*****

ERENDİZ ATASÜ

DÜN VE
FERDA

*****

Can Çağdaş

Dün ve Ferda, Erendiz Atasü

© 2013, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2013

Dizi editörü: Cem Alpan

Editör: Faruk Duman

Mizanpaj: Emin Petek

Sanat yönetmeni: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

Kapak tasarımı: Alper Zeki / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-4598-0

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

ERENDİZ ATASÜ

DÜN VE
FERDA

ROMAN

*****

Erendiz Atasü’nün Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Gençliğin O Yakıcı Mevsimi, 2014

Kızıl Kale, 2015

Benim Yazarlarım, 2015

Onunla Güzeldim - Uçu, 2015

Saldırganı Hoş Tutmak, 2015

Baharat Ülkesi’nin Hazin Tarihi, 2016

Dağın Öteki Yüzü, 2016

Kadınlar da Vardır, 2016

Kadınlığım, Yazarlığım, Yurdum, 2017

Uy Karadeniz Uy... (Lanetliler), 2017

Şairin Ölümü, 2019

Türk Romanında Bir Gezinti, 2019

Bir Yaşdönümü Rüyası, 2020

*****

ERENDİZ ATASÜ, 1947’de Ankara’da doğdu. 1968’de Ankara Üniversitesi Eczacılık Fakültesi’nden mezun oldu. Aynı fakültede uzun yıllar öğretim üyesi olarak çalıştıktan sonra 1997’de farmakognozi profesörlüğünden emekliye ayrıldı. Öyküleri, 1981’den bu yana, Sanat Edebiyat’81, Düşün, Çağdaş Türk Dili, Varlık; deneme, inceleme ve makaleleri Saçak, Çağdaş Türk Dili, Cumhuriyet Kitap, Radikal Kitap, Varlık, Papirüs gibi dergiler ile Cumhuriyet ve Aydınlık gazetelerinde yayımlandı ve yayımlanmaktadır. Dağın Öteki Yüzü adlı romanı İngilizceye (2000), Lanetliler Almancaya (2004), Bir Yaşdönümü Rüyası Yunancaya (2005), İngilizceye (2013) çevrilip yayımlanmıştır. Atasü’nün bazı öyküleri İngiltere, ABD, Fransa, Almanya, Hollanda, İsviçre, İtalya, Çekya ve Hırvatistan’da yayımlanan öykü antolojilerinde yer almıştır. Eserleri: Kadınlar da Vardır (1983, Akademi Kitabevi Öykü Birincilik Ödülü), Lanetliler (1985), Dullara Yas Yakışır (1988), Onunla Güzeldim (1990), Dağın Öteki Yüzü (1996, Orhan Kemal Roman Ödülü), Taş Üstüne Gül Oyması (1997, Yunus Nadi Öykü Ödülü; 1998, Haldun Taner Öykü Ödülü), Uçu (1998), Gençliğin O Yakıcı Mevsimi (1999), Benim Yazarlarım (2000), Kadınlığım, Yazarlığım, Yurdum (2001), Bir Yaşdönümü Rüyası (2002), İmgelerin İzi (2003), Kavram ve Slogan (2004), Açık Oturumlar Çağı (2006), İncir Ağacının Ölümü (2008), Düşünce Sefaletinin Kıskacında (2008), Bilinçle Beden Arasındaki Uzaklık (2009), Hayatın En Mutlu An’ı (2011, Yunus Nadi Öykü Ödülü; 2010, Dünya Kitap Yılın Telif Kitabı Ödülü), Güneş Saygılı’nın Gerçek Yaşamı (2011), Yıllar Gerçerken Hayat ve Roman (2013), Dün ve Ferda (2013), Kızıl Kale (2015, Türkan Saylan Sanat Ödülü), Saldırganı Hoş Tutmak (2015), Baharat Ülkesi’nin Hazin Tarihi (2016), Şairin Ölümü (2019), Türk Romanında Bir Gezinti (2019).

*****

1. bölüm

*****

Coşkulu bir genç kız

Fındıklı yokuşundan aşağı uçar gibi iniyor. Çıtı pıtı bir genç kız. Rüzgâr yeleli tay. Atkuyruğunda topladığı kumral saçları ardında dalgalanıyor. Gözleri, aşağıda masmavi uzanan Boğaziçi’ne kilitlenmiş. Güneş pırıltılarıyla oynaşan deniz. Suyun okşayıcı temasını terli gövdesinde ılık bir öpüş gibi duyumsuyor. Yirmi bir yıllık hayatının en mutlu ânı!

Fiziksel devinimin bir eşiği vardır; o eşik aşıldı mı, benlik bedenle özdeşleşir. Hızla devinen kaslar ve damarların atışı... Vücut, yaydığı ısıyı kuşanır... Kulaklar uğultulu, gözler kilitlendikleri hedefin dışında dalgın, zihin boşalmış... Genç kıza eşiği atlatan, mutluluktur. Mezun oldu; üniversiteyi bitirmekle kalmadı, asistanlık sınavını da kazandı. Artık bir maaşı olacak; ana baba eline bakmayacak; sadece emir almayacak, bundan böyle onun da sözü dinlenecek. Dünyayı yerinden oynatacak güç doldurmuş ufacık bedenini. Özgürüm hey!.. Güçlü olunmadan özgür olunamayacağının bilincinde. Kollarını kaldırıp mavi havayı kucaklıyor. Varsın deli desinler ona, varsın sevdikleri sevmesin onu, ne umuru! Yaşamın tadını, azıcık deli olanlar gerçekten alabilir.

İnsan zihni ne tuhaftır! Hani genç kızın zihni bomboş kalmıştı... İşte, denizin rengi mavi bir iksir gibi doldururken o boşluğu, esrimeyle; benliğinin güçle bu ilk buluşmasında –yoksa yanılsama mıydı bu kavuşma– zihin denen o karmaşık dizge, duygularındaki şenliğin tam tersini çağrıştırıverdi; acı anılar hücum etti belleğe. İlkokulda çektikleri... Nefret etmişti eğitim kurumlarından; daha doğrusu tüm kurumlardan ve güçlülerden. Ezilmeyi bedeninde tanımıştı, küçük boyu yüzünden onu adamdan saymayan iriyarı oğlanların –ve, evet, kızların– zorbalığı yüzünden. Ezilmenin, horlanmanın izlerini bedeninde taşıyor. Bellek unutsa da beden unutmaz. Saçını kopartasıya çekerler, omuz atarlar, şekerini elinden kaparlar, defterini karalarlar. Zalimdir çocuklar. Öğretmene şikâyet etse, adı müzevir’e çıkar, kendini savunamaz. Teneffüslerde, çocuklar arasındaki itiş kakışı görmezden gelir bezgin öğretmenler; ya da kim haklı kim haksız ayırt etme zahmetine girmeden basarlar tokadı tüm taraflara. İriyarı çocukların çelmesiyle düşmek yetmezmiş gibi, bir de başöğretmenden azar işit ya da tokat ye! İşte o çelmelerden birinin yadigârı hâlâ dizinde ve hep orada kalacak. Sivri bir çakıltaşının derisinde oyduğu kanlı iltihaplı girintiden artakalan nedbe dokusu. Kendimi ancak ben, kendim koruyabilirim. Onca yalvarmıştı, onu güya canından çok seven babasına. N’olur gel, okuldaki zorbalarla konuş, diye. Hayır, aldırmamış değildi babası; çok da üzülmüştü üstelik. Çekinmişti. Onu, daha küçükken dizlerinde hoplatan, esirgeyen babası göze alamamıştı başöğretmenle görüşmeyi. Sicili bozuk bir subayın, yarardan çok zararı dokunur diye.

Böyle düzen olmaz olsun! Hep düzen karşıtlarından yana oldu usu ve yüreği. Düzeni değiştirebilmek havayla suyla değil, güçle oluyor. Ailesinin durumu malum. Ona eczane açamazlar. Hayır, devlet hastanesinde eczacı olmayı istemez. Hastane, okul, hepsi aynı düzenin değişik yüzleri. Hep emir kulusun. Üniversite farklı olabilir. Bilim yuvası. Bilgiye sahip olmak, servet sahibi olmak kadar güçlü bir konum. Sonra bilimsel özgürlük, üniversite özerkliği...

Kıyıya inince kocaman bir külah dondurma alacak. “Sokakta hiçbir şey yenmez, hele o yalamak da ne oluyor, dilin dışarıda pabuç gibi!” diyen annesine inat, dilini ta kökünden sarkıtarak yalaya yalaya dondurma yiyecek, bu ilk özgür ve güçlü gününün şerefine.

Yüksek tavanlı, geniş merdivenli taş bina, Beyazıt Meydanı’nın bir köşesinde yükseliyor. Tarihten ve askerî geçmişinden gelen güvenle, dünya yansa yerinden kıpırdamayacağından emin duruyor. Osmanlı’yı ve yıkılışı gördü, işgali ve ihaneti; kurtuluşu yaşadı ve yeniden kuruluşu. 1960 İhtilali’ni önceleyen günlerde, haklılıklarını kuşanıp da alanı doldurmuş genç kitlelerin coşkusuna tanık oldu. Sonra, inançla kendinden geçmiş kalabalıkların lanetlerini işitti. Bana mısın, demedi... Kimi pencereleri, ahşabı yağmur ve tarihle kararmış evlerin dizildiği sokaklara bakar. Roman sevenlere Sinekli Bakkal Mahallesi’ni hatırlatır, eski İstanbul’un dar sokakları. Romanlardan hoşlanmayanlar için köhnemiş bir mekân işte, tümden yıkılsa da şöyle geniş bir ufuk görünse fena mı olur.

Kalın duvarlı taş binanın duruşu kimilerine güven verir, ürkütür kimilerini; mimarinin dayanıklılığının yanında insanın geçiciliği öyle belirgindir ki...

Binanın çilesi 1970’lerde başlayacak... İçinde ders gören öğrenciler, önünde bombalarla paralanacak! Ve çeyrek yüzyıl sonra deprem vuracak! Ana duvarlardan birinde, boydan boya, kalın mı kalın bir dala benzeyen derin bir çatlak oyacak, yerkabuğunun sarsıntısı. İnsan soluğundan, insan sesinden, ayak tıpırtılarından yoksun kalan yapılar, deprem vurmasa da aşına aşına çöker. Fakülte binası, onarım için gerekli işleyişi başlatacak insaf sahibi bir yetkiliyi bekleyecek yıllarca; ağır ağır çöküp önce milimetre milimetre, sonra santimetre santimetre toprağa yaklaşırken.

1967 yılının, baharı andıran bu haziran gününde kimse olacakları bilmiyor. Bir kısmı zaten hiç bilemeyecek. Olacaklar olmadan ayrılacaklar insanların dünyasından, sağlamlık ve güç yanılsamalarını yitirmeden, söz konusu uygarlıklar ve ülkeler ise... Talihli kişiler bunlar. Kimi ise... yıkılan kanılarının altında, çatlakların ne zaman nerede başladığını görmek istemeden, sabun köpüğü gibi sönen yanılsamalara tutunmak isteyerek...

Prof. Kâzım Beyazıt, bu ikinci gruptan.

Bir de üçüncü grup var, günü doğru değerlendirebilen, haklılığına dayanarak yarına umut bağlayan küçük bir azınlık. Kâzım Beyazıt’ın eski öğrencisi Prof. Hürriyet Berkman Hanım ise bu azınlık grubundan.

Anılan yılın, anılan mevsiminde –zihninin arkasında onu hiç terk etmeyen inatçı bir soru– kimi kez gizliden gizliye, kimi kez açıkça işbaşında olsa da, Prof. Kâzım Beyazıt kanılarının bilimsel gerçekler kadar sağlam olduğu görüşünde. Bu kuşkucu olmadığı anlamına gelmez. “Bilimsel kuşku” der o, yarı şaka yarı ciddi. Kuşkularının odağında kişiler vardır.

Uzun boylu, geniş omuzlu, levent endam, beyefendi biri. Saçlarına ak düşmüş. Yüzlerce öğrenci yetiştirmiş. Prof. Hürriyet Berkman, gözleri, hocasının kocaman işçi ellerine ne zaman ilişse Kâzım Bey’in işçi düşmanlığına şaşar kalır. Oysa laboratuvarda çalışmak da bir tür işçiliktir. Gerçi Kâzım Hoca artık laboratuvara girmez. Günün büyük kısmını penceresinden dışarısını, yıprak binaları seyrederek geçirir. Odası, Osmanlı’dan kalma dar sokakla adeta iç içedir. Zamanın, kirişleri çökerten gücüne hayrandır Kâzım Hoca; çöküşün, yıkımın acı ve ezik lezzetine tutkundur öte yandan.

Hürriyet Hanım, gençliğinin yarısını gözyaşı dökerek geçirmesine sebep olan hocasına saygıda kusur etmez. Ne de olsa eski insanlardır, bunlar. Eski şehir terbiyesini almış insanlar. Birbirinin gözünü oymak nazikçe, kuyusunu kazmak arkasından saygılı bir tavırla, herhalde daha uygarcadır kavgalı, küfürlü, bıçaklı kurşunlu kişilik çatışmalarından.

