Moy universiteti, Maksim Gorki © 2014, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Haziran 2014, İstanbul E-kitap 1. sürüm Eylül 2014, İstanbul Haziran 2014 tarihli 1. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Sabri Gürses

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Tasarım (www.lom.com.tr)

ISBN 978-975-07-2372-8

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com

MAKSİM GORKİ

BENİM
ÜNİVERSİTELERİM

ROMAN

Rusça aslından çeviren Ergin Altay

Maksim Gorki’nin Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Yaşanmış Hikâyeler, 1987

Çocukluğum, 2013

İnsanlar Arasında, 2014

Mujik, 2014

MAKSİM GORKİ, 1868’de Rusya’da doğdu. Babasını 5 yaşında kaybetti, annesinin yeniden evlenmesi üzerine büyükbabasının yanına gönderildi. Ancak birkaç ay okula gidebildi; sekiz yaşından itibaren çeşitli işlerde çok ağır koşullarda çalışmaya başladı. Böylece Rus işçi sınıfının yaşamını çok yakından tanıdı. Gerçek adı olan Aleksey Maksimoviç Peşkov yerine Rusçada “acı” anlamına gelen Gorki soyadını aldı. İlk öyküsü Makar Çudra (1892) Tiflis’te çalıştığı dönemde yayımlandı. Dergilerde yayımlanan ilk öykülerinin ardından, en iyi öykülerinden sayılan Yirmi Altı Adam ve Bir Kız’la (1899) birlikte ünü hızla yayıldı. İlk romanı Foma’yı (1899), Üçler (1900) izledi. Ana (1906) adlı romanını Rus devrimci hareketine adadı. 1902’de Ayaktakımı Arasında adlı ünlü oyununu yazdı. “Fırtına Kuşunun Türküsü” adlı şiiri, hem yayımlandığı derginin (Jizn) kapatılmasına hem de yazarın tutuklanmasına neden oldu; ancak dış ülkelerden gelen protestoların da etkisiyle Gorki salıverildi. 1905 Devrimi’nde önemli bir rol oynayan Gorki, 1906’da önce ABD’ye gitti, ardından İtalya’da yedi yıl siyasi sürgün olarak yaşadı. 1913’te ülkesine döndü, Rusya’nın Birinci Dünya Savaşı’na girmesine ve 1917’de Bolşeviklerin iktidara gelmesine karşı çıktı. Ancak 1919’dan sonra Lenin hükümetiyle işbirliği içine girdi. 1913-1923 yılları arasında başyapıtı sayılan Çocukluğum, İnsanlar Arasında ve Benim Üniversitelerim’den oluşan otobiyografik üçlemesini yayımladı. Devrim sonrası yaşadığı düş kırıklıklarından ötürü 1921-1928 yılları arasında İtalya’da kaldıktan sonra Stalin döneminde Sovyetler Birliği’ne döndü. 1934’te kurulan Sovyet Yazarlar Birliği’nin ilk başkanı oldu. Toplumcu gerçekçilik olarak adlandırılan edebiyat yaklaşımının ortaya atılmasına katkıda bulundu. Son dönem yapıtlarının hemen hepsinde devrim öncesi yılları ele aldı. 1936’da kuşkulu bir ölümle Moskova’da hayata veda etti.

ERGİN ALTAY, 1937 Edirne’de doğdu. İlk ve ortaokulu değişik şehirlerde okudu. 1953’te Kuleli Askeri Lisesi’ne girdi. 1956’da Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Rus Dili ve Edebiyatı Bölümü’nden mezun oldu. Rusça öğretmenliği yaptı. İlk çevirisi, Akbaba dergisinde yayımlanan bir Mihail Zoşçenko öyküsüdür. Altay, Rus edebiyatının dünyaca ünlü pek çok klasiğini dilimize kazandırdı. Bunların arasında Puşkin’den Yüzbaşının Kızı, Gogol’den Ölü Canlar, Tolstoy’dan Diriliş, Dostoyevski’den Suç ve Ceza ile Karamazov Kardeşler gibi unutulmaz başyapıtlar sayılabilir.

Ve işte, sonunda, öğrenim için Kazan Üniversitesi’ne gidiyorum.

Üniversite fikrini bana gözleri kadın gözleri gibi yumuşak, yakışıklı, sevimli bir genç, N. Yevreinov vermişti. Yevreinov benim oturduğum evin tavan arası odasında kalıyordu. Sık sık elimde kitapla görüyordu beni, ilgisini çekmişti bu, tanışmıştık; kısa bir süre sonra da Yevreinov bana “bilime karşı olağanüstü bir yeteneğimin olduğunu” söylemeye başlamıştı.

Uzun saçlarını, yele gibi başını, pek güzel sallayarak şöyle diyordu: “Doğa sizi bilime hizmet etmeniz için yaratmış.”

Ada tavşanı rolünde bilime hizmet etmenin mümkün olabileceğini o zamanlar henüz bilmiyordum ama Yevreinov bunu bana pek güzel anlatıyordu: Üniversitelerin özellikle benim gibi gençlere ihtiyacı olduğunu söylüyordu. Anlaşılan, Mihail Lomonosov’un1 ruhu huzursuz olmuştu. Yevreinov, Kazan’da onun evinde kalacağımı, sonbaharda ve kışın liseye gideceğim, “birtakım” sınavlara gireceğimi –tam böyle, “birtakım” diyordu– üniversitede bana burs vereceklerini, beş yıl sonra da “bir bilimadamı” olacağımı söylüyordu. Ona göre her şey son derece kolaydı çünkü on dokuz yaşındaydı Yevreinov ve son derece iyi yürekliydi.

Sınavlarını verdikten sonra gitmişti, iki hafta sonra da arkasından Kazan’a ben gitmiştim.

Beni yolcu ederken büyükannem şöyle diyordu: “İnsanlarla iyi geçin; çünkü her şeye hemen kızıyorsun, çok sert, kibirli bir çocuk oldun! Bu huyunu dedenden mi aldın, bilmem... Huysuz ihtiyar yaşadı, yaşadı, sonunda bir aptal olup çıktı. Yalnız bir şeyi hiç unutma: İnsanları suçlayan Tanrı değildir, şeytan çok sever bunu! Hadi, yolun açık olsun...”

Güneşten esmerleşmiş cılız yanaklarından gözyaşlarını silerken, “Bir daha görüşmeyiz belki,” dedi, “biliyor musun, yaramaz çocuk, yakında ölürüm ben...”

Son zamanlarda bu sevimli yaşlı kadına pek uzak duruyordum, hatta çok seyrek görüyordum onu ve o anda birden, bana öylesine yakın, öylesine yürekten bağlı bu insanı bir daha göremeyeceğimi hissetmiştim.

Geminin güvertesinde dikiliyordum, onun iskelenin dibinde; bir eliyle haç çıkarırken, öteki eliyle tuttuğu eski atkısıyla yüzünü, insan sevgisinin eksik olmadığı siyah gözlerini silmesine bakıyordum.

Ve işte yarı Tatar kentte, tek katlı bir evin dar bir odasındaydım. Küçük ev, kentin bir ucunda dar, yoksul bir sokağın sonunda tek başınaydı. Duvarlarından biri boş bir yangın alanına bakıyordu; boş alan boydan boya çeşit çeşit yabani otlarla kaplıydı: Pelinler, dulavratotları, kuzukulakları... Mürver çalıları arasında tuğla bir evin yıkık duvarları yükseliyordu, yıkık duvarların altında geniş bir bodrum vardı, sahipsiz sokak köpekleri ölüyordu bu bodrumda. Üniversitelerimden biri olan bu bodrumu unutamam.

İki oğul, bir de anne, Yevreinov’lar çok küçük bir emekli maaşıyla kıt kanaat geçiniyorlardı. Daha ilk gün, saçları kırlaşmış dul, ufak tefek kadının pazardan döndüğünde, aldıklarını mutfakta masanın üzerine yaydıktan sonra büyük bir sorunu nasıl hüzünlü bir halde çözmeye çalıştığına tanık olmuştum: Kalitesiz bir parça etle sağlıklı üç delikanlıya, hadi, kendisi bir yana, nasıl iyi bir yemek yapacaktı?

Sessiz bir kadıncağızdı. Gri gözlerinde, bütün gücü tükenmiş bir atın gözlerindeki o ifade vardı: Zavallı at tepeye taşımaktadır sırtındaki yükü ama tepeye kadar çıkamayacağını bilmektedir, gene de taşımaya devam eder!

Eve geldiğimin üçüncü gününün sabahı çocuklar henüz kalkmamışlardı, ben mutfakta yaşlı kadının sebzeleri temizlemesine yardım ediyordum. Alçak sesle, çekinerek sordu bana: “Niçin geldiniz siz Kazan’a?”

“Üniversitede okumak için.”

Kaşları alnının sarı cildiyle birlikte yukarı kalktı, o anda bıçak, parmağını kesmişti, parmağını emerek sandalyeye çöktü ama hemen ayağa fırladı, “Ah, kahretsin...” dedi.

