© 2014, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

Can Yayınları’nda 1. basım: Nisan 2014, İstanbul E-kitap 1. sürüm Ağustos 2014, İstanbul Nisan 2014 tarihli 1. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Dizi editörü: Faruk Duman Yayına hazırlayan: Mustafa Çevikdoğan

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Tasarım (www.lom.com.tr)

ISBN 978-975-07-2252-3

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com

HALİDE EDİB ADIVAR

DAĞA ÇIKAN
KURT

ÖYKÜ

Halide Edib Adıvar’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Ateşten Gömlek, 2007

Handan, 2007

Mor Salkımlı Ev, 2007

Sinekli Bakkal, 2007

Türk’ün Ateşle İmtihanı, 2007

Vurun Kahpeye, 2007

Son Eseri, 2008

Yolpalas Cinayeti, 2008

Tatarcık, 2009

Türkiye’de Şark-Garp ve Amerikan Tesirleri, 2009

Âkile Hanım Sokağı, 2010

Kalp Ağrısı, 2010

Zeyno’nun Oğlu, 2010

Çaresaz, 2011

Sevda Sokağı Komedyası, 2011

Kerim Usta’nın Oğlu, 2012

HALİDE EDİB ADIVAR, 1882’de İstanbul’da doğdu. Üsküdar Amerikan Kız Koleji’nde okudu. 1908’de yazmaya başladığı kadın hakları hakkındaki yazılarından dolayı kimi kesimlerin düşmanlığını kazandı. 31 Mart Ayaklanması sırasında Mısır’a kaçmak zorunda kaldı. 1909’dan sonra öğretmenlik, müfettişlik yaptı. Balkan Savaşı yıllarında hastanelerde çalıştı. 1919’da Sultanahmet Meydanı’nda, İzmir’in işgalini protesto mitinginde tarihî bir konuşma yaptı. 1920’de Anadolu’ya geçerek Kurtuluş Savaşı’na katıldı. Onbaşı ve üstçavuş rütbeleri aldı. Savaşı izleyen yıllarda Cumhuriyet Halk Fırkası’yla fikir ayrılıklarına düştü. Bunun sonucunda 1917’de evlendiği ikinci eşi Adnan Adıvar’la birlikte Türkiye’den ayrıldı. İlerleyen yıllarda konferanslar vermek üzere ABD’ye gitti, Mahatma Gandhi tarafından Hindistan’a çağrıldı. 1939’da İstanbul’a dönen Halide Edib, 1940’ta İstanbul Üniversitesi’nde İngiliz Filolojisi Kürsüsü başkanı oldu, 1950’de Demokrat Parti listesinden bağımsız milletvekili seçildi. 1954’te istifa ederek evine çekildi. 1964’te öldü.

Yayıncının notu

Bu kitabı hazırlarken yazarın diline, üslubuna, kelime tercihlerine müdahale etmedik; sadece imlasını günümüz kurallarına uyarladık. Artık pek kullanılmayan Arapça, Farsça kökenli kelimeler için kitabın sonuna bir sözlük ekledik. Yabancı kelimeleri de özgün şekilleriyle yazmaya çalıştık. Gündelik hayata ve döneme dair gerekli bilgiler için sayfa sonlarına dipnot düştük.

Dağa Çıkan Kurt ilk olarak 1922’de, Evkaf-ı İslamiye Matbaası’nda basılmıştır. Elinizdeki baskı için yazar hayattayken yapılan son baskıyı (1963, Remzi Kitabevi) esas aldık. Gerek gördükçe diğer baskılara da başvurduk.

DAĞA ÇIKAN KURT

Bir Türk şairi, bir gün bana, bilmem hangi Fransız sanatçısının bir kurt parçasını anlatmıştı. Bunu Türkçe bir şiir olarak yazacaktı. Her gün bu kurt masalının yayımlanmasını bekledim. Çıkmadı. Anladım ki şair, benim gibi, anlattığı konuları elinden, kalbinden çıkarıyor. Bir daha onlardan güzellik yaratamıyor. Fakat bu, ormanları, avcıları, ay ışığı, ağaçları, kurtları ve av borularıyla o kadar şiir ve hayat çerçevesindendi ki bu kurdu tanıyor ve seviyor gibiydim. Nihayet başım boş ve içim sınırsız bir sıkıntı içinde, deniz altın bir ışıkla dümdüzken kurt hülyasına daldım.

Birdenbire istedim ki Karacaahmet mezarlıkları karşısında harabe halinde bir küçük evin küçük bir çocuğu olayım. Serviler inlerken, taşlar karanlıkta kımıldarken, bekçi uzakta tak tak sopasını vurup bir beşik başında yalnız bir kadın sesi, bırakılmış, unutulmuş bir kimsesizlikle bir ninni tekrar ederken, bitkin bir ihtiyar yüz yıllık bir yorgunlukla mezarlıklardakilere bir Yasin okurken annem bana bu kurt masalını söylesin ve ben büyülenmiş gibi korku içinde uyuyup gideyim.

Üsküdar’da Paşakapısı’nın biraz ötesinde mezarlıkların karşısındaki yamru yumru arsa üzerinde tek, kırık tahta evde oturuyoruz. Kapının önünde çömeldim; siyah servilerin arkasında akşam gölgeleri arasında canlanan taşlara bakarak annemi bekliyorum. Karnım aç, elim ayağım donmuş gibi! Annemin çamaşırdan dönerken yırtık çarşafı altında getireceği ekmeği hayal etmeye çalışırken onun göğsünü söken, gözlerinin etrafını simsiyah yapan öksürüğünü işitiyorum sanıyorum. Fakat eski bir mezar taşı, çılgın bir hücumla geçen rüzgârın etkisiyle yıkılıyor. Garip bir ses çıkarıyor. Gökte siyah toprak bulutları uçuyor, uzak bir şimşek, siyah servi duvarı üzerinden göğü açıp kapıyor. Pek derin bir köpek havlaması var. Gece geliyor, annem gelmiyor. Üsküdar, mezarlık ve dünya üstünde öyle bir yalnızlık, öyle bir kimsesizlik var ki beyaz sakallı siyah cüppeli ihtiyar cenazelerin, siyah saçlı beyaz kefenli genç kadınların ellerini sallayarak, çığrışarak göğe, “İmdat, imdat!” diye haykırdığını annem söylerdi. İşte bir köpek havlaması, bir hırıltı, uzak bir silah sesi! Şimşek, göğü ve mezarlığı açıp kapıyor.

Annem, nihayet takunyalarını sürüyerek geliyor. Anlıyorum ki koltuğunun altında ekmek yok. Artık kaybettiğimiz asker babamı düşünüyor, anlamak istiyorum. O, raftan aldığı üç günlük siyah bir ekmek parçasını elime sıkıştırıyor, beni yatağa fırlatıyor, kirli yorganı başıma çekiyor, sonra oturup dövünüyor. Ben, boğazımdaki yumrunun ekmek mi, annemin sesi mi olduğunu bilmiyorum.

Annem başını dövüyor ve inliyor:

“Yuvalarınız bozuldu, yavrularınız dağıldı, yurdumuzda yas ve zincir var, avcı inlerinizi sardı. Ne dişi, ne yavru, ne iş, ne ekmek ne de ateş kaldı. İnini köpekler basmış kurt yavruları gibi çocukların dağıldı.”

Bu garip lakırdıların arkasındaki ses bana babamı çağıran bir haykırış gibi geliyor, içim değişiyor, ellerim pençeleşiyor, çenem uzuyor, gözlerim yanıyor, çenelerimin arasında insanoğluna benzemez bir çığlık mezarlığa doğru uzanıp gidiyor. Yanımda annemden daha şekilsiz, yumuşak siyah bir küme benimle beraber dövünüyor, içimizden öyle vahşi, öyle garip bir acıyla uluyor ki...

Gece, yatağımın üstünde, iki sarı ateşten göz yüzümü yaktı; uyandım. Rüzgâr durmuştu. Kırık pencereden ay, ışığını donduran bir soğuklukla odaya akıyor. Mezarlığın servi uçları simsiyah diziliyorlardı. Kalbim boğazımda atarak gözlerimi açtım. Annem yanımda yarı tahtaya, yarı kırpıntı bir mindere kıvrılmıştı. Yatağımın üstünde ağır fakat yumuşak bir şey kımıldadı. Ayaklarım bu ağırlık altında kalmıştı. Başımı kaldırdım. O ağır ve kocaman şey yine kımıldadı. Pencereden giren ışığın ortasında parladı, içim karıştı. Nefesim kesildi. Fakat gözlerim iki ateş gibi yanan sarı gözlere sımsıkı bağlandı kaldı.

Yaralı kocaman bir bozkurt arka ayakları üstünde oturuyor; korkunç, uzun başı ateşli gözleriyle gözlerimin içine bakıyordu. Omzundan boz tüyleri üzerine akan kanlar, garip, soluk lekelerle sarı ayın sarı ışığında dalgalanıyordu. Önce uzun uzun titredim, dilim tutuldu. Kafası o kadar uzun ve kocamandı ki, gözleri o kadar derin, o kadar ateşliydi ki, vücudu o kadar bütün kurtların babası gibi büyük ve korkunçtu ki, öyle oturup bakarken bile kendi kendime onun ağzından midesine gireceğim, bir lokma olacağım sanıyordum. Fakat bu kocaman ve korkunç kurdun gözleri, çenesi üstünden akan kanları onun büyük, pek büyük bir savaştan çıktığını gösteriyordu. Bakarken bakarken içimde, gerçekten, o kurdun içine girip çıkmış gibi tuhaf ve tanıdık bir duygunun izleri uyandı. O izler neydi bilemiyorum. Fakat yüzlerce sorunun dolambaçlı, unutulmuş efsanelerine doğru uzanıp gidiyordu. Bu soğuk korku ve sıkıntı içinde tırnaklarım pençeleşiyor, gözlerim ateşleniyor, çenem uzanıyor, uzanıyor, vücudum sıcak ve yumuşak bir kürkle örtülüyor, kalbim tuhaf tuhaf yanıyordu. O izlerin sonundaki sırlı yola vücudumla beraber ulaşmıştım; kocaman, yaralı ve ateşli bozkurdu anlamış, tıpatıp onunla bir olmuştum. Ne zamandı bilemiyorum, fakat ben onu çağırdığımı hatırlıyorum. Çenemi aya doğru uzattım. Gözlerimden uçan kıvılcımların sıcaklığını duyuyordum; boğazımdan, içimdeki yeni duygumu tabiatın ilk sesiyle şakıyacak bir ses çıkmaya çalışıyordu. Kocaman kurt başı da benim küçük başıma doğru geldi, kafalarımız birleşti ve ikimiz de birbirimizi tanıdık ve ayın sarı yüzüne sarı gözlerimizi çevirdik, çenemizi kaldırdık. Sessiz, içten, fakat binlerce yıldan beri uzanıp gelen bir acı ve bir isyanla derin derin ve boğuk boğuk uluduk, uluduk.

Ne zamandı acaba? Aynı sesle başını döven bir kadınla beraber, “Baba, baba!” diye uluşmuştuk. İşte şimdi bu soğuk gecelerde kara servilerden, sarı aydan karşılığını kendisi getirmişti. Kanları henüz sıcak olan bu güçlü, yaralı vücuda sokularak vücudumuzun her zerresinde aynı felaket ve aynı acıyla aya bakıyor, kurt soyunun bozgunculuğuna karşı andını söylüyorduk. Babam, çağırdığım babam ölmemişti. Yanımda, içimde ta topraktan, dağdan, ormandan, kayadan, yabandan, gökten, yıldızdan gelen tabiat sesiyle kurt soyunun andını, kurt soyunun felaket masalını söylüyordu. Kocaman çenelerini ayırdı. Mezarlığa doğru uzanıp giden seslerle yaralı, yanık, yolunmuş sıcak postunun altında çölden gelen hayat gücü kabarıyor, dalgalanıyor, bütün geçmiş gelecek menkıbelerini benim vücuduma, damarlarıma, etime, kanıma söylüyordu:

“Cengelde bir gün kavga havası çalındı,” diye uludu. “Fillerin hortumları dimdik, yılanlar külçelerinden ok gibi fırlayarak, aslanlar kükreyerek, kaplanlar ışıldayan gözlerle atılmaya hazır pençeler, ayılar derin öfke homurtuları, çakallar ortalığı karıştıran uluyuşlarla cengeli kapladılar. Kurtlar inlerinden fırlamış büyük sürülerle kavgaya girdiler. Tırnakları ve gagalarıyla yüz yıllık kartallar, kara ormanın parçaladıkları kuşlardan kan ve kanat parçaları yağdırdılar. Isıran, parçalayan, koparan, kemiren, pençeleyen, vuran hayvanlar; kükremeleri, homurtuları, ıslıkları, ulumalarıyla yerleri titretirken cengelde kan ırmaklarıyla leşler ve hayvan parçaları aktı. Ne sağlam bir in, ne durgun bir pınar, ne ezilmemiş bir çalılık ne de köklerinden fırlamamış, yaprakları dökülmemiş, dalları yaralanmamış bir çınar kaldı.

Kırk uzun gün ve geceden sonra ormanın ulusu, fil, barış borusu çaldırdı. Kara ormanın geyik pınarında bütün hayvanlar toplandı. Hortumu kopuk, dişi kırık, bacağı sakat filler, pençeleri yaralı, derileri parçalanmış aslan ve kaplanlar, perişan ve ezilmiş koca ayılar, koca cüsselerinin yaralarına çalılar dokundukça derin ve pes ıslıklarla öten yılanlar sürüklenerek, kıvrılarak, topallayarak, sürünerek toplandılar. Cengel baştan başa yakılıp yıkılmıştı; ne dişi ne yavru kalmıştı. Fil uzun bir söylev verdi; hayvan dünyası artık savaşı, hileyi, bir bir avlamayı bırakacak; her sürü, her cins kendi bölgesinde, kendi çevresinde uysal ve sessiz yaşayacaktı. Küçük ve zayıf hayvanlar, kuvvetliler tarafından ne haraca kesilecek ne de onların besini olacaktı. Kendisi en başta olmak üzere fil, bütün cengelin büyük ve zorba hayvanlarıyla buna söz veriyordu. Fil öyle çekici, öyle yüreğe işleyici bir sesle bağırdı ki, Ganj’daki timsahların kalpleri titredi, gözlerinden yaşlar boşandı.

