenler. Ünlü ressamların, ünlü tablolarının kopyaları. Bir Hopper, bir Picasso, bir de... karanlık... Eşyanın düzenine, alışılmış yerleşimine rağmen boşluk var salonda. Adlandırılamayan bir boşluk. Belki de... bitkisizlikten. Hiç bitki yok.

Kaseti kutusundan çıkarıp video cihazına yerleştiriyor. Cihaz kaseti yutarken mekanik bir ses çıkarıyor. Televizyonu açıyor, video kanalına ayarlı ekranı hâlâ siyah. Sol taraftaki koltuğa oturuyor. Ayağını uzatıp uzatmamak konusunda kararsız kalıyor... kararsız... Uzaktan kumandayı, cihazı görecek şekilde tutup PLAY tuşuna basıyor. Televizyondan süzülen ışık bir anda salonu kaplıyor.

Siyah ekranın sol üst köşesinde “A Mercury Production” yazısı var; kısa bir süre sonra ekranın ortasında daha büyük bir yazı beliriyor:

“By Orson Welles”...

Ve son olarak... bütün ekranı kaplayan... salonu kaplayan... geceyi kaplayan bir yazı: Citizen Kane.

Gece. Puslu bir hava. Demir parmaklıklı kocaman bir kapı; üzerinde “Girmek Yasak” yazıyor. Kamera, tel örgüler boyunca yukarı doğru hareket ediyor; görkemli ve gizemli bir hayata girebilmek için, önce yükselmemiz, tel örgüleri aşacak kadar yukarıya çıkmamız gerekiyor. Aşağıdaki hayatla ancak sonrasında tanışabiliriz. Parmaklıkların arkasında masallardan fırlamış gibi duran, kralın kızını sonsuz mutsuzluğa mahkûm etmek için karışımlar hazırlayan büyücülerinkine benzeyen, görkemli bir şatonun silueti... Giriş kapısının üstünde, demirden, işlemeli bir çerçeve içinde kocaman bir “K” harfi. Şatonun bahçesinde kafes içinde maymunlar, maymunlardan biri kafesin dışında gibi... sanki ayakları içeride ama vücudu dışarıda... dışarıdaki maymun... Şatonun sudaki yansımasında iki tane gondolun kuyruğu görülüyor. Boynundan zincirlenmiş gece kadar karanlık bir panter, sessizce izliyor manzarayı. Sıcaklığı hatırlatmaktan çok uzak, terk edilmiş palmiyelerin gölgesi, yoğun siste belli belirsiz seçiliyor... Ve şatoda sadece bir odanın penceresinde ışık var... Kamera pencereye iyice yaklaştığında, tam içeride ne olduğunu göreceğimiz anda... kemanların ve nefeslilerin sinir bozucu müziği bıçakla kesilmişçesine susuyor, oda kararıyor... Gizemli hayatlara dışarıdan tanık olunamıyor...

Şatonun içi... bir oda... bir yatak... üç-dört basamakla çıkılan, taht benzeri yatakta yatan biri... elinde camdan bir küre; kürenin içindeki dağ evine lapa lapa kar yağıyor... Öylesine çok yağmış ki kar, evin önündeki kızağın üstünü kaplamış... Beyazlamış bıyıkların altında titreyen bir çift dudak. Bir ses, bir mırıltı...

“Rosebud”

Son söz, son nefes. Cam küre düşüyor, basamaklardan yuvarlanıyor ve... ve kırılıyor...

Metin Konur, keyifle gülümsüyor bir anda. Sigara yakıyor, şarabından koca bir yudum yuvarlıyor, boğazını kaplıyor buruk tat. Ekranda News on the March yazısı görüldüğü anda arkasına yaslanıyor... artık geri dönüşü yok... bu gece, kimbilir kaçıncı kez bu filmi izleyecek: Yurttaş Kane.