Hürriyet Hanım, Kâzım Hoca’nın onu niye çağırdığını gayet iyi biliyor. Gene de konuyu onun açmasını bekliyor. Aralarında büyük yaş farkı olmaması, saygı merdiveninin basamaklarını esnetmez. Kâzım Bey, doktora hocasıydı Hürriyet Hanım’ın ve doçentlik jürisinin de başkanı. Öğrencisinin daha sonra burs bulup Almanya’ya gitmesini, uluslararası bilim çevrelerinde yankılanan çalışmalar yapmasını, Kâzım Bey affedememiştir; fakülte dışında, Hürriyet Hanım’ın başarılarıyla hep övünse de, onu yetiştirenin kendisi olduğunu vurgulasa da, bağışlayamaz bir türlü! Saygı merdiveninin göreli alt basamaklarındaki bir kadın, bilimsel verimlilikte koca Kâzım Beyazıt’ı alt etmemeliydi!

Gerçekte, Prof. Kâzım Beyazıt ile Prof. Hürriyet Berkman’ın mesleksel ilişkilerini “nezaket ortamı” diye tanımlamak fazla iyimser bir yaklaşım. Payına incelikli davranış yükümlülüğü düşen taraf, yalnızca Hürriyet Hanım. Hal böyleyken, Hürriyet Hanım bile, ilerideki yaşlılık günlerinde, hocasıyla çekişmelerinin artık yitip gitmiş olan belli bir uygarlık düzeyinde yaşandığını düşünecek.

Evet, erkek kadına ilk adıyla seslenir; onun 1908 İhtilali’yle yaşıt olduğunu hatırlatır sık sık, ona bu adı veren hürriyet âşığı babasıyla dalga geçer hafiften, “Senin peder, kim bilir ne hüsrana uğramıştır sonunda. İttihatçılar da adam mıydı! Koca imparatorluğu yıktılar. Devlet maceracı atılımlarla değil, gelenekle sürdürülür,” der.

Kadın, erkeğe, “Hocam,” diye seslenir, sonsuzca sabırlıdır, iğneli şakalara hiç kızmaz, dişlerini sıkıp çizilen yüreğinin acısını gizler ve bazen, “Rahmetli babamın hürriyet âşığı olduğu doğrudur, efendim ama kendisi İttihatçı değildi; kendisine illa bir ad takılacaksa milliciydi, cumhuriyetçiydi,” der.

Babasıyla ilgili bu tümceyi kurması pek seyrektir; hocasının şaka yollu saldırılarına, “Dur!” demek, aralarına bir sınır çekmek anlamını taşır.

Hürriyet Hanım içeriye girdiğinde, Kâzım Bey telefonda görüşüyordu. Eliyle koltuğu gösterdi, eski öğrencisi, şimdiki meslektaşına, otur, diye işaret etti. Yıllar, Hürriyet Hanım’a huzursuz olmamayı değil, huzursuzluğu maskelemeyi öğretmişti. Kendine güvenen bir tavırla oturdu.

Kâzım Bey ahizeyi yerine koyduktan sonra, “Yahu Hürriyet,” dedi, “1908 İhtilali’yle yaşıtsın, daha kaç yıl çalışacaksın da asistan almaya kalkıyorsun!”

Hürriyet Hanım istifini bozmadan, “Sizden beş yıl daha uzun süre çalışacağım, Sayın Hocam” dedi, “Allah ömür verirse.”

“Yahu, yorulmadın mı?”

“Hayır, Sayın Hocam, niçin yorulayım?”

Kâzım Bey şaşırmış gibi yaptı, “Hayret! Bir de kadınlar çabuk çöker derler.”

“Öyle mi derler, Sayın Hocam?”

İnsan ilişkilerinin karmaşık alaşımına, “işyerinde taciz” diye bir kavramın girmesine neredeyse çeyrek asır vardı. O nedenle, ne yaşlı hocanın ne genç olmayan öğrencisinin aklına geliyordu, aralarındaki gerilime bir de bu açıdan bakmak.

“Yahu, peki diyelim, doktora yaptırmaya, öğrenci yetiştirmeye doymadın, bula bula bu iğlez kızı mı buldun alacak?!”

“Sayın Hocam, malumunuzdur ki boş kadro var. Ve bu kadro için imtihan açılmasını siz de uygun görmüştünüz.”

“Evet, kafamın etini yiyip durdun, kadro da kadro, asistan da asistan, diye. Bilmem ne hayır göreceğini umuyorsun bu asi gençlerden? Ben senden ne hayır gördüm ki!”

“Zarar da görmediniz, efendim. Sanırım mesele bizlerin şahsi olarak göreceğimiz hayırdansa fakültemizin, mesleğimizin, araştırma dünya...”

“Evet, evet! Nutuk vermesen de olur. Asistan alma demiyorum. Bu kızı alma!”

“Hocam, imtihanda en yüksek notu almış talebeden bahsediyoruz.”

Kâzım Bey enikonu sinirlenmeye başlamıştı.

“Bu kızın ahlakını beğenmiyorum.”

“Efendim, çocuğun hiçbir disiplin cezası yok. Ahlakına bulduğunuz kusur nedir acaba?”

“Soruşturdum, babası itaatsizlikten dolayı ordudan atılmış. Sonra da hiçbir yerde dikiş tutturamamış.”

Hürriyet Hanım, kendini tutamayıp güldü:

“Efendim, babasını almıyoruz.”

“Armut çöpüne, Hürriyet, armut çöpüne! Bir çocuğu doğar doğmaz Hürriyet adıyla şartlarsan, olacağı budur! Gözüne perde iner, asırların doğruladığı durumları göremez olur!”

Hürriyet Hanım sonunda sinirlenmişti, “Affedersiniz hocam,” dedi, “gözümde perde filan yok. Bu sözlerinizi sizin gibi hocaların hocası bir zata, bir beyefendiye yakıştıramıyorum.”

Gitmeye davrandı.

Kadının öfkeli zihninden yıldırım gibi geçen bir anı-görüntü: bir laboratuvar, beyaz önlük giymiş gencecik bir kız; bileğine yapışmış kelepçe sıkışlı iri bir el; erkeğin gözlerinde hem yalvaran hem buyurgan arzu... Affedersiniz hocam, derhal müdahale etmezsem distilasyon balonundaki karışım reçineleşecek; müsaadenizle. Gevşeyen kelepçe, beyaz önlüğün hızla savrulan etekleri; erkeğin gözlerinde celallenen düş kırıklığı...

“Otur!” diye gürledi Kâzım Beyazıt.

“Oturamam, efendim, dersim var. Çocuk en yüksek notu aldı. İmtihanı sadece ben yapmıyorum, takdir buyurursunuz ki bir jüri var. Jüri oybirliğiyle Ferda Başarır’ı seçti. Yazılı karar imzanıza arz edildi. İmzalamayı reddederseniz, hukuki bir durum ortaya çıkacaktır, efendim.”

Kâzım Bey, başını ve göğsünü dikleştiren Hürriyet Hanım’ı süzdü. Hürriyet’in gözlerinde o delimtırak ışıltıyı görünce, durması gerektiğini bilir, öfkesi kendiliğinden sönerdi. Onu büsbütün kaybedemezdi ki...

“Hürriyetçiğim, soruşturdum, diyorum sana. Şu İstanbul dediğin bilemedin bir milyon kelle. Bunun mürekkep yalamış kısmı taş çatlasa bin kelle eder. Büyük bir nüfus değil. Tanıdıklarım var, diyorum sana. Soruşturdum. Kızın babası eski Bolşeviklerden. Bu yüzden atılmış askerlikten. Kızına koyduğu isme bakar mısın! Ferda! ‘Yarın’ demek, yani ‘gelecek’. Bugün kötüdür; neyse ki yarın kızıl bir şafakla başlayacak!”

“Ben, sizin kadar teşbihler üstüne bilgili değilim, efendim. Az önce babanın emre itaatsizlikten atıldığını söylememiş miydiniz?”

“Canım herif komünist olmasa, asker adam emre itaatsizlik mi eder!”

“Bilemiyorum, efendim. Hiç askerlik yapmadım. Kimileri hoşlarına gitmeyen herkese ‘komünist’ diyor, bir zamanlar ‘İttihatçı’ derlerdi, devri sabıkta, ‘Halk Partili’ olmak yeterdi, kapıların suratınıza kapanmasına. Gelecek günlerde ne denecek, şimdi hiçbirimizin bilmediği bir kelime icat olacak belki, iktidarların gözünde muteber olmayanları yaftalamak, daha doğrusu damgalamak için.”

Kâzım Bey’in alttan alması, yeniden öfkelenmeyeceği anlamını taşımazdı. Birden gürledi, “İstiyorsan al bakalım rüzgâr yeleli tayı, kanatlarının altına. Bilesin ki asistanını burada yaşatmayacağım. Bu kürsünün direktörü hâlâ benim, unutma!”

“Nasıl unutabilirim, efendim” dedi Hürriyet Hanım, kapıyı ardından usulca örterken.

Birinci raundu kazanmıştı. Gerisi kuru gürültü. Kâzım Bey, jüri raporunu onaylamazlık etmeyecekti. Eskiden olsa gözünü kırpmadan yapardı bunu. Allah gibiydi kürsü direktörleri. Gene öyleydi ama... 1961 Anayasası’ nın sayfaları arasından esen rüzgâr her tarafı etkilemişti. Kâzım Bey bu kadar büyük bir ceberrutluğu göze alamıyordu besbelli. Yoksa, yapardı yapacağını. Ama, birinci raundu Hürriyet Hanım’ın kazanması, Kâzım Hoca’nın dediğini tutup Ferda Başarır’ın hayatını zehir etmeyeceğini göstermezdi.

Tay’mış! Ne ayıp şey! Sanki bana arkamdan kısrak dediğini bilmiyorum! Şu bizim Hürriyet, kısrak gibi karıydı ha, bilmem neden koca bulamadı! Utanmaz adam! Resmî toplantılarda haza beyefendi olan bu insanların, edebiyattan anlayan, müzik dinleyen bu kibar kişilerin erkek erkeğe kaldılar mı niye hemen ağızlarını bozduklarını Hürriyet Hanım çözemezdi. Yerin kulağı var. Laflardan haberdar oluyoruz işte. Belki de onun için konuşuyorlar böyle pis pis. Duyalım ve üzülelim, özgüvenimizi yitirelim diye. Hürriyet Berkman belki de bu yüzden evlenmemişti. Tenhada, erkek erkeğe iken, kadınlar konusunda ağzını bozmayacak bir koca adayına rastlamadığı ya da böyle birinin karşısına çıkacağına ihtimal vermediği için.

Hocaların hocası Kâzım Beyazıt, Hürriyet Berkman’ın ardından kapanan kapıya hışımla baktı; dişlerinin arasından bir küfür savurdu. Seni gidi kızıl orospu! Yılanın başı genç iken ezilmeliydi. Seni vaktiyle bu fakülteden attırmasını bilirdim ya, ye iç sülalene şükret! 1965 seçimlerinde TİP’e oy verdiğini bilmiyor muyum! Namus-u mücessem geçinir, evli adamlarla mercimeği fırına verdiğini işitmedim mi! O kızıl heriflerden biri uğruna TİP’li kesilmedin mi başımıza! Bir de iftiharla sağda solda söylüyor; düşünmüş taşınmış, memleket için en hayırlısının Türkiye İşçi Partisi olduğuna karar vermiş. Hanımefendi, hasır eskileri! Ulan memleket meselesi kim, sen kim! Sen bir kıçı kırık eczacısın. Siyaset-i âliden ne anlarsın! Erlenmayerde alkali ile fenol fitaleyni karıştırıp pembe oldu diyebiliyorsan, koskoca memalik-i Osmani’den artakalanın idaresi sana mı sorulacak, ha! Kızı imtihana girmeye teşvik edenin sen olduğunu bilmiyor muyum! O kızın, ilerici bilmem ne kıçı kırık derneğinde üye olduğunu bilmiyor muyum! Burada, fakültede kızıl hücre kuracağınızı anlamıyor muyum! Yumruğunu masaya indirdi. Ananızdan emdiğiniz sütü burnunuzdan getirmezsem bana da Kâzım Beyazıt demesinler! Süt... süt... süt...

Öyle kalakaldı Kâzım Bey. Ne tuhaftır insan zihni... Nereden aklına geldiyse birden... Oğlunun süt emişi... İçinde tarifsiz bir sızılı özlem, oğlunun ana sütü emdiği günlere... İki ay oldu, oğlandan hâlâ haber yok. Polis bir şey bilmiyor. Fakültede insanlar incelik gösterip sormuyorlar. Veya düpedüz korkuyorlar benden, çekiniyorlar. Bilmez miyim bir kısmı düpedüz oğlanın yurtdışına kaçıp oralarda... Hadi canım sen de! Onun oğlu! Eti, kanı! Mümkün değil! Olsa olsa kaçırıldı. Ama beyninin ardındaki o örtük soru susmuyor: Peki ama fidyeciler nerede?