Kaplan ve yılan, körpe ceylanların hayaliyle gözlerini kapadılar. Ot yiyenler pembe hülyalara dalıp giderken et yiyenler derin kaygılarla düşündü. Her büyük hayvan arkasında bir sürü küçük hayvan, çakal, köstebek sürüleri vardı. Hem bunları hem de eski av günlerini düşünerek korkunç bir sessizliğe vardılar. En son bir işaretle büyükler ve çalılar arkasında gizli köpekler birdenbire ayaklandılar. Bu uysallık ve sessizlik, ancak bir tek cins hayvanı herkese yemlik ve av diye feda etmekle sağlanabilecekti. Düşündüler, konuştular; sonunda hep birden cengelde daima korku gölgesi gibi dolaşan bir hayal hepsinin gözünden geçti, hepsi haykırdı:

‘Kurt! Kurt!’”

Yanımdaki uzun, sıcak baş, “Cengelde bana ve soyuma hüküm giydirdiler,” diye uludu. “Hükümden sonra, bu cengeldekiler kurtların diyarına yürüdüler. İnlerimizi çiğnediler, yavrularımızı çaldılar, dişilerimizi parçaladılar, erkek kurtları avladılar; kaplanlar, aslanlar, ayılar, yılanlar, arkasından çakallar, köstebekler bağrışarak etimizi yağma, inimizi yerle bir ettiler. Herkes, tuzak, tırnak, pençe ve her şeyle kurt soyuna saldırdı. Bu eşi görülmemiş bozgun ve yıkım karşısında inlerinden, cengelin av ve tuzak yerlerinden yaralı, bahtsız boşanan kurtlar, soyun öç andını ulumak için dağlara çıktı.”

Şimdi sarı ay, sarı ateş gözlerimize giriyor; siyah servi duvarının arkasından, boş ufuklardan, korkunç gürültülü ve derin bir uluma bütün dünya kurtlarının uluması bize cevap veriyor gibiydi.

İkimizin de uzun çenelerimizden derin bir acı çığlık uzanıp aya gitti ve biz kurt soyunun giydiği haince hüküm kalkıncaya kadar dağda kalmaya ant ettik.

Dünyada bir kurt, bir de kurt soyunun acısı vardı.

Fazlıpaşa’da gözlerimi açınca denizin üstünde sarı ay yerine tanyerinin beyaz ışıkları iniyordu.

Kanımda, canımda yaşadığım mezarlıklı, kurtlu sıcak efsane gidince soğuk ve boş kalmıştım. Sandım ki bu masalı uzun yıllardan beri yaşıyordum. Bu biraz olağan bir şeydi. Çünkü kurt masalı uzun olur.

10 Ekim 1919

ZEYNEBİM, ZEYNEBİM...

Uzun Osman, Keçili aşiretinden gelmiş, ...’e yerleşmişti. Orada bütün çevrenin parmağını ağzında bırakan bir çiftlik kurmuştu. Onda yalnız halkta olan öyle şaşmaz ve doğru, öyle açık ve pratik bir görüş vardı ki, bu sayede etrafına hâkim olmuş, çarçabuk memleketin en zengin eşrafından sayılmıştı.

Tereyağı, peyniri, hayvanları, tarlaları ve akla, becerikliliğe dayanan bütün çiftlik yönetimi, onun çiftliğinde örnek derecesinde bir üstünlük göstermişti. İzmir ilinde tanımadığı, gezmediği, yakından incelemediği çiftlik yoktu. Çiftliğin tarım işlerini Yorgi adında Atina’da okumuş, İzmirli bir Rum genci yönetmiş ve çalışkanlığıyla Uzun Osman’ın gözüne öyle girmişti ki, ilkel bir zorba ve başkan gücüyle yüksekten bakan, Rumları gayet tabii olarak ikinci derecede insanlar gibi gören bu eski Türk, arada Yorgi’ye tabakasını uzatır, onunla oldukça uzun konuşurdu. Kurnaz, şakacı ve cingöz Yorgi, her yıl, çiftlikte efendisine biraz daha yakınlaşmaya başlamıştı.

İzmir’de yerleşen Uzun Osman, İstanbul’un yerlisi emekli bir paşanın kızıyla evlenip de çiftliğe ince ve güzel bir kadın getirince, Soma’da Yorgi’nin karısı Kalyopi, bir yıl sonra dünyaya gelen Zeynep’e önce dadı, sonra da bütün evin işlerinde söz sahibi bir duruma geçmişti. Zeynep’in eşyasını, kendi tuvalet gereçlerini almak için hanım İzmir’e veyahut İstanbul’a gittikçe hep Kalyopi de beraber gider gelirdi. O da küçük gözleri, şişman vücuduyla şen, zeki, becerikli haliyle Zeynep’e ve hanıma ait bütün işleri elinin içine almıştı.

Uzun Osman, aşiretinden getirdiği kıyafetini ve özel göreneklerini bırakmamakla beraber, İstanbullu karısının İstanbul’un en zengin terzilerinden getirdiği süslü ve güzel giysilere, karşı durmaktan çok başka bir duyguyla bakıyordu. Uzun kumral saçlı, beyaz tenli karısına biraz hayretle, biraz da ilkel bir tapınışla bağlanan derin bir tutkusu vardı.

Zeynep “anne” diyemeden, henüz yürüyemeden karısını kaybedince Uzun Osman bir daha evlenmedi. Zeynep, anasının inceliği ile babasının gücünden meydana gelmiş eşsiz güzelliğini hayatının en yüksek gururu olarak sakladı. İlde eşrafın düşkün oldukları eğlenceler Uzun Osman’ın hayatına pek seyrek girer, ne olursa olsun kendi çiftliğinde sert ve sıkı bir perhizle yaşardı.

On sekiz yaşında körpe bir servi gibi uzun boyu, duru teni üstünde siyah ipek dalgalı saçları, ezici kara gözleri, çapkın kara kaşları, nar çiçeği gibi yumuşak ateşli dudaklarıyla Zeynep’in ünü İzmir’i yakmış, İstanbul’a kadar yayılmıştı. Erenköyü’nde oturan teyzesinde kaldığı yıllarda İstanbul kızlarının bildiği her şeyi öğrenmişti.

Okur, yazar, Fransızca söyler, piyano, ut çalar, birçok Şişli hanımlarının imrenebilecekleri bir kusursuzlukla ve kendine has bir zevkle giyinirdi. Konuşur, şarkı söyler, düşünür, hür hayatın en çekici bir şelalesi gibi kaynayan kuvvetli bir kızdı. Fakat ruhunun İstanbul kızlarında olmayan Karakeçili aşiretli bir yönü vardı. Teyzesiyle Tokatlıyan’da1 çay içerken nasıl egemen başı, İstanbullu ince, ufak tefek, boyalı, kırıtkan ve süzülgen başlardan bir baş daha yüksekse, ruhu da doruklardan, kayalardan, rüzgâr ve ovalardan gelen egemenlikle İstanbul’un ağır havasının üstünde dururdu. Yine de çoğu zaman poturlu, başı yemenili, fakat eski bir servi gibi kara uzun babasına, limonluk çiçekleriyle kaynaşamayan bir servi yavrusu gibi dönerdi. Akşamları ona çalmak, söylemek, dünyayı öğretmek, sonra saatlerce at üstünde onunla gezmek, onun kadar ustalıkla kuş ve karaca vurmak! İşte sevdiği, bayıldığı şeyler!

Kadınlığı, ruhu bu kadar zengin bir hayat ve güzellikle gelişen Zeynep, babası için yeni ve sonsuz bir saadet dünyası olmuştu. Gittikçe seyrekleşen ve her seferinde daha çabuk döndüğü İstanbul yolculuklarından sonra öyle yeni bir hayat, yeni haberler, şaşılacak bir ustalıkla taklit ettiği ve eğlendiği İstanbul kadınlarının çürük yönlerinden topladığı, uydurduğu öyle yeni sahneler getiriyordu ki babası, gözünden ayırmaktan korktuğu Zeynep’i İstanbul’a gitsin diye bazen beklerdi.

Zeynep’in babası üzerindeki büyük gücü yavaş yavaş kendisini çiftlikte de duyurmaya başladı. Tarlaları, ağılları, ahırları, mandıraları tuhaf bir dikkat ve merakla geziyor, onlarla ilgileniyordu. Bunu şaklaban bir ağız kalabalığıyla alkışlayan Yorgi’nin yüzünde gergin, sinirli sırıtmalar beliriyor, Kalyopi’nin küçük gözleri büzülüyor, kaygılanıyordu.

Birinci Cihan Savaşı’ndan sonra Yorgi’nin de askerliği gelince ortadan kayboldu. Bu, uzun bir süre, Osman için epeyce büyük bir eksiklikti. Onun pratik, ilkel usullerini ve isteklerini deftere uyduran Yorgi’ydi. Üstelik o kadar benimsediği, bunca yıldan beri Türk ekmeğiyle büyüyen Yorgi’nin askerden kaçışı Uzun Osman’ın gücüne gitti. Fakat bu boşluk ve bu üzüntüyü çarçabuk başka bir olay giderdi. Zeynep’in yedek subay olan bir teyzezadesi vardı ki Amerika’da tarım üzerine öğrenim yaparken savaş başlar başlamaz memlekete dönmüştü. İlk Çanakkale hücumunda sol ayağını verdiği için askerden çekilmiş ve Yorgi kaybolunca eniştesinin çiftliğine kâhya olarak gelmişti. Böylece, Süleyman’ın çiftliğe gelişi, arkada bıraktığı yeni ve mesut hayata eksiksiz ve güçlü bir hava getirmişti.

Şimdi Zeynep çiftlik hayatıyla daha çok ilgiliydi. Ayağında ökçesiz uzun potinler, arkasında bol kısa bir yeldirme2, başında beyaz bir örtü, Süleyman’la beraber çiftliğin her tarafında görünüyordu.

Toprak ve tabiata ortaklaşa bu kadar bağlı olan bu üç insan, akşamları ateş başında o kadar içten, sağlam ve özel bir hayat yaşıyorlardı ki Uzun Osman, kısa olan evlilik hayatında bile bu kadar tam bir saadet tatmamıştı. Etrafında ihtiyar bir adamın dileyeceği her şey vardı. Memleketin çok karanlık olan mütarekeden3 evvelki son günlerinde Zeynep ve Süleyman bu kadar mesut olmanın tabii bir şey olmadığını birbirlerine gülerek söylüyorlardı.

Uzun Osman, Zeynep’le Süleyman’a, ikisini birbirine vereceğini söylediği zaman şaşmadılar. Çünkü birbiri için doğmak, birbirinin eşi olmak onlara o kadar tabii gelmişti.

Nihayet mütarekeden bir ay sonra Uzun Osman, hem karışan çiftlik işleri için bir avukatla görüşmek hem de bu milli felaket gününde iki genci evlendirmekle güya daha kuvvetli ve sağlam bir felaket cephesi kuracakmış gibi pek sade olacak düğün hazırlıklarını yapmak için İzmir’e gitti. Zeynep’in, kendisine gerekli her şeyi vardı: İstanbul’a gitmeyecekti. Hem tel, pul ne olacaktı! Komşu efelere bir ziyafet nelerine yetmezdi...

Uzun Osman ayrılırken kızının alnını, yanaklarını biraz daha fazla heyecanla öptü. Süleyman’a sarıldı; kulağına, “Rumlar azacak gibi görünüyor, aman dikkat edin ha!” dedi.

Süleyman, eniştesinin kuruntusunu fazla buldu ve kuvvetli kahkahasıyla güldükten sonra onu atla çiftliğin dışına kadar geçirdi.

Akşam dönerken ay çıkmış, badem ağaçlarının, erik ağaçlarının pembe beyaz çiçekleri arkasından harem dairesinin damını ışıkla yıkıyordu. Uzaktan ağıla giren koyunlarla kuzuların telaşlı uzun melemeleri sessizliği parçalıyordu. Renkleri, ışıkları ve sesleriyle bir saadet ve güzelliğin kapladığı bölgede, sadece köpeğin çok garip bir uluması vardı. Sonradan, bütün gece, bu köpek hep acı acı uludu.

Pembe çiçekli bademliğe bakan yemek odasında Zeynep lamba yaktırmamış, camın önünde duruyordu. Süleyman, dışarıdan kamçısıyla selam verdi. Zeynep’in beyaz yüzünde tıpkı ay ışığındaki büyülü şeffaflık ve nur vardı. O gün yıkadığı siyah saçlarını kurusun diye iki kalın ve uzun örgüyle arkasına salıvermişti. Beyaz uzun entarisi, beyaz iskarpinleri, beyaz yüzüyle siyah, uzun, ipek saçlarının uzun gölgeleri, gözlerinin ay karşısında kararan, yumuşak ışığı Süleyman’ın kalbine olağanüstü bir tasa veriyordu.

Kalyopi’den hemen lamba ve yemek istediler, ikisi de kalplerinde bir ağırlık, nedenini pek kestiremedikleri coşkun bir heyecan duyuyorlardı. Yemekten sonra, yan yana, camdan ay ışığında yıkanan çiftliğe ve boş ufuklara baktılar. Yine köpek, o acı sesiyle uluyordu. Süleyman, ikisinin de kendilerini bıraktıkları tuhaf ve önseziden ileri gelen heyecana yenilmemek için, kuvvetli sesiyle şarkı söylemeye başladı. Bir şaka olsun diye başladığı “Zeynebim” türküsü, kalbinden gelen ilahi bir tutku gibi dudaklarında çağlıyordu. Zeynep, duvarda kendi udunun yanında asılı duran ve Süleyman’ın bazen çaldığı uzun sazı gülerek uzattı.