Mendiliyle parmağını sardıktan sonra övdü beni:

“Çok güzel patates soyuyorsunuz.”

Bir de soyamayacak mıydım! Gemide yaptığım işleri anlattım ona.

“Bunun üniversitede okumanıza yeteceğini mi sanıyorsunuz yoksa?” diye sordu.

Espriyi o anda anlayamamıştım. Yaşlı kadının sorusunu ciddiye aldım; önümde bilim mabedinin kapılarının açılmasını sağlayacak, yaptığım her şeyi tek tek anlattım ona.

Yaşlı kadın iç çekti:

“Ah, Nikolay, Nikolay...”

O anda Nikolay, uykulu gözlerle, saçı başı dağınık, her zaman olduğu gibi neşeli, elini yüzünü yıkamak için mutfağa girmişti.

“Anneciğim, mantı yapsan ne iyi olurdu!”

“Tamam,” dedi annesi.

Aşçılık konusunda çok bilgili olduğumu göstermek amacıyla, pişirdiği mantının etinin iyi olmadığını, üstelik az olduğunu söyledim.

O zaman kızdı Varvara İvanovna, benim için öylesine ağır birkaç söz söyledi ki, kulaklarım kıpkırmızı kesildi, dikleşti. Bir demet havucu masanın üzerine atıp çıktı mutfaktan; Nikolay ise bana göz kırpıp annesinin bu davranışını, “Keyfi yok,” diye açıkladı.

Sonra peykeye oturdu Nikolay; bana, kadınların genelde erkeklere oranla daha sinirli olduklarını, bunun onların doğasında olduğunu, İsviçreli olsa gerek, önemli bir bilimadamının bunu kanıtladığını anlatmaya başladı. İngiliz John Stuart Mill de bu konuda bir şeyler söylemişti.

Bana bir şeyler öğretmekten çok hoşlanıyordu Nikolay ve beynime gerekli, yaşam için zorunlu bir şeyler sokmak için her fırsattan yararlanıyordu. Büyük bir dikkatle dinliyordum onu; bu yüzden Faucault, La Rochefoucauld, La Rochejaquelein hepsi kafamın içinde bir kişiymiş gibi birbirine karışıyordu ve kimin kafasını kimin kestiğini hatırlayamıyordum: Lavoisier, Dumouriez’in mi, yoksa tersi mi? İyi niyetli delikanlı “beni adam etmeyi” yürekten istiyordu; büyük bir özgüvenle, bunu yapacağına söz veriyordu bana, gelgelelim bunun için pek zamanı olmuyordu, benimle ciddi olarak ilgilenebilmesi için uygun koşulları da bulamıyordu. Annesinin evi nasıl zorlanarak, nasıl çeşitli yollar deneyerek idare etmeye çalıştığını görmesine gençliğinin bencilliği, tasasızlığı engel oluyordu. Kaba, konuşmayı pek sevmeyen lise öğrencisi kardeşiyse bu konuda daha duyarsızdı. Öte yandan, ben mutfak kimyasının da, ekonomisinin de karışık her türlü hünerini çok iyi biliyordum; ayrıca, iki oğlunun midesini her gün doyurmak, nereden çıktığı belli olmayan davranışları bozuk, çirkin bir genci daha beslemek zorunda olan yaşlı kadının çaresizliğinin de farkındaydım. Çok doğaldır ki, payıma düşen her lokma ekmek taş gibi oturuyordu içime. Nasıl olursa olsun, kendime bir iş aramaya başlamıştım. Öğlen yemeği yememek için sabah erken çıkıyordum evden, yağışlı havalarda ise boş alandaki bodrumda oturuyordum. Orada ölü kedi ve köpeklerin kokuları arasında, bardaktan boşanırcasına yağan yağmurun gürültüsü, rüzgârın uğultusu arasında çok geçmeden, benim için üniversitenin saçma olduğunu, İran’a gitsem daha iyi, akıllıca bir şey yapmış olacağımı anlamıştım. Ama artık kendimi, buğday tanelerini iri elmalara, bir pud2 ağırlığında patateslere çevirmenin sırrını keşfeden, bunun yanında genel olarak dünya için –yaşaması yalnızca benim için değil, herkes için öylesine zor olan dünya için– çok hayırlı işler yapan o aksakallı büyücü gibi görmüyordum.

Olağanüstü serüvenler, büyük başarılar hayal etmeye alıştırmıştım kendimi. Zor günlerimde bunun çok yararı oluyordu bana, böyle günlerim çok olduğu için de hayal kurmakta giderek ustalaşıyordum. Dışarıdan yardım beklemiyordum, mutlu bir olayın hayalini kurduğum da yoktu; ama içimde yavaş yavaş azimli bir inatçılık gelişmekteydi; bununla birlikte yaşam koşullarım da zorlaşıyordu; kendimi daha sağlam, hatta daha zeki buluyordum. İnsanı çevresine gösterdiği direncin insan yaptığını çok erken anlamıştım.

Açlık çekmemek için, on beş-yirmi kapik kazanmanın daha kolay olduğu Volga’daki iskelelere gidiyordum. Oralarda hamalların, ayak takımının, dolandırıcıların arasında kendimi kızgın korların arasına sokulmuş bir demir parçası gibi hissediyordum. Her gün çok sayıda sivri, kızgın, yakan izlenimler ediniyordum. Orada önümde, alabildiğine hasis, gözü doymaz, içgüdüsel olarak kaba insanlar dönüp duruyorlardı. Onların hayata öfkesi hoşuma gidiyordu; dünyada her şeye alaylı, düşmanca davranışlarından da, kendi kendilerine umursamazlıklarından da hoşlanıyordum. Başımdan geçen olaylar bu insanlara çekiyordu beni, onların acılarla dolu çevresine girmek isteğini uyandırıyordu bende. Brett Harte ve okuduğum çok sayıda “bulvar” romanı bu çevreye büyük bir sempati uyandırıyordu bende.

Öğretmen Enstitüsü’nün eski öğrencilerinden profesyonel hırsız, çok ezilmiş veremli Başkin heyecanla bana şöyle diyordu: “Neden kız gibi ezilip büzülüyorsun, namusunu yitireceğinden mi korkuyorsun yoksa? Bir kızın her şeyi namusudur, senin için ise yalnızca yük. Öküz namusludur çünkü otla doyurur karnını.”

Başkin, bir aktörünki gibi sarı saçlarıyla, tıraşlı yüzüyle, ufak tefek, kıvrak bedeniyle, yumuşak hareketleriyle bir kediyi andırıyordu. Bana karşı öğretmenimmiş, koruyucummuş gibi davranıyordu; başarılı, mutlu olmamı yürekten istediğinin farkındaydım. Çok zekiydi, güzel birçok kitap okumuştu, en çok hoşlandığı da Monte Cristo Kontu’ydu. “Bu kitapta amaç da, yürek de var...” diyordu.

Kadınları seviyor; onlardan dudaklarını hazla şapırdatarak, heyecanla, hırpalanmış bedeninde tuhaf bir kasıntıyla söz ediyordu. Bu kasıntıda hastalıklı bir şey vardı, tiksinti uyandırıyordu bende bu ama gene de dikkatle, anlattıklarının güzelliğini hissederek dinliyordum onu. “Kadınlar, kadınlar!” diyordu şarkı söyler gibi. Soluk yüzü kıpkırmızı oluyordu, koyu renk gözleri heyecanla parlıyordu. “Kadın uğruna yapamayacağım şey yoktur benim. Şeytan için olduğu gibi, onlar için de günah yoktur! Âşık ol, öyle yaşa, dünyada bundan daha güzel bir şey olamaz!”

Yetenekli bir konuşmacıydı ve sokak kadınları için mutsuz aşkın hüznünü anlatan çok kolaylıkla duygulu şarkılar yazıyordu. Şarkıları Volga boyunda her kentte dillerdeydi. Bu arada çok söylenen şu şarkı da onundu:

Hiç güzel bir kız değilim, yoksulum, Üstümde başımda yok, Bunun için kimse... Almıyor bu kızı...

Parmakları müzisyenlerinki gibi ince, yakışıklı, pek şık giyinen esmer Trusov bana çok iyi davranıyordu. Admiralteyskaya bölgesinde, tabelasında “Saat Tamircisi” yazan bir dükkânı vardı ama çalıntı mal alım satımı yapıyordu.

Hafiften kırlaşmış sakalını ağırbaşlı tavırlarla sıvazlayarak, kurnaz, kibirli gözlerini kısarak bana şöyle diyordu: “Bak, Maksimıç, hırsızlık işlerine girme, derim ben sana! Farkındayım, senin yolun başka, manevi yanı güçlü bir çocuksun sen.” “Manevi yanı güçlü ne demek?” diye soruyordum. “İçinde hiçbir şeye karşı haset olmayan, yalnızca meraklı demek...”