*****

Zaman insanı değiştirir

Ferda Başarır, aynada yorgun yüzünü inceliyor. Kırlaşmış saçları kısacık kesilmiş. Nerede rüzgâr yelesi... Yüzünde derin çizgiler. Hâlâ kararsız... Cenazeye gitse mi, gitmese mi? İçinden hiç mi hiç gelmiyor, hüzünlü yerlere uğramak. Hürriyet Berkman’a bir yaşam boyu mu teşekkür duymalı... Niçin? Vaktiyle üstüme düşeni yaptım. Ela gözlerim için almadı beni kürsüsüne. Ortak siyasi ideallerimiz vardı. Kâzım Hoca’ya karşı bir müttefik. Cenazede karşılaşmaktan ürktüğü kişiler... Hayır. Niçin ürkecekmişim! Küçük bedenini dikleştirdi, başını yukarı kaldırdı. Ürkmüyor, sadece çekiniyordu. O da yaşım gereği. Gereksiz sürtüşmelerden kaçınmalıyım, boş gerilimlerden. Tansiyonu çıkıveriyor. Gene bir yığın takaza, meslektaşlardan. Kimi sırtını döner, selamı esirger. Ne kabalık! Kimseye metelik vermeden, cami avlusunda kraliçe edasıyla bulunmak da var. Boy fukarası bir kraliçe. Kraliçe Victoria da öyle uzun boylu değilmiş, ufacık bir kadın. Ama o, enden kazanmış tabii. Kime ne kanıtlayacak cenazeye katılmakla? Hâlâ sizden biriyim. Yıllar vardı kendini onlardan biri gibi, yani eczacı hissetmeyeli. Bakın vefa borcumu ödüyorum, toprağa gireceği gün hocamın ardı sıra yürüyorum! Kimse vefadan söz etmesin bana. Sürgündeyken, yaban ellerde parasızken, siz mi vardınız yanımda! O zaman kasalarınız tıkır tıkır sayardı paracıkları. Cezaevindeyken görüşe mi geldiniz? Ama, Hürriyet Berkman geldi. Ben de İstanbul’da geçirdiğim her bayram, elini öpmeye gittim. Avrupa’da iken de ulaşmaya çalıştı. Oralarda güçlü ilişkilerim olduğunu sanıyordu; kendisi bir araştırma grubu kurmaya çalışıyordu da.

Fakültedeki törene katılmayı zaten hiç düşünmemişti. Anlamsız anma konuşmaları, kalıp sözler... Dinlemeye katlanamıyor artık; zaman kaybı... Yaşı altmış beşi geçti, zaman artık çok değerli. Orada, fakülte amfisinde, sağlığında Hürriyet Hanım’a kan kusturanların, şimdi timsah gözyaşlarında arınıp paklanıp, kendi değerbilirliklerini, iyi yürekliliklerini kutsamalarına tanık olup da ne olacak! Harcayacağı zamanda çalışır, yasa tasarısına bir madde daha yazar. Bu iş önemli. Bu da bir tür eczacılık ama meslektaşları bunu anlayamaz. Onlara göre ya eczane tezgâhının arkasında dikileceksin bütün gün, reçetelerin kargacık burgacık yazılarını çözmeye uğraşacaksın ya da havan başında... Gülünç olma Ferda, havan çağı kapanalı yarım yüzyıl var. Ya da kâtip gibi –hayır, hayır, muhasebeci gibi– emekli ilaçlarının etiketleriyle, bitimsiz ödemelerle, e-postaya bakanlıktan durmaksızın gelen ve birbirinin tersini buyuran tamimlerle baş etmeye çabalayacaksın.

Ferda Başarır, kendisine yöneltilen eleştiriler arasında en çok suçlama boyutundaki “samimiyetsiz” betimlemesine şaşıyordu. Yaşamında inanmadığı, daha doğrusu inancı doğrultusunda olmayan tek söz etmemiş bir insana atfedilecek sonuncu sıfat olmalıydı “samimiyetsiz”. Asıl samimiyetsiz olan kendileriydi, meslektaşları. Eczacılığın artık ölü bir meslek olduğunu, elli yıldır tezgâhtar konumuna indirgendiklerini görmekten âcizdiler, gözlerini yumdukları için. Hâlâ kendilerine romantik bir takım özgörevler icat etmekle uğraştıkları için. Eczacı halkın en yakın sağlık danışmanıymış da falanmış, filanmış. Bir kez, en yakın sağlık danışmanı, aile hekimidir. Aile hekimliği, işlevsel hale geçtikten sonra –ki geçmiştir– başı ağrıyan ne diye eczacıya danışsın ki! Sağlık sigortası ne demekmiş! Niçin devlet yurttaşın sağlığıyla ilgili görevlerini bizzat yurttaşlara devrediyormuş! Hem yurttaşlık bilincinden dem vur hem bireyin kendi sağlığını önemsememesini doğal say! Ne çelişki ama! Kendine ait bilinci gelişmemiş insanda yurdu düşünecek hal kalır da! Astarı yüzünden pahalıymış sağlık sigortasının. Sigorta şirketleri, havadan para kazanıyormuş! İlaç ucuzladıktan sonra, yeni düzenin niçin astarı yüzünden pahalı olsun ki! Vatandaş aile hekimine bedavaya muayene olmuyor mu? Oluyor. Öyleyse iş, ilaçta. İlaç nasıl ucuzlar? Büyük şirketler eliyle satılırsa. Mahalle bakkalı/süpermarket örneği. İnsanın kafası diyalektik işlemez, ekonomi de bilmezse böyle saçmalar işte. Süpermarkete karşı mahalle bakkalını savunan kimse kalmamışken sen tut, büyük şirket eczanelerine karşı mahalle eczanesini arkala! Bir defa, eczacı samimiyetle kendini tanımalı. İlacı kim en iyi şekilde ithal edebilecek? Kim, raf ömrünü en fazla uzatabilecek? Kim halka en ucuza mal edebilecek? Cevap gün gibi açık: BŞE! Büyük Şirket Eczaneleri! Öyleyse eczacıya BŞE’lerde memur gibi çalışmak düşer. Buna razı olmalı! Sosyalist sistemin dediği de bu değil miydi? Özel mülkiyete ait mahalle eczanesini mi öngörüyordu sistem? Hayır! Şimdi nasıl oluyor da, tipik bir küçük burjuva mülkiyeti örneği olan mahalle eczanesini savunabiliyor, bizim eskitüfekler! Sosyalist sistemi kuramadık. Peki, sosyalist ideallerden ne diye vazgeçiyoruz? Asıl olan, halkın ilacı ucuza alabilmesi değil mi? İşte buyurun size ucuz ilaç! Özel hastane giderlerindeki artışı, ucuz ilaç dengeleyecek. Bu oyunda kaybeden yok, bu oyunda herkes kazanıyor. Asıl olan, halk değil mi? Ha devlet kapitalizminin cebine gitmiş ilaç parası, ha büyük şirketlerin ve sağlık sigortası şirketlerinin. Ben halkın ilaca erişimine bakarım! Kimmiş samimiyetsiz olan!

Hayır, gitmeyecek Hürriyet Berkman’ın cenazesine. Vakit ziyanı olduğuna karar verdi.

Hem... Zaten... BŞE Türkiye temsilcisiyle buluşma saati de yaklaşıyor...

Mr. Kendall, The Marmara Oteli’nde kalıyor. “Bay Çizme...” Ferda, ona Türkçe olarak “Bay Çizme” diye takılıyor. Dünyanın en büyük BŞE’sinin, iki yüz yıl önce, küçük bir İngiliz kasabasındaki çizmeci dükkânında başladığı inanılası mı? Ne mucizeler oluyor! Evet, ilk “Bay Çizme”, ayakkabıcı atölyesinin bir yanında çizme yaparken laboratuvara çevirdiği diğer bölümünde, mürver çiçeğinden deneysel bir şurup hazırlıyormuş, her türlü öksürüğe iyi gelen. Çizmecilikten değil ama, şişe şişe sattığı mürver şurubundan yükünü tutmuş. Sonra vazgeçmiş çizme işinden; ama, “Çizmeci” adı unutulmamış. Şişelerin üstüne çizme resimli etiketler yapıştırıldığı için.

Türkiye temsilcisinin, kurucu aileyle bir ilgisi yoktu tabii. Uluslararası bir şirket olan kuruluşla ailenin bugün hiç ilişkisi kalmamış bile olabilir. Uluslararası sermaye gayrişahsi bir olgudur. Kimi suçlayabilirsin, halkı sömürüyor diye? Ortada kimse yok ki! Türkiye temsilcisi gibi birtakım bürokratlar. Kim kimi sömürüyor? Ortada dönüp duran, herkesi zenginleştiren para var sadece.

The Marmara’nın barında viski içerek çalışacaklar. Bu saatte orası sakindir; hafif müzik çalan orkestra sayılmazsa hiç ses yok. Ferda, eskiden beri müzik dinleyerek çalışmayı sever. Allah’tan “Bay Çizme” de müziksever. Birlikte yeni Eczaneler Yasası’nın taslağını hazırlıyorlar. Hükümete sunulmasına daha hayli zaman var. Taslak ortaya çıksın, siyasilerin eline geçmeden önce sivil toplum kuruluşları kanalıyla halka benimsetilmesi gerekiyor. Bay Çizme, bu iş için Ferda’nın lobiciliğine güveniyor.

Güveni boşa çıkartmak olmaz! Ferda Başarır gardırobunu açtı, özenle seçecek giyeceğini. Yaşlandıkça göz alıcı renklere itibar eder oldu. Lacivert pantolonu ile narçiçeği ceketini seçti. Ceketin yakasına, annesinden kalan elmas iğneyi iliştirdi. The Marmara’nın yolunu tuttu.

Bebek Camisi’ndeki cenazeyi unutmuştu.

Mr. Kendall, The Marmara roof’unda Ferda Başarır’ı bekliyor. Kadın girişte görününce, yüzünü ekşitmekten kendini alamıyor. Tümüyle iradedışı bir mimik. Hemen toparlanıyor tabii. Tanrım, ne kadar zevksiz bir kadın! Narçiçeği, yüzünün rengine gitmiyor, hiç mi aynaya bakmaz! İyice solgun, yıprak duruyordu Ferda Başarır; yaklaşıp elini uzattı. Tanrı aşkına, spor cekete elmas iğne takılır mı! Ferda özellikle mi itici kılıklara giriyordu? Sanki kişiliğini bu yolla dayatıyordu. Ferda’nın bu özelliğini kavrayalı –gerçi, Mr. Kendall kavradığını sandığı özelliğin kendi hayal gücünün ürünü olup olmadığından hiç emin değildi– ona daha çok saygı duymaya başlamıştı, bir bakıma. Gene de elinde değildi; ilk izlenim, yüzünün buruşmasına yol açıyordu. Ferda, “Ey iki yüzlü dünya, siz mi süslü püslü taşlara değer veriyorsunuz, alın işte, benim de var; ama, ben ona hiç değer vermiyorum ve olmayacak bir kıyafete takıyorum, sırf size inat!” der gibiydi.

Ferda’nın sosyalist geçmişi, hapisliği, Almanya’da siyasi sığınmacı olarak geçirdiği yıllar, Mr. Kendall’da dehşetle dolu bir hayranlık uyandırıyordu. Temsil ettiği şirket adına diğer Ortadoğu ülkelerinde ilişki kurduğu ve pek sözünü etmese de bir tür araç yerine koyduğu bağlantılarından farklıydı, Ferda. Bir kez o, bir bilim insanıydı. Gerçi siyasi mücadele, doktorasını tamamlamasına izin vermemiş, bilimsel kariyeri başlarken bitmişti ama olsun. Mr. Kendall’ın Türk üniversiteleri üstüne bir fikri yoktu. Hakkında fikir sahibi olmadığı her konuya ve kuruma kuşkuyla yaklaşsa da üniversite, üniversiteydi. Diğer yaşantılara gelince bu serüven, Mr. Kendall’ın hırslı ama tasarlanmış hayatından o denli uzaktı ki, hapislik, sığınmacılık gibi deneyimlerin altından kalkıp hâlâ narçiçeği bir ceket giyebilen bu kadını olağanüstü görmesinden daha doğal ne olabilirdi...

Ferda, Mr. Kendall’ın içini ferahlatıyordu. Sosyalist deneyimden gelen bir insanla aynı fikir ve eylem düzleminde buluşmak, Mr. Kendall’a temsil ettiklerinin haklılığını, doğruluğunu kanıtlıyordu. Parçası olduğu sistemi sorguladığı için değil, sisteme dair bir kuşku barındırmıyordu içinde doğrusu, bu kuşkucu adam... Ama... gene de onaylanmak hoştu.

Ferda, Mr. Kendall’la görüşmesinden eve dönebildiğinde, saat gece yarısına yaklaşıyordu. Çalışmaları belli bir noktaya ulaştıktan sonra, Harbiye’deki Borsa Lokantası’na gitmiş, orada Ferda’nın eski yıllardan arkadaşı birkaç sivil toplumcuyla buluşmuşlardı. Marmara’ya karşı ziyafet ve sohbet. Davet, Mr. Kendall’dan. Konuklardan biri, eczacılık meslek kuruluşunun, Ferda’yla göreli dostça ilişkiler içinde bulunan bir yöneticisiydi.