Süleyman, şarkısını kesmeden sazı aldı; dudakları alaycı, fakat kalbi Zeynep’in beyazlı siyahlı güzelliği karşısında kilitlenmiş, daha sevinçli, daha kuvvetli ve her “Zeynebim” kelimesini çılgın ve acı bir tutkuyla söylüyordu. Zeynep karşılıklı ilgilerinde, hatta nişanları kararlaştırıldıktan sonra bile, bu kadar tuhaf bir duyguya kapılmamıştı. Her “Zeynebim” kelimesi, onun kalbini Süleyman’ın iki eliyle tutup koparıyor, çekip götürüp Süleyman’ın sesinin dalgasıyla kabaran geniş göğsündeki kalbine yapıştırıyor gibiydi, iki temiz ve kuvvetli yaratık, nereden geldiğini bilmedikleri bu büyü ve tutku havasında dış yönleriyle durgun görünüyorlardı. Zeynep birdenbire lambayı söndürmüş, camdan süzülen ziya içinde ellerini hafifçe çırparak köylü kızları gibi iki tarafa sallanarak oynuyordu. Bu beyaz, genç ve uzun vücut içini sarsan billurdan bir gülüşle dalgalanırken uzun siyah örgüleri öyle yumuşak ve geniş dalgalarla sallanıyor, yüzünde biricik renk olan nar çiçeği dudakları öyle uzak bir sevinç ve alayla Süleyman’a gülüyordu ki, “Zeynebim” şarkısını söyleyen bu yalancı saz şairi, efsane âşıklarının kalp mucizelerini derin bir imanla tadıyordu.

Birdenbire camdan bir karaltı geçti ve köpek bir daha acı acı haykırdı. Zeynep durdu. Süleyman pencereden baktı. Kalyopi badem ağaçlarının arasından geliyor, Süleyman’a şapkalı gibi görünen bir karaltı ağaçların arasından uzaklaşıyordu. Birdenbire camı kaldırdı. Seslendi:

“Kalyopi, kiminle konuşuyordun?”

“Yabancı değil.”

“Kimdi?”

“Bre beyim, bu ne merak!”

Kalyopi gülmeye çalışıyor, fakat birdenbire bir şey bulup söyleyemiyordu:

“Bir içeri geleyim, anlatırım!” diye onları avutmaya çalışıyordu.

Pazar günü Anastasya’nın evine gitmişti. İzmir’den Anastasya’nın yeğeni gelmiş, Yorgi İzmir’deymiş, ondan haber getirmiş, buraya da onu haber vermeye gelmiş.

Süleyman, belli etmek istemiyorsa da adamakıllı şüphelenmişti. Zeynep hâlâ neşesini kaybetmemişti. Kalyopi’nin şişman yanaklarına çocukluğundaki gibi vurarak, “Dadakamu, Yorgi laladan haber ha?” diyordu.

O akşam vedalaşırken Süleyman, Zeynep’in elini uzun uzun öptü. Önünden süzülüp giden bu derece güzel kadın hiçbir vakit kendinin olamayacakmış gibi kalbinde bir korku, bir kırıklık vardı. O akşam Zeynep’in yatak odasının altındaki yemek odasında lambayı yaktı. Gece saat üçe kadar tüfeklerini temizledi.

Ertesi sabah, Zeynep, hafif bir ateş ve baş ağrısıyla uyanmıştı. Ancak yemek vakti giyinip inebildi. Süleyman’ı odada yüzü o kadar bozuk ve korkunç buldu ki birdenbire, “Ne oldu Süleyman?” diye haykırdı.

Fakat o, manalı manalı Kalyopi’ye bakarak, “Bir şey yok Zeynep!” dedi.

Kalyopi’nin gerçekten tuhaf bir tavrı vardı. Kapı önlerinde uzun kalıyor, gözlerinde sonsuz bir merakla gençlerin davranışını, bilhassa Süleyman’ı süzüyordu. Birkaç kere kıvrak kıvrak gülerek, “Beyimu, dün gece nasıl merak etmişsin değil mi?” diye alaycı ve muzaffer tekrar etmişti.

Yemekten sonra Zeynep, Süleyman’la biraz çıktı. Yürüdü. Ateşi artmış, şakakları atıyordu. Fakat Süleyman’ın kapı önüne bile tüfeğiyle çıktığını görünce olağan dışı bir şey olmuş hissi geldi.

“Ne var Allah aşkına?” dedi.

“Büyük bir şey değil, bu sabah İzmir’e düşmanlar girmiş!”

“Babama ne oldu?”

“Ne olacak... O elbet kendisini korumuştur. Korkuyor musun Zeynep?”

“Hayır, nereden haber aldın? Hem bir şeyler yapmışlar mı?”

Süleyman bulutlu, tasalı gözlerle önüne bakıyordu, fazla bir şey söylemiyordu.

Tasa içinde o gece uykusuz geçti. Süleyman, çobanlardan Osman’la Ali’yi silahladı. Harem dairesinin altındaki odada yatırdı. Kendisi Zeynep’in altındaki yemek odasında sedirin üstünde yatıyordu.

İlk iki gün karanlık bir şaşkınlık, derin ve sonsuz bir yas, İzmir faciasının ayrıntılarını ahaliyi birbirine anlatamayacak bir hale sokmuştu.

Üçüncü akşam, Zeynep’in yanaklarında ateşten kadife güller açmıştı. Başını tutamayacak kadar ateşi, kaygısı vardı; fakat saklıyordu.

Süleyman’dan ayrılırken ağrıyan başını bir dakika nişanlısının omzuna bıraktı. Dolu gözlerle, “Babamdan bir haber alaydın Süleyman!” diyordu.

Süleyman, çocuk gibi başını okşayarak gülmeye çalışıyor, “Ne olacak, ne kadar olsa... cürmü kadar yer yakar,” diyordu.

Zeynep yatağına düşünce derin ve kâbuslu bir uykuya daldı. Rüyasında hep Kalyopi boğazını sıkıyor, saçlarından tutup sürüklüyor, Yorgi cama suratını dayamış dilini çıkarıyordu. İkide birde eteklerine hücum eden yüz köpek birden uluyordu.

Zeynep cehennemî bir sesle uyandı. Altındaki odaya yüzlerce tüfek birden ateş ediyor, perdenin dışında yüzlerce ışık koşuşuyor, ateş arasında naralar, sövmeler, yabancı şarkılar işitiyordu. Kendini yataktan aşağı attı, Süleyman’ı öldürüyorlardı. Koşacak, bir şey yapacak; fakat ikinci bir yaylım ateşi, odaya giren ayak sesleri, vahşi kaba küfürlerle bir yaralı iniltisi. Zeynep elleriyle kulaklarını tıkayıp yatağının dibinde tortop oldu. Yaralı Süleyman’a işkence ettiklerini anlar anlamaz oracıkta kendinden geçivermişti.

Sonra uzun bir karanlık, bir ölüm uykusu ortasından yine birdenbire uyanış...

Kendini yemek odasına kim sürüklemiş getirmişti, geceliği parça parça, ayakları yalın, omzunda nasıl aldığını bilmediği kırmızı şalı vardı. Odada sekiz on tane vahşi suratlı sarhoş, çılgın düşman neferi içiyor, haykırıyor, şarkı söylüyor, yedi sekiz köylü ve yerli Rum, ortalarında mülazım kalpağı ve kılıcıyla Yorgi vardı. Zeynep’i “evin matmazeli” diye Rumca arkadaşlarına tanıtıyor, yine çılgın ve kaba sahne devam ediyordu.

Yorgi sarhoş, kanlı gözlerle, iğrenç kahkahalarla Zeynep’e:

“Baban bana vaktiyle iyilik yaptı, seni kurtaracağım. Fakat sen bize bir oynamalısın. Şuradaki yüzbaşı, şimdi sizin ...’den büyük, istersen seni alacak ha kokonamu!”

Fakat Zeynep beş lamba yaktıkları bu dumanlı, kanlı odada hepsinden biraz yüksekte, siyah gözleri o kadar durgun ve korkunç görünüyordu ki, kimse açıktan açığa yaklaşmaya cesaret edemiyordu.

Şimdi Zeynep, çok içip de sarhoş olamayan bir tavırla, vahşi hayvanlar kafesinde yüreği çarpmayan bir hayvan mürebbisi soğukkanlılığıyla şalını omuzlarının üstünde toplayarak hepsinin üstüne doğru gidivermişti.

Yorgi’nin gözlerinin ta içine bakarak, korkmayan bir sesle haykırdı:

“Süleyman’ın ölüsü nerede?”

Yorgi’nin sarhoş gözleri şaşılaştı; Zeynep’in siyah gözbebeklerinde Uzun Osman’ın senelerden beri kumanda eden kara bakışları vardı.

“Ben öldürmedim vallahi!” dedi.

Tek gözlü, kara suratlı, cılız fakat korkunç kafalı yüzbaşı gülmeye başladı. Rumca söylüyordu:

“Ben öldürdüm, kafasını parçaladım, gözlerini oydum.”

Zeynep hepsini şaşırtan bir şey yaptı:

“Kapitanos... Sen mi?” dedi. “Öyleyse ben yalnız kapitanosa oynayacağım.”

Zeynep belki çıldırmıştı. Sarhoşlukları bir an için ayılır gibi olmuş, yüzbaşıya tuhaf gözlerle bakıyorlardı. Yorgi, yerde masanın arkasında yatan ölünün üstünü kaputlarla kapattı.

Zeynep şalını atarak, “Bunu ört Yorgi!” dedi.

O kadar taş gibi ve soğuk söylüyor, hareket ediyordu ki birdenbire kumandayı ele almış bir kumandana benziyordu. Kalyopi’nin masanın üzerine dizdiği şarap ve rakı şişelerini birer birer bardaklara boşaltarak neferlere veriyor, veriyor, kaba, fena davranışları ve sarkıntılıkları ortasında muhteşem başı ve vücuduyla üzüntüsüz görünüyordu. Zaten yüzbaşıya yüz vermesi, onu neferlerin sarkıntılıklarından azıcık olsun kurtarmıştı. Yüzbaşı, neferleri çiftliğe, yağmaya kışkırtıyordu. Onlar ceplerini doldururken o bu güzel Türk kızıyla eğlenecekti.

“Şerefime için!” diyordu.

Neferler odayı boşaltırken Yorgi, “Geçen akşam Süleyman’a oynadığın gibi oyna!” dedi.

Bir saat sonra çiftliği yağma eden güruh, Rum köylülerinin de katılmasıyla korkunç bir surette büyümüştü. Bademlikler önünde ...’in şerefine içerken yüzbaşı ile Zeynep’in oturduğu odanın kapalı perdelerinden biri kalktı, garip bir mahluk belirdi. Zeynep beyaz entarisi, dağınık saçlarıyla pencereden atladı. Vahşi bir sesle avazı çıktığı kadar, “Zeynebim, Zeynebim!” diye şarkı söylüyor, bir taraftan harem dairesi yanıyordu.

Vahşi bir çığlıkla, “Kapitanos, kapitanos!” diye odaya hücum edenler, kapitanosu Süleyman’ın yanında, kalbinde ta kınına kadar sokulmuş bir hançerle buldular.

Duman ve alevden kapitanosun cesedini bile kurtaramadılar.

Dışarıda alevin ışığında Zeynep, “Zeynebim, Zeynebim!” havasıyla ellerini çırparak, köylü kızlar gibi sallanarak oynuyordu.

Vahşi halk, bu manzara önünde korku ve şaşkınlık içinde sarhoşluklarından ayılmışlar gibi hücum etmek istemiyordu. Fakat köyün papazı Angelos, mutlu ve ulussever bir adamın görevini yaptı.

1. XIX. yüzyılda Beyoğlu’nun gözde otellerinden biri. (Y.N.)

2. Kadınların çarşaf yerine kullandıkları, başörtüsüyle birlikte giyilen hafif üstlük. (Y.N.)

3. Mondros Ateşkes Antlaşması, 30 Ekim 1918. (Y.N.)

TANIDIĞIM ÇOCUKLARDAN

Birisi Arap birisi Türk, birisi oğlan birisi kız... Fakat ikisini de aynı zamanda eş ruhlu iki mahluk diye düşünür ve severim. Onlara karşı içimde saygıyla, acımayla, gözyaşıyla karışık bir bağ, bir aşinalık vardır.

Birisini savaşın ilk yıllarında tanıdım. Kış vardı. Dört buçukta karanlık bir gece başlıyordu. Türbe’de4 tramvaydan inince elimde getirdiğim birkaç konserve tenekesini nasıl taşıyacağımı düşünüyordum; tramvaydan inenlerin ayakları arasında sesleri duyulmadan uçuşan iki çıplak el kadar ayak görüyordum. İnce bir ses, “Tercüman!”5 diye bağırıyordu. Gelip giden elektrikle karanlık arasında sarı, zayıf, küçücük bir mahluktu. Çağırmak için elimi omzuna koyunca küçüklüğü bende garip bir sevgi uyandırdı.

“Paketlerimi götürür müsün çocuğum?”

“Gazete satıyorum hanım teyze.”

Kandırdım. Gazetelerini bir koltuğunun altına koydu, zayıf kollarıyla tenekelere sarıldı. İki küçük konserve tenekesinin onun kolları arasında ne kadar kocaman olduğunu görünce yardım etmek zorunda kaldım. Artık tenekeleri beraber taşıyorduk. O önde, ben arkasından kollarımı uzatıp eğilmiş, tenekeleri onunla beraber tutuyordum. Şehremanetini6 geçip rüzgârın uluduğu karanlık yokuşa dönünce bu durumun yalnız taşımaktan daha çok zor olduğunu duydum. Fakat ikide birde yürürken göğsüme dokunan bu çıplak, garip çocuk başı, soğuk taşlara zarif bir temasla dokunup giden çıplak ayaklarıyla bende bir analık duygusu uyandırıyordu.

“Adın ne?”

“Rüstem.”

“Nerede oturuyorsun?”

“Şehzadebaşı’nda.”

“Annen var mı?”

“Var ya!”

“Kardeşlerin?”

Durdu.

“Üç tane.”

“Ağabey filan?”

Başını salladı.

“Hepsi küçük. Ağabey benim. Üçü de kız. Biri memede.”

“Baban var mı?”

“Bir yıldır kayıp. Muharebeye gitti. Hiç haber almadık.”

“Annen bir iş tutuyor mu?”

“Nasıl tutsun hanım teyze, hasta yatıyor.”

“Ona, size kim bakıyor?”

Bu defa isyanla, hayretle ayakları soğuk taşlara kakılıp durdu. Yokuşu süpürerek çığrışan poyrazı yenmek için sesinde azıcık yırtılmış, azıcık hırçın, fakat gurur ve kuvvet sezilen bir incelikle, “Ben yok muyum, ben anneme bakamaz mıyım?” diye haykırdı.