Benim için doğru değildi bu çünkü çok şeyi, çoğu kimseyi kıskanıyordum. Bununla birlikte, kıskançlığım Başkin’in değişik, şiirsel anlatımla, deyişiyle beklenmedik bir biçimde dile getiriliyordu. Kendisinin bir aşk macerasının başlangıç bölümünü anlatmasını hatırlıyorum:

“Yoksul Sviyajsk kentinde karanlık bir gece odamda, kukumav kuşunun bir ağaç kovuğunda oturduğu gibi oturuyordum. Sonbahardı, aylardan ekimdi; dışarıda, üzgün bir Tatar’ın uzun hava söylediği gibi, tembel tembel bir yağmur yağıyor, rüzgâr esiyordu; sonu gelmiyordu şarkının: O-o-o-u-u-u...

... Ve işte o kız geldi. Günbatımının kızıllığı, yumuşaklığı vardı üzerinde, gözlerinde ise aldatılmış ruhunun temizliği. Dürüst bir tavırla, ‘Sevgilim, sana karşı suçlu değilim,’ dedi. Yalan söylediğini biliyordum... ama doğru söylediğine inanıyordum! Aklımla kesin biliyordum bunu; ama yüreğimle kesin inanmıyordum!”

Anlatırken düzenli olarak öne arkaya sallanıyor, gözlerini kısıyor, yumuşak bir hareketle elini kalbinin üzerine koyuyordu.

Sesi boğuk, cansızdı ama sözcükleri ateşli... Bülbül ötüşünü andıran bir şey vardı sesinde.

Trusov’u kıskanıyordum. Sibirya üzerine, Hive, Buhara üzerine ilginç, piskoposların yaşamlarıyla ilgili çok kötü şeyler anlatıyordu. Bir gün de esrarengiz bir biçimde Çar III. Aleksandr’la ilgili şöyle dedi:

“İşinin ustasıdır bu çar!”

Trusov’u, romanın sonunda okurun karşısına birdenbire yüce gönüllü kahramanlar olarak çıkan “canilerden” biri gibi görüyordum.

Kimi zaman, boğucu sıcak gecelerde bu insanlar Kazan Deresi’nin karşısına geçip çayırlara, çalılıklara gidiyorlar orada işlerinden daha çok da hayatın zorluklarından, insanlar arasındaki tuhaf ilişkilerden, özellikle de kadınlardan konuşarak yiyip içiyorlardı. Kadınlardan öfkeli, hüzünlü, kimi zaman da duygulu ve neredeyse her zaman, her türlü kötülüğün dolu olduğu bir karanlıktan söz eder gibi söz ediyorlardı. Sönük yıldızların altında karanlık üç geceyi sık çalıların arasında havasız bir çukurda onlarla birlikte geçirdim. Volga’nın yakınlığının rutubetiyle yüklü karanlıkta gemi direklerindeki fenerler her yana altın örümcekler gibi kayıyordu; kıyıda simsiyah dağların yamaçlarında ışıklar sıra sıraydı: Zengin Uslon köyünün meyhanelerinin, evlerinin ışıklarıydı bunlar. Gemilerin çarklarının paletleri uğuldayarak çarpıyordu suya; mavnalarda gemiciler zorlanarak kurtlar gibi uluyorlardı; bir yerde çekicin demire çarpmasına hüzünlü bir şarkı karışıyordu... Şarkı usulca birinin ruhuna işliyordu, yüreğini hüzünle kaplıyordu.

İnsanların sessiz süren konuşmalarını dinlemek daha da hüzünlüydü; hayatı düşünüyorlardı, her biri, başkalarının anlattıklarını neredeyse dinlemeden, kendi hayatını anlatıyordu. Çalıların altında yatarak veya oturarak sarma sigaralarını içiyorlar, arada –sakin sakin– votka veya bira içiyorlar, anılara dalıp geçmişte bir yerlere gidiyorlardı.

Gecenin karanlığında yere uzanmış biri, “Bakın, bir gün ne oldu,” diye başlıyordu.

Onun anlattıklarını dinleyenler onaylıyorlardı dediklerini:

“Olur öyle şeyler, hayatta her şey oluyor...”

“Oldu”, “Olur”, “Oluyor...” Bunları dinlerken konuşanlar hayatlarının son saatlerini yaşıyorlarmış gibi geliyordu bana... Her şey olmuş bitmişti artık, başka bir şey olmayacaktı!

Bu durum Başkin’den, Trusov’dan uzaklaştırıyordu beni; ama gene de hoşlanıyordum onlardan ve onların yanında kalsaydım yaşamım mantıklı, doğal olurdu. Boşa çıkan yükselmek, öğrenimime başlamak umudum da onlara itiyordu beni. Açlık çektiğim, öfkelendiğim, kederlendiğin anlarda “kişisel mülkiyetin kutsallığına” karşı bile suç işlemeye hazır hissediyordum kendimi. Ancak, gençliğimin romantizmi yoldan çıkmama, kaderimin beni mahkûm ettiği yolda yürümeme engel oluyordu. İnsancıl Brett Harte’ın, bulvar romanlarının dışında ciddi birçok roman da okuyordum; onlar bende açık seçik olmayan; ama daha önce gördüğüm şeylere oranla çok daha anlamlı birtakım şeylere yönelme arzusu uyandırmışlardı.

Bu arada yeni tanıdıklarım, yeni izlenimlerim oluyordu. Lise öğrencileri çelik çomak oynamak için Yevreinov’un evinin bitişiğindeki boş alanda toplanıyorlardı. İçlerinden birine, Guriy Pletnev’e hayrandım. Guriy Pletnev, Japonlar gibi esmer, siyah saçlıydı, yüzünde barutla ovulmuş gibi siyah noktalar vardı. Oyunda sürekli neşeli, ustaydı; sohbette zekiydi; çeşit çeşit yetenek sahibiydi. Ve yetenekli hemen her Rus gibi, doğanın ona verdiği olanaklarla, onları güçlendirmeye, geliştirmeye çalışmadan yaşıyordu. Hassas bir müzik kulağı vardı ve seviyordu müziği, çok güzel gusli,3 balalayka, armonika çalıyordu; daha soylu, zor sazları çalmayı hiç denememişti. Yoksuldu, kötü giyiniyordu; ama buruşuk, yırtık pırtık gömleği de, her yanı yamalı pantolonu da, eski, delik çizmeleri de onun yiğit tavırlarına, sıska bedeninin hareketlerine, rahat tavırlarına çok yakışıyordu.

Uzun bir hastalıktan sonra yataktan yeni kalkmış birine ya da zindandan dün salıverilmiş bir mahpusa benziyordu. Onun için hayatta her şey yeni, hoştu; her şey gürültülü bir neşe veriyordu ona, olduğu yerde havalara zıplıyordu.

Yaşamımın ne denli zor ve tehlikeli olduğunu öğrenince bana, onun yanına taşınmamı, köy öğretmeni olmak için çalışmamı önerdi. Ve işte, Kazan Üniversitesi öğrencilerinin belki de birkaç kuşağının çok iyi bildiği tuhaf, neşeli viranelerinden birinde, “Marusovka”dayım. Ribnoryadskaya Sokağı’nda, sanki aç öğrencilerce, sokak kadınlarınca, ortadan kaybolmuş birtakım değişik insanlarca sahiplerinin elinden zorla alınmış yarı yıkık bir evdi burası. Pletnev tavan arasına çıkan merdivenin altında koridora yerleşmişti. Ranzası oradaydı; koridorun ucunda pencerenin önünde ise bir masa, bir iskemle vardı, hepsi o kadar. Koridora üç kapı açılıyordu; bu kapıların ikisi sokak kadınlarının odalarının kapılarıydı; üçüncü kapı ise papaz okulu öğrencilerinden matematikçinin odasının kapısı. Matematikçi uzun boylu, cılız bir gençti; eski püskü bez parçalarıyla yarım yamalak örtülü sarı kıllı bedeninin neredeyse korkunç bir görünümü vardı; bezlerin deliklerinden mor cildi, iskelet gibi kaburgaları görünüyordu.

Hayatını tırnaklarıyla onları kanatıncaya kadar kemirerek kazanıyor; gece gündüz bir şeyler karalıyor, hesaplar yapıyor, aralıksız, boğuk sesler çıkararak öksürüyordu. Sokak kadınları deli olduğunu düşünerek korkuyorlardı ondan; ama acıdıklarından, kapısının önüne ekmek, çay, şeker bırakıyorlardı; matematikçi kâğıda sarılı yiyecekleri yerden alıyor, yorgun bir at gibi sallayarak odasına taşıyordu. Kadınlar unutursa ya da herhangi bir nedenle kapının önüne bir şey bırakmazlarsa, kapıyı açıyor, koridora doğru hırlıyordu:

“Ekmek!”