Karşı çıkışlar hep aynı: Önerdikleriniz, şimdiki kusurlu sağlık düzenlemelerinden daha mı iyi? İnsanlardaki bu tutucu öz, Ferda’nın oldum bittim sinirine dokunurdu. Yaratıcılık gösteren yepyeni bir soru bile üretemiyorlardı. Sadece yakınan ama hep yakınan insan kümelerinin fertleri. Ferda bu niteliğin sınıfsal mı, yoksa ulusal mı olduğunu çözememişti. İşin gerçeği, kendisinin ve Mr. Kendall’ın karşı çıkışlara verdikleri yanıtlar da pek değişmiyordu: Sağlık kurumlarının şu andaki işleyişi o kadar bozuk ki, düzeltilebilmesi mümkün değil; her şey al baştan edilmeli, yeniden kurulmalı. Devlet hastaneleri niçin mi desteklenmiyor? Canım, devletin hali malum, hantal, parasız; kıvıramıyor bu işi; görmüyor musunuz? Parası bol olanların, halka hizmet için, özel hastanelere yatırım yapmaları neden illa kötü olsun? Hem eczaneler de özel teşebbüs değil mi? Özel teşebbüse karşı değilsiniz, herhalde... “Özel teşebbüse karşıyım!” diyebilen tek bir babayiğit ortada görünmediğine göre, Ferda her zaman alacağı yanıtın, “Yoo, ne münasebet!” olacağından emindir. Muhatabının, partiyi farkında olmadan kaybettiği dönemeç de burasıdır, aslında!

Önerilen yeni düzenlemelerin, BŞE zincirlerini ülkeye sokarak, ithal ilaçla ucuz tedavi sağlayacağını rakamlarla kanıtlamak gerekmektedir! Birkaç baş döndürücü örnek yeter, aslında. O zaman, eczacılık dışı sivil toplum temsilcileri itirazdan vazgeçiyor; eczacı olanlarsa, “kamu yararı” kalkanı ellerinden alınınca amaçlarını yeterince savunamıyorlardı. Ferda ve Mr. Kendall, konuda donanımlı idiler; oysa Marmara’ya karşı akşam yemeği çağrısına uyan meslek temsilcisi, yeterli araştırma yapmamıştı; verilen örneklerin tüm ilaçlar ve tüm zamanlar için geçerli olup olamayacağına dair kesin bilgisi yoktu. Hem, isteseydi bile, işlevsel bir araştırma yapması kolay değildi. BŞE’ye ait, ulaşabileceği veriler, BŞE’nin açıklayacaklarıyla sınırlıydı, doğaldır ki. Eczacılık meslek kuruluşu temsilcisi, nihayet baklayı ağzından çıkartıp, asıl derdi olan noktaya gelip de, “Peki... Çizmeci uluslararası eczacılık şirketinin zinciri Türkiye’ye dolandığında, bu mesleğin mensupları ne olacak?” diye sorunca, aldığı yanıtla yetinmek zorunda kalıyordu. Onlara hiçbir şey olmayacaktı. Kimse meslektaşların eczanelerini ellerinden alacak değildi. Demokratik bir uygulamayı zor kullanan bir sistemle karıştırmayalım, lütfen. Herkes eczanesini güzel güzel işletecek. Genç eczacılar, yeni meslektaşlar için bu yenilikler. Onlar, büyük paralar yatırıp açtıkları dükkânlarında, aza kanaat ederek geçinmenin aşağılayıcılığından kurtulacaklar! Çizmeci eczanelerinde hayallerimiz gerçekleşecek! Her eczane, eşzamanlı olarak küçük bir sağlık kurumu, bir laboratuvar ve bir ilaç deposu işlevini görecek. Çizmeci BŞE’lerinin bütün bunları hayata geçirecek mali imkânları var. Buraya hizmet için geliyorlar.

“Peki, Çizmeci’nin ülkeye ucuza sokacağı ilaçlarla, diğer eczanelerin daha pahalıya ithal edeceği ilaçlar nasıl rekabet edecek? Zaten cılızlaşmış yerli ilaç sanayii, ithal ilaca rağmen nasıl ayakta kalacak?”

Ohho!.. Düşündüğünüz şeye bakın! Bunlar mevzuat düzenlemeleriyle çözülecek küçük teknik sorunlar. Elbette Çizmeci bazı ilaçları getirecek, bazılarını ise Sağlık Bakanlığı ithal edip dileyen eczanelere dağıtacak. Yerli ilaç sanayiine gelince... Valla bu baylar, başlarının çaresine bakacaklar. On yıllardır bu işi savsakladılar. Seramik fabrikaları kuruncaya kadar, doğru dürüst ilaç fabrikaları kursaydılar, üretimi geliştirseydiler. Belki o zaman dünya ilaç piyasasında bir yer edinebilirlerdi. Ana tedavi edici maddeyi dışarıdan getirtip burada hap haline sokmak marifet değil. Yerli ilaç fabrikatörlerinin tasası ne hastaya ne eczacıya düştü. Hiç merak etmeyin o baylar her zaman olduğu gibi şimdi de başlarının çaresine bakarlar. Biz halkı düşünelim. Ve işte vurucu darbe: Dünyanın gidişatına karşı kimse duramaz! Ferda, sarı ela gözlerini kısıp, eczacılık meslek kuruluşu temsilcisinin dosdoğru gözlerinin içine baktı. O anda sapına kadar samimi idi; hastaya ucuz ilaç sağlayacak yeni sistemi, kendi küçük ticari girişiminin yani eczanesinin ayakta durabilmesi uğruna beceriksizce baltalamaya çalışan meslektaşından gerçekten nefret ediyor, onu böcek gibi ezmek istiyordu. O anda, yeni sistemin yararına inancı sonsuzca pekişmişti. Ferda Başarır’ın küçük bedeni, inançlarından kuşku duymayanlara özgü kararlılıkla dopdoluydu. Mr. Kendall, kadının fiziksel bir devrim geçirip irileştiği izlenimine kapıldı. Evet, şimdi pembeleşen yüzüne, narçiçeği yakışmıştı. Genellikle donuk bakan gözleri sarı kıvılcımlarla tutuşuyor; şimdi, spor ceketinin yakasındaki antika iğne yakışıksız durmuyor, bu olağanüstü kadının saygı duyulması gereken ilginç varlığının tuhaf ama saygın bir ayrıntısı konumuna yükseliyordu.

Ferda Başarır, dairesine sessizce girdi. Kocasını ve kızını uyandırmaktan çekiniyordu. Kızının oda kapısı açıktı; demek ki daha dönmemişti. Kaygı... Her gece kimlerle birlikte? Koca kadın o, dulsa dul, kiminle olursa olsun, bana ne! Kocasının güven veren horultusunu işitti. Kapıyı aralayıp baktı. Özdemir, yan yatmış, derin derin soluyordu. Her zamanki gibi, iri kıyım vücudunu, yatağın yarısından bile küçük bölümüne sığdırmayı başarmış, büyük bölümü, yorgun gelecek karısına bırakmıştı. Ferda, uyuyan adama gülümsedi. Hastalanalı büsbütün etliye sütlüye karışmaz oldu. Yumuşak gözlerinde hep teşekkür, hep verdiği zahmet için özür dileyiş. Yük değilsin bana, beni asla terk etmeyecek amaçsın, bütün diğer amaçlar yok olsa bile. “Bir limanı olmalı insanın,” demişti Hürriyet Berkman, “yakın ilişkilerde onur, iyi bir şey değildir; onurun fazla keskinse sonunda benim gibi limansız kalırsın!” Hey gidi Hürriyet Hanım, başka öğütlerini değilse de bunu tuttum. Bir limanım hep oldu, harap olsa da...

Soyunup yattı. Kocasının rahatsızlanmasından beri, ikisinin yaşantısını ve evi tek başına yönetmek ve yönlendirmek –bu bağlamda kızını yok saymalı– yüksüneceği sorumluluklar değildi. Bu durumdan hoşlandığı bile söylenebilir. Nedense uyku tutmuyordu. Oysa iyi bir gün geçirmişti; çalışma ve lobicilik bakımından verimli bir gün. Lezzetli bir yemek yemişti. Marmara’nın Borsa Lokantası’ndan görünen geniş ufkunda, gözlerini ve gönlünü dinlendirmişti. Hayatı boyunca hep koşar adım yaşamıştı; cezaevinde bile. Gözü ve gönlü Marmara’da dinlenirken sözcükler üreten zihni gene koşuyordu. Peki, nereye? Artık kocasının ve kendisinin önünde ne kadar az bir mesafe kalmıştı. Bir-iki yıl sonra, yaş yetmiş. Evet, yaşına göre çok dinçti, emellerle arzularla doluydu ama bu, nereye koştuğu sorusunun yanıtı değildi. Hep, uğrunda canını, son damlasına kadar kanını verebileceğine inandığı bir mücadelenin içinde olmuştu. Şimdi de öyleydi... Ama nereye koştuklarını bilemiyordu, ne kendinin ne dünyanın... Barış ve kardeşlik, usunun o soğuk incelemeciliğine, her zamankinden uzak, inançlı yanına her zamankinden yakın görünüyordu. Yürek yanılmazdı. Peki, ya us?

Aslında, nereye koştuğunu bilemeyecek ne var? İnsanların dünyasına elveda denilen yol ayrımına yaklaşıyor. Çıplak yanıt bu. İnsanı eksilten, gücünü emen asıl yanıt... Bir kanama gibi. Zaman kanaması... Zaman kanıyor vücudumdan, dinçliğimi beraberinde götürerek. Daha çok çabalamalıyım. Büsbütün tükenmeden, önümdeki uçurum beni yutmadan, uçurumun içine düşüp kaybolmadan önce çabalamalıyım. Onu, yuvarlanışı zihnimden uzaklaştırabilmek için. Koşarken bir anda düşüp ölmeli insan, farkında bile olmadan. Zavallı Hürriyet Hanım, son yıllarda çok çekti Koltuk değnekleriyle yürüyebiliyordu ancak. Cenazeye gitse miydim?..

Bir an, gitmediği öbür cenaze, Kâzım Hoca’nınki canlandı hayalinde. Yüreğinde bir damar yandı; ince, uzun bir sızı. Kâzım Hoca’nın, Hürriyet Hanım’dan daha çok acı vermesi garip değil miydi? İnsan denen varlığın çelişkileri. Çelişkiyi yakalayan koca Marx ne önemli ve isabetli bir çözümleme yapmış! Hayat çelişkiler üstünde duruyordu. İçinden tuhaf ama karşı konulmaz bir istek yükseliyordu. Piyano çalmak. Nasıl çalacaktı ki, yıllar var elini sürmemişti tuşlara. Parmakları tamamen durmuştu. Yalnız müzik, nereye gidiyorsun, sorusuna duyguları çöküntüye uğratmayan bir yanıt verebilir. Hiçbir yere gitmiyorsun. Dalgalanan tüm evren, sesler ve magma tabakaları, uzayın eğik düzlemleri, hepsi çelişkiler üstündeki duruşunu sürdürüyor; yuvarlanan variller üstünde dengede duran bir oylum gibi. Buradasın, buradaydın ve hep burada olacaksın.

Kalkıp salona geçti, piyanonun kapağını usulca kaldırdı. Gıcırtıyla açıldı ceviz kapak. Artrozun ilk belirtileriyle şekilleri belli belirsiz bozulmuş parmaklarını çekinerek tuşlara değdirdi. Çalgının akordu çoktan bozulmuştu. Öksüz, ürkek, kırık tınılar; belirmeleri ile yok olmaları bir olan. Yavaş yavaş parmak uçlarındaki bellek uyanıyor muydu? Sadece tek bir ezginin, yalın, sevimli bir ezginin ilk kıpırtılarını seslendirebildi sağ elinin parmakları. Mi, re diyez, mi, re diyez, mi, si, re, do, la. Beethoven’ın küçük bir kız, Elise için bestelediği, o, kız çocuğu sevimliliğindeki, hem nazlı, hem kıvrak parça, yumuşacık bir melteme benzeyen. Sol el tamamen durmuştu. Sol elde bellek ölmüş... Oysa, sol elin akorları vurması gerek, yumuşak da olsa; sağ eldeki uçucu ezgiye, onun iyimserliğine oturaklılık ve ölçü kazandıran akorların meltemin kıpırdattığı suların altında derin mesafeler, giderek sağlam kayalar bulunduğunu hatırlatan sol el vuruşları... yok bellekte.