Ses içimde bir şey yırttı, gözlerim ıslanıyordu. Neşeli olmakla Rüstem’in halini tabii görüyor gibi görünmeye çalışarak, “Nasıl bakıyorsun, anlat bakayım,” dedim.

Anlattı. Sabahları Tasvir7, İkdam satıyormuş. Bazen beş hatta –bende nasıl etki bıraktığını görmek için başını çevirdi– yedi kuruş kazanıyormuş. Öğleden sonra paket taşıyormuş. Akşamları Tercüman satarmış. Her gün on üç, on beş, yirmi kuruş bile kazanıyormuş. O zaman henüz ekmek üç kuruşu geçmemişti; bütün bunları söylerken herhalde küçük kafasını benden çok yüksek hissediyordu. Öyle garip bir güveni, kuvveti vardı ki insan bu çocuğa bir iş gördürmeden kabil değil bir şey veremezdi. Oysa ki ben hep onun zavallı küçük ayaklarını düşünüyordum.

“Rüstem, ayakkapların var mı?”

Tuhaf bir sesle güldü. Küçük kafasında hayata gülmeyi öğrenmiş bir adam vardı. Ayakkabı o kadar lazım bir şey değildi.

“Bizim komşu bana ‘iğreti’8 bir çift ayakkabı verdi. Koşamıyorum. Hem de eskiyecek, belime soktum, akşam götüreceğim.”

İğreti kelimesinde epeyce durdu. Geri vereceği ayakkabıları görmek için eğildim, iki kocaman takunyayı silah gibi beline sokmuştu. Benim baktığımı görünce ince yüzünü sevimli yapan bir gülümsemeyle gözlerimin içine güldü.

Kapının önüne gelmiştik. Ona kendi yaşında olan çocuklarımdan söz ettim, kendisini çağırdım. Epeyce düşündü. Vakti pek yoktu. Misafirliğe gitmek âdeti değildi. Fakat bana geleceğine söz verdi. Karanlık sokağı gözleriyle ölçtü. Bellemeye çalıştı. Sonra başını okşadım. Veda etti:

“Allahaısmarladık hanım teyze!”

Karanlıkta küçük ses, “Tercüman!” diye haykırarak kayboldu.

Ondan sonra hep Rüstem’i bekledim. Nerede Tercüman satan küçük gazeteci görsem yüzüne bakıyordum. Günler geçti, Rüstem görünmedi. Ekmek pahalandıkça içimde bir sızıyla Rüstem’i düşündüm. Ne yapıyordu?

Suriye’de hayatımın “çocuklar devri” dediğim yılında açlık ve sefalet faciası arasında kalbimin ortasında dört kişilik ailesini geçindiren dokuz yaşında Rüstem bir acıydı.

Ne yapıyordu? Belki kahraman yüzü, güzel sarı gözleriyle Edirnekapı’da göklere çevrilmiş, benim durmadan sorduğum acı soruyu soruyordu. İnce vücudu içindeki güzel ve güçlü kalbi, annesi aç ve kimsesiz inlerken acaba toprak olabiliyor muydu?

Rüstem, tanıdığım erkek çocuk dostlarımın arasında her vakit kalbimde, en sevgili yerinde kalacaktı. Sonra onun yanına bir de küçük Arap kızı geldi oturdu.

Savaşın son yılıydı. Cebel’den9 iniyordum. Suriye’den hemen herkes çekilmişti. Felaket son azgın dönemini yaşıyordu. Aç çocuk kafileleri erimiş, yeşil suratlarında ihtiyar, çukur gözleri, derin buruşuklarıyla göklere karşı o kadar acı, o kadar şikâyetçi, o kadar alaycı bir faciayla “Cûân”10 diye bağırıyorlardı ki, yalnız insanlar adına değil gökler adına insanın kalbinde bir utanç uyanıyordu.

Cebel’in parlak havasında bayıltıcı ve tatlı portakal ve limon çiçeği kokusu dağılıyor, insanın başını, vücudunu, bütün varlığını kaplıyordu. Gök, hava ve ağaçlar insanı öyle sıcak ve zengin renklerle, kokularla, dokunuşlarla sarıyordu ki çamların arasında çıplak, arkası kamburlaşmış, saçları dökülmüş, yüzü değişmiş çocuk yıkıntıları, boynu bükük, bahtsız başları önlerinde giderken bu iklimde tabiat ve gök, bu güzelliğiyle çekici bir yalan, korkunç bir günaha benziyordu.

Arabanın atları da bu genel açlık felaketinde bitkin bir halde duruyorlardı.

Kalbim, başım sıkılarak Beyrut’a girdim. Bu savaş yılları o kadar fena ve ağır felaketler öğretmişti ki, artık bu sefer kendimi bir şahıs gibi değil bu acı ve acıklı kütlenin bir parçası gibi hissediyordum.

Burç’a11 gelirken araba birdenbire durdu. Önce hayvanlar durdu sandım. Fakat arabacının dizginleri çektiğini görünce yere atladım.

Arabanın önünde, önce şiş mor ayaklarını gördüğüm bir kadın yatıyordu. Başındaki kırmızı mendil altında yüzü gülüyor gibi, donuyor gibi, gözleri kapalı duruyordu. Üstünde üç küçük çocuk karınca gibi dolaşıyordu. İkisi ikişer, üçer yaşında, tıpkı birer maymun yavrusu halini almış; çapaklı, hasta gözlerle annelerinin ayakları üzerinde bakınıyorlardı. Beş yaşında kadar bir kız, başında kırmızı mendil, arkasında mavi bir etek parçası, yatan kadının üzerine eğilmiş, ellerini ovuşturuyordu.

Sokağın iki tarafında şişman ve zengin yüzlü dükkân sahipleri sakin sakin birbirleriyle konuşuyorlardı. Acıyla ve yalnız düşüncelerle geçtiğim Cebel’in felaketli sesleri kulağımda, sokakta, bir ekmekçi bulmak için koşmaya başladım. Kadın mutlaka açlıktan ölüyordu. Elimde ekmekle dönünceye kadar bir şey düşünmedim. Fakat ekmeği küçüğe uzatırken kadının yüzünün o kadar zayıf olmadığına dikkat ettim.

Küçük kız, kırmızı mendil altında ihtiyar, derin görünen buruşuk yüzünde son derece güzel iki siyah gözüyle önce bana, sonra ekmeğe baktı; sonra elleriyle işaretler yapan, öte dünyadan gelir gibi mırıldanan zayıf ince sesiyle bir şeyler anlattı.

Ben anlamıyordum. Fakat o hem kadının şakaklarını, bileklerini, anlayan ve ciddi bir tavırla ovuyor; hem başını sallayarak şarkı söyler gibi ince sesiyle mırıldanıyordu.

Arkamdan kuvvetli bir ses Fransızca, “Kadın hastalıklıdır. Merak etmeyiniz,” dedi.

Döndüm; şişman dükkâncı ellerini uzatarak elimden ekmekleri aldı:

“Merak etmeyiniz,” dedi, “kadın saralıdır. Sokaklarda ikide birde düşer. Bu küçük kız yok mu... O olmasa bu kadın çoktan ölmüştü. O annesine, hem de kardeşlerine bakar. O olmasa bu kadın çoktan bir çukurda ölmüş kalmıştı. Ekmekleri veriniz. Şimdi geçirir, küçük ona ekmeği yedirir.” Dükkâna seslendi. “Ya Ahmet, su getir.”

Küçük kız dükkâncının söylediğini anlamış, evet der gibi siyah gözlerinde eriyen, tatlı ve uzak bir yumuşaklıkla gözlerime baktı. Birdenbire bu elleri uyuz, hasta, sıska, çıplak yavrucuğun güzel ruhu kalbime kadar girdi.

Ekmekleri bırakıp sendeleyerek arabaya gittim. Okulun artıklarıyla otuz kişiden fazla insan besliyorduk. Artık bir tek çocuk alamazdık. Halbuki bu küçük kız...

Gece manastırın yalnız ve açık koridorlarında eriyen, bir göğü kurşuni ve yumuşak Akdeniz’e, bir de Cebel’in yeşil hurmalar üstünde yükselen karlı başına baktım. Suriye’nin göğü yıldızlarla ılık ve muhteşem yine eğilmiş, eğilmişti. İki rahibe beyaz başları siyah uzun örtüleriyle gidiyorlardı. İçimde katı ve acı bir şey vardı.

Bahçede Şamlı bir kız, billur gibi ve aşklı bir sesle, “Ya kamer, ya kamer!” diye uzun teraneleri havanın kokuları sıcak dokunuşlarına uzatıyordu. İçimdeki katılık ve acılık birdenbire yumuşadı. Bir düğüm çözüldü. Başım bilmem neresinde bir teselli buldu. Bu yakın göklerin öbür tarafında Rüstem ve küçük Arap kızı el ele yürüyorlardı. Arkalarında anaları, kardeşleri; mesut ve tok bu iki eş çocuğun oyunlarına bakıyorlardı.

Şimdi nerededirler?

4. Çemberlitaş ve Sultanahmet arasında kalan, II. Mahmut Türbesi civarındaki bölge. (Y.N.)

5. Tercüman-ı Hakikat gazetesi. (Y.N.)

6. Belediye binası. (Y.N.)

7. Tasvir-i Efkâr gazetesi. (Y.N.)

8. Emanet. (Y.N.)

9. Lübnan Dağı. (Y.N.)

10. (Ar.) Açım. (Y.N.)

11. Burç Meydanı. (Y.N.)

GÜNDELİK ADAMLAR:
KABAK ÇEKİRDEKÇİ

Fazlıpaşa Yokuşu’nda akşam olurken, tatlı bir meyille denize uzanan kırmızı damların üzeri kararır, koyulaşan denizin ta kenarındaki küçük minare, gölgeler içinden garip bir tarzda uzanır, uzak görünen ufukların renkli bulutları, siyah siyah gölgeleriyle şehrin üzerine doğru dağılarak gelirdi.

Fazlıpaşa akşamla siner, çekilirken garip, ince bir ses hâkim bir hüzün perdesiyle bu sessizliği yırtar gibi çınlatırdı:

“Kaaabaaak çekirdeği, taaaze taaaze yenir...”

Karanlık, sessiz evlerden çocuklar önce sönük, sonra telaşlı, birbiri arkasından haykırırlardı:

“Kabak çekirdekçi, kabak çekirdekçi!”

Bu dakikalar odamda, arkam pencereye dönük, eski koltuğa gömülür otururdum. Gözlerimi kapar, dışarıdaki akşamı tekrarlayan içimi seyrederdim. Esmer renkleri, sessizlik arkasındaki hayatıyla akşamın ruhunu o kadar iyi ve ezberden biliyordum. Bu ses de bir akşam sesiydi. Yalnız garip bir cins eksikliği vardı. Bu bir erkek mi, kadın mı, çocuk mu? Sesin bu kadar yalvarmaya benzer, hüzne benzer bir perdesi olmasa belki ihtiyar bir Çingene karısı diyecektim. Fakat o kadar zembereği olmayan ve özel yüksek perdesi olan bir sesti.

Bu ses, bu sessiz sokakta her zaman bir hayat uyandırırdı. Seslenen, gülüşen çocuklarla aralık kapılardan lakırdıya karışan kadınlar işitirdim. Bilirdim ki Fazlıpaşa Yokuşu’nda kadınlar ve çocuklar, hep bu sesin arkasından koşuyorlar; belki eğleniyorlar, belki merhametsiz oluyorlar; fakat herhalde bu ses sahibini seviyorlar. Kimdir? Merakım uzun müddet beni yerimden kaldırmayacak kadar tembel kaldı.

Günler, belki aylar geçti. İçimdeki akşam manzaraları ve hayatı, bu sese bir parça olarak katıldı. Bir gün aynı yokuşta yaşayan küçük yeğenim bana dedi ki:

“Eski gazeteleri bana verir misiniz teyze?”

Yeğenimi tuhaf bir merakla süzdüm. Kitaplarıyla pek dost olmayan bu vahşi ruhlu küçük kızın eski gazete merakı bana bir muamma gibi göründü.

“Ne yapacaksın kızım?”

Karşıda uzun minderde, o da, akşam gölgelerinin içinde bir kedi gibi toplanmış oturuyordu. Simsiyah gözlerinin ateşinden, sorumdan hoşlanmadığını anladım.

“İsmail Hakkı Bey’e vereceğim.”

Kendisi için bir şey ister görünmekten ürken kibirli, başıboş bir ruhu vardı ve onun için hemen cevap vermişti.

“İsmail Hakkı Bey kim?”

“Kabak çekirdekçi!”

Hemen, “O bir adam mı?” diyecektim, fakat yeğenimin gözündeki merak ve meydan okuyan öfkeli bekleyiş karşısında sustum. Demek o sesin bir vücudu vardı ve küçük yeğenimin hayatında önemli bir rolü olan bir insandı.

“O senin ahbabın mı?”

Başını gururla salladı. Anladım ki bu bir şahsiyet, ahbaplığı küçük yeğenimin ruhuna gurur veren bir sima. Fazlıpaşa Yokuşu çocuklar dünyasındaki ünlü kişilerden biri. Onu ürkütmeden karanlıkta tatlı tatlı konuşmak yolunu hazırlıyordum.

“Gazeteleri ne yapacak? Kabak çekirdeği mi saracak?”

Yanaklarından alev çıkarak başladı. Siyah gözleri eğlenip eğlenmediğimi anlamak için yüzüme batıp çıkıyordu. Ben yüzümde tabii bir tebessüm gölgesi bile bulundurmayacak kadar ciddi olmuştum.

“Gazeteleri okumak için ister. O vaktiyle kâtipmiş, kadro harici olmuş, burada evi varmış, satmış, Karagümrük’e taşınmış. Kimseden bir şey istemez ama gazeteye dayanamıyor. Hele okula giden küçük bir kızı var; o olmasa kendi gazetesini de alır, bu kadar uzaklara da kabak çekirdeği satmaya gelmez. Hep sıkıntıyı onu okula göndermek için çekiyor.”

Boğazında bir yumruyla durdu:

“Bir gün ona vermek için gündeliklerimden biriktirdim, sakladım.”

“Aldı mı?”

“Yüzüme bir tuhaf baktı. Galiba gözlerinde yaş vardı. ‘Kızım, bu parayı niçin veriyorsun, kabak çekirdeği parasını verdin,’ dedi. Sonra parayı avucuma tekrar koydu. ‘Sakın bir daha bir şey almadan kimseye para verme, vermek de almak da çok ayıptır,’ dedi.”