Karanlık çukurlarına kaçmış gözlerinde bir manyağın, mutlu büyüklüğünden kuşkusu olmayan birinin gururlu parıltısı vardı. Kimi zaman, bir ayağı sakat, kalın camlı gözlüğü şiş burnunun üzerinde, kır saçlı, hadımlarınki gibi sarı yüzünde kurnaz bir gülümseme olan ufak tefek, kambur biri geliyordu ona. Kapıyı sıkı sıkı kapayıp içeride hiç konuşmadan, tuhaf bir sessizlikte saatlerce oturuyorlardı. Ancak bir gece geç vakit, matematikçinin öfkeli, hırıltılı bağırması uyandırdı beni: “Cezaevi diyorum ben sana! Geometri bir kafestir, evet! Fare kapanı, evet! Hapishane!”

Sakat kambur, kıkır kıkır gülüyor, tuhaf bazı sözcükleri tekrarlayıp duruyordu. Matematikçi birden böğürmeye başladı:

“Cehennemin dibine kadar yolun var! Defol!”

Konuğu, geniş atkısına sarınıp fıslayarak, ciyaklayarak kendini koridora attığında, matematikçi kapının eşiğinde, parmaklarını karışık saçlarına geçirmiş, upuzun, korkunç bedeniyle dikiliyor, hırıltılı sesiyle, “Euclides aptaldır!” diyordu. “Ap-tal... Tanrı’nın o Yunan’dan daha zeki olduğunu kanıtlayacağım ben!”

Ve kapısını öylesine hızla çarparak kapadı ki, o anda odasında bir şey gürültüyle devrildi.

Çok geçmeden, onun matematikten yararlanarak Tanrı’nın varlığını kanıtlamaya çalıştığını anlamıştım ama bunu kanıtlayamadan öldü.

Pletnev, gece düzeltmeni olarak bir gazetenin basımevinde çalışıyor, gecede on bir kapik alıyordu; ve ben de çalışıp para kazanabiliyor olsaydım, günde dört funt4 ekmek, iki kapiklik çay ve üç kapiklik şeker alabilirdik. Oysa benim çalışacak zamanım yoktu; okula devam etmem gerekiyordu. Derslerde çok sıkıntı çekiyordum; özellikle dar, kemikleşmiş, anlaşılmaz biçimleriyle gramer zorluyordu beni; canlı, zor, kıvrak, pek kaprisli oynak Rusçayı gramerin içine yerleştiremiyordum. Ama kısa bir süre sonra grameri öğrenmeye “çok erken” başladığımın, hatta köy öğretmenliği sınavını vermiş olsam bile, yaşım küçük olduğu için bu göreve atanamayacağımın anlaşılması üzerine pek sevindim.

Pletnev ile ben aynı ranzada yatıyorduk: Ben geceleri, o gündüzleri... Bütün gece uykusuz, çalışmaktan bitkin düşmüş, yüzü daha da esmerleşmiş, gözleri şişmiş bir şekilde sabah erken geliyordu, ben hemen sıcak su almaya çayhaneye koşuyordum; elbette, semaverimiz yoktu. Sonra pencerenin önünde oturup ekmekle, çay içiyorduk. Guriy, gazete haberlerini anlatıyordu bana; alkolik köşe yazarı Kırmızı Domino’nun komik şiirlerini okuyordu; hayata şakacı yaklaşımıyla şaşırtıyordu beni Guriy. Onun hayata, eski kadın giysileri satan ablak suratlı, muhabbet tellalı Galkina kadına baktığı gibi baktığını düşünüyordum.

Bu kadının merdiven altındaki odasında kiracıydı; ama “odanın” kirasını ödeyecek parası yoktu ve kirasını neşeli şakalarıyla, armonikada çaldığı parçalarla, söylediği içli şarkılarla ödüyordu. Tenor sesiyle şarkı söylerken gözlerinde bir alay ışıltısı oluyordu. Galkina kadın, gençliğinde bir operanın korosundaymış; şarkıların özünü anlıyor, hayâsızlık okunan gözlerinden kül rengi, tombul yanaklarına damla damla gözyaşları düşüyor, yağlı parmaklarıyla bu gözyaşı damlalarını yanağından siliyor, sonra parmaklarını kirli atkısına özenle kuruluyordu.

İçini çekerek, “Ah, Guriy’ciğim, bir sanatçısınız siz!” diyordu. “Biraz güzel daha güzel olsaydınız, bir düğün de size yapardım! Yalnızlıktan yürekleri burkulan kaç gencin arasını yaptım ben kadınlarla!”

Böyle “gençlerden” biri üst katımızda oturuyordu. Öğrenciydi, kürkçü dükkânında çalışan bir işçinin oğluydu. Orta boyluydu, geniş göğüslüydü, kalçaları çirkin kaçacak derecede dardı; bedeni kesik sivri ucu aşağıda olan, biraz kırık görünen bir üçgeni andırıyordu ve ayakları kadınlarınki gibi çok küçüktü. Fırça gibi sarı saçların süslediği, omuzlarının arasına gömülü başı da küçüktü. Kanı çekilmiş beyaz yüzünde açık yeşil, fal taşı gibi gözleri fıldır fıldırdı.

Babasının sözünü dinlemeden, sahipsiz bir köpek gibi açlık çekerek liseyi bitirip üniversiteye girmeyi başarmıştı. Ama sesinin duygulu, yumuşak bas olduğunun anlaşılması üzerine şan dersleri almayı istiyordu.

Galkina o sırada tanımıştı onu ve müzik dersi alması için, oğlu üniversite üçüncü sınıfta okuyan, kızı lise mezunu, kırk yaşlarında bir tüccar karısının yanına yerleştirmişti. Tüccar karısı şişman, sıradan, asker gibi dimdik bir kadındı; yüzü, hayattan elini ayağını çekmiş bir rahibeninki gibi kupkuruydu; iri, gri gözleri koyu göz çukurlarına gizlenmişti gibiydi; siyahlar giyiyordu, başında modası geçmiş ipek bir şal vardı; kulaklarında koyu yeşil taşlı küpeleri sallanıyordu.

Kadın bazı akşamlar veya sabah erken saatlerde öğrencisinin yanına geliyordu. Birçok kez onun kapıdan fırlayıp avluda kararlı adımlarla yürüdüğünü görmüştüm. Yüzü korkunç görünüyordu, dudakları öylesine sıkılmış oluyordu ki, neredeyse görünmüyorlardı; bir mahkûmmuş gibi, iri iri açık gözleri kasvetli, öne bakıyordu; ancak kendisi körmüş gibi görünüyordu. Çirkin olduğu söylenemezdi; ama üzerinde onu çirkinleştiren, bedenini yaygınlaştıran, yüzünü acıtırcasına buruşturan bir gerginliğinin olduğu açıkça belliydi.

Pletnev bir gün, “Baksana, kadın sanki deli!” demişti.

Üniversite öğrencisi tüccarın karısından nefret ediyordu, ondan saklanıyordu; ama kadın acımasız bir alacaklı ya da ispiyoncu gibi takip ediyordu onu.

İçtiği zamanlar yakınıyordu öğrenci:

“Çekingen biriyim ben, hem ne için şarkı söyleyecekmişim? Bu suratla, bu biçimle kimse sahneye çıkarmaz beni, hiç kimse!”

Pletnev akıl vermeye çalışıyordu ona:

“Bırak artık sızlanıp durmayı!”

“Evet. Ama acıyorum kadına! Dayanamıyorum ona ama acıyorum da! Onun nasıl biri olduğunu bilseydin... Ah...”

Oysa biliyorduk çünkü bu kadının geceleri merdivende durup boğuk, titrek bir sesle şöyle yalvardığını çok duymuştuk:

“İsa aşkına... Sevgili çocuk, tamam, İsa aşkına!”

Kadın büyük bir atölyenin sahibiydi; evleri, atları vardı, ebelik kurslarına binlerce ruble bağış yapıyordu ve bir dilenci gibi yardım diliyordu, yardım toplamaya çalışıyordu.

Çaydan sonra yatıyordu Pletnev, ben iş aramaya çıkıyordum ve gece geç vakit, Guriy’in basımevine gitmesi gereken saatte dönüyordum. Ekmek, sucuk veya haşlanmış “işkembe” getirdiysem, ne varsa ikiye bölüyorduk ve o kendi payına düşeni yanına alıp gidiyordu.

Yalnız kalınca koridorlarda, “Marusovka”nın dar, ıssız sokaklarında dolaşıyor; yeni yeni tanıdığım bu insanların nasıl yaşadıklarını anlamaya çalışıyordum. Ev, bu tür insanlarla tıka basa doluydu ve karınca yuvasını andırıyordu. Evin içinde ekşi, acı birtakım kokular vardı, her köşesinde yoğun, insanlara düşman gölgeler saklıydı. Sabahtan gece geç vakitlere kadar uğulduyordu ev; dikişçilerin makineleri aralıksız çıtırdıyordu; operetlerin korolarında olanlar ses çalışması yapıyor, öğrencilerin gamlarının homurtuları yükseliyor, kafayı çekmiş, yarı akıllı bir aktör nutuk çekiyor, çakırkeyif sokak kadınları isterik naralar atıyorlardı... ve doğal ama çözümsüz bir soru geliyordu aklıma:

“Nedir bütün bunların anlamı?”