Piyanonun başında, sadece tek bir apliğin yandığı loş salonda, çaresiz bir çocuk gibi sessizce ağlıyordu. Zavallı annem ne kadar uğraşmıştı piyano dersi almam için. Nasıl nefret etmişti çalgıdan ve aksi öğretmeninden! Onu koşmaca, yakantop oynadığı sokaktan, tırmandığı ağaçlardan çekip alan, bu karanlık mobilya suratlı çalgıdan! Annesinden, onu zorladığı için. “Yeteneklisin,” diye üstüne varan öğretmeninden, ısrarları için. Lise çağına ulaştığında, kitaplar okumaya başladığında, klasik müzikten tiksinmeyi koymuştu kafasına. Küçümseme! Parası ve zamanı bol asilzadelerin, burjuvaların eğlenme ve en iyimser olasılıkla bir tür meditasyon –içe dönüş– ve dinlenme aracı! Yapıntı bir şey! İşlevsiz! Annesininki ise tam bir özenti. Boğazdan kesilerek alınan piyano. Sırf daha varsıl akrabalarla yarışabilmek için. Bizim de piyanomuz var. Biz de kızımıza müzik dersi aldırıyoruz.

Eline mesleğini aldığı gün, açmamacasına kapatmıştı piyanonun kapağını, gümbürtülü bir çalımla. Çaldığını bile unuttu, koşar adım yaşarken. Ne gereksiz lüks! Fakat... Müziği unutamamıştı... Tuhaf bir zenginlik gibi durmuştu içinde müzik, bütün bu yıllar boyunca; kullanılmayan, garipsenen, varlığından adeta utanılan bir zenginlik... Piyanoya gelince, sırf bir köşede unutulduğu için mi satılmadan kalmıştı? Çalgıyı satmak, neden hiç aklına gelmemişti? Şimdi annesine teşekkür duyuyor muydu, bu kazanımdan dolayı? Annem müziğin ne olduğunu bile bilmezdi ki... Her müzik yapıtında, Elise için yazılmış şu küçük, oyunsu parçada bile, evrenin çelişkilerinin dile geldiğini, düzenin bozulup yeniden kurulduğunu, magma yığınlarının, uzayın manyetik tabakalarının kimi kez sessizlikte, kimi kez gümbürtülerle yerinden oynayıp yeniden yerine –belki bu kez bir başka mekâna– oturduğunu... Çalgı sustuktan sonra, bütün sesler öylece durur, boşlukta yarattıkları görünmez mimaride. Hep burada onlar; hep burada olacaklar. Besteci ya da çalgıcının keşif ânını sessizce bekleyerek...

Devrimci mücadelenin içindeyken müzik bir ara, yeniden düşmüştü aklına. Büyük Sovyet bestecileri. Prokofyev, Şostakoviç, Haçaturyan. Mücadelenin, karşıtlığın bestecileri. Çatışan güçler. Haklı tarafın, bütün baskın ses katmanları arasında yılmadan gelişip gelişip birden coşarak, yüzeydeki yalancı uyumu paçavra gibi yırtışının, haksızı altedişinin ses ustaları. Peki, neden, halkın Nazi kuşatmasına aylar boyunca kahramanca direnişini ve zaferini kutsayan Leningrad Senfonisi’nin çatışan vuruşları; şu yobaz denecek kadar dindar, kanaatkâr ve şükredici Bach’ın birbirinin içinden kıvrılarak doğan, birbirine eklemlenen, birbirini tamamlayan, havada eski zamanların taş oymalarındaki biçimler gibi çeşit çeşit helezonlar çizerek sonsuza doğru yankılanan, birbirine benzese de asla birbirinin aynı olmayan sesleri kadar, yaşamın özüne dokunabilme duygusunu yaratamıyordu, dinleyende?

Ağlıyordu, annesine teşekkür duyamadığı için. Derdi sadece gösteriş değildi ki. Aklınca örnek bir genç kız yetiştirmeye çalışıyordu. Boşuna. Yüreğinde teşekkür yok. Ağlıyordu, devrimci müziği sevmesini öğrenemediği için. Hayır, hayır, onlar için değil. Yeteneğimi öldürdüm. Müzik küserdi, parmak uçlarındaki bellek, büyük belleğe küserdi. Kesin bir gerçeklikti bu. Otuz beş-kırk yıl aradan sonra çalamazdı kişi. Ölü yeteneği için ağlıyor. Otuz yıl önce gitmediği cenazedeki ölünün, hâlâ nasıl olup da içine, tüm organlarını yakarak ilerleyen bir sızı salabilmesine akıl sır erdiremediği için ağlıyor. O ıslak kaput kokusu... Küçük çocukluğunu kocaman bir ağaç gibi esirgemiş ve sonra yetişme çağında için için kuruyan bir ağaç gibi yıkılıp onu ayazda bırakmış babasından yadigâr kalan... Yağmur akşamlarında, eve ıslanmış dönen babadan yayılan, yıllar sonra Kâzım Hoca’nın şemsiyesini almayı unuttuğu bir gün, İstanbul’un sinsi yağmurundan sırılsıklam olmuş gri tüvit paltosundan tüten aynı koku –nasıl olabilir, adi kaput kumaşı ile en âlâsından İngiliz tüvidinin nemliyken aynı buğuyu salması mümkün mü– hâlâ burnunu sızlattığı için ağlıyor.

*****

Rastlantı mıydı?

Ferda Başarır, rastlantıya inanmaz. Oysa, bal gibi rastlantıydı işte. Yani, bir bakıma öyleydi. Sonradan her şeyin, Hürriyet Berkman’ın sahiplenici, bunaltıcı sevgisi yüzünden kopan isyan olduğuna karar vermişti. Üniversiteye özgürlüğünü duyumsamak, özgürlüğünü yaşamak için girmişti. Oysa ne bulmuştu? Onu her an dizinin dibinde görmek isteyen bir profesör, ikinci bir ana. Gerçi, aile baskısından kurtulmuştu, bu kesin. Hocasıyla uzun saatler laboratuvarda çalışması gerektiği için, eve dönüş saatindeki sınırlamalar kalkmıştı. Laboratuvar çalışmasının saate bağlı olmama niteliği, deney yapmadığı günlerde de eve dönüş saatlerini esnetebilmek için uygun bir mazeret sağlıyordu ona. Fakülteler henüz öğrenci ve asistan boykotlarıyla kaynamaya başlamamıştı ama eli kulağındaydı. Sol fikirler oradan oraya kıvılcım gibi sıçrayarak yayılıyordu öğrenciler, asistanlar arasında. Ortam ısınan bir sıvıyı andırıyordu, kaynama derecesinin hemen öncesinde, küçük kabarcıklarla hareketlenen.

Ferda, belki kardeşsiz bir çocukluktan geldiği, belki babasının bozuk sicili dolayısıyla askerlikten atılmış olmasından utandığı için, insanlarla çabuk kaynaşamıyordu. Mahallede koşmaca oynadığı günler çok geride kalmıştı. Üniversite ortamıyla kaynaşmış gibi görünüyor ama başkalarıyla arasındaki o ince buz tabakası hiç erimiyordu. İnsanlar, ondaki soğuk tabakayı hissediyor, ona soru sormaktan çekiniyorlardı; diğerlerinin çekingenliği, Ferda’ya keşfedilmesi ve tanımlanması zor bir özgürlük alanı sunuyordu. Fakültedeki sol gruba katılmıştı; bilinçli bir seçimdi bu. Onlarla birlikte Çınaraltı’nda oturuyor, ince belli cam bardaklarda gelen demli çaylar eşliğinde konuşuyor, tartışıyor, bazen Kumkapı’ya ya da Köprüaltı’na gidip balık ekmek yiyor, ucuz şarap içiyordu. Gençliğin yorgunluk nedir bilmeyen istekliliği... Seminerlere katılıyor, verilen makaleleri, önerilen kitapları yutarcasına, kendini tümüyle elindeki metne vererek okuyordu. İnsanlığın mutluluğuna giden, inişli yokuşlu, zahmetli ama aydınlık yol önünde açılmıştı. Öyle yüce bir amaç ki tüm küçük zaafları bağışlatabilir. Tutumunu Hürriyet Berkman’dan gizlemesine gerek yoktu, gizlemiyordu da. Hürriyet Hanım, içi sosyalizme ısınmış eski bir aileden geliyordu. Kuşaklar boyunca sürmüş, kimilerine çok doğal, kimilerine çelişkili görünen bir düşünsel kimlik zincirinin son halkasıydı. İttihatçı, millî mücadeleci, cumhuriyetçi, sosyalist. Hürriyet Hanım’ın Türkiye İşçi Partisi seçmeni olduğunu herkes bilirdi. Ağabeyi, 1930’larda, “Donanma Davası”ndan içeri alınmış, Bahriye’den kaydı silinmiş, sonradan hukuk okuyup namlı bir avukat olmuş, eski bir donanma teğmeniydi. Ferda, babasının durumunu Hürriyet Hoca’dan gizlememişti. Ama hocasına söylemediği, asla söyleyemeyeceği, kendine ait o sırlı alanda geçen deneyimler de vardı. Başkaları esaret diyebilirdi, yaşanana; ne gam! Ferda bir başkaldırı gibi yaşadıktan sonra!

Gerçi, başkaldırı duygusu sonradan geliyordu, bir yorumdu, yaşananın zihinde bir kez daha yaşanması sırasında kazandığı anlamdı. Yaşanırken ise tüm sahici deneyimlerde olduğu gibi anlam söz konusu değildi. Ya da birçok anlamın birbiriyle kaynaşırken tekil ağırlıklarından kurtulmalarıydı, söz konusu olan. Kendiliğinden oluvermiş bir şeydi işte.

Kâzım Hoca’nın, şemsiyesini unutup da fakülteye sırılsıklam, ıslak kaput kokuları saçarak geldiği o sonbahar günü, Ferda’yla koridorda burun buruna gelmesi rastlantıydı. Ferda önce kokuyu duydu. Hürriyet Hanım’ın talimatı uyarınca terbiyeli biçimde kürsü direktörünü selamlayıp hemen hazretin yanından uzaklaşması gerekirken, durakaldı. Onu durduran kokuydu. Gerçi o anda, babasının ordudan azledildiği gün, yağmurdan perişan, omuzları düşük, eski kaputundan buram buram ıslak yün kokuları saçarak eve, o yenik dönüşü aklına gelmemişti ama durmuştu işte.

“Hocam, ıslanmışsınız,” sözleri çıkıvermişti ağzından.

“Eh, öyle,” dedi Kâzım Bey, gülümsedi, pek sık gülümsemezdi; sert ve iri yüz çizgilerini yumuşatan, güneş yanığı cildine yakışan dolu dolu bir gülümseyişti bu, “tedbirsiz kafanın cezasını palto çeker.”

Islanmaktan dolayı perişan olmuş bir hali yoktu. Keyfi yerindeydi. Onun bu kale benzeri duruşu, Ferda’nın hoşuna gitti. Ani bir güven duygusu sarmalamıştı kızı. İçinde, vaktiyle kırılmış bir şey onarılmış gibi...

“Hocam, size hemen bir çay getireyim, ısınırsınız” dedi, sevinçli bir heyecan vardı halinde.

“Gençlik,” dedi Kâzım Bey içinden, “Hürriyet doğru asistan seçmiş. Baksana, kız keklik gibi sekiyor.”

“Zahmet etme, kızım. Sekreter getirir.”

“Ne zahmeti hocam.”

Ferda hemen seğirtti. Ateş gibi koşup gelmiş, dumanı tüten bir fincan çayı kürsü direktörüne sunmuştu. Hürriyet Hanım durumu görse, telaşa kapılır, onunla uğraşmalara doyamayan kürsü direktörünün, en sevgili asistanını aleyhine döndürebilmek için sinsi yollar aradığı kuşkusuna sürüklenirdi. Ne kadar endişeli bir kadın, bu Hürriyet Hoca! Bu kadar da olmaz ki! Ferda, köklü bir kurumda kadın olmanın, üstelik bekâr ve solcu bir kadın olmanın ne menem şey olduğuna dair yeterli bilgiye sahip değildi. Birkaç yıl sonra öğrenecekti. Şimdilik Hürriyet Hanım’ın hep öküz altında buzağı aradığını sanıyor, hocasının kuşkularını açmasından hem onurlanıyor hem sıkılıyordu. Gösterilen bu katışıksız güven, Ferda’ya taşımakta zorlandığı bir sorumluluk yüklüyordu. Oysa o, önünde açılan aydınlık yolun getireceklerinden başka sorumluluk istemiyordu ki. Üstelik Hürriyet Hanım, her kuşkusuna karşı hemen savunma yöntemleri geliştirir, asistanının da bu yöntemlere harfiyen uymasını beklerdi. Yoksa, vay asistanın haline! Allah’ı var, Hürriyet Hanım diğer kağşamış hocalar gibi değildir. Ama karşısına alır, saatlerce konuşur, nasihat eder. Cümlesine nokta koymadan çıkamam ki odadan, çoğu kez ayakta beklerim. Bilirim, beni küçük gördüğü için ayakta bekletmez. Konuya öyle kaptırmıştır ki kendini, ayakta kaldığımı fark etmez bile! Ama kölelik bu!

Kâzım Hoca, ona hemen yer göstermişti. Ferda çekinerek oturdu.

“Ferda, kızım, bundan böyle bana hep sen çay getir, he mi? Senin elinden içilen çayın tadı başkaymış.”

“Emredersiniz, hocam.”

“Estağfurullah, sadece rica. Hem, kendin niye almadın?”

“Ben içtim, hocam.”