Yeğenim çok üzgündü.

“Darıldı diye o kadar korktum ki... Ama ertesi akşam yine bizim kapının önünde durdu, benimle konuştu. Eski gazeteler varsa okuyacağını söyledi. Kapının önünde gazın altında gazeteyi okuyup gidiyor. Şimdi beni çok seviyor ve her akşam kızını anlatıyor. Bu yıl okulda nakış...”

Artık yeğenimi dinlemiyordum, içimde garip bir didiklenme olmuştu. O garip ses sahibini görmek istiyordum.

Soğuk bir sonbahar ve sonraları boralı bir kış başladı. Akşamları gölgeler, karanlıklar, denizin uğultusu, Fazlıpaşa Yokuşu’ndan boğuk bir çığlıkla geçen büyük rüzgârlar saltanatı başlamıştı. Karanlık çökünce heyecanla kabak çekirdekçiyi bekliyordum. Onun hayatını o kadar biliyordum ki gündelik adamlar arasında cesaret ve yüceliğin bir kahramanı olan bu sade insanın yüzünü görmek bana mutlaka lazımdı. Fakat bir gün, iki gün, hatta haftalar geçiyor, kabak çekirdekçi geçmiyordu. Küçük yeğenim de pek meraklıydı. İkimizin ortak bir heyecan ve ilgimiz vardı. Akşam Fazlıpaşa Yokuşu’nun üzerinden geçerken okul dönüşü bazen gelir, yine gölgeler içinde küçük bir kedi gibi büzülür, kabak çekirdekçiyi beklerdi.

Bir akşam kesici, dondurucu bir karayel fırtınası arasında zavallı bir sivrisinek inceliğiyle kabak çekirdekçinin sesini duydum. Müsteşar beyin evinin önündeki parlak ışıkta bir an görebildim.

Önce belki altı olmayan kocaman düğmesiz iki potin içinde yürümeye çabalayan değnek gibi iki çıplak ayak göründü; sonra etrafında parça parça pantolonu sarkmış iki bacak hareket etti. Çöp gibi boynun içinde kaybolduğu eski geniş bir redingot kalıntısı elektrik içinde belirdi, rüzgârla dağılan uzun, vahşi bir kır sakal ortasında zavallı, ince, mavi, hasta bir yüz, rengini kaybetmiş, bozulmuş bir fes altında öne doğru eğilerek arkasında götürdüğü ağzı bağlı kabak çekirdeği çuvalını çekmeye çalıştı.

Sesini ve kendini sürükledi geçti. Bir projektör içinde bir insan görmüş gibiydim. Dimağımda iki acı uç battı kaldı. Saat sekizdi ve kıştı. Kabak çekirdeği satarak Fazlıpaşa’dan Karagümrük’e gidecekti.

Ertesi gün kar başladı. O günlerde bir akşam yeğenim soğuktan kızarmış gözleri ve burnuyla geldi. Ürkmesin diye lambayı yakmadım.

“İsmail Hakkı Bey geldi.”

Uzun bir sessizlik, sonra yine:

“Dün akşam bizim kapının önünde gazın altında oturdu, kendi kendine yine uzun uzun sayıkladı.”

“Ne dedi?” dedim.

“Bir liram olsa, kabak çekirdeği alsam, üç yüz kuruş kazanır mıyım, kazanmaz mıyım?” diyordu. “Galiba hasta. Tuhaf tuhaf konuşuyor. Karların üstüne çökü çöküveriyor.”

“Acaba üç yüz kuruşu ne yapacak?”

“Okul, kızını takunyayla almıyormuş. Hoca, ‘Ayakkabı almazsan gelme!’ demiş.”

“Ya!”

“Bir de şimdi, yavaşça kulağımıza, kabak çekirdeğine para yerine ekmek vermemizi istiyor.”

Yüzümü yeğenimden saklamak ihtiyacındaydım. Yüzümü cama yapıştırdım. Müsteşar beyin borada titreyen parlak elektriğine baktım. Belki yeğenim de yüzüne bakmadığıma minnettardı.

Rumelihisarı, 1 Mayıs 1919

CEHENNEM DAĞI, CENNET DAĞI

Ankara’ya bakan iki dağ vardır. Biri yüksek ve sarı, çorak ve yanık bir taş toprak yığınıdır. Tepesinde bir volkanın sönmüş, kararmış, üzeri külle örtülmüş siyah ağzı vardır. Ankara’nın bütün tepelerini birer düzlük gibi gösteren zirvesinden en uzaklardan görünen kocaman, karanlık bir halka belirir. Nedir bilmem!

Bu sarı çıplak dağın eteğine sokulan yeşil bir dağ yavrusu daha vardır. Öteki ne kadar korkunç, sarpsa bu da o kadar yeşil, yumuşak, hatları ince ve kokulu çiçeklerle bezenmiştir. Bunun da uçurumlara bakan zirvesinde tabii bir kürsü gibi kayalar yığılmıştır. İşte bunun kayalarından, ötekinin halkasından engin, kara ve dibini kimsenin göremeyeceği uçurumlara bakılır.

Ankara’nın güneşli ve güzel bir akşamında kızıl gök dağları boyadığı bir anda bir küçük çoban, bana bu dağların efsanelerini anlattı. İşte efsane:

Bu küçük dağa köylüler “Cennet Dağı” derlermiş. Çok yıl oluyor, 93 Savaşı’nın12 başında bir küçük subay Kafkaslar’dan izinli dönüyormuş. Bir kandil akşamı bu yeşil tepenin üstüne çıkıp batısındaki hasretiyle kandilleşmek istemiş ve bu dağın eteğinde eşkıya pususuna düşmüş, vurulmuş. Kalbi bembeyaz ve en temiz hasretlerle dolu olduğu için hemen cennete gitmiş ve erenler sırasına girmiş. Fakat ne kadar olsa aslı topraklardan olduğu için gömülmeyen vücudu, bu tepeye arada bir gelir, kavuşamadığı hasretine uzun uzun bakarmış. Cennetteki bir ruhun bu kadar fani ve beşerî bir oyunu neden oynadığını çobana sordum, toprak üstündeki sevgililerle karanlık kulübelerde oturmak cennetteki muhteşem hurilerle güneşten saraylarda oturmaktan daha tatlı olduğunu iddia etti... Kim bilir!

Bu sevgili hayal hep batıda gelir, o kaya yığınları üzerinden fanilere görünürmüş. Çoban bir akşam gök alev içindeyken bu kayaların iki yüksek ucuna ayaklarını koymuş, bir al atın üzerinde beyaz üniformasıyla küçük askeri görmüş. Apoletleri, kalpağının şeritleri mutlu ışıklar gibi parlıyormuş ve beyaz göğsünün üstünden yarasının kanları damla damla akıyor, ta kayalardan aşağı sızıyormuş. Fakat çoban, tayfın uğurlu ve güneşli bir tayf olduğunu ve kadınlar görürse gurbetteki hasretlerine kavuşacaklarını ilave etti. Yalnız ben öyle hissettim ki, cennette oturan bu kişinin hâlâ kara topraklarda gözü var ve cennetin mutlu, ilahi güzelliklerinden ruhunun hasretle toprağa bakan bir gözü var.

Çoban halkalı dağın efsanesini pek anlatmak istemedi. Ben zorladım, azıcık korkuyordu.

Halkalı dağa “Cehennem Dağı” derlermiş. Çünkü onun karanlık ve korkunç bir tayfı varmış. İnsanları gömen, onlara yollarını kaybettiren fırtına, tipi ve kasırga geceleri görünürmüş. Kadın mı, erkek mi bilmiyorlar. Tepesinden tırnağına kadar siyah, bol bir kefen örtülü ve etrafında vahşi, beyaz bir kurt sürüsüyle gezermiş, o halkanın altından geçer, uçurumun da üstüne gelir, örtüsünün azapla kıvrılan kollarını sallayarak kurtlar ve rüzgârlarla beraber derin derin ulurmuş! Hep gece gelirmiş ve karın beyazlığında, fırtınanın uçurduğu beyaz kar taneleri içinde simsiyah, hareketli ve şarkı mırıldanan canlı bir kefene benzermiş. Etrafındaki vahşi, beyaz kurt sürüsü durmadan bu siyah kefene hücum eder, başları dumanlı gökte hep ulurlarmış.

Çoban titredi. Bu hayali gören kimse mutlaka tipide yolunu kaybedip kurtlar tarafından parçalanmaya veyahut karın içinde gömülüp ölmeye mahkûmmuş.

Çoban, “Acaba niçin?” dedi.

Ben de ona bu hayalin hikâyesini anlattım, dedim ki:

“Bu siyah hareketli, canlı kefen altında son derece güzel bir kadın vardır. Bu kefen, onun matemle boyanan uzun saçlarıdır. Yoksa gerçekte saçları sonbahar güneşinde pırıldayan altın ekinler gibidir. O siyah kadın, Cennet Dağı’nda erenlere karışan beyaz sevgilinin hasretidir. Onun beyaz sevgilisi Kafkas’tan dönerken o İstanbul’da çok karanlık günah dakikaları yaşıyormuş. Fakat beyaz sevgilisinin dağın eteğinde vurulduğunu haber alınca pişmanlığından, azabından ölmüş ve doğru cehenneme gitmiş. Etrafındaki o beyaz kurt sürüsü onun cehennemde de kalbini durmadan pençeleyen günahlarıdır. Ne cehennemin ateşi ne zebanilerin işkencesi onun kalbinden de toprak hasretini gidermemiş. Fakat arza gelebilmek için mutlaka cehennem bekçilerini kandırmak lazımdır. O da bu güzel kadın için pek kolay olmuş.

Sonsuz alevler beyaz vücudunu, altın saçlarını, siyah gözlerini sarar ve yakarken siyah kirpiklerinden taze yanaklarına –kalbini parçalayan günahlarından ziyade– beyaz hasretinin hatırasıyla gözyaşları akar.

Oysaki cehennemde gözyaşı yanmaz, parlak birer yıldız gibi alevler arasından mutlu bir göle akar. Bunlar kim bilir kaç bin yılda coşkun bir gümüş dere halini alacak kadar birikir. Ancak o zaman bu yaşları akıtan günahkârın alevlerini söndürmek, kalbini parçalayan, beynini yakan azabı şifalandırmak için cehenneme akar, onu gümüş dalgaları içinde ezelî bir akışla, ıstırabını unutturan bir iniltiyle alır götürür.

Bu siyah kefenli tayfın gözlerinden bu yıldız damlalar akarken, alev dudaklarından durmadan bir azap iniltisi dökülürken siyah gözleri zebanilere o kadar çekici bir duayla bakıyormuş ki bunların kaba kalbi eriyormuş ve onu cehennemden halkayla mıhladıkları dağın başına volkanların sönmüş ağzından çıkarıp bırakıyorlarmış. Fakat ne kadar olsa zebani! Bu geçici toprak ziyaretinde ona ince bir işkence halk ediyorlarmış.

Bu dağdan uzaklaşmaması için önce saçından onu halkaya bağlıyorlarmış, etrafını görmemesi için başına –yalnız arza çıktığı zamanlarda kararttıkları– saçlarından uzun bir kefen örtüsü örüyorlarmış ve cehennemi unutmaması için kurt günahlarını ayaklarına, eteklerine saldırtıyorlarmış. En tipili, en karanlık ve korkunç bir zamanda Cehennem Dağı’nın üstüne bir an için salıveriyorlarmış.

O hasretinin yanındaki güneşli yeşil dağda olduğunu göremiyor, elleriyle dokunabilmek için dağdan uzaklaşamıyor, onun için uçurumun kenarında mahpus, kollarını etrafa uzatıyor, gözleri karanlığı yaramıyor, sesi kurtların, kasırganın çığırışları arasında yanındaki Cennet Dağı’ndan işitilmiyor; fakat yine cehennemlik bir ümitle zebanileri yumuşatıp bu ışıksız ve soğuk azabını tek başına beyaz hasretinin bulunması lazım gelen dağlara haykırıyor, haykırıyor, sonra yine cevapsız azabıyla alevlere ve işkenceye dönüyor...”

Çoban başını salladı. Bana Cehennem Dağı’ndaki tayfın Cennet Dağı’ndaki erenlere karışan sevgilisine ne zaman kavuşacağını sordu.

“Hiçbir zaman kavuşamayacak,” dedim.

“O halde hiçbir zaman kurtuluş yok mudur?” diye sordu.

“Hayır,” dedim, “vardır. Ne zaman pişmanlık gözyaşları birikir, mutlu bir dere olursa o vakit onu dalgalarının beyaz köpüklerine sarar, avutur ve sonsuz bir şelale ninnisi içinde uyutur, unutturur.”

Çoban belki siyah tayfın beyaz hasretine mutlaka kavuşmasını istiyordu. Çünkü genç ve divane bir çobandı. Bütün bu acı efsaneyi kavalına ağlatarak söyletmek için koyunlarını topladı, yanımdan gitti.

12. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı, 93 Harbi. (Y.N.)

EFE’NİN HİKÂYESİ

Efe, “Tahkik Heyeti”nin13 geldiğini ve kendisini dinleyeceğini söylediği zaman, gözlerinde derin bir dikkatle genç subaya baktı; sonra ayağa kalkarak kendisini yukardan aşağı, ciddi ciddi süzdü. Kara gözlerinde ne telaş ne de heyecan vardı. Sedirin üstünde bağdaş kurduğu yerden yavaş yavaş kalktı, çubuğunu bıraktı. Bir şey söylemeden odadan çıktı. Genç subay yürürken garip bir tarzda birkaç defa başını salladığını görmüş ve sebebini anlamadan düşünmüştü. Kendisi herhalde Efe’den çok telaş içinde, çok heyecanlıydı ve bu garip mülakattan daha çok korkuyordu. Bu mülakatlar tarlaları çiğnenmiş, çiçekleri kurumuş, insanları dövülmüş harabe ve facia İzmir’ini belki kurtaracaktı. Onun için ne kadar iyi idare edilmek lazımdı. Kendisi galip generallerin, amirallerin nihayet dinlemeye geldikleri bu İslam şehitliğinin külleri üzerinde dinlediği adamları, birer birer Tahkik Heyeti’nin odasına getirdiği zaman kapının arkasından kendi kalbinin azgın gümbürtüsünü, ateşli top sesleri gibi gürleyen beyninde kendi kendine hazırladığı ve içinden söylediği ilk sözleri dinlerdi; kendisi duygulu, düşünür bir İstanbul genciydi. Istırap ve isyan ona edebî nutuklar, tutkun, çılgın ve çapraşık nazariyeler telkin ediyordu. İzmir halkının halk savunmasının anahtarlarından biri olan bu basit, fakat tuhaf kahraman Efe, bu meseleyi ne kadar soğuk ve sakin karşılamıştı: Acaba ona bir şeyler öğretmek, maksadını hangi noktadan savunmak lazım geldiğini söylemek lazım mıydı? Zihninde Efe’nin ağzına koyacağı nutku hazırlarken Efe’nin sedirin üstünde bıraktığı pembeli sarılı kasnak işlemeli tütün kesesine, onun yanında bıraktığı sırma işlemeli çevresine, uzun ağaç çubuğuna dalıverdi.