Önce filmin içindeki film başlıyor. Kane’in ölümü üstüne hazırlanan bir belge-film bu. Anlatıcı, Xanadu Şatosu’nun özelliklerini, modern zamanlar Cengiz Han’ı, diye adlandırılan basın imparatoru Charles Foster Kane’ in iniş çıkışlarla dolu hayatını anlatıyor. Xanadu, dünyanın en büyük özel konutu olarak tanımlanıyor. Yüz bin ağaçla çevrilen, yirmi bin ton mermerle inşa edilen ve dünyanın dört bir yanından getirtilen heykellerle, tablolarla, sanat eserleriyle, hayvanlarla süslenen bir şato. Anlatıcı, en az on müzeyi dolduracak bu sanat eserlerinin değerini tahmin etmenin olanaksız olduğunu söylüyor. Sonra hayvanlar geliyor görüntüye... ahırlarındaki safkan atlar... tel örgülerin ardındaki zürafalar... kanatlarını açarak tutsaklığa rağmen görkemlerini göstermeye çalışan eşi bulunmaz kuşlar... vantuzlarını ekrana yapıştıracak kadar hareketli, iri bir ahtapot... ve vinçle gemiden rıhtıma indirilen bir fil... bir fil... filin yüzünde, sanki... korkmuş bir ifade var.

Kane, ilk olarak ölüm haberini veren bir gazetenin baş sayfasında, artık yok olup gitmiş bir adam olarak, bir fotoğraf olarak görünüyor. Metin, daha önce defalarca inceledi bu yüzü: Gözlerinin kenarında kırışıklıklar var. Kaşlarının gölgesi bile gözbebeklerindeki pırıltıyı örtmeye yetmemiş. İyice beyazlamış bıyıklarının uçları, hafifçe gülümseyen dudaklarıyla birlikte tombul yanaklarına doğru hareketlenmiş. Saçlarının tepesi iyice dökülmüş ama yine de büyük bir özenle taranmış... Kafasında başka bir yeri var bu fotoğrafın, ekranın camını kıracak kadar yakında bir yer...

Aniden uzaktan kumandanın PAUSE tuşuna basıyor Metin Konur. Ekrandaki görüntü hırıltılar çıkararak ve titreyerek donuyor: Kane’in çocukken annesiyle çektirdiği bir fotoğraf. Oval bir çerçeve içindeki fotoğrafta, kareli pantolonu, puanlı fuları, siyah ceketi, soldan sağa ayrılıp düzgünce taranmış saçlarıyla sekiz yaşlarındaki Kane, kameraya dik ve kendinden emin bir bakış fırlatıyor. Kane’in sol elini, iki elinin arasına almış anne ise kameraya değil, oğluna bakıyor. Anne diz çökmüş, hatta o kadar çökmüş ki Kane’den kısa kalmış. Uzaktan kumandayı kucağına koyup şarabına uzanıyor, içerken gözünü ekrandan ayıramıyor. Bardağı tekrar sehpaya bırakırken neden bu fotoğrafta babası yok, diye düşünüyor. Neden bu fotoğrafta sadece anne ve oğul var? Aklına çocukluğundaki doğum günleri geliyor: Annesi siyah-karton sayfalarına fotoğrafların küçük, üçgen parçalarla tutturulduğu albümün sayfalarını çevirir, bir yıldan öbür yıla ne kadar büyüdüğünü söylerdi. Annesiyle çocuk bahçesinde, elinde plastik bir kova ile bir kürek... mutfak tezgâhına oturmuş reçelli ekmek yerken, annesinin yarısı girmiş kareye... annesi ve anneannesinin arasında, herkes kareye girmek istediği için neredeyse sıkışmış durumda... komşularıyla piknikteler, kalabalığın arasında kaybolmuş gibi... annesiyle pazardan dönüyor, elindeki file neredeyse yere değecek... annesiyle... Kim çekmişti bu fotoğrafları? Hayatının o anlarının sabitlenmesine, belgelenmesine kim karar vermişti? Daha da önemlisi, bu fotoğraflarda neden babası yoktu? Nedenini biliyordu. Nedenini bildiğini sanıyordu.