“Öyle mi...” Sessizlik... Kâzım Hoca’nın ağız şıpırtıları... “Götür bakalım. Eline sağlık.”

Ferda, hocanın önünde duran boş fincanı alırken, ister istemez Kâzım Bey’e doğru eğildi. Adamın gürbüz bedeninden gelen sert tütün kokusunu duydu. Kâzım Bey, bir türlü filtreli sigaraya alışamamış, hâlâ Birinci sigarası tüttürüyordu. Tütünün acı kokusu Ferda’nın gözlerini tahriş edip yaşartmış, neye olduğunu bilemediği bir özlem sızlamıştı içinde. Babasının kalp rahatsızlığına yakalanıp tütünü bırakmadan önce Birinci içtiğini, gezdiği yürüdüğü her yerde Birinci’nin sert ve kuru kokusunu yadigâr bıraktığını unutmuştu. Tütün kokusu...

Kâzım Bey, onun yüzünün değişen anlamlarını inceliyordu.

“Hadi kızım, hocanı merak ettirme. Yanımda olduğunu sezerse, maazallah seni onun aleyhine doldurduğuma hükmeder. Yarın bu saatte gene gel, çayımı elinden içeyim.”

Ferda, kanatlanmış bir yürekle çıkmıştı kürsü direktörünün makamından. Hürriyet Hanım’ın bir yasağını deldiği için havalarda uçuyordu.

Kâzım Bey, gençliğinden, çapkınlık günlerinden kalma bir sezgiyle Ferda’nın aşk kırgınlığı çektiğini kestirebilmişti. Kolay bir kestirimdi bu. Sadece kendi kürsüsünün değil, tüm öğretim kadrosunun her üyesine dikkat ederdi, Kâzım Hoca. Şunun şurasında bilumum kadro kaç kişiydi ki zaten. Ferda, fakülteye gireli birkaç ay geçmişti. Nişanlı ya da sözlü olsa, yavuklusunun hiç olmazsa bir-iki kez fakülteye onu almaya gelmesi beklenirdi. Demek ki yoktu böyle birisi. Ferda’nın solcu asistanlarla düşüp kalktığını çoktandır saptamıştı, Kâzım Bey. Zaten olacağı buydu. Hürriyet kızıl komünistliğinden emin olmasa bu kızı asistan almak için diretir miydi hiç! Onlarla düşüp kalkıyordu ama, oğlanların hiçbiriyle öyle anlamlı bakışlar, kaçamak dokunuşlar... Yoktu böyle şeyler. Genç insanın yüreği boş durmaz. Bir sevgili yoksa eğer, hayalî bir sevgili geçip oturur gönül denen köşke. O da yoksa, köşk harap demektir ki, tez elden onarılmalı. Kâzım Bey gençliğinde, geçkin kızlar ve mutsuz evli kadınlarla epey kaçamak ilişki yaşamıştı. Hürriyet... İçimde kaldı, gerçekleşmemiş bir emel... Hürriyet’ten ürkmüştü; reddedileceğinden emin olmasa, dener miydi? Hürriyet’in ailesinden mi çekinmişti? Bu saatten sonra, Ferda gibi genç bir kızla ilişkiye girmeyi ak düşmüş saçına, başına yakıştıramazdı. O defteri kapattık! Zaten oğlu, zihnini öyle ıstıraplı bir merakla dolduruyordu ki...

Ferda, emredildiği gibi her gün Kâzım Bey’in çayını götürüyor, hocanın gösterdiği koltukta sessizce, ellerini kucağında kavuşturmuş, gözleri yerde oturuyor, boşalan fincanı alıp gidiyordu. Hocanın sessizce çayını içerken, kendisini süzdüğünün farkındaydı, buna ne anlam vereceğini kestirmiyordu...

Bir seferinde Kâzım Hoca, “Sen yaşta bir oğlum var, biliyor musun?” dedi.

Ferda şaşırmıştı, gözlerini yerden kaldırıp Kâzım Bey’e çevirdi, adamın her zamanki kendinden hoşnut, özgüvenle gergin, buyurgan çehresine ıstırap kırış kırış kazınmıştı.

“Hayır, hocam.”

“Senin gibi ihtilalci komünist.”

Ferda’da derhal alarm zilleri çaldı, “Ben komünist değilim, efendim. İhtilalci hiç değilim.”

“Ha, öyle mi? Ben de inandım sanki”; hocanın yüzünden acı silinmiş, her zamanki külyutmaz ifade çizgilerine yerleşmişti, “Sen TİP’çi değil misin?”

“Türkiye İşçi Partisi, parlamenter düzeni savunan, yasal bir partidir, efendim.”

“Hürriyet’in sözleri...”

Ferda kalkmaya davrandı.

“Otur, daha çayımı bitirmedim.”

“Özür dilerim, efendim.”

“Hem komünistsen, komünistsin. Benim açımdan mahzuru yok.”

Ferda, yüzünde şaşkınlık, Kâzım Bey’e bakıyordu.

“Yoksa, Hürriyet’in hakkımda atıp tuttuklarına inandın mı? Sizler, bizim evlatlarımızsınız. Benden sana kötülük gelmez. Onun için oğlumdan bahsettim, sana itimat gelmesi için. Hadi, götür fincanı, Hürriyet’i bekletmeyelim.”

Ferda, Kâzım Bey’e minnetle gülümsedi. Fakat, içine bir kurt düşmüştü. Acaba çay fasıllarını Hürriyet Hanım’dan saklamakla yanlış mı yapıyordu? Hürriyet Hanım’ın kulağına giderse, bu masum konuşmalara olmadık anlamlar yükleyebilir; gerçekten, Kâzım Bey’in, Ferda’yı Truva Atı yerine koyduğu kuruntusunu zihninde uğuldayan kötücül bir kanıya dönüştürebilirdi.

Öte yandan, babacan Kâzım Hoca hiç de fena bir adama benzemiyordu. Hürriyet Hanım’ın sandığı gibi zoru görünce babasını bile ihbar edebilen takımdan değildi, kesinlikle. Hem kötüsü nasıl gelecekti ki... Devrim yoluna girilmişti bir kez, gürül gürül...

Kâzım Hoca, Ferda’nın ardından baktı. İncecik, çevik bir kız. Saçları yele. Rüzgâr yeleli tay. Ona şefkatli davranmakla iyi ettim. Çoktan beri kimseye iyiliği dokunmamışların, küçük bir güzel davranış ellerinden gelir gelmez duydukları derin huzurla ve kendinden hoşnutlukla gözlerini yumup arkasına yaslandı. Kızın hayali, bir soru imi gibi zihnine takılmıştı; mutlaka bir gönül derdi vardı küçüğün, mahzundu.

Ferda gerçekten de mahzundu. Fakülteyi pekiyi dereceyle bitirmesi, asistanlığa kabulü –azımsanmayacak başarılar– genç bedenlerin en derin arzusundaki kırıklığı, en fazla başarmayı dilediği sınavda “çakmış” olmanın ağır yenilgi duygusunu ancak bir yere kadar onarabiliyordu. Derdini unuttuğu günler, saatler oluyordu tabii, asistanlık sınavını kazandığı o coşkulu gün gibi. Ama, sonra gene kara keder. Sevdiği tarafından sevilmemenin, reddedilmenin, terk edilmenin, sevgilinin ve sevgi umutlarının yitim acısına karışan, belki bu yitimden de daha acı olan darbesi, kişiyi kendinden, kendi bedeninden ve kişilik yapısından kuşkuya düşürmesi ve soğutmasıydı. Ferda, varlığıyla bilinci arasına giren bu çatlakta sıkışıp mahvolabilirdi. Aşkın sonuçlarının aşınabileceğini ve aşılabileceğini nereden bilsin?.. Sonradan, sevgi ilişkilerini başarı/başarısızlık ölçütleriyle tartmanın yanlışlığını öğrenecek; yaşamda hiçbir duyguyu ve durumu bu ölçütlere vurmamak gerektiğini ise öğrendiğini sanacaktı. Bu ilk aşkıydı! Annesine açılamazdı; kim bilir ne patırtı kopartırdı annesi! Özsaygısı öyle yaralanmıştı ki, çok da içten ilişkiler kuramadığı arkadaşlarına açılamazdı. Hürriyet Hanım’la yoğun bir ilişkisi vardı ama bu ilişki bilimsellik, mesleki ve siyasi sorunlar ve fakülte içi ilişkiler alanlarının dışına taşmıyordu. Aslında delikanlıyla fazla bir şeyler geçmemişti aralarında. Ama Ferda ne hayaller, neler neler kurmuştu; hayallere duyduğu ihtiyaçla bedenin ihtiyacı bir olup ona oyun oynamış, delikanlıya dair iyimser beklentilerinin kendi hayal gücünün yaratıları olduğunu çözememişti. Ve sonra, tam evlenme teklifi beklerken oğlanın çekip gitmesi... Her şeyin kendi kuruntularından ibaret olduğunu nihayet kavramanın utancı...

Ferda’yı devrim ülküsü kurtarmıştı. Devrime nasıl sımsıkı sarılmasın... Gene de tam anlamıyla kurtulamamıştı.

Kâzım Hoca’ya çay götürdüğü bir sabah, “Senin bir üzüntün var, kız,” dedi Kâzım Bey.

Ferda afallamıştı, “Hayır, efendim, yok bir üzüntüm.”

“Var, var. Ben baban sayılırım, bana anlatabilirsin. Kürsü direktörü, bir anlamda aile reisidir; maiyetini sever de döver de. Yani, söz temsili... Ama, korur, her zaman. Deyiver derdini.” Güldü, “Valla, Hürriyet’e söylemem.”

Hürriyet Hanım’a ihanet duygusu Ferda’nın yüreğinden geçti mi?

“Hocamla ilgili bir şey yok, efendim; kendisi bana her alanda destektir.”

“Babanın durumuna mı üzülüyorsun? Yani, işsizliğine filan.”

Ferda büsbütün şaşırdı, babasının durumunu Kâzım Bey nereden, nasıl biliyordu?

“Kızım, dünya küçük. Babanın askeriyede başına gelenleri biliyorum. Askeriye böyledir, robot adam ister; adam gibi adam buldu mu, silkeler. Bunu böyle bilesin ve üzülmeyesin.”

Ferda’nın kapanık ve gücenik yüzü, ışık vurmuş günebakan gibi açılıyordu. Kâzım Hoca’ya gülümsedi, “Sağ olun, efendim.”

“Dünya küçüktür. Herkes her şeyi bilir. Şaşmayasın. Herkesin dertleri vardır; yaşamayı istemeyeceği şeyler gelmiştir başına. Bilesin ve kendi başına gelenlerden utanmayasın. Herkes terk edilmiştir, hayatında en az bir kere. Beni al, mesela. Delikanlılığımda kızın birine nasıl vurulmuştum, sana anlatamam. Adı Süheyla idi. Gecem Süheyla, gündüzüm Süheyla. Rüyamda Süheyla, karşımda Süheyla. Öleceğim aşkımdan! Süheyla’nın bana metelik verdiği yok. Çaresiz bir halde, metelik vereceği günü bekliyorum, ümit ediyorum, dua ediyorum. O ne yaptı? Tuttu hayırsızın birine vardı. Ölecektim kahrımdan.”

Ferda kulak kesilmiş dinliyordu. Kâzım Hoca söylediklerine inanıyor muydu, askerlikle ilgili olanlara, filan? Kendi de bilmiyordu. Ferda’yı avutma oyununa kapılmış gidiyor, kızı gerçekten etkileyebildiğini gördükçe coştukça coşuyordu. Oğlundan ümidi keseli beri hiç bu kadar sevinmemişti. Şu fukara kızın yüzünü güldürebilmişti ya bu yaşında ve bu ıstırabın içinde! Mutluydu enikonu. Unuttuğu bir duyguydu mutluluk. Evet, mutluydu. Kız da öyle, o da mutluydu. Varsın komünist olsun, budala. Gençlik bitince aklı başına gelir. Hürriyet gibi kaşarlanmış değil ki! Olgunlaştıkça değişir. Hele şu aşk kırgınlığını atsın üstünden.

“Ne kadar güzel bir kızsın. Gençliğinin kadrini kıymetini bil. Gençlik gül gibidir, soldurma sakın.”

Ferda gülümsüyordu, yanakları pembeleşmişti.

“Bu solculuklara filan da fazla takılma sakın. Takıl da, istikbalini berbat edinceye dek takılma. Sonra, ‘Kâzım Hoca dediydi,’ dersin. Gençsin, güzelsin, ne erkekler sevecek seni! Aşk ne kadar güzeldir, bir bilsen.”

Ferda boş fincanı almak üzere eğilmişti, Kâzım Hoca’nın kuru tütün kokan sıcak nefesini yüzünde, boynunda hissetti. Göğsüne doğru akan ılık ürperti... karnının altında, bacakları arasında o tuhaf, tatlı kasılma.

“Gerçek aşk çok güzeldir, hayaldeki solgun resimlere benzemez.”

Ferda, fincanı kaldırırken, başı Kâzım Hoca’nın kemikli çenesine değdi. Ne sağlam bir profili vardı adamın. Ve kızın Hacı Şakir sabunu kokan kumral saçları ne kadar yumuşaktı. Belli, güngörmüş, yoksul düşmüş bir evin kızı. Rüzgâr yeleli tay.