Zihninde generalleri ağlatacak kadar kuvvetli bulduğu savunmanın ortasında kapı açıldı, Efe girdi; en parlak, en süslü cepkenli takımını giymiş, fesinin üstünü bin bir dağ çiçeği oyalarla süslemiş, kalın, kuvvetli vücudu, tabancalar, gümüşlü hançerler, bıçaklarla dolmuş, arkasına mavzerini asmıştı. Ateş almaya hazır görünen bu silah yığını üstünde başı yine soğuk ve sakindi. Aydın bağlarının güneşi ancak sevimli bir matlık verebilecek kadar mermer gibi beyaz tenli, düzgün hatlı, ince burunlu, güçlü yüzünün üstünde derinden bakan kara gözleri siyah aleve benziyordu. Mintanının üstünden görülen daha beyaz kalın boynu üzerinde kafası çok muvazeneli, çok yerinde, çok erkek görünüyor, bir kadın gibi taze dudakları üstünden küçük siyah bıyıkları, biraz fazla açılan gözlerinin üstünde ince kalemle çekilmiş gibi uzanan kaşları yalnız bakanlara ne kadar genç bir insan karşısında olduğunu hissettiriyordu. Yirmi bir yaşında olduğu söylenilen Efe’de, bütün bu taze ve güçlü gençliğe rağmen karşısındakine ne genç ne ihtiyar, hiçbir zaman ve yaş hissi verdirmeyen bir olgunluk vardı. Sokakta lakırdıyı açabilmek için, “Epeyce uzak gideceğiz, efem,” dedi.

Efe’nin gözleri sabit ve sakin kudretini bozmadan, dudakları gülümsemeye benzer bir şeyle açıldı:

“Nerede olduğunu biliyorum,” dedi.

Genç subay, ne kadar çalıştıysa ne Efe’yi fazla söyletebildi ne de öğretmek için kendi hazırladığı konudan bahsedebildi.

Eve geldikleri zaman subayın heyecanı ellerini titretecek dereceyi buldu; fakat sofada oda kapısını açıp da Efe’yi heyetin yanına soktuktan sonra, Efe’nin garip durgunluğu kendine bulaşmış gibi, sadece kapının yanındaki sandalyeye oturdu, bekledi.

Heyetin oturduğu büyük odanın her tarafına Uşak halıları örtmüşlerdi. Orta yerde dörtgen büyük yeşil örtülü masanın önünde arkaları pencereye çevrilmiş dört devletin dört yüksek rütbeli subayı büyük üniformalarıyla oturuyorlardı. Genç kâtipler, subayları arasında biraz hoş bir havada mağrur duran dört baş, kuvvetli çizgileriyle dimdik duran başları, dretnotları14, denizaltıları, tayyareleri, bin kudret ve heybetleriyle, galip milletlerin gözleriyle Efe’ye bakıyorlardı; fakat genç Efe üniformadan, ordudan, çelik ve ateşten daha güçlü, hepsinin karşısında yeşil başı göklere kalkan genç bir çınar kadar bunlara karşı kayıtsızdı.

Efe ilerlerken sağda oturan yüzü tıraşlı, esmer yanaklı, kalpaklı bir Türk subayı vakur bir iradeyle Efe’nin çözümleyemediği bir duyguyu saklayarak kalktı, Efe’ye yaklaştı. Yavaşça silahlarını azaltmasını söyledi. Efe bir çocuk durgunluğuyla mavzerini kapıya dayadıktan sonra tabancalarını masanın üstüne bıraktı. Sonra masadan biraz ötede, gözlerinde ne öfke ne isyan ne de korkuyla generallere baktı ve pürüzsüz bir sesle, asil bir tavırla, “Safa geldiniz paşalar!” dedi.

Evet, işte bunlar Çanakkale’de Türk askerlerinin dövüştüğü devletlerin paşalarıydı ve paşa oldukları için Efe, başına bin bir dağ çiçekli oyasını takmış, yeni cepkenini giymişti. Bunun için Aydın dağlarında birtakım sırmalarla giyinmiş, Aydın’da olan biteni öğrenmeye gelmiş paşalara yapacağı etkiyi yaptı ve kendisine gösterdikleri sandalyeye sadece oturdu.

Paşalardan birinin anlamadığı bir şeyler mırıldanmasından sonra, Türk subayı, “Aydın’da olanları anlat Efe!” dedi.

“İzmir’i Yunan’ın bastığını duymuştum,” diye başladı, “dükkânları, evleri soymuşlar, çoluk çocuk öldürmüşler, kadınlara sataşmışlar. Bunları çoktan duyduk; fakat bizim dağda koyunlarımız vardı, çobandık; bunları duyduk, yine koyunlarımızı otlattık.

Çiftliklere girmişler, ihtiyarları sakallarından sürüklemişler, gençleri parçalamışlar, mal mülk ne varsa kül etmişler, hayvanları alıp götürmüşler. Bunları duyduk, yine dağda koyunlarımızı otlattık.

İçeriye doğru yürüyorlarmış, toprak üstünde ne tütün fidanı ne buğday başağı bırakmışlar. Zeytinlikler inmiş, bağlar çiğnenmiş, ağaçlardan incir, badem, yemiş dökülmüş, kokmuş, kimseler malının başında kalmamış, kasabalar birer mahşer olmuş. Biz yine dağlarda koyunlarımızı otlattık.

Bir gün artık çok yakın gelmişler, köyümüzden iki saat ötede Menderes Köprüsü’nün başına kadar Yunan nöbetçi koymuş dediler; biz o vakit köyde düşünmeye başladık. Bir cuma günü namazdan çıkmış, kızanlarla eve gitmiştik. Akşamın alacakaranlığında köye girerken sırtlarda kuzuları otlatan kızlar alayla önümüze çıktılar; başörtüleri parçalanmış, saçları yolunmuş, üstleri başları toprak ve kan içinde, hepsi bir ağızdan ağlıyordu. Emmim kızı Kezban yırtık başörtüsünü çıkardı, suratımıza attı:

‘Efe,’ dedi, ‘Yunan İzmir’e girdi, sustunuz; din kardeşlerimizi soydu, sustunuz; ne kan ne can ne ırz kaldı, sustunuz. Burnunuzun dibine geldi, yine başınızda oya, elinizde tüfekler dağlarda eğlendiniz. Bizi bugün Menderes Köprüsü’nün yanındaki Yunan neferleri yakaladılar. Koyunlarımızı aldılar, boynumuzdan altınlarımızı kopardılar, üstümüzü parçaladılar...’

Kadınlar hep bir ağızdan çığrışmaya başladılar. Emmim kızı Kezban’ın entarisi parça parça, göğsünden kanlar akıyordu.

‘Daha ne yaptılar?’ diye kızanlar hep bir ağızdan haykırdı.

İmamın kızı, ‘Ne yaptılar, diye sormayın, daha ne yapacaklar, diye sorun,’ dedi. O da başörtüsünü suratımıza fırlattı. ‘Alın bunları, örtünün, verin tüfekleri, kamaları bize; kızlarımızın ırzını bundan sonra biz koruyacağız,’ dedi.

O vakit ben kadınların hepsini evlerine yolladım. Kızanlarla köyün eşiğinde, ertesi gün öğle vakti, Menderes Köprüsü’ndeki köpekleri tepelemeye ant içtik.

Gece emmim kızı Kezban’ın küçük kız kardeşi yanıma geldi. ‘Şapkasının altından siyah perçemleri fırlamış, dişleri dışarıda, kara kuru Yunanlıyı sağ bırakmasın diyor,’ dedi.

Menderes Köprüsü başında, tabanca tüfek, kama bıçak, biz ırz hainlerini tepelerken etrafımıza bütün yakın köylerden zeybekler yetişti; bir taraftan bulut gibi Yunan askerleri meydana çıktı; fakat kızanların bıçaklarından çabucak ördek gibi kaçtılar. Ben ölüler arasında siyah perçemli, dişlek Yunanlıyı aradım, aradım yoktu. Biz de ovada uçan Yunan bulutunun arkasına düştük. Aydın’a yaklaştığımız vakit ezan olmuştu. Kasabanın eteğinde silahlarımızı bıraktık, oturduk. Kızanlarla ne yapacağımızı bilmiyorduk.

Birdenbire Aydın’ın üstünden alevler, dumanlar yükseldi; içeriden tüfek sesleri, kadın çoluk çocuk çığırışları, Yunan naraları geliyordu.

Rüzgâr gibi kasabaya daldık. Müslüman mahalleleri çığrışarak, çatırdayarak yanıyordu. Sokakların üstünde alevden dallar var, altında evlerin pencerelerinden bohçalar, halılar atılıyor, aşağıdan Yunanlı alıp kaçıyordu. Sokaklar ortasında başörtüsü parçalanmış bir nineyi boynundaki altınlardan yakalamış bir Yunanlı taştan taşa sürüklüyor, göğsü açık genç bir kızın iki eliyle gırtlağını sıkarken bir Yunanlı dudaklarını öpüyordu. Anasını boğan askerleri şu kadarcık bir kız ısırırken bir nefer sarı saçlı başını dipçikle eziyordu.

Alev, tüfek, duman, kan ve çığrış içine biz de rüzgâr gibi, cehennem gibi girdik.”

Efe ayağa kalkmıştı. Generaller tercümeyi dinlemiyor, sade Efe’nin yüzüne bakıyorlardı. Yüzü buruşmadan, gerilmeden milyonlarca yaşa girmişti. Siyah gözleri, siyah birer kaynar su membaı gibiydi. Yanakları kuruydu, fakat gözleri tamamıyla siyah yaştı. Nereye bakıyordu, bilmiyorlardı. Fakat bu siyah yaşlar ortasında Aydın vardı.

Efe’nin sesi o kadar alçalmış, o kadar alçalmıştı ki ağzından çıkan kelimeler sessiz gibiydi; fakat en belirli ve kudretli bir ıslık gibi her kelime ses olarak değil, canlı birer facia hayali gibi bir ordu olsa görülecek ve işitilecekti.

Nihayet sırmalı çevresiyle alnında dizilen terleri sildi. Gözleri eski kuru parlaklığı aldı. Eski ılımlı sesiyle hikâyesini bitiriverdi:

“Üç saat, paşalar, üç saat insanların yapmadığını yaptık. Sonra Yunanlılar gitti, yangın söndü. Biz de kızanlarla kendimizi bulduk.”

Bir şey olmamış gibi, generallerin birdenbire gözlerinin içine bakarak, “Allahaısmarladık paşalar!” dedi.

Hepsi Efe’nin elini sıktılar. Efe girdiği gibi; gözlerinde ne öfke ne isyan ne de korku vardı. Kapıya kadar kendisiyle yürüyen Türk subayının elini sıkarken esmer, sert yanaklarında iki sıra yaş dizilmiş olduğunu gördü. Bu defa yalnız ona, aynı sakin sesiyle, “Kezban, Kezban, kendini Menderes’ten çaya attı,” dedi, “bana imamın kızıyla haber yolladı. ‘Efe,’ demiş, ‘siyah perçemli, dişleri dışarıda Yunan neferini öldürünceye kadar, Aydın’dan Yunanları çıkarıncaya kadar kamasını kınına koymasın, bir zeybek sağken Yunan Aydın’da padişah olursa benim kanım da onun boynunda olsun!’”

Zabitin avucu Efe’nin avucuna yapışınca ikisinin damarlarındaki kan birbirine karışmış, birbirinden geçmiş gibi oldu.

Subay, Tahkik Heyeti’ne gelen siyah feraceli15 kadınları odaya alırken, Efe dışarıda can gözlerine toplanmış gibi kendisine doğru gelen genç subaya, “Cuma akşamı köye buyurun, kızanlarla size kuzu çevirelim,” dedi.

13. Osmanlı hükümetinin talebiyle, Yunan ordusunun Ege’deki tahribatını incelemek üzere İtilaf Devletleri tarafından, 21 Temmuz 1919’da kurulmasına karar verilen komisyonlar. (Y.N.)

14. XX. yüzyılın başlarında kullanılan bir zırhlı tipi. (Y.N.)

15. Bütün vücudu kaplayan geniş elbise. (Y.N.)

ÇAKIR BEYAZ AYŞE

Ayşe’m dam dibine gelsene, Söyleyecek hiçbir şeyin yoksa Çakır Ayşe’m, Tay boşandı, desene...

Hastanenin sarı Amerikan çarşafları arasında onun da yüzü ölü sarılığı bağlamıştı. Başucunda doktorun sürahinin üzerine mendil örterek gölgelendirdiği mum, küçük odanın eşyası üzerinde bir ışık hayali gibi uçuyordu. Duvarda fişeklik, tüfek, başlık, Kuva-yı Milliye esvapları henüz sahibinin vücudunun bütün adale hatlarını muhafaza ediyor gibiydi. Doktor odada ayağının ucuna basarak dolaşıyor ve arada yatağının yanındaki iskemleye oturup hastanın yüzünden hayatın uçuşuna bakıyordu. Etrafı morarmış gözlerinde garip bir azap, burgulayan, soran, bir türlü kendisini beyaz ve derin kollarıyla sarmaya gelen ölüme teslim olmayan bir azap vardı. Doktor sordu:

“Bir şey mi istiyorsunuz Hasan Bey?”