Karnı aç gençlerin arasında rengi sararmış, dazlak kafalı, elmacıkkemikleri çıkık, kocaman göbekli, ince bacaklı, kocaman ağızlı, dişleri at dişleri gibi kocaman olan ve bu yüzden lakabı “Sarı At” olan biri dolaşıp duruyordu. Üç yıldır Simbirsk tüccarlarından bir akrabasıyla mahkemelikti ve önüne gelene şöyle anlatıyordu:

“Yaşamak istemiyorum ama hepsini mahvedeceğim! Dilenecekler, sadakayla karınlarını doyuracaklar... Sonra, mahkeme yoluyla aldığım her şeylerini geri vereceğim onlara ve soracağım: ‘Gördünüz mü, şeytanlar? Anlayın işte!’”

Soruyorlardı ona: “Senin hayatının tek amacı bu mu, At?”

“Her şeyimle, bütün ruhumla tek istediğim budur, hayatta başka bir şey yapmak istemiyorum!”

Her gün bölge mahkemesinde avukatının odasında boy gösteriyor; akşamları sık sık kiralık bir arabayla eve torba torba, paket paket, şişe şişe bir şeyler taşıyor; yüksek tavanlı, döşemesi yamru yumru, pislik içindeki odasına öğrencileri, dikişçi kadınları, karnını doyasıya doldurmak isteyen, bu arada bir şeyler de içmek isteyen herkesi davet edip gürültülü içki âlemleri düzenliyordu. Sarı At’ın, kendisi yalnızca rom içiyor, içtiği romun çıkmayan sarı lekeleri masa örtülerinde, giysisinde, hatta yerlerde kalıyordu. Sarhoş olunca ulumaya başlıyordu: “Sevgili kuşlarım benim! Sizleri seviyorum, çok iyi, dürüst insanlarsınız! Oysa ben aşağılık biriyim, timsahın tekiyim... Akrabalarımı mahvetmek istiyorum ve mahvedeceğim! Yemin ederim, yapacağım bunu! Yoksa yaşamak istemem, eğer...”

Gözlerini hazin hazin kırpıştırıyordu At; elmacıkkemikleri çıkık aptal yüzü sarhoş gözyaşlarıyla ıslanıyordu, gözyaşlarını yanaklarından avuç içleriyle siliyordu, dizlerinde kuruluyordu, şalvarı her zaman yağlı lekelerle doluydu. “Nasıl geçiniyorsunuz siz?” diye bağırıyordu. “Açlık, soğuk, üstünüzde başınızda yok... Adalet mi bu? Böyle nasıl yaşayabilir insan? Ah, Tanrı sizlerin böyle yaşadığınızı bilseydi Tanrı...”

Ve cebinden renk renk bir deste banknot çıkarıp soruyordu: “Kime lazım para? Alın, kardeşlerim!”

Koroların şarkıcıları, dikişçi kadınlar onun kıllı ellerinden çekip almaya çalışıyorlardı paraları, At, kahkahalar atıyordu: “Hayır, sizin için değil bu paralar! Öğrenciler için!”

Ama öğrenciler para almıyordu. Kürkçünün oğlu öfkeyle bağırıyordu: “Yerin dibine batsın senin paran!”

Bir gün sarhoş, buruş buruş bir avuç on rublelik getirdi Plennev’e, desteyi masanın üzerine atıp, “Al bunları, işine yarar mı? Benim ihtiyacım yok...” dedi.

Bizim ranzaya attı kendini, bağırmaya, hüngür hüngür ağlamaya başladı; öyle ki, başından aşağı su dökmek zorunda kalmıştık. Uyuyakalınca Pletnev paraları düzeltmeye çalışmıştı ama bunun mümkün olmadığı anlaşılmıştı, öylesine buruşturulmuşlardı ki, birbirlerinden ayırmak için ıslatmak gerekmişti banknotları.

Pencereleri komşu evin taş duvarına bakan dumanlı, pis odası çok sıkışık, dar, gürültülü, boğucuydu. At herkesin sesini bastırarak bangır bangır bağırıyordu. Soruyordum ona: “Neden otelde değil de, böyle bir yerde kalıyorsunuz?” “Sevgili dostum, ruhum için! Sizlerin yanında ruhum çok sıcak...”

Kürkçünün oğlu onaylıyordu: “At haklı! Ben de öyle! Başka bir yerde perişan olurdum ben...”

At rica ediyordu Pletnev’den: “Bir şeyler çal, söyle bize...”

Guriy Pletnev guslisi’ni dizlerinin üzerine koyup şarkı söylüyordu:

Doğ artık, güneş, doğ, güzel güneş...

Sesi yumuşaktı Pletnev’in, insanın ruhuna işliyordu.

Odada sesler kesiliyordu; herkes şarkının acılı sözcüklerini, gusli’nin tellerinin sesini dinliyordu.

Tüccarın mutsuz yardımcısı homurdanıyordu: “Kahretsin! Çok güzel!”

Guriy Pletnev, adı neşe olan mantığıyla, eski evin sakinleri arasında peri masallarının iyi ruh rolünü oynuyordu. Gençliğin parlak boyalarıyla boyalı ruhu, evde hayatı, nefis şakaların havai fişekleriyle, güzel şarkılarla, insanların çarpıcı komik alışkanlıklarıyla, hayatın kaba yalancılığı üzerine cesur söylemleriyle aydınlatmaktaydı. Yirmi yaşını yeni doldurmuştu ama daha küçük gösteriyordu ve evde herkes onu, zor gününde iyi bir akıl alabileceği, her zaman kendisine yardımcı olabilecek biri olarak görüyordu. İnsanlar daha çok seviyorlardı onu, daha çok da korkuyorlardı ondan. Yaşlı demiryolu bekçisi Nikiforıç bile her zaman tilki gibi gülümseyerek selam veriyordu ona.

“Marusovka”nın avlusu tepeye doğru uzarken iki sokağı, Ribnoryadskaya ile Eski Gorşeçnaya sokaklarını birbirine bağlıyordu. Eski Gorşeçnaya Sokağı’nda bizim kaldığımız evin avlu kapısının hemen yanında Nikiforıç’ın bekçi kulübesi vardı.

Eski bir polis memuruydu Nikiforıç, bizim evde kalıyordu. Uzun boylu, zayıf, göğsü madalyalarla dolu bir ihtiyardı; zeki bir yüzü vardı, gülümsemesi içtendi, bakışları kurnaz.

Eskilerin, gençlerin gürültülü topluluğuna karşı son derece hassastı. Düzgün bedeni günde birkaç kez görünüyordu avluda, hiç acele etmeden yürüyor, evin pencerelerine, hayvanat bahçesinde bakıcının hayvanların kafeslerine baktığı gibi bakıyordu. Kışın dairelerden birinde kalan Skobelev’in Ahal Tekin Seferi’ne katılmış tek kollu subay Smirnov ile Aziz George Nişanı alan er Muratov’u tutukladılar. Ayrıca Zobnin, Ovsyankin, Grigoryev, Krilov bir kişiyi daha gizli matbaa kurmaya çalıştıkları için tutuklandı. Muratov ile Smirnov de bu matbaa için bir pazar, gündüz vakti kentin en işlek caddesi Klyuçnikova’da bir matbaadan basım harfleri çalmaya kalkışmak suçlamasıyla tutuklanmışlardı. Bir gece de “Marusovka”da jandarma, benim “Dolaşan Çan” diye isim taktığım birini alıp götürdü. Sabahleyin bunu öğrenince Guriy siyah saçlarına yapışıp bana şöyle dedi:

“Gördün mü, al başına püsküllü belayı... Çabuk ol, kardeşim, çabuk kaç!.”

Nereye kaçmam gerektiğini açıkladıktan sonra şöyle dedi: “Bak, dikkatli ol! Belki orada da polisler vardır...”

Bu esrarengiz görev müthiş hoşuma gitmişti, kırlangıç hızıyla Admiralteyskaya köyüne uçtum. Orada bir kalaycı dükkânında olağanüstü mavi gözlü, kıvırcık saçlı bir genç gördüm. Bir tencereyi kalaylıyordu ama hiç de bir işçiye benzemiyordu. Mengenelerin olduğu köşede, beyaz saçlarını meşin bir kemerle toplamış ufak tefek bir ihtiyar ovalayarak bir musluğu temizliyordu.

Sordum kalaycıya: “İşçiye ihtiyacınız var mı?”

İhtiyar, öfkeli karşılık verdi: “İhtiyacımız var ama sana değil!”

Genç, belli etmeden baktı bana, sonra gene tencerenin üzerine eğildi. Ayağımla alttan hafifçe dürttüm onu, bana fırlatmaya hazırlanıyormuş gibi kaldırdı tencereyi, masmavi gözlerini şaşkınlıkla, öfkeyle dikti gözlerimin içine. Ama benim kendisine göz kırptığımı fark edince sakin sakin, “Çek arabanı, çek...” dedi.

Ona bir kez daha göz kırpıp dışarı çıktım, sokakta beklemeye başladım. Kıvırcık saçlı genç de gerinerek çıktı dükkândan, sigarasını içerken, bir şey söylemeden bakmaya başladı bana.

“Sizin adınız Tihon mu?”

“Evet, Tihon!”

“Pyotr’u içeri aldılar.”

Kıvırcık saçlı genç kaşlarını öfkeyle çatıp dik dik baktı yüzüme, “Hangi Pyotr’u?”

“Uzun boylu, papaza benzeyen Pyotr’u.”

“Ee?”

“Hepsi o kadar.”

“Peki, papaza benzeyen, daha bilmem ne, Pyotr’dan bana ne?” diye sordu kalaycı.

Soruş biçimi onun işçi olmadığına iyice inandırmıştı beni. Görevimi yerine getirmiş olmanın gururuyla doğru eve koştum. “Gizli” işlerde ilk görevim bu olmuştu.

Guriy Pletnev onlara yakındı ama beni bu işlere sokmasını rica ettiğimde şöyle cevap vermişti bana: “Senin için henüz erken, kardeşim! Önce okulunu bitir sen...”

Yevreinov esrarengiz biriyle tanıştırdı beni. Bu tanıştırmasında, bana çok ciddi bir şeyin önsezisini kazandıran güçlü bir sakınma duygusu vardı. Yevreinov beni kent dışına, Arskoye tarlalarına doğru götürürken, yolda bu tanıştırmada çok dikkatli olmamı, bundan kimsenin haberinin olmaması gerektiği konusunda uyarıyordu beni. Yevreinov sonra uzakta, boş tarlada ağır adımlarla yürüyen gri, ufak tefek birini göstererek çevresine bakındı, alçak sesle şöyle dedi: “İşte o! Arkası sıra yürüyün, durduğu zaman yanına gidin, ‘Ben arabayla gelenim...’ deyin.”

Esrarlı olan her zaman hoştur ama burada komik geldi bana: Sıcak, güneşli bir günde sararmış otların arasında bir adam tek başına sallana sallana yürüyordu... Hepsi o kadar. Mezarlığın kapısında yetiştim ona. Karşımda küçük yüzü kupkuru, kuşlarınki gibi yuvarlak gözleri sert bakışlı bir genç vardı. Gri bir lise öğrencisi paltosu giymişti ama paltosunun parlak düğmeleri koparılmış yerlerine siyah kemik düğmeler dikilmişti, eski kasketinde armanın izi belliydi. Genelde gencin her şeyinde zamanından önce bir koparılmışlığın izi vardı... Sanki kendini tam anlamıyla olgunlaşmış biri olarak görmenin verdiği bir acelecilik içindeydi.

Mezarların arasında, sık çalıların gölgesinde oturduk. Ciddi, soğuk konuşuyordu ve hiç hoşlanmamıştım ondan. Neler okuduğumu sert tavırlarla sorduktan sonra, kendisinin organize ettiği gruba girmemi önerdi. Önerisini kabul ettim ve ayrıldık. Issız tarlanın her yanına dikkatlice şöyle bir baktıktan sonra önden yürüdü.

Benden başka üç veya dört gencin daha olduğu grupta en genç olan bendim ve John Stuart Mill’in, Çernişevski’nin notları ekli kitabını okumaya hiç de hazır değildim. Öğretmen Enstitüsü öğrencisi Milovski’nin dairesinde toplanıyorduk. Milovski daha sonra Yeleonski takma adıyla öyküler yazdı ve yazdıkları beş cilt olunca kendi canına kıydı, tanıdığım birçok insan gibi, kendi isteğiyle ayrıldı hayattan!

Kendi halinde, sessiz biriydi Milovski, düşüncelerinden çekiniyor, her sözcüğünü dikkatli kullanıyordu. İğrenç bir evin bodrum katında oturuyor, “beden ve ruh” dengesi için marangozlukla ilgileniyordu. Onun yanında canım sıkılıyordu; Mill’in kitabını okumak sarmıyordu beni. Daha çok ekonominin asıl durumlarını kendime yakın hissediyordum; doğrudan benimsiyordum onları, cildime yazılmış gibiydiler; koca kitabı, gücünü “yabancı bir dayının” esenliği ve rahatı için harcayan herkes için açık seçik olan zor sözcükleriyle yazmanın hiç gereği yok gibi geliyordu bana. Tutkal kokusu sinmiş çukurda iki-üç saat kendimi zorlayarak oturuyor, kirli duvarlarda dolaşan tespihböceklerine bakıyordum.

Dinler tarihi öğretmenimiz bir gün derse zamanında gelmedi, biz de onun hiç gelmeyeceğini düşünüp küçük bir ziyafet düzenledik; bir şişe votka, ekmek ve salatalık aldık. O sırada birden, öğretmenimizin pencerenin önünden hızla geçen boz renk ayaklarını gördük. Votkayı tam masanın altına gizlemiştik ki, içeri girdi ve sonra Çernişevski’nin mantıklı notlarının konuşulması başladı. Hepimiz, birinin ayağı çarpıp votka şişesini devirir diye korku içinde kıpırdamadan, put gibi oturuyorduk. Öğretmen devirdi onu, devirince masanın altına baktı ve bir şey söylemedi. Ah, keşke bağırıp çağırsaydı!

Onun susması, sert yüz ifadesi, gücenik bir tavırla kısılmış gözleri çok kuşkulandırdı beni. Utançtan yüzleri kıpkırmızı olmuş arkadaşlarıma kaşlarının altından bakıyordu; din tarihi öğretmenimize karşı suçlu hissediyordum kendimi ve votka benim girişimimle alınmış olmasa da, üzülüyordum.

Derslerde canım sıkılıyordu; iyi yürekli, sevecen insanların değişik, temiz bir yaşam sürdüğü Tatar köyüne gitmek istiyordum. Komik, bozuk bir Rusça konuşuyorlardı; akşamları müezzinlerin tuhaf sesleri yüksek minarelerden camiye çağırıyordu onları. Tatarların, benim yabancısı olduğum, hoşlanmadığım bizimkilere göre çok değişik, bambaşka bir yaşam biçimi olduğunu düşünüyordum.

Bir şey Volga’ya, zor bir yaşamın müziğine çekiyordu beni. Bu müzik o güne kadar çok hoş bir sarhoşluk vermişti bana. Emeğin kahramanlık şiirini hissettiğim günü çok iyi hatırlıyorum.

Kazan’ın biraz aşağısında, taşa tosladığı için altı parçalanmış, İran malları yüklü büyük bir mavnanın yükünü başka bir mavnaya aktarmak için gemiciler, beni de işe götürmüşlerdi. Aylardan eylüldü, rüzgâr yukarı doğru esiyor, kararmış nehirde dalgalar öfkeyle kabarıyordu; rüzgâr dalgaların yelelerini delicesine koparıyor, nehre soğuk bir yağmur serpiyordu. Hasırlara, yelken bezlerine sarınmış elli kişilik bir işçi grubu boş mavnanın güvertesine yüzleri pek asık, dağılmıştı. Mavnayı küçük bir römorkör zorlanarak yağmura kırmızı kıvılcım demetleri saçarak çekmeye çalışıyordu.

Akşam olmaktaydı. Gümüş rengi, ıslak gökyüzü nehrin üzerine çökerken kararıyordu. İşçiler homurdanıyor, rüzgâra da, yağmura da, hayata da küfürler ederek soğuktan ve rutubetten korunmaya çalışarak güvertede pek yavaş geziniyorlardı. Onların uykulu olduğunu, çalışma heveslerinin olmadığını, ziyan olan malı kurtaramayacaklarını düşünüyordum.

Gece yarısına doğru boş mavnayı taşlara oturan mavnayla bordo bordoya yanaştırdık; işçilerin başı, yüzü çiçek bozuğu, bozuk ağızlı, gözleri de burnu da atmacanınkilere benzeyen huysuz ihtiyar, dazlak başından kasketini çıkarmış, avazı çıktığınca bağırıyordu: “Dua edin, çocuklar!”

Karanlıkta, mavnanın güvertesinde işçiler, ayıların yaptığı gibi, siyah bir küme oluşturarak toplanmışlardı, başkan ise duasını herkesten önce bitirmiş, bas bas bağırıyordu:

“Fenerleri getirin! Hadi, gençler, girişin işe bakalım! Var gücünüzle çalışın, çocuklar! Tanrı yardımcınız olsun, başlayın!”

Ve hantal, tembel, yağmurda ıslanmış işçiler “nasıl çalıştıklarını göstermeye” başladılar. Kavgaya atılır gibi, naralar atarak, bağırarak, şakalaşarak daldılar batmakta olan mavnanın güvertesine, ambarına. Sağımdan solumdan pirinç çuvalları; üzüm, deri, astragan kürk balyaları kuştüyü yastıklar gibi hafif, geçiyorlardı; kısa boylu birtakım insanlar bağırarak, ıslık çalarak, galiz küfürler savurarak birbirlerini coşturmaya çalışarak koşuşturuyorlardı. Biraz önce hayattan, yağmurdan, soğuktan öylesine hüzünlü yakınan bu hantal, somurtkan insanların bu kadar neşeli, istekli, canla başla çalıştıklarına inanmak çok zordu. Yağmur şimdi daha çoğalmış, daha soğuk yağıyordu; rüzgâr kuvvetlenmiş, giysilerin eteklerini başlara kaldırıyor, göbekleri ortaya çıkarıyordu. Altı fenerin zayıf ışığında, ıslak karanlıkta birtakım insanlar, adımları mavnaların güvertelerine tok sesler çıkararak koşturuyorlardı. Çalışmaya susamışlar, dört pud ağırlığında torbaları elden ele atmayı, sırtlarında çuvallarla koşturmayı uzun zamandır özlemiş gibi çalışıyorlardı. Oynayarak, çocukça neşeli şakalaşarak, ancak bir kadının koynunda olmanın daha hoş olabileceği sarhoş bir hoşnutlukla koşturuyorlardı. Yükün sahibi veya yetkilisi olsa gerek, kısa paltolu, kocaman sakallı, yağmurda sırılsıklam olmuş, pek ciddi tavırlı, yaşlı bir adam birden avazı çıktığınca bağırmaya başladı: “Çocuklar, bir kova içki var size! Haydutlar sizi... Hadi, iki oldu! Çalışın, iyi çalışın!”

Karanlıkta her yandan böğürtülü birkaç ses yükseldi: “Üç kova yap şunu!”

“Tamam, üç oldu! Çalışın bakalım!”

Çalışma daha da canlandı.

Ben de çuvalları kapıp götürüyor, yerine attıktan sonra koşuyor, bir başkasını kapıyordum; çevremde herkesle birlikte ben de çılgın bir dansın içinde dönüyor gibiydim; bu insanlar kendilerini vererek aylarca, yıllarca böyle neşeli, durmadan çalışabilir, kentlerde çan kulelerini veya minareleri tutup istedikleri yere götürebilirler gibi geliyordu bana.

O gece, daha önce hiç olmadığım kadar neşeliydim; bütün hayatımı bu yarı çılgın heyecan içinde yaşama arzusu aydınlatıyordu ruhumu. Mavnaların bordasında dalgalar oynaşıyordu, yağmur güvertelerini kamçılıyordu, rüzgâr nehrin üzerinde ıslık çalıyordu. Ağarmakta olan tan yerinin alacakaranlığında yarı çıplak, sırılsıklam insanlar durmadan koşuşturuyor, bağırıp çağırıyor, güçlerinin, yaptıkları işin verdiği hazla gülüşüyorlardı. Bu arada rüzgâr kalın, siyah bulut kütlesini dağıtmış, gökyüzünün mavi, parlak lekesinde güneşin pembe ışını görünmüştü; buna sevinen vahşi hayvanlar ıslak kürklerini, sevimli başlarını silkeleyerek neşeyle bağırmaya başlamışlardı. Böylesine akıllı, çalışkan, kendilerini işlerine böylesine seve seve veren bu iki ayaklı bu vahşi hayvanları kucaklamak, öpmek geliyordu içimden.

Böylesine güçlü bir coşkuya hiç kimse karşı koyamaz diye düşünüyordum; dünyada her çeşit mucizeyi gerçekleştirebilir; masallarda anlatıldığı gibi, bir gecede bütün yeryüzünü saraylarla kentlerle doldurabilirdi. Güneşin ışını, bu insanüstü çalışmaya bakarken bulutların ağırlığını taşıyamaz olmuş, suya batan bir çocuk gibi, onların arasına dalmış; bu arada yağmur da sağanağa dönüşmüştü.

Biri haykırdı:

“Şabat!”5

Ama sert karşılık verdiler ona:

“Yahudi değiliz biz!”

Ve yarı çıplak işçiler sağanak yağmur altında, şiddetli rüzgârda, beni insanoğlunun ne denli güçlü olduğunu saygıyla anlamak zorunda bırakarak öğlen saat ikiye kadar dinlenmeden çalıştılar.

Sonra römorköre geçip sarhoşlar gibi uyudular; Kazan’a geldiklerinde kum sahile gri çamur bir sel gibi döküldüler, üç kova votkayı içmek için meyhaneye gittiler.

O sırada hırsız Başkin geldi yanıma, yüzüme bakarak sordu:

“Ne yaptınız orada?”

Büyük bir heyecanla ona işi anlattım; anlattıklarımı dinledi ve derin bir göğüs geçirdikten sonra küçümser bir tavırla, “Aptalsın,” dedi. “Daha bile kötüsü... salaksın!”

Islık çalarak, bedenini balık gibi kıvırarak, sık dizili direklerin arasından yürüdü. Orada işçiler naralar atarak içiyor, eğleniyorlardı. Uçtaki masalardan biri, tenor sesiyle edepsiz bir şarkı söylemeye başladı:

Eh, gece geç vakit olmuştu bu dediğim, Hanımefendi dolaşmak için bahçeye çıkmıştı... Eh!

Onlarca kişi avuç içleriyle masalara vuruyor, naralar atıyordu.

Bekçi kente göz kulak olurken Yerde uzanmış yatan bir hanımefendi gördü...

Kahkahalar, ıslıklar, bağrış çağrış... Böyle arsız bir hayâsızlık görülmüş şey değildi.

Biri Andrey Derenkov’la tanıştırdı beni. Çöp yığılı bir çukurun başında, yoksul, dar bir sokağın sonunda gizlenmiş küçük bir bakkal dükkânının sahibiydi Andrey Derenkov.

Hoş bir yüzü, beyaz bir sakalı vardı. Bakışı zekiydi. Kentte yasaklanmış veya ender bulunur kitapların en zengin kitaplığı onunkiydi. Kazan’ın birçok okulunun öğrencileri, değişik türden devrimci insanlar onun kitaplarından yararlanıyorlardı.

Derenkov’un dükkânı, hadım bir sarrafın evinin alçak tavanlı eklentisindeydi; dükkânda geniş bir odaya açılan bir kapı vardı; bu odayı avluya bakan pencerenin ışığı hafiften aydınlatıyordu; bu kapıdan sonra dar bir mutfak, mutfaktan sonra ek binayla ev arasındaki karanlık koridorda köşede yüklük vardı, bu yüklükte de kötü niyetli kitaplık gizliydi. Buradaki kitapların bir kısmı elyazması kalın kitaplardı. Lavrov’un “Tarih mektupları”, Çernişevski’nın “Ne yapmalı?”, Pisarev’in bazı makaleleri, “Çar Açlıktır”, “Kurnaz Makinist” bunlardan bazılarıydı. Elyazması bütün bu kitaplar çok okunmuş, hırpalanmıştı.

Dükkâna ilk gittiğimde, müşterilerle ilgilenmekte olan Derenkov, başıyla odaya açılan kapıyı işaret etti bana. Odaya girdim, karanlıkta, köşede, yere diz çökmüş, pek dokunaklı dua eden ufak tefek, Aziz Serafim Sarovski’nin portresine benzeyen bir ihtiyar gördüm. İhtiyara bakarken tatsız, hoş olmayan bir şey hissettim.

Derenkov’un “Narodnik”6 olduğunu söylemişlerdi; bence bir Narodnik, devrimci olurdu; bir devrimci de Tanrı’ya inanmazdı; dua eden ihtiyar burada fazla gibi gelmişti bana.

İhtiyar, duasını bitirdikten sonra beyaz saçlarını, sakalını özenle düzeltti, bana döndü. “Andrey’in babasıyım,” dedi. “Siz kim oluyorsunuz? Anlaşıldı. Oysa ben kıyafet değiştirmiş bir öğrenci olduğunuzu sanmıştım.” “Öğrencinin kıyafet değiştirmesinin ne gereği var?” diye sordum.

Yaşlı adam sesini alçalttı: “Neyse... İstediğin kadar kıyafet değiştir, ne olduğunu Tanrı bilecektir!”

Mutfağa geçti, ben pencerenin önünde oturup düşüncelere daldım ve birden bir ses duydum: “İşte, o böyle biri!”

Mutfağa açılan kapının eşiğinde beyaz entarili bir kız duruyordu. Parlak saçları kısa kesilmişti; bembeyaz, tombul yüzünde gülümseyen masmavi gözleri ışıl ışıldı. Ucuz yağlıboya taş basma tablolarındaki meleklere çok benziyordu.

İnce titrek bir sesle sordu bana: “Neden korktunuz öyle? O kadar korkunç muyum yoksa?”

Sert toprak bir tarlada değil de, yükseğe gerili, oynak bir halat üzerinde yürüyor gibi, duvara tutunarak dikkatli, yavaş adımlarla bana doğru gelmeye başladı. Bu güvensiz yürüyüşü daha çok, onun başka bir dünyaya ait olduğunu düşündürüyordu. Ayaklarına iğneler batıyormuş, duvar yumuşak ellerini yakıyormuş gibi irkilerek yürüyordu. Ve parmakları tuhaf bir biçimde hareketsizdi.

İçimde tuhaf bir heyecan ve keskin bir acıma duygusuyla onun karşısında kıpırdamadan ayakta duruyordum. Bu karanlık odada her şey çok alışılmadıktı!

Kız, altından sandalyenin uçup gideceğinden korkuyormuş gibi bir sandalyeye dikkatlice oturdu. Hiç kimsenin yapmayacağı kadar sade bir tavırla, ancak beş gündür yürümeye başladığını, oysa neredeyse üç aydır yatakta yattığını, kollarının, bacaklarının çalışmadığını anlattı.

Gülümseyerek, “Bir çeşit sinirsel hastalıktı,” dedi.

Hatırlıyorum, durumunu daha bir değişik açıklamasını istiyordum. Böyle bir kız için sinirsel hastalık aşırı basit kaçıyordu; üstelik de, eşyaların hepsinin korkuyla duvarlara sokulduğu, köşede, ikonaların önünde bir lambanın pek parlak yandığı ve bu lambanın zincirinin gölgesinin büyük yemek masasının örtüsünün üzerinde dolaştığı böyle tuhaf bir odada...

Kızın çocuksu, ince sesini duyuyordum:

“Sizden çok söz ettiler bana ve bu yüzden, nasıl biri olduğunuzu görmek istedim.”

Bu kız bir çeşit dayanılmaz bakışlarla inceliyordu beni; onun mavi gözlerinde insanın içini okuyan bir şeyler görüyordum. Böyle bir kızla konuşamazdım, yapamazdım bunu. Ve susuyordum, Herzen’in, Darwin’in, Garibaldi’nin portrelerine bakıyordum.

Dükkândan benim yaşlarda, soluk yüzlü, bakışları küstah bir çocuk koşarak girdi odaya ve gevrek bir sesle, “Neden odandan çıktın, Mariya?” diye bağırarak mutfağa daldı.

Kız, “Benim küçük kardeşim Aleksey bu,” dedi. “Bense ebelik derslerine devam ediyorum, işte bu arada da hastalandım. Neden bir şey söylemiyorsunuz? Çok mu çekingen birisiniz?”

Andrey Derenkov, sıska eli koynunda, geldi; kız kardeşinin yumuşak saçını karıştırarak okşadı ve nasıl bir iş aradığımı sordu.

Sonra sarı saçları kıvırcık, gözleri açık yeşil, uzun boylu bir kız daha geldi, pek sert şöyle bir baktı bana ve beyaz yüzlü kızın koluna girip şöyle diyerek götürdü onu: “Bu kadar yeter, Mariya!”

Bu isim hiç yakışmıyordu kıza, onun için kaba kaçıyordu.

Ben de tuhaf bir heyecan içinde ayrıldım oradan, bir gün sonra akşam ise gene o odada oturuyordum; onların nasıl ve neyle geçindiklerini anlamaya çalışıyordum. Tuhaf bir yaşam biçimleri vardı.

Kendi halinde, sevimli ihtiyar Stepan İvanoviç yüzü şeffaf gibi bembeyaz, bir köşede oturuyor, oradan bakıyor, koyu renk dudaklarını kıpırdatarak sakin sakin gülümsüyor, sanki şöyle bir ricada bulunuyordu:

“Dokunmayın bana!”

Bir tavşan ürkekliği, endişeli bir felaket beklentisi vardı onda, farkındaydım bunun.

Önü ağaç kabuğu sertliğinde yağ ve un sıvalı gri bir ceket giyen elleri sıska Andrey, yaptığı bir yaramazlığı yeni bağışlanmış bir çocuk gibi mahcup gülümseyerek, yan yan dolaşıyordu odanın içinde. Tembel, kaba delikanlı Aleksey dükkânda yardımcı oluyordu ona. Üçüncü kardeş İvan, üniversitede Öğretmen Enstitüsü’nde okuyor, yurtta kalıyor ve yalnızca cumartesi pazar günleri eve geliyordu. Temiz giyimli, saçları düz taralı, eski bir devlet memuruna benzeyen ufak tefek bir gençti. Hasta Mariya çatı arasında bir yerde kalıyordu, çok seyrek aşağı iniyordu. O aşağı indiğinde beni görünmez iplerle bağlıyorlarmış gibi rahatsız hissediyordum kendimi.

Derenkov’ların ev işlerini hadım ev sahibinin birlikte yaşadığı yüzü tahta bir kuklanın yüzünü, gözleri öfkeli bir rahibenin gözlerini andıran sıska, uzun boylu kadın yürütüyordu. Sarışın kızı Nastya da ortalarda dolaşıyordu; yeşil gözleriyle erkeklere bakarken kalkık burnunun delikleri titriyordu.

Ne var ki, Derenkov’ların evinin asıl sahipleri üniversitesinin İlahiyat Fakültesi öğrencileriyle Veterinerlik Enstitüsü öğrencileriydi. Bu öğrenciler Rus halkının sorunlarını düşünen, Rusya’nın geleceğinden sürekli endişe eden gürültülü bir kalabalık oluşturuyordu. Gazetelerde çıkan makalelerle, son okudukları kitaplarda yazılanlarla, kentte ve üniversitede çıkan olaylarla sürekli heyecanlı bu gençler, tartışmalara katılmak, köşelerde kendi aralarında sakin fısıltılarla konuşmak için Kazan’ın her sokağından akşamları Derenkov’un dükkânında toplanıyorlardı. Yanlarında kalın kitaplar getiriyor, getirdikleri kitapların sayfalarına fiske vurarak birbirlerine bağırıyorlar, her biri kendi hoşuna giden gerçeği savunuyordu.

Doğrusu, bu tartışmalardan doğru dürüst bir şey anladığım yoktu; gerçekler benim için, yoksul çorbasında yağ yıldızcıklarının kaybolduğu gibi, söz kalabalığı arasında kaybolup gidiyordu. Bazı öğrenciler zimmetine para geçiren Volga boyunun yaşlı insanlarını hatırlatıyorlardı bana ama hayatı daha iyiye götürmek isteyen insanlar görüyordum ve onların içtenliği laf kalabalığı fırtınasında yutuluyor ama bu fırtınanın içinde bütünüyle kaybolup gitmiyorlaardı. Onların aydınlığa kavuşturmaya çalıştıkları sorunlar bana yabancı değildi ve bu sorunların başarıyla halledilmesine ilgili olduğumu hissediyordum. Çoğu zaman, öğrencilerin sözcüklerinde benim sessiz düşüncelerimin dile geldiğini sanıyordum. Ve bu kişilere, özgürlüğüne kavuşturulacağına söz verilen bir kölenin coşkusuyla davranıyordum.

Onlarsa, bir marangozun işe yaramaz bir tahta parçasına baktığı gibi bakıyorlardı bana.

Beni birbirlerine, küçük sokak çocuklarının, kaldırımda buldukları bir beş kapikliği birbirlerine gösterdikleri gibi, pek mağrur tanıştırıyorlardı: “Doğal yetenek!”

Bana “doğal yetenek”, “halkın çocuğu” demelerinden hazzetmiyordum. Yaşamın üvey evladı gibi görüyordum kendimi; bazen aklımın gelişmesini yöneten gücün ağırlığını çok hissediyordum. Bir kitabevinin vitrininde kapağında bilmediğim “Özlü ve Bilge Sözcükler” yazan bir kitap görmüştüm. O kitabı okumak için büyük bir heyecan, istek uyanmıştı içimde ve İlahiyat Akademisi öğrencisine o kitabı bana getirmesi için yalvardım.

Geleceğin piskoposu, kıvırcık saçları, kalın dudakları, iri dişleriyle bir siyahı andıran öğrenci, alaylı alaylı haykırdı yüzüme karşı: “Günaydınlar! Boş versene sen, kardeşim, saçma bir kitaptır o! Sana verilen kitapları oku sen, gerisini karıştırma!”

Öğretmenin bu kaba tavrı çok dokundu bana. Paranın bir bölümünü iskelelerde kazandım, biraz da Andrey’den borç aldım ve elbette, satın aldım o kitabı. Satın aldığım ilk ciddi kitaptı bu, bugüne kadar da bendedir.

Genelde oldukça sert davranıyorlardı bana: “Sosyal Bilimlerin Alfabesi”ni okurken, bu kitabın yazarının, kültürel yaşamın gelişmesinde hayvancılıkla uğraşan kabilelerin rolünü abarttığını; serbest girişimciliği, avcılığı ise küçümsediğini düşünüyordum. Bu kuşkumu bir filoloğa açtım, o da kadınsı yüzüne pek ciddi, ağırbaşlı bir ifade takınıp tam bir saat “eleştiri hakkı