Bir sıcaklık sımsıkı kavradı kızın bileğini, adamın güçlü işçi elleri. Kâzım Bey kendi sesini işitti, zordaki bir sesti bu, hem de zorlayıcı; kendine özgü bir iradesi vardı ve umarsız bir buyruk veriyordu; aslında bir SOS çağrısıydı buyruk! Oyun gerçeğe dönmüş ve dönüş ânını Kâzım Beyazıt fark edememişti.

“Kapıyı kilitle!”

Ferda bir uyurgezer gibi buyruğu yerine getirdi. Beyni sıvılaşıp omurilik boyunca aşağılara doğru akmış, başının içi bomboş kalmıştı. Bedeni bir sıcak, bir soğuk ürpertilerle kasılıyordu. Kendini adamın güçlü bedenine yaslanmış, güçlü kollarıyla sarmalanmış buldu. Böyle kavranmak, böyle tutsak alınmak güzel miydi? Adam nerelerini öpüyordu, ayırt edemiyordu bile. O adamı öpüyor muydu? Bilemiyordu. Sadece adamın koca bedeninin kendi küçük vücudunu dev bir kelepçe gibi sımsıkı tuttuğunu duyumsuyor ve bu basınçtan başka hiçbir tada benzemeyen bir haz alıyordu, geçmişteki acıları hiç yaşanmamışa, yaraları hiç açılmamışa döndüren bir haz.

Kâzım Bey, onu makam odasındaki toplantı masasına dayadı, eteğini sıyırdı. Ne olup bittiğini kız kavrayamadan her şey bitmişti. Bedenine girilmiş miydi? Sadece basıncı ayrımsamıştı. O dillere destan acı yoktu! Kan var mıydı? Sadece ıslaklık... Erkeğin çırpınışlı soluğu nihayet durulmuş, genişleyip taşmış, sıcak hava akımı gibi kızın boynuna, ensesine boşalmıştı. Adam, “Beni kızlığını alacak kadar insafsız sanmadın herhalde,” dedi; eliyle kızın kukusuna yalandan vurdu, “Bunu kocana sakla.”

Ferda, gövdesini sarmalayan kelepçe dokunuşunun gevşediğini, biraz da yazıklanarak duyumsadı. Ayazda kalmış gibiydi. Acı sınavından geçmek, ardından geleceği vaat edilen o dillere destan hazzı tatmak isterdi... Pantolonunu yerleştiren Kâzım Beyazıt, kadınlara yönelik barometresinin uyarısıyla onu hemen yeniden kucakladı, “Burada bitmedi, yarını var, öbür günü var. Çok güzelsin benim nazlı tayım. Bir tay kadar körpe ve narinsin. Seni soldurmam, korkma, nazlı çiçeğim,” dedi.

Ferda’nın kalçasına yalandan bir şaplak vurdu, “Hadi, Hürriyet’i fazla bekletmeyelim. Sakın Hürriyet’e olanlardan söz etme, haa! Dar kafalıdır, anlamaz. Yarın bu saatte bekliyorum. Geç kalma.”

Ferda Başarır, 12 Mart Darbesi’nden sonra onu ihbar edenin Prof. Kâzım Beyazıt olduğuna inanamadı; Hürriyet Hanım’ın ortaya serdiği tüm destekleyici delillere rağmen. Ama, kuşkudan da kurtulamadı. İki şıktan birini sahiden benimseyebilseydi, sonraki yaşamının bambaşka yönleneceğini uzun yıllar sonra kabul edebildi. 1990’ların başında, Almanya’da siyasal sığınmacıyken bir süre uzanmak zorunda kaldığı psikiyatr divanının hiç değilse bu yararı dokunmuş, hayatındaki dönüm noktalarından birinin Kâzım Beyazıt’la ilgili ne çözebildiği ne kurtulabildiği kuşkuda düğümlendiğini görebilmişti. Düğümün atılmasıyla varlığından sökülüp atılması arasında yirmi koca yıl...

“İhbar etti mi/etmedi mi?” ikilemi, henüz yeni iken ise –çelişkili duygularla, tereddütlerle çalkalanan hayati konuların akıbetine uğramış– kısa sürede Ferda’nın zihninin berrak bölmelerinden, bulanık alt katmanlara doğru sürülmüştü.

1970’lerin başında Ferda ile Kâzım Beyazıt’ın ilişkisi üç yıldır sürüyordu. Ferda’nın bedeni, birazcık tatmasına izin verildikten sonra çekilip alınan o gizemli dokunuşun tiryakisi olmuştu, bilincinin izleyemediği bir süratle. Lezzetli bir salam parçasının peşinden gözü kapalı koşturan bir kedi gibi. Kâzım Beyazıt sanki iki kişiydi. Ya da birbiri içinde iki bölme. Dışta kürsü direktörü kalıbı ki, bu kalıbın Ferda için hiçbir gerçekliği yoktu; kılıftan ibaretti, çünkü kılıfın neyi örttüğünü biliyordu. İçte ise güçlü bir mıknatıs! Hiçbir şeye benzemeyen, hiçbir şeyle kıyaslanamayacak, her şeyden bağımsız, geçmiş ve gelecek bilincini uyuşturan katışıksız mıknatıs. Bir yıla varmadan kadının bedeninin tüm kapılarından girilmiştir, artık. Fakültedeki çay molası beraberliği ikisine de yetmez olmuş, aralarındaki tuhaf bağ güçlendikçe hem pervasızlıkları hem yakalanma endişeleri artmıştır. Ferda nihayet bir dosta açıldı; partiden arkadaşı bir kızdı bu, Boğaz köylerinden birinde, ücra bir mahallede büyük annesinden kalma köhnemiş, ahşap bir evde oturuyordu. Semtin uzaklığı nedeniyle geleni gideni yoktu. Sadece kırk yılda bir, sevişme mekânı bulamayan çiftleri konuk ederdi. Ama onun konukları, hep akran, arkadaş, yoldaştı. Kâzım Beyazıt gibi biri... Olacak şey değil! Şöyle bir çözüm buldular: Haftanın belli bir gününde, Ferda’nın sırdaşı evinin anahtarını Ferda’ya veriyor, kendi de başka bir arkadaşta kalıyordu. Ferda’da yaşadığı ilişkinin bir başkaldırı olduğu izlenimini güçlendiren de bu arkadaştı.

“Roller değişik olsaydı,” demişti Ferda’ya, “Sen erkek, kürsü başkanı kadın olsaydı, yaşadığın nasıl değerlendirilecekti?”

“Bilmem,” demişti Ferda.

“Bilmeyecek bir şey yok. Devrimci aslan erkek, kürsü direktörü gerici cadıyı becerdi! Helal olsun oğlana! Zafer! En azından çok kişi böyle düşünecekti, herkes değilse bile.”

“Sence bu bir zafer mi?”

“Ne o ne öbürü. Sadece vücudun dayatması, vücudun işlevi. Abartmaya gerek yok. Yararlanmaya bak. Anlattığın ilişkilerin mantığına göre, Kâzım Bey sana doktora vermemek için her yola başvuracaktı, onun gözünde sadece Hürriyet Berkman’ın asistanı olarak kaldığın süre. Ama şimdi, dengeler değişti; sen artık Hürriyet Hanım’ın gölgesi değilsin. Bir kimliksin.”

“Sahi, böyle mi düşünüyorsun?”

“Evet,” diye kestirip atmıştı arkadaşı.

Anasız babasız büyümüş, tuttuğunu koparan bir kızdı. 12 Mart kıyametinden sonra ne olmuş, nereye savrulmuştu? Ferda, arkadaşının izini kaybetmişti.

Darbenin asıl yönü belli olup da solcular için sürek avı başladığında, Ferda bu evde saklanıyordu. Burada kaldığını, daha doğrusu evin varlığını bilen kimse yoktu Ferda’yı tanıyanlar arasında evin sahibinden ve Kâzım Hoca’dan başka. Polis, eve konuk olmuş diğer kişilerin peşinde değildi. Onlardan biri gözaltına alınmış olsaydı, sorguda adresi ağzından kaçırmış olabilirdi. Ama böyle bir olasılık yoktu. Evin sahibi de aynı baskında Ferda’yla birlikte içeri alınmıştı.

Ferda, cezaevinden salıverildiğinde, Kâzım Hoca’ya açıkça sorabilir miydi? Bunu göze alabilir miydi? Yanıtın doğruluğuna güvenebilir miydi? İkilemi unutmak, en basit çözümdü. Tutukluluğun somut gerçekliği Ferda’nın uyuşmaya yatkın bilincini taze enerjiyle doldurmuş, mazi bir kez daha yaşanmamışa dönmüştü. Kâzım Bey’i görmek için herhangi bir çabası olmadı. Hoca, oğlunun vurulduğu ortaya çıktıktan sonra emekliliğini istemiş, 1980 Darbesi’nden az önce de ölmüştü.

Kâzım Bey’i ve ilişkisini konuştukları gün, Ferda arkadaşının görüşlerine tümden katılamasa da, bir yanı bu bakış açısına yatkındı... Kâzım Hoca’yla ilişkisi bir zafer sayılabilirdi, pekâlâ...

Olaylar bambaşka gelişmiş, üniversiteden ayrılmak zorunda kalan Ferda için, doktora ve akademik kariyer hayal olmuş; Ferda, Kâzım Bey’le ilişkisini onun ölümünden çok önce unutmuştu. Öylesine, gelgeç bir sapmaydı işte yaşanan; önemli değildi, izi kalmamıştı.

Öyle sağlam unutmuştu ki, 1990’ların başında Almanya’da, divanına uzanmak zorunda kaldığı psikiyatr kadın mesleki becerileriyle, Ferda’yı kendine rağmen hayatı hakkında konuşturmaya uğraşırken bile ağzından Kâzım Beyazıt’la ilgili tek söz çıkmamıştı.

Psikiyatr hikâyesinin kapanmasından birkaç hafta sonra bir gün, nehir kıyısında yürürken, suya boş boş bakıp hiçbir şey düşünmezken, bulanık sudan sıçrayan bir balık gibi birden bire Kâzım Beyazıt fırlayıvermişti, belleğin karanlığından. Kâzım Bey’in artık gerçekten bir önemi yoktu. Sadece vaktiyle iki şıktan birini seçememiş, vicdanında ilk âşığını ne mahkûm ne beraat ettirebilmiş olmasının önemi hayatının üstüne düşmüş uzun bir gölge gibi uzayıp gitmişti.

İşte, başarılı bir günün gecesinde, Kâzım Beyazıt’ın nitelikli bir terzinin elinden çıkmış, sırılsıklam gri tüvit paltosundan ve kırk küsur yıl önceden uçuşan ıslak yün kokusu, burnunun direğini sızlatabiliyordu.

*****

Divanda

“‘Güç’ sözcüğü size neyi çağrıştırıyor?”

“Bilmem, pek düşünmedim.”

“Herhalde arada sırada düşündünüz. Ne de olsa siyasi mücadele içindeydiniz.”

“Sorgulanmaktan hoşlanmıyorum. Acı deneyimlerim oldu.”

“Affedersiniz. İşin bu yanı, bir an aklımdan çıktı; bağışlanmaz bir hata bir psikanalist için; özür dilerim. Siyasi yaşamınızdan bahsetmek ister misiniz? Dilediğiniz kadar. Sizin için ne ifade ediyordu mücadeleniz?”

Tabii, işin o yanını unutursun. Benim gibi insanlara alışık değilsin ki. Can sıkıntısından, zaman bolluğundan bunalıma giren budalalar senin hastaların.

“Susuyorsunuz. İnanın, her kişi, psikanalistine başka başka nedenlerle ama mutlaka tepki duyar.”

“Siyasi yaşamımda çok ilginç bir şey yok. Yasal bir partinin üyesiydim. Sonra, 1971 de askerî bir müdahale oldu. Partimiz kapatıldı. Kovuşturulduk. Gözaltına alındım. O zamanlar gözaltı süreleri sınırsızdı. Dört ay kadar içerideydim.”

“Sizin için anlamı neydi mücadelenizin?”

Anlamı... Ne biçim soru bu! Anlamı her şeydi. Umut, direnç, gelecek, dayanışma, dostluk...

“Almancanız çok iyi.”

“Eh, fena değil işte.”

“Burada mı öğrendiniz?”

“Hayır. Önceden biliyordum. Üniversitede asistanken kursa gidip öğrendim. Bizim konumuzla ilgili pek çok bilimsel yapıt vardır Almancada.”

“Üniversite yaşamınızı anlatmak ister misiniz?”

“Hayır.”

“Peki, siyasi yaşama devam edelim mi? Eee!.. İşkence gördünüz herhalde?”

“Bu konuda konuşmak istemiyorum.”

“Anlıyorum. Şilili birkaç hastam var. Onlarla birlikte grup terapisine katılmak ister misiniz?”