Doktorun ince ve ateşli bir kalbi vardı. Hastanın ölümünün sebebini hiç de kavrayamamıştı. Fakat bu gencin ölmeyen, azap çeken gözleri, beşerî bir arzusu, son bir derdi vardı ki genç doktorun kalbini yumuşatıyordu.

“Yanıma gel doktor!”

Doktor yaklaştı.

Hasta korkunç bir emre benzeyen bir fısıltıyla, “Son arzum,” dedi, “bir gün, ne vakit olursa olsun, Anadolu’dan bir adamın gidip benim düşmanla dövüşürken öldüğüme karımı inandırması, çocuğumun da beni öyle bilmesi.”

Doktor sakin olmaya çalışan bir sesle:

“Bu sizin için kabildi çünkü çetenizle kaç defa cepheye gittiniz geldiniz.”

Hastanın başı kımıldadı:

“Bunu siz yapar mısınız doktor?”

Tereddüde benzer bir an çabuk geçti:

“Anadolu’dan İstanbul’a geçebildiğim ilk an.”

O zaman, hasta, boğazından küçük bir madalyon çıkardı. Mumu istedi, alevin titreyişinde bir minyatür vardı. Zarif, uzun boyunlu, esmer bir baş, derin çekik uzun iki siyah göz, sevimli, şefkatli kıvrıntılarla açılan iki karanfil gibi titrek duran iki dudak ve boynun altında sarı kıvırcıklarla toparlak pembe bir çocuk başı.

Sesindeki hıçkırıklarını yutmaya çalışarak:

“Bu, Seniye, benim karım! Bu da çocuğum! İşte ikisinin de saçları. Siyah sarı iki ipek yığını. Bu kadını dünyada en çok sevdim, en çok seviyorum. Fakat bir köylü kadının vahşi yeşil gözleri için ölüyorum. Hayatın bazı uğursuzlukları var, doktor. Ondan insanı ne kadına aşkı ne memlekete sevgisi ne de medeni olmuş gururu kurtarıyor. Hayvanca, ilkel, müthiş, korkunç bir şey.

Seniye’yle çocukluğumuzdan beri sevişiyoruz. Kardeş çocuklarıyız. Öğrenimimizin bir kısmını beraber yaptık. Bütün hayatta hep aynı şeyleri düşündük, aynı şeyleri sevdik. Bunlar arasında bizim kuşağa göre en birincisi ne olabilir? Memleket, millet değil mi? İşte onun için yuvamızı, karımı, kızımı bıraktım, Anadolu’ya geçtim. Otuz iki yaşındayım. Her türlü İstanbul eğlenceleri ve Avrupa seyahatleri bana kadın sevgisi olmayan bir insan mührünü basmıştır. Spor, iş, ev, hayat, arkadaş, bir sürü memleket amaçları...

Anadolu’ya gelince ilk işim nahiye müdürlüğü istemek oldu ve çabuk başardım bu işi. Belki beni bir valilik veyahut mebusluk isteyecek sanıyorlardı. Neyse, nahiyenin ismine ‘Poyrazpınar’ diyelim. Değil ya neyse... Nahiyeye girdiğim gün faaliyet başladı. Tarlalarını gezdim, okuluna gittim, çocukları tanıdım, köylülerle ilgilendim. Baştan başa büyük bir faaliyet: Sıtma tedavisi, frengi tedavisi, sokak temizlemesi, öğretmenlik, ziraat müfettişliği... Daha neler yapmıyordum. O kadar yorgun, fakat dolu günler vardı ki, tavanı basık odamda o kadar fikirlerle dolu dolaşışlarım vardı ki...

Biraz su ver doktor.

İstanbul’dan hiç haber alamıyordum. Mayıs gelmişti, Poyrazpınar’ın önünden Deliçay coşup geçiyordu, etrafında yeşil söğütler, arkasında yonca tarlaları, en arkasında çorak, sarı dağlar ve bütün bunların her akşam kızıl bir sıcaklıkla, sarı pembe ışıklarla, uzak mor gölgelerle bir solup kararması vardı. Geç vakit hayvanla, Deliçay’ı izleyip gidiyordum. Uzakta çay kenarında söğütlük içinde küçük bir köy vardı. Onun eteğine kadar gidiyor, ovaya, dağlara bakıyor ve kağnılar gıcır gıcır köye girerken dönüp geliyordum.

Bir akşam hayvanla yol kenarında köyün üzerindeki kızıl ziyaya bakarken, ağaçlar arasından iki çıplak ayak gördüm; yavaş yavaş geliyordu.

İki küçük kadın ayağı... Öyle güçlü, yuvarlak ve katı şeyler ki, topraktan yoğrulmuş gibi. Biraz sonra kırmızı dar bir şalvar ve yanında sallanan iki bakraç, sonra iki düşük omuz ve açık hatlarıyla dimdik küçük bir kadın göğsü, bunun üzerinde bir kızıl yemeni örtülü baş! Evvela köyün evlerinin toprağından yapılmış, canlı, ilkel bir statue16 düşündüm. Sonra bu statue’nün başı eski ve kıymetli bir terracotta17 gibi göründü. Akşam güneşi yüzüne vuruyordu. Şakaklarından kesilmiş altın altın uzun perçemler, incelenen çenesine kadar düşüyor. Dar alnının altında ince siyah iki kaş hattı ve altında iki uzun siyah ipek kirpik örtüsü vardı. Yanakları turunç gibi altın sarılığıyla yanmış, burnu küçük ve tuhaf, altında insana acıma hissi veren pembe etli bir çocuk ağzı vardı. İçimden yeni ülkemin kişileri arasında bu küçük boylu statue’vari mahlukun bulunuşu hoşuma gitti. Dalgın, önüne bakarak bana doğru geliyordu.

Dostça bir sesle, ‘Uğurlar ola!’ dedim.

Birdenbire huysuz bir at gibi ürktü, sıçradı, titreyen kolları bakracın sularını saçıyordu. Siyah kirpik örtüleri altından en vahşi iki yeşil ışık bana çevrildi. Bunda ürkmüş bir kedi, kudurmuş bir kaplan, insanı parçalamaya hazır bir kurt, ne bileyim, ne yoktu...

Kalbimin yerinden oynamasını gülerek tabii buldum. Ne vahşi, ne canlı, ne ilkel gözlerdi ve nasıl içim altüst oldu. Bir kaplan pençesi göğsümü didikliyor gibi oldu. Sonra kısık fakat ateşli, tutkun bir kadın sesi korkuyla, hiddetle haykırdı:

‘Ne isteyon sen buralarda!’

Kırmızılı kadından evvel ben kaçtım. O kadar kalbim atıyor, bir şeyler oluyordum ki işi gülmeye vurdum. Sinirleri sağlam bir adam inancıyla, ‘Bu bir cin olacak,’ dedim.

Fakat ertesi akşam aynı saatte aynı yere gittim. Bu sefer ağaçlar arasından yeşil gözlü kadının yürüyerek geldiğini gördüm. Siyah kirpik örtüleri arasında o yeşil ışıklar ışıldıyor, korkmuş bir kedi gibi ağaçların arasına bakınıyordu. Görünmedim. Fakat kalbim, hiç de kalbimden gelmeyen bir heyecanla gümbürderken kendi kendime gülmeye çalışıyordum. Çok geçmeden bu kadın, bu iki yeşil ışık, bende bir hastalık oldu. Bende beynim ve varlığımla ilgili olmayan yeni bir duygu türemiş, beni çürümüş bir organ gibi bütün geçmişimle fırlatmış, vahşi, ilkel ve isimsiz bir hastalıkla gırtlağım, bütün kişiliğim çırpınıyor, her gün bu kadının yeşil gözlerinden çıkan kaplan pençesiyle parçalanmaya çay kenarına gidiyordum. Onuncu günü Çakırköy’le meşgul olmak, kadının kim olduğunu öğrenmek için çare arıyordum. Tabii bu o kadar kolay değildi. Çünkü kadın ürkmüş bir kedi gibi içimi tırmalayan kısık sesiyle haykırarak benden kaçıyordu.

Akşam nahiye müdürü sıfatıyla değil, gizlice yine köyün kenarında ağaçlar arasından onun bakracını doldurup döndüğünü seyrediyordum. Birdenbire köy yolundan, omzunda tüfek, uzun boylu, kollarını efevari sallayarak gelen bir çete18 gördüm. Hemen tanıdım. Bu Poyrazpınar’da benim topladığım milli efrattan İsmail’di. Belki son derece yiğitlik taslamasından, belki gerçekten eski basma kitaplardaki resimlere benzemesinden Şah İsmail, derlerdi. Kaşları Şah İsmail’in resmi gibi, bıyıkları aynı derecede korkunç, iri kara bir mahluktu. Ayşe yaklaşınca, pembe ufuk önünde o uzun siyah bir ızbandut ve Ayşe minimini bir periye benziyordu. Siyah adamla kızıl kadın o kadar hoş görünüyorlardı ki...

Ayşe bakraçlarını bıraktı. O tüfeğini çıkardı, Ayşe’nin sırtına taktı. Bu bir nevi iltifattı. Kolu Ayşe’nin belinde ağaçların arasına giriyorlardı.

Bir çeyrek kadar garip bir duyguyla bekledim, sonra yürüdüm. Derenin en loş bir yerinde Şah İsmail arkasını bir ağaca dayamış, cebinden rakısını çıkarmış içiyor, Ayşe yeni çıkan ayın ışığında şakrak ve kıvrak, oynuyordu. Kısık kedi sesinin bu kadar gerçek ateşiyle kaynadığını işitmemiştim.

Su ver doktor...

Çok hayvanca, çok korkunç bulduğum bu manzaradan çabuk kaçtım. Gırtlağımda da başka bir hayvan kalbi peyda olmuş, Ayşe’nin gözleriyle, sesiyle pençeleniyor, kanıyordu.

Ertesi gün Çakırköy (buna mahsus Çakırköy diyorum) muhtarını çağırdım, Poyrazpınar çetesinden Şah İsmail’in Çakırköy’de evli olup olmadığını sordum. Hayır, değildi. Fakat Çakır Ayşe’ye tutkundu. Almak istiyordu.

Çakır Ayşe kimdi?

Muhtar ihtiyar ellerini kaldırdı, beddua etti. Allahın belası bir kadındı. Yakmadık delikanlı bırakmamıştı. Eksik etek, şehit yadigârı, dul diye köy bakıyordu. Geçen yıl âşıklarından aslan gibi bir çoban vurulmuş, vuranın kim olduğu anlaşılmamıştı. Üç ay önce köy delikanlıları yine bu kahpe için bir dövüş etmişlerdi ki Abidin’in oğlu Memiş’in gözleri patlamıştı.

Hemen ahlak mücadelesi yapmaya gelmiş bir nahiye müdürü tavrı takındım, kükredim. Kendim de samimiyetine şaştığım bir ateşle Çakırköy’de böyle bir kadını bırakmayacağımı, hemen süreceğimi söyledim. Muhtar sindi, muhtar sindikçe ben haykırdım ve ertesi gün Çakır Ayşe’yi bir jandarmayla aldırtacağımı, yemin ve tövbe etmezse ona göstereceğimi söyledim. Kalbim ve şakaklarım öyle atıyordu ki muhtar çıkar çıkmaz elimde olmadan iki elimi şakaklarıma yapıştırdım, durdum.

Ayşe ertesi gün nahiye müdürlüğüne ıslak bir kedi gibi düşük, korkak geldi, gözlerindeki devamlı pençe içine çekilmiş, sesi alçak bir mırıltı halini almıştı ve bu halde pembe dudakları o kadar biçare ve düşük görünüyordu ki içimden büyük bir acımak, boğazımda çocuğu ölen bir babanın acısına benzeyen bir yumru belirdi. Gözlerime nereden geldiğini bilmediğim yaşlar toplandı. Hazırladığım müthiş ahlak nutkunu ağlamadan söylemek kabil olamayacağını sezdim. Hemen oturdum. O, ayakta dikilmiş titrerken hiç bakmıyordum. Telkin verir gibi bir sesle köyde delikanlılarla eğlendiğini ve Müslüman kadınına yakışır bir tarzda yaşamadığı için kendisini sürmeye mecbur olduğumu söyledim. Hiç sesini çıkarmıyordu. Biraz bekledim. Demek pişman değildi. Yavaş yavaş içimi tırmalayan, beni kudurtan heyecan başlıyordu. Tam bakmak için yüzümü çevirirken kısık, boğuk bir çocuk hıçkırığı duydum ve dizlerim o kadar birdenbire kesildi ki...

Kalktım, yanına doğru gittim. Yine benden ürkek bir hayvan gibi kaçmasından korkuyordum. Fakat o, gözleri siyah kirpik perdesiyle kapanmış, hıçkıra hıçkıra ağlıyordu. Çekine çekine ellerimi yavaşça omzuna koydum ve gözlerine baktım. Birdenbire aynı titremeyle sıçradı. Fakat yaşları arasından gözlerimdeki bakışı görünce tanımadığı bir şey görmüş gibi hayretle gözbebekleri büyüdü. Benim gözlerimdeki şeyi tanımıyordu. O ne Şah İsmail’in ne de Memiş’in gözlerindeki emreden ve belki de kemiklerini kıracak kadar dövmeye cesaret eden şeye benziyordu. Bunun aşk, bunun heyecan ve titreme olduğunu tanımıyordu.

Yalnız ilkel bir içgüdüyle kendisi için tehlike geçmiş olduğunu anlamıştı.

Ben asıl o zaman Ayşe’yle aramdaki uçurumu gördüm; geçilmez bir şeydi; herhalde Ayşe onu hiç anlayamayacaktı. Ben karısına âşık, ciddi aile babası, yurtsever adam, bir uçurumdan uçan yeni bir kabiliyet ve hayatın içimde sürdüğünü, beni uçurumun öbür tarafına, Ayşe’nin yeşil zehirli gözleri, tutkulu, kaplan sesi önüne kemiklerimi parça parça fırlattığını görmek istedim...

‘Ayşe,’ dedim, ‘bugün git kızım. Yarın gel, burada Mushaf’a el bas, tövbe et, seni köyde bırakayım.’

Yavaş yavaş içini çeke çeke gözyaşları dindi. Başörtüsünün ucuyla burnunu sildi. Ayakkapları elinde, bir şey söylemeden çıktı gitti. Fakat ertesi günü tövbeden hiç söz etmedik. Onun ne söylediğini bilmeden kısık sesinin her dalgası içimi korkunç bir acıyla tırmalıyor, yeşil ışıklı gözleri bütün sinirlerimi bir yığın çürümüş et parçası gibi pişiriyordu.

Ben hissettim ki bu aşkta şimdiye kadar görülmeyen bir şey vardır. Bu öldüren, insana dimağıyla, insanlığıyla ilgisini kestiren bir felakettir. O halde ölmek lazımdır. Bu sesin pençesiyle, bu gözlerin vahşetiyle birdenbire parçalanıp insan olmaktan, var olmaktan kalmak lazımdır. Bu gözler, bu ses bir an için benim olsa mutlak öleceğim.

Üç gün sonra Çakırköy muhtarını çağırdım ve Ayşe’yi Allah’ın emriyle istedim. Adam hayran hayran yüzüme baktı. Fakat gözlerinde kurnaz bir parıltı belirdi. Belki bir hafta önce ahlak dersi veren hükümet adamını hatırlamıştı.

O hafta hazırlık başladı. Çakır Ayşe’ye kasabadan kırmızı atlas şalvarlık buldurdum. Ayaklarına topukları yaldızlı, sırma işlemeli terlikler, sırma saçlarını örsünler diye teller gönderdim.

Muhtar bana bütün köy âdetlerini öğretiyordu. Ben de hepsini yapıyor, her şeyde köyü memnun ediyordum. Yalnız her akşam artan tuhaf ruhumun gurbet sıtması arasında Seniye’nin minyatürünü çıkarıyor, uzun uzadıya bakıyordum. İçimde hiçbir vicdan azabı yoktu. Seniye’yi seven, hâlâ seven adam başka, bu Anadolu’nun ateş sıtması arasında Ayşe için ölen adam başkaydı. Yalnız ruhum gurbetteydi. Bu son derece yeni ve hiç bilmediğim bir gurbetti. Bu gurbet Ayşe’nin ruhu, Ayşe’nin gözleri, Ayşe’nin sesiydi. Yalnız orada ölüm olan yerde Ayşe’nin yumuşak pembe dudakları vardı ki o bana eski yürek yufkalıklarını, insanlıkları duyuruyordu.

Köyde davul zurna, oyun, her şey başladı. İki gün sonra da gelin gelecekti. Fakat ben çok müthiş bir sıtmaya tutulmuştum. Duramıyor, anlayamıyor, heyecandan olacak şeyin tuhaflıklarından çıldırıyordum. Nihayet mehtaplı ılık ağustos akşamında atıma atladım. Ayşe’nin köyüne kadar gittim.

Su ver doktor...

Derenin önündeki düzlükten birdenbire bir ses duydum, durdum. Kısık bir kadın sesi ağlıyor, yalvarıyor, adi kaba bir erkek sesi bağırıyor, sövüyordu. Bazen yumruğa, tekmeye benzeyen bir şey gümlüyor, sonra yine kısık hıçkırıklar içinde aynı ses yalvarıyordu. Attan yavaşça indim. Bilmeyerek hayvanı salıverdim ve ben yürüdüm. Orada ay ışığının önünde Şah İsmail, Ayşe’yi dövüyordu. Müthiş korkunç ve kabaydı! Ayşe çizmelerinin altında kırbaçlanan bir kaplan gibi sürünüyor; yeşil gözlerinde, kısık sesinde hayaliyle öldüğüm tutkuyu Şah İsmail’in ayağının çamurlarından esirgemiyordu.

İşte Ayşe buydu. Zavallı, hasta, çocuk Ayşe! Tekmeyle, boyundurukla güzelliği, ruhu, kadınlığı dövülüp götürülen Ayşe! Çok korkunç şeyler gördüm doktor. Ötesi, Şah İsmail’le gırtlak gırtlağa, yumruk yumruğa, bıçak bıçağa vuruşmak! İşte Ayşe’yi sevmek bu, Ayşe’nin aşkının pahası buydu. Yumruğumla, tabancamla onu ötekinin elinden almak lazımdı.

Şah İsmail’in kafasını tabancayla deldim. Fakat ben de ciğerimden bu yarayı aldım. Ölüyorum.

Mumu söndür doktor! Karanlıkta ölmek istiyorum. Karıma son dakikaya kadar onu sevdiğimi söyle e mi?

Doktor, bu kırmızı ışık nereden geliyor? Of, bu kırmızı ve yeşil...”

Hasta birdenbire hezeyana başladı. Sıtmalı fakat kesik sesiyle birdenbire bir şarkıya başladı:

Ayşe’m, entarisi kirlenmiş,

Sen orada ben burada çakır beyaz Ayşe’m,

Eşkıyayla evlenmiş!

Ankara, 7 Kasım 1920

16. (İng.) Heykel. (Y.N.)

17. Fırınlanmış topraktan yapılmış heykel. Toprak asker. (Y.N.)

18. Çete üyesi. (Y.N.)

DUATEPE

Atlarımızın etrafında bir toz bulutu var. Sağdan soldan uzun cephane kolları geçiyor. Sağda yamaca sığınmış gösterişsiz bir hastane çadırı! Biraz sonra bir parıltı, müthiş bir gümbürtü dağlara uzanıyor. Karapınar’ın arkasındaki toplarımız faaliyete geldi diyorlar. Bu uzun ve müthiş inilti, dağlarda birbirine cevap vererek uzayan dev sesleri... Buna top faaliyeti diyorlar.

Karapınar’dan geçerken çadırlar ve evlerden küçük kızlar ve örtülü kadınlar sarı gergin yüzlerle, soru işaretine benzeyen gözlerle bize bakıyorlar. Arkasındaki tepeyi gözetlemeye gidiyoruz. Atları aşağıda bırakmak lazım. Kimse konuşmuyor. Yalnız köyün arkasından bir alev, bir patlama zorbaca haykırıyor.

Şimdi tepedeyiz. Etrafta daha sert fakat daha alçak ve engin patlamalar, vadilerde ve tepelerde dolaşıyor. Derin bir siperin içinde kürklü bir gölge var. Telefonuyla kalın bir sesle emirler veriyor. Bu, grup kumandanı Kâzım Bey! Duatepe’ye onun tümenleri hücum ediyor.

Başkumandan ayakta, arkasında geniş bir pelerin, uzaklara bakıyor. İsmet Paşa, daha iyi dinlemek için başını telefona doğru eğmiş. Biraz uzakta Fevzi Paşa’nın geniş arkası görünüyor. Omuzları öne eğik, dağlara bakıyor. Etrafta gelen giden yaverler, siperin içinde harekât işini devam ettiren subaylar var.

Önümüzde bir ova, karşımızda çepçevre. İç içe sarı, kızıl, mor ve dumanlı dağlar. En batıda sarı, iki yüksek tepeli bir dağ. İşte o Duatepe ve biz ona hücum ediyoruz.

Güneşin en yüksek, rüzgârın en kuvvetli olduğu an kavga azıyor. Duatepe’nin üstü birkaç ağızlı yanardağ gibi, dumanları ta gökte!

Yanındaki sırtlardan ve arkasındaki Kartaltepe’nin dargın ve siyah zirvelerinden topraklar, dumanlar fışkırıyor. Coşkun ve sonsuz bir gümbürtü ortasından renk renk dumanlar, beyaz kandiller gibi uçuşan şarapneller, bu semavi teranenin sahnesidir. Bu bir dev dünyasına benziyor. Dağdan dağa devler birbirine eski günlerde böyle haykırmışlar, eski Türk hikâyelerinde dört yüz düşmanın ödünü patlatıp canını cehenneme gönderen nara işte buymuş! Kim bilir belki bu topların ağzından Battal Gazi de Türk askeriyle Bizans’a, Yunan’a bir daha meydan okumak için gürlüyor, belki bu tepelere tırmanan Türk askerinin hepsinin kalbinde bir Battal Gazi hücum ediyor.

Biliniz ey millet ki bu cehennemî dumanlar arasından şu karınca gibi ilerleyen avcılar, biçilir gibi bir sırası düştükçe öteki sırası koşan ve tırmanan kardeşleriniz, devlerden, esatiri insanlardan çok büyüktürler. Öfkeden, baruttan, heyecandan kararmış yüzleriyle ateşe ve ölüme atılan subay, er, komutan, bunlar kendileri de anlayamayacakları kadar büyüktürler. Bunları görebilmek için elli yıl ileri gidip uzaktan bakmak lazımdır. Çünkü onların kalplerini ve yüzlerini görmek için bizim bulunduğumuz yer kâfi değildir. Onların bugün başları o kadar göklerdedir. Bu milletin imanlı gayreti, bugünün bize hücum eden dünyasının o kadar üstündedir. Bu kızıl facianın arkasındaki meşakkat nedir ya Rab! Bu gayretli millet önünde bu gayretli millet için yaşamak ve gülmek ne lezzetli bir sonuçtur...

İşte artık bir yer görünmüyor. Topların köpüren, azan, çıldıran ilahileri arasında bir şey işitilmez oldu. Bakıyorum, Fevzi Paşa’nın omuzları dua eder gibi bütün bütün eğilmiş. Başkumandanın mavi gözleri yükseklere bakıyor, göğe akıyor gibi. İsmet Paşa’nın siyah gözleri sabit birer ateşe benziyor. Biraz ileride neferlerin yanık yüzlerinde kalbimi yoran bir bekleyiş, bir ıstırap var.

Artık plan, kumanda, sanat, her şey söyleyeceğini söylemiş, sıra Mehmet’e ve alay hatta tümen kumandanlarına kadar Mehmet’le omuz omuza dövüşen subaylardan müteşekkil iman ordusuna gelmişti.

Ne ıstırap, ne bekleyiş! Önümüzde ölümle yüz yüze ateşler içinde boğuşan kardeşlerimiz için ne derin ve insani bir dua var.

Bir otomobil, arkamızdan kumandanları hemen aldı, götürüyor. Onlar bu boğuşmayı daha yakından görmek ve belki hâkim olmak için gidiyorlar.

Fakat ben zannediyorum ki bir an için o cehennem girdabı arasında, o sevgili kardeşlerin arasındayım. Dizlerimin altında taş, başımın üstünde duman ve ateş var, boş ellerimi kaldırıyor, haykırıyorum:

“Ey ulu Tanrı! Bir an için Türk’ün sesini dinle! Sana İbrahim’in İsmail’i kurban ettiği günlerden beri hangi millet kanını uğrunda ırmaklar gibi böyle akıttı? Hangi millet senin takdis ettiğin istiklal ve senin verdiğin aziz iman için bu kadar ebedî bir meşakkat ve işkence içinde daima gözlerinde iman şulesiyle senin için öldü?”

Sevgililerimizin en çoğu yok oldu. Kuru topraklar üzerindeki son yurdumuz için bile dünya cehennemi Anadolu’ya indi. Saçı bitmedik yetimler, kimsesiz kadınlar, beli bükük ihtiyarlarıyla altımızda bir avuç toprak, başımızda bir dam bırakmak istemeyen herifler ve haydutlara karşı bu temiz ve şehit milletten ne zaman rahmetini esirgemeyeceksin?

Yine zannediyorum ki bütün esarette inleyen kardeşlerimizin hepsi, İstanbul’un minarelerinden, Bursa’nın türbelerinden, İzmir’in harabelerinden ve bu ordu gerisinde bütün varlığıyla çalışan millet kafilesinden hepsi bu an benimle beraber ellerini göğe kaldırmış, kararmış, katı, rençper elleri arasında gül yaprağı gibi taze çocuk elleri, kendi kurtuluşları için bu cehennem içinde dövüşen kardeşlerin açacağı kurtuluş yoluna dua ediyor.

Hangi an bilmiyorum, uzaktan bir dörtnal sesi ve bir subay arkadaş geliyor:

“Bir tümenimiz, arkadan Çekirdeksiz’e girdi. Duatepe’deki Yunan’ın arkası çevrildi.”

Bunu kumandanlara ve Duatepe’nin üstünde dövüşen öbür tümen karargâhına haber vermek için koşan arkadaşlarla ben de koşuyorum. Otomobil uçuyor! Top şarkısı bu asil ve sert Anadolu’nun dağ ve tepe dalgası olan topraklarının can dili gibi! Karşımızdan kumandanların otomobili, etrafında uçan süvari yaverlerle toz içinde görünüyor. Harekât şubesi müdürü atlıyor, selam veriyor, anlatıyor, onlar uçup gidiyorlar, biz de ileriye!

Duatepe’yi döven topları geçiyoruz. Bir zabit haykırıyor:

“Buradan yürüyerek geçilmez, eğilin!”

Sonunda insanların topla şehit olduğu yerdeyiz. Hepimiz gülüyoruz, hepimiz teker teker koşarak tümen kumandanının siperine atlıyoruz.

Kumandan başından miğferini, göğsünden zırhını çıkarmış, XV. yüzyıldan bu sipere atlamış tunçtan bir heykele benziyor. O kadar yüce, o kadar düzgün ve sert hatlarla oyulmuş bir kafası var.

Hepimiz birden müjde veriyoruz. Cehennem içinde boğuşan tümeninin kurtuluşu demek olan bu haber onun tunçtan yüzünü değiştirmiyor. Yalnız rengi belli olmayan gözlerinde nemli bir dua var zannediyorum.

Bize yumuşak fakat kuvvetli bir sesle, “Siz artık gidin,” diyor ve beni birçok kuvvetli asker kolu siperden dışarı atıyor.

Fakat dönüp onun elini sıkmadan gitmiyorum:

“Allahaısmarladık kumandan bey, Allah muvaffak etsin!”

Kendi sesim bana topların arasından bütün Türk kadınlarının duasını tekrar eder gibi oldu. Evet, şimdi bütün kadınlar kumandan, subay, er, hepsi için derinden dua ediyorlar. Şimdi topçuların, yedeklerin, hatta nakliyenin önünden geçerken hep gözden göze, kalpten kalbe selamlaşıyoruz. Bütün ordunun kalbini Duatepe’den çıkan kurtuluş şulesi aydınlatmış, bütün ordunun ruhunu Duatepe’den çıkan zafer birbirine örmüş gibi.

Tepede kumandan, subay, er, hepsinin nazarları Duatepe’de. Toplar susmuş, duman dağılmış, düşmanın kaçan kollarından çıkan toz bulutlarını ufuklarımızın ışığı parlatıyor.