Üniversitede en sevdiği öğretim görevlisi olan Servet Dağhan’ın ilk dersinde tahtanın üstüne özenli bir el yazısıyla yazdığı, Macar matematikçi Alfred Renyi’nin sözü geliyor aklına: “İnsanın var olmayan şeyler hakkında, var olanlardan daha çok şey bilmesi ne gizemli değil mi?”

Kane... Küçük bir pansiyonu işleten annesiyle babası, bir müşterinin borcu karşılığında bıraktığı madenle kavuşulan büyük servet, Banker Thatcher’ın vesayeti altında geçen çocukluk-ilkgençlik, sonrasında iş ve basın dünyasında boy gösteren bencil, sevgisiz, hırslı, alaycı, kimine göre komünist, kimine göre faşist, kendisine göre basit bir Amerikan vatandaşı; çok sevilen, nefret edilen, en büyük adam-en küçük adam Kane’in doğuşu; bütün bunlar kurmaca bir belge-filmin görüntüleriyle, anlatıcının sesi eşliğinde yayılıyor salona... Anlatıcı, ilk karısı Emily’nin, boşanmalarından iki yıl sonra oğluyla, bir otomobil kazasında öldüğünü söylediği anda Metin Konur’un içine bir sıkıntı oturuyor: Babaların gizemli hayatları, anaları ve oğulları öldürüyor; kimi zaman bir otomobil kazasında, kimi zaman da... Sigara yanıyor, şarap boğazını yakıyor...

Belge-filmdeki yazılarda tarihler geçiyor; 1895, 1898, 1919, 1941... Gözünün hep sayılara takıldığını fark ediyor; 1941 eksi 1898 eşittir 43... 1919 eksi 1895... Sayıların dünyasının şenliğine giriş biletini yıllar önce aldı; ömür boyu üyelik.

Yaptığı işi seviyor. Önceleri böyle olacağını düşünmemişti. Okulu bitirince başka bir iş yaparım, diyordu, hatta bir ara okulu yarım bırakmayı bile düşündü. Bu mesleğin biraz meraktan; ama daha çok üniversite sınavının adaletsizliğinden başına gelen bir bela olduğunu düşünüyordu. Sayıların dünyasıyla arası hep iyiydi; ama bütün o simgelerin onun için oyun aracı olmalarından başka özellikleri yoktu. Sonra bir gün... o gün ne olduğunu bilmiyor. Daha doğrusu olanı nasıl anlatacağını bilmiyor. Ama sonuçta cazibesine kapıldı, kendini çoğaltmanın yolunu onunla buldu. Artık hayatının en güzel parçası, mutluluğunun tanımı: matematik.

Bir matematik öğretmeni o. Özel bir okulda, lise son öğrencilerine ders veriyor. Bir anlamda gençleri üniversiteye hazırlıyor. Başarı oranı yüzde doksanın altına inmez. Öğrencilerinin çoğu, ülke sıralamasında üst sıralarda yer alıyor. Sınavda çıkacağını söylediği soru tipleri kesinlikle çıkıyor. Önceden garanti edilmiş bir başarının yaratıcısı. İyi bir maaşı var; okulun olanakları, çalışma koşulları da iyi. Öğrencileri ona hayran. Hepsinin özelliklerini tek tek biliyor. Dikkati dağınık olanlar, asiler, çalışkanlıklarını sınavlara yansıtamayanlar, ailesiyle arasında sorun olanlar, kendisini güzel-yakışıklı bulmayanlar, âşıklar, ne kadar uğraşsa da kilo veremeyenler, romantikler... Kim geometride iyi, kimin integralle başı dertte, kim trigonometrinin adından bile korkuyor... Hepsiyle ayrı ayrı ilgileniyor, onları yönlendiriyor. Hangi konulara yoğunlaşmaları gerektiğini, nasıl bir sıralama yaparlarsa açıkta kalmayacaklarını söylüyor. Meslekler konusunda olumlu-olumsuz tablolar çiziyor, üniversitelerin sistemleri üstüne raporlar sunuyor. Yıl bittikten sonra... önce matematiğe ilgi duymayan öğrenciler siliniyor aklından... sonra tembeller... sonra... sonra hepsi. Adlar, sorunlar, sıkıntılar; yerlerini yeni gelen öğrencilerin adlarına, sorunlarına, sıkıntılarına bırakıyor. Birkaç vefalı eski öğrencinin ziyaretleri, yeni yıl-bayram tebrikleri de azalıyor, kayboluyor. Yüzler geliyor, yüzler gidiyor...

Yüzler geçiyor ekrandan. Kane’in hayatına girmiş insanların yüzleri. Annesi, babası, Banker Thatcher, Başkan Roosevelt, ilk karısı Emily Norton, oğlu, ikinci karısı Susan Alexander, çocukluk arkadaşı Leland, iş ortağı Bernstein, gazetesinde çalışanlar, işçiler, uşaklar ve son olarak... son olarak gazeteci Thompson... Thompson ekranda göründüğü sırada sigarası bitiyor. Yenisini hemen yakıp yakmamak konusunda kararsız kalıyor... kararsız... Yakmıyor. Film boyunca Thompson’ın yüzü ya belli-belirsiz seçilecek ya karanlıkta kalacak... Bütün bir hayatın izini sürecek insanın, yüzü olmayacak; o bedenin üstüne, dileyen dilediği gibi bir yüz yerleştirecek. Kane’in hayatını anlatan belge-film sona erdikten sonra, gazetecilerin tartıştıkları, yarı-karanlık odada Thompson’ın yüzünü görmeye çalışıyor. Yüzün belirginleştiğini hissettiği anda PAUSE tuşuna basıyor... Kareyi istediği yerde donduramıyor... Filmi biraz geri sarıyor; bu kez daha hızlı olmalı... İşte Thompson’ın yüzü ve PAUSE... Kendisini bir süre Thompson’ın merak ve şaşkınlık dolu yüz ifadesine bırakıyor... Bu ifade Thompson’a mı ait, onu oynayan aktöre mi, yoksa o bedende görmek istediğimiz yüze mi? İnsanlar içlerinden gelen yüzlerle mi dolaşıyor, oynadıkları rolün gerektirdiği yüzlerle mi? Metin Konur, paradoks atlarını yarıştırmaya bayılıyor; hangisinin burun-farkıyla galip geldiğini anlamaya beş duyusu yetmeyecek nasıl olsa... koşsunlar delice... burun soksunlar birbirlerinin zaferine...

Boğazının kuruduğunu hissediyor, öksürüyor hafifçe. Öksürürken eliyle ağzını kapattığını fark ediyor. Yalnızken bile değişmeyen toplumsal kurallar. Gurur duyuyor kendisiyle. Duraksıyor. Gurur mu duymalı gerçekten? Elini fanilasının yakasından sokup omzunu kaşımaya başlıyor. Kaşındıkça ayak parmaklarına kadar bir ısı yayılıyor.

İşte Thompson, Rosebud gizemini araştırmaya başladı bile. Beş kişiyle görüşecek; basın imparatorunun çeşitli dönemlerinde yanında yer almış beş kişi, beş farklı göz, beş farklı hayat, beş farklı... “İki resim arasındaki beş farkı bulunuz,” bulmacaları geliyor aklına. Gerçek, hiçbir zaman, sunduğu resimlerin arasına albenili farklılıklar yerleştiremiyor. Birbirinin kopyası resimler, birbirinin kopyası hayatlar...

Düşüncelerine hâkim olamıyor. Parçalanıyormuş gibi hissediyor. Biraz sonra kareli, yün gömleğinin düğmeleri kendiliğinden kopmaya başlayacak, bisiklet yaka beyaz fanilası iyice gerilecek ve yırtılacak, solmuş kadife pantolonunun fermuarı patlayacak ve içinden başka biri çıkacak: bir matematik öğretmeni. Sonra gözlerinin önünde o matematik öğretmeni mermere vurulmuş nar gibi yarılacak ve içinden başka biri çıkacak: bir çocuk. Sonra o çocuk...

Keyifli bir çocukluk geçirdi, her şeye rağmen keyifli... Babasızlığın üzüntüsünü yaşardı kimi zaman, özellikle sınıftaki arkadaşları babalarının ne iş yaptığını anlatıp böbürlediklerinde. Kendisi gibi olan, babasız olan bir kız vardı, ondan hoşlanması gerektiğini düşünürdü. Bütün babasız çocukların birbirini çok sevmesi gerektiğine inanırdı. İşin kötüsü, saldırgan, bağırarak konuşan, topaç kamçısıyla insanlara vurmaktan hoşlanan bir kızdı. Tırnaklarının içi siyah siyahtı. Karşısında birinin olup olmadığını düşünmeden tükürükler saçarak hapşırırdı. Ama babasızdı... o da babasızdı... Bir de dedesinin evi terk etmeyen hayaleti vardı. İyi bir şey yaptığında da kötü bir şey yaptığında da hem annesi, hem anneannesi, salon duvarındaki elle renklendirilmiş büyük fotoğraftan fırlayacakmış gibi duran, kalın kaşlı adamı gösterir, deden seni izliyor, derlerdi. Derslerinde başarılı olduysa, bak nasıl da gülüyor, övünüyor torunuyla, diye sırtını sıvazlarlardı. Bakardı, gerçekten de gülüyor. Yemeğini yemediyse ya da sokakta oyuna dalıp eve geç geldiyse, biz affetsek bile deden affetmez, derlerdi, bak ne kadar sinirli. Bakardı, gerçekten de sinirli. Sık sık elektrik kesintisi olurdu Ankara’da. Karanlıkta kalmaktan değil de fitili kısık idare lambasının dedesinin fotoğrafının altındaki sehpanın üstüne konmasından korkardı; titreyen ışık resme alttan vurunca kalın kaşlar iyice kalınlaşır, kimbilir hangi eski fotoğraf ustasının el işçiliği olan renkler keskinleşir, dedenin çerçeveden çıkıp durgun hayatlarına karışması olasılığı artardı. Uyumadan önce anneannesi başucunda oturup dua ezberletirdi: “Üç-kûlû-valla-bir-elham...” Hadi, derdi gaz lambası kadar titrek sesiyle, aç avuçlarını gökyüzüne ve başla, inanarak okursan Allah Baba sesini duyar, hep yanında olur. Ellerini açar, gözlerini kapatırdı... Kafasında bir türlü resmini çizemediği Allah Baba, dedesi olurdu bir anda. Geçiştirirdi o zaman duayı, istemezdi dedesi görünümündeki Allah Baba’nın hep yanında olmasını.

Ankara geliyor aklına. Oraya nasıl inerdi gece? Çocukluğunun geçtiği yerlere, gecenin nasıl indiğini, ne çabuk unutuyor insan. Küçükken ellerinin nasıl olduğunu, aynaya baktığında gördüklerini, kıllanmamış kasıklarına dokununca neler hissettiğini, sevmediği halde kereviz yerken midesinin nasıl ağzına geldiğini, apartman boşluğuna bakınca neden korktuğunu... unutuyor insan... Ama yalanlar unutulmuyor. Yalan söyleyen anneanneler, anneler unutulmuyor. Yalanı doğuran babalar unutulmuyor.

Peki bütün sıkıntılara, babasızlığa, dede korkusuna, anneanne baskısına karşın neden hep keyifle anıyor çocukluğunu, gençliğini? Çocukluğun o kendine has renkliliğiyle yetiniyor belki. Ya da şehrin verdiği huzuru düşündükçe mutlu oluyor; Ankara’nın sakin insanları, uzun düşünüşler sonunda yerleri değiştirilen satranç taşlarının hayatları... Yine de güzel anılar deyince, aklına alçak tavanlı evlerinin dışında geçirdiği zamanların gelmesini garipsiyor... Ortaokul ve lise yıllarında, sınıfının... sevilen öğrencisiydi. En azından sevildiğini sanıyordu. Çok kitap okuduğundan mıdır nedir, arkadaşları onun konuşmasını hayranlıkla dinlerdi. Sevilen bir numarası vardı; bir eliyle ağzını hafifçe kapatır, istasyonlar arasında dolaşan bir radyoya dönüşürdü: “Trışşşş... krışşş... uzun dalga altı yüz on beş metreden yayın yapan radyomuzda şu anda.... krrııkkk... el habibi ya seydi valla fışfış yandan tırış... krıııkkk... ih habe doyçe frolayne... krıkkk... bellisimoooo... kışşştt... krıkkkhhh... diz iz reydiyo tri end hiiir iz dı most biituful boy in dı vörlddd...” Bıkmadan usanmadan tekrarlardı bu numarayı. Her seferinde başka dillerden atmasyonlar yapar, gündelik olaylarla süslerdi gösterisini. Sınıfta olanlar, bir öğretmenin taklidi, televizyon ünlüleri, futbol maçlarındaki çekişme, kızlara söylenemeyen; ama dile getirildiğinde herkesi tatmin eden sözler... Gülüyorlardı, eğleniyorlardı, derslerden bunalıp isyan ediyorlardı, sınıfta çakanlara üzülüp öğretmenlere küfrediyorlardı, kızların peşine düşüyorlardı, âşık oluyorlardı, sinemaya gidiyorlardı, müzik dinliyorlardı... Bir keresinde Selim’in evinde buluşmuşlardı; dört kişi, dört yakın arkadaş. Hepsi yanında içki getirmişti, sigara da vardı. İki saat içinde bir yandan pasta yiyip bir yandan içince, üstüne üstlük duman altı da olunca birinin başına ağrılar girmiş, diğeri de öğüre öğüre kusmaya başlamıştı. Ev sahipliği yapmaktan, sağa sola koşturup servisle uğraşmaktan içemeyen Selim ve o, daha iyi durumdaydılar. Uykuya yenik düşene kadar müzik dinlemişlerdi, Almanya’dan gelme son model müzik setinde. Selim’in, “Gitarlı-davullu bir şey dinleyelim oğlum, ne anlıyorsun bu zırıltıdan,” demesine aldırmadan, gözlerini kapatıp mırıldanarak eşlik etmişti o çok sevdiği şarkıya: “...Oysa seni düşününce içime sığmıyorsun, zaman zaman, zaman zaman, mmmm, o zaman...”

Zaman, ardında bir uçurum olduğu bilinen tepeye doğru yürüyor, dur, diyenlere aldırmadan.

Thompson, ilk olarak Kane’in ikinci karısı Susan Alexander’la görüşmeye gidecek. Basın İmparatoru’nun yağmurlu bir gecede, rastlantı sonucu karşılaştığı, kim olduğunu bilmediği halde kendisini sevdiğine inandığı, uğruna bir servet harcadığı, sonunda da hayatını bir kâbusa çevirdiği genç kadın. Kane’i terk etmeye cesaret eden kadın. Yağmurlu bir gece. Şimşekler çakıyor. Tanrısal ışığın aydınlattığı “El Rancho” adındaki gece kulübünün neonlarında “Susan Alexander Kane – Özel gösteri – Her gece iki kere” yazıyor. Susan Alexander Kane yazısı yanıp sönüyor, kimi hayatlar gibi. Gece kulübünün cam çatısından içeri giriyor kamera. Boş salonda, masalardan birine çökmüş, gençliği-güzelliği viski şişelerinde kaybolmuş Susan, öksürüyor, inliyor. Thompson’ın ziyareti sesinin yükselmesine, isyan etmesine neden oluyor.

“İnsanlar neden beni yalnız bırakmıyor?” diye soruyor. Rosebud’ı sormasına fırsat bile vermeden kovuyor gazeteciyi. Bakışları donuklaşıyor, omuzları düşüyor, içkisine sarılıp kapatıyor kapılarını.

Susan Alexander Kane: bir gecede yükselen, ömür boyu düşen kadın.

Suna

...yüzünü dökme küçük kız,
kızma onlara...

Uzun süre başka şehirlerin sokaklarıyla arkadaşlık edince, çocukluğunun geçtiği yerlere baharın nasıl geldiğini unutuyor insan. Bahar, yaz, güz, kış. Havaya, suya, toprağa düşen cemrelerin sokaklarda yürüyüşe çıkması... Otobüs duraklarına, dükkân kepenklerine, banliyö istasyonlarına, tabelalara, çöp kamyonlarına, kontak anahtarlarına, simitçi tablalarına, yeni boyanmış ayakkabıların eprimiş bağcıklarına, okul çantalarına, ütülü önlüklerin eteklerine, gidenlere, gelenlere güneşin ilk ışıkları nasıl düşüyordu; anımsamıyorum... Perdelere, taksilerin hayat hikâyeleri anlatan tamponlarına, ürpertici mezarlıklara, karınca yuvalarına, ağaçlıklı yollara, pavyonların neonlarına gecenin karanlığının nasıl indiğini de...

Meğer ne çok olmuş ben bu şehri belleğimden sileli...

Oysa Çandarlı’da gökyüzüne bakınca anlarım ertesi gün havanın nasıl olacağını; yıldızları, bulutları okumayı öğretti bana o küçük sahil kasabası. İstanbul öğretmiş miydi, doğasının kurallarını? Önce soğuk bir yurdun, ardından köhne bir pansiyonun penceresinden, şehrin kalabalığında çırpınıp duran vücudumu izlemekten, İstanbul’un öğrencisi olmaya zaman bulamamıştım ki. Enver’ den ders almak da, Orson’un ödevlerini yapmak da yetmemişti yıldızlı pekiyilerle dolu bir karne getirmeme. Okuma-yazmayı çabucak söküp kırmızı kurdeleyi taktım da bir türlü sınıf başkanı olamadım İstanbul’da.

Evimizin dışındaki dünyada neler olup bittiğini şu ağaç söylerdi bana, ne ağacı olduğunu bilmem. Yalnızca bir tuhaf görüntüsü var gerçekle düş arası, zamanlı zamansız ziyaretime gelen. Çay suyunun kaynamasını beklerken dallarına bakıyorum. Büyük dallar, onlardan çıkan küçük dallar, sürgünler... Nurdanların evinde, salondaki en büyük duvarın tam ortasında kocaman bir ağaç resmi vardı: Aile ağaçlarıymış. Kökler, gövde, ana dallar, küçük dallar, farklı renklerde kartonlardan kesilip yapıştırılmış, üstlerinde adlar yazılı olan minik dikdörtgenlerle doluydu. Kimilerinde iki, kimilerinde bir tarih ve sağ tarafı boş bırakılmış bir çizgi; ölümün istenmeyen konukluğuna açık davetiye... Dakikalarca incelemiştim. Büyükbabasının emekli olduktan sonra kendini bu işe verdiğini ve bilmem kaç göbek öncesine kadar soylarını belgelediğini anlatmıştı Nurdan. Mimar olan babası da büyükbabanın vasiyetiyle o kocaman tabloyu yaratmış. “Ablamın, benim, kuzenlerimin çocukları, hatta onların çocukları için bile yerler hazır,” demişti, tırnakları ojeli parmaklarını iz bırakmamaya özen göstererek camın üstünde gezdirirken. Dallardaki adlara, doğum tarihlerine, hangi evliliğin kaç çocuklu bir aileye dönüştüğüne baktıkça tanımadığım insanların yüzyıllarını gözetliyor gibi hissetmiştim. Ama daha önemlisi kıskanmıştım. Kökü, gövdesi, dallarıyla görkemli bir ağacın karşısında olmak içimin sıkılmasına neden olmuştu. Biz hiçbir zaman görkemli bir ağaç olamamıştık. Ben kökü parçalanmış, gövdesi tomruğa çıkmış, dalları budanmış bir ailenin son sürgünüydüm.

Büyük yengem geliyor mutfağa, “Tavukları pilavın içine dideleyelim, gelen giden çok olur, anca yeter,” derken omzumu sıkıyor. Bileziklerinin şıngırtısı, annemin ucuz orlondan bir-iki gecede ördüğü sarı yeleğin gıcırtısına karışıyor. En son ne zaman giymiştim bu yeleği?.. Yengem en son ne zaman içten davranmıştı bana, yapay da olsa... Neyin nerede olduğunu benden çok daha iyi bildiğini, bu eve benden daha çok ait olduğunu kanıtlamak istercesine rahat, kendinden emin bir hareketle tezgâhın üstündeki dolabın kapağını açıyor. İç içe geçmiş cam kâseler. Ayak parmaklarının ucunda yükselip kabartma üzüm desenli bir kâseyi alıyor, indiriveriyor tezgâhın üstüne. Komşular çelik tencerelerde, kayık tabaklarda, plastik saklama kaplarında haşlanmış tavuklar yollamış: Ölü bir kümes sızmış çocukluğumun mutfağına. Yengemin kısa tırnaklı parmakları, ustalıkla parçalıyor tavuğu; küçük et parçaları tencereden üzüm desenli kâseye, oradan da büyük bakır tenceredeki pilava aktarılacak. Ölü evinin geleni çok olur; gidenlerin cenazesi, kalanları acıktırır...

Çaydanlık ıslık çalmaya başlıyor. Sıcak su koyuyorum tutamacı çatlamış demliğe. İçme suyu almak için, beyaz plastik bidona eğilince yengeme sürtünüyorum; aldırmıyor, tavuğu parçalamaya devam ediyor. Yağlı et parçalarının sessizlikte çıkardığı vıcık vıcık sesler sinirimi bozuyor, bir şeyler söyleme gereksinimi duyuyorum: “Beş dakikaya kadar demlenir çay. Kaç kişi var içeride?” Mırıldanıyor önce, falan hanımlar-filan teyzeler-feşmekân beyler, sonra başını yaptığı işten kaldırmadan hesaplamasının sonucunu bildiriyor: “Dokuz-on bardak dolduruver, içilir...”

Sıcak suyla buluşan çayın kokusu, yağlı tavuk kokusunu bastırıyor, içim rahatlıyor bir anda; göz ucuyla ağacın dallarına bakıyorum... Fikret ne kadar da çok severdi çayı. Koyu içerdi, şekersiz. Ondandır herhalde, çay tabağındaki şekerleri, çay kaşığını masanın uzak köşesine bırakıp öyle içen erkekleri gördüğümde hüzünlenmem. Yalnızca hüzün mü?.. Kızılay’da bir kahvehane vardı, oraya takılırdık okul çıkışı. Abiler, ablalar, arkadaşlar, kardeşler gelirdi. Bir de Fikret gelirdi. Masa üstünde kâğıt oynanır, masa altından kitaplar, bildiriler, gazete kupürleri el değiştirirdi. Millet okeye taş beklerdi, rulo yapılmış afiş beklerdi, paket kâğıdıyla kaplanmış kitap beklerdi, ben Fikret’i beklerdim. Dersleri boykot edip yürüyüşe katılmıştık bir gün. Bir arkadaşı mı görüp söylemiş, annem mi yumurtlamış anımsamıyorum; Süleyman Abi eşek sudan gelene kadar dövmüştü. Saçlarımı çekiştirirken küpem kulak mememi yırtmıştı. Ucunda üç yapraklı yonca olan sallantılı gümüş küpelerim vardı, bizim kızlar pek hoşlanmazdı ama onlara aldırmaz takardım. Ertesi gün Fikret olayı duyunca önce dellenmiş, sonra da beni rahatlatmak için işi şakaya vurmuştu. “Eski kulağı yırtıklardan kaç kişi kaldı dediklerinde seni göstereceğim bundan böyle,”