Ben de seni anlıyorum, bacım. Sandığın kadar deneyimsiz değilim, diyorsun bana. Düşünceleri okuyabildiğin muhakkak. Ama, Şilili hastaları dinlemeye benzemez, bizzat vajinana soğuk su püskürtülmesi, meme uçlarına elektrik verilmesi.

“Hayır, istemem, size devam edeceğimi bile sanmıyorum.”

Aslında şanslı sayılırdı. Ağır işkence görmemişti. Bilinci bedenden kovan, yabancılaştıran, gövdeden tümüyle kopartan aşağılamalara maruz kalmamıştı eti. Gözleri bantlı, ayakkabılarını giymesine izin verilmeden götürülüp getirilmişti sorguya. Bir de tokat yemişti. İradesinin dışında meçhule sürüklenmenin varlığı hiçleştiren acısını yaşamış, bu yoldan geçmiş, geçen ve geçecek olan yoldaşlarla arasındaki bağı anımsayarak hiçleşmeye direnmeye çalışmıştı. Ama yeni bir duyu kanalı açılmıştı benliğinde. Ne zaman işkence denen olguya dair açık ya da dolaylı bir değinme işitse, o kanal faaliyete geçiyor ve Ferda Başarır, vajinası yırtılan hemcinsleriyle özdeşleşiyordu. Acı, apışarasından boğazına doğru yürüyor, onu adeta boğuyordu.

Nazilerin, o ipince tellerle yavaş yavaş boğdukları bir dedenin torunu olsaydın, anlardın belki. Sen, uyaroğullarındansın. Hiçbir şeye bulaşmayıp seyredenlerin, sonra da ellerini yıkayıp masumu oynayanların. Vallahi Yahudi komşum götürülürken satranç oynuyordum, hiç bilemedim ki! Hiçbir şeyden haberim yok. Bizde de çok senin gibiler; ibadullah, dolu. Üstelik bizimkilerin muhbirliği de var. Komutanım, alt katımda oturan öğrenciler galiba anarşist; hani saçları uzun da pek beğenmiyorum; üstelik kalın kalın kitaplar okuyorlar; şüphelendim; bildirelim dedim. Şilili hastaymış! Şilili sığınmacılar restoranlarda bulaşıkçılık yapıyorlar, sana verecek parayı nereden bulsunlar! Epeyce Doğu Alman hastan olabilirdi, bak; ama olamaz; çünkü onların da cebi delik. Hem onları beni aşağıladığından bile daha çok hor görürsün. Çünkü onlar senin cinsin, benim gibi eğri büğrü Ortadoğulu değil. Sarışın, uzun boylu, Nordik, Ari! Ama ne yaparsın ki Ossi yani Doğulu! Komünizme bulaşmış ucundan bile olsa.

“Frau Başarir, bir şeyi anlamanızı isterim. Uzak duruşum mesleğimin gereğidir. Size yardım etmeye çalışıyorum. İnsanın ruhsal hareketleri tıpkı organizmasının işleyişi gibidir. Ruhumuzun yani bütün duygu ve düşüncelerimizin de tıpkı fiziksel yapımıza benzer şekilde anlık tepkileri olabildiği gibi, izlediği belli yollar, belli tutumlar vardır. Ağır bir antidepresan verip sizi bir süre uykuyla uyanıklık arasında tutup dinlendirebilirim. Bir süre sonra kendinizi çok da iyi hissedebilirsiniz ama sorunlarınız gene baş gösterecektir. Öfkenizi, acınızı boşaltabileceğiniz ruhsal kanalınızı arıyorum. Bacağınızı kırmış olsaydınız, sizi tedavi eden ortopedistin de bacağını kırmış olmasını talep eder miydiniz?”

“Bacağını kırmış bir ortopedisti tercih ederdim.”

“Ama belki o, kendi anılarının etkisinde kalıp sizi yeterince tanılayamaz ve sağaltamazdı.”

Sessizlik...

“Evet, nerede kalmıştık? Siyasi yaşamınızdan söz ediyordunuz.”

“Siyasi yaşam bir hastalık değildir.”

“Elbette değildir: Devam edin lütfen.”

“Dört ay sonra bırakıldım.”

“Cezaevindeyken neler hissettiğinizi anımsıyor musunuz?”

“Epeyce sonra beraat ettim. Yasadışı bir yanı yoktu etkinliklerimin.”

“Cezaevinden çıkınca neler hissettiniz?”

“Anımsamıyorum.”

“Bırakıldığınızda ilk tepkiniz ne oldu?”

“Anımsamıyorum.”

“Ailenize mi gittiniz, arkadaşınıza mı, işinize mi?”

“İşime gidemezdim; çünkü işimi kaybetmiştim. Fakülte Kurulu asistanlığımı uzatmamıştı. Hocamda kaldım, uzun süre.”

“Hocanız size çok destek oldu herhalde.”

“Evet, aynı siyasi görüşteydik. Yoldaşlık görevi.”

“Herhalde siz de onun için aynı şeyi yapardınız.”

“...”

“Siz de onun için aynı şeyi yapardınız herhalde, dedim.”

“Evet, herhalde, tabii. Aslında onu da içeri almışlardı ama daha çabuk çıktı.”

Zavallı Hürriyet Hanım! Ne kadar üzgündü asistanlığımın devamı onaylanmadığı için. Kendi hapisliği umuru bile değildi. Varsa yoksa ben! Elinden bir şey gelmemiş, yapayalnız kalmıştı Fakülte Kurulu’nda. “Korkaklar,” diyordu da başka bir şey demiyordu. Kapana kısılmış gibi dolanıyordu evin içinde; tırnaklarını avuçlarına geçiriyordu. Çaresiz hissediyordu kendini. Oysa, onun profesör kadrosu sapsağlam duruyordu. Her ay maaşını tıkır tıkır alıyordu. Siyasi durum yatışınca eski gücüne –yani ne kadar gücü var idiyse– yeniden kavuşacaktı. Benim içinse tüm üniversite hayalleri bitmişti. Beyazıt’taki o sevimsiz binayı ve orada yaşadıklarımı bir an önce unutmak, yeni bir sayfa açmak istiyordum. Bir eczanede mesul müdürlük bulur bulmaz Hürriyet Hoca’nın evinden ayrılmıştım. Bir pansiyonda küçük bir oda tuttuydum kendime. Ana baba ocağına, annemin bitimsiz sorularına, babamın, sırtında eski hırkası, öyle sessiz oturup önüne boş boş bakmalarına dayanamazdım.

“Daldınız. Ailenizle ne zaman görüştünüz?”

“Epey sonra.”

“Sizi aramadılar mı?”

“Hep aradılar.”

Türk ailelerini Alman ailelerle karıştırıyorsun, doktor hanım. Bizimkiler adamı canında bezdirinceye dek ararlar.

“Sıkıldım sorularınızdan.”

karanlık bir çukura doğru kayıyorum uzandığım toprak kayıyor bir burgaç bu tanıdığım bildiğim her şey hızla çukura doğru kayıyor durduramıyorum bir sele kapılmışım çamurlu taşlı ışıksız sular bir an önce bitse dibi boylasam herkesten ve her şeyden uzak afrikaya gitmek istiyorum kızgın çöllere bitimsiz ufuk kutuplarda olmalıyım kar deryası sonsuz kış hiçbir yere gidemem pamuk prenses gibi camdan bir kutuya kapatılmışım birisi vuruyor pat pat kocamın eli tutamam ki uzanamam ki aramızda cam var seni seviyorum diyor belki bana öyle geliyor artık çok geç artık kimseyi sevemem çok yorgunum kızımın eli çocukken de böyle uzatırdı minik ellerini beni okşardı üzüntülü zamanlarımda severdi nolur artık uzatma ellerini tutamam aramızda cam var

Ruhun da tıpkı beden gibi belli işleyişleri olduğuna kocası onu ikna etmeseydi, asla bir psikiyatra başvurmayı kabul etmezdi.

Üç gündür yataktan çıkamamıştı. İçsel saati durmuştu. Sanki her şeyi unutmuştu. Sabahları kalkınca nelerin yapılması gerektiğini. Robotsu devinimlerle tuvalete gidiyor, yeniden yatıyordu. Hiçbir şey yemiyordu. Biraz su içiyordu. Uyku ile uyanıklık arasında tuhaf bir haldeydi. Ya da uyur gezer gibiydi. Onu hastaneye kaldırdılar. Kocası ile kızının ödleri kopmuştu. Fiziksel bir şeyi yokmuş. “Depresyon,” demişti hastanedekiler, ağır depresyon.

“Evliliğinizden söz etmek ister misiniz?”

“Evliliğimde sorun yok. Kocamla dostuz, sevgiliyiz, yoldaşız.”

“Yani her şey yolunda.”

“Evet, kesinlikle.”

“Hafta sonları birlikte neler yaparsınız?”

“Sinemaya gideriz, okuduğumuz kitapları tartışırız.”

“Anlıyorum. Başka?”

“Eee!.. Sevişiriz tabii.”

Sessizlik.

“Daldınız,” dedi psikiyatr.

“Ne oldu, anlat, ne oldu?”

Sesi çıkmıyordu. Dudaklarını kıpırdatacak mecali yoktu. Ağlamak geliyordu içinden. Ağlayamıyordu. Sonra bir an geldi, ağlamaya başladı. Katıla katıla, saatlerce ağladı. Ağlaya ağlaya açıldı. Kocası ve kızı, merak ve endişeyle yüzüne bakıyor, anlatmasını bekliyorlardı. Neyi? Anlatacak ne vardı? Sadece, “Usandım,” dedi.

usandım bitimsiz kışlardan güneşin yüzünü bir türlü göstermemesinden bu gülümsemesini bilmeyen insanlardan usandım raftan ilaç kutularını alıp müşteriye vermekten usandım bekleyecek hiçbir şey olmamasından bu bitimsiz yalnızlıktan

Kocası yüzünü inceliyordu. Düşüncelerini okumuş gibi, “Yalnız değiliz,” dedi, “birbirimize desteğiz. Umudumuz var. Kızımızı yetiştireceğiz, memlekete döneceğiz.”

Bir şey söylemedi.

yalnızız sen de beni yalnız bıraktın

Kocası, suçunu bilir gibi önüne bakıyordu.

aylardır bana dokunmadın suç bende biliyorum erkeği nasıl memnun edeceğimi bilmiyorum belki annemin bayat öğütlerini dinlemeliydim erkek istediği an keyfini yapacaksın öyle şimdi olmaz filan yok senin keyfin mühim değil mühim olan onunki gülüp geçiyorduk bunlara açıktık dürüsttük birbirimize beni incitmekten ürkerdin ne vardı ürkecek kadın bedeni porselen biblo değil ki annem olsa talihine şükretmelisin buldun da bunuyorsun derdi herkes kaba muameleden şikâyet eder derdi kollarını gösterirdi gençken hep çürük içindeydi her yanım derdi sen benim etimi çürütmedin dokunmaz oldun bana buraya geldikten sonra açık değildin bana ben açıkça konuşmaktan yanaydım iki kere üst üste yapamıyorum dedin yoruluyorum dedin ilkinde ben hep yarı yolda kalırım bilirsin ne yaparsın memur kızı eti işte peki dedim zararı yok dedim sen gene de içine kapandın kendini bir alet gibi hissediyormuşsun öyle dedin sonra da kapandın biraz daha yüce gönüllü olabilseydin bana kendini bağışlasaydın ne yüce bir armağan olurdu sen de tıpkı ötekiler gibisin

Burjuvalar, feodaller gibisin, hiç farkın yok onlardan, sevişmeyi kendini kendine kanıtlamak olarak görüyorsun!

Ağlamak iyi gelmişti. Yaşamaktan vazgeçmiş duygularında hafif bir canlanma olmuştu, bir öfke kıpırtısı... Koyu bir sis gibi zihnini kaplamış unutuş ara ara açılıyordu. Sadece ara ara...

Böyle düşünmemeliydin! Sevişmeyi vermek, vermek, vermek olarak görsen yapılan her şey hoştur, hoyratlık bile!

Sis gene bürüyor bilincini, öfkenin gücü pörsüyor...

bunu nerede öğrendim nerede ilk sevgilimle yattım mıydı şu beni bırakıp gidenle yatmadım ki onunla anladım neden bıraktı beni ailemi beğenmemişti

Öfke gelgeç gönüllü güneş ışığı gibi sisi deliyor an an...

Daha rafine bir aile istiyordu! Beni de hırslı bulmuştu! Dar gelirliliktendi hırsım! O dar gelirlilik nedir bilmezdi ki! Ama ailem varsıl ve güçlü olsaydı, hırslı olmam hoşuna bile giderdi. Erkeği ilerleten karısının hırsıdır, derdi o zaman! Seninle ise kocam, birbirimizi olduğumuz gibi kabul etmiştik. Ne güzeldi... Hırsım, yatakta bile doymak istemem seni ürkütmezdi eskiden. Bu uğursuz memlekette değiştin. Yurdumuzdayken, darbe vurduğunda, gazeten kapatıldığında, her an tutuklanmayı beklediğimizde bile böyle değildin. Birbirimizin vücuduna sığınıyorduk ve hiç ama hiç korkmuyorduk. Bu ülkede cimrileştin. Nereden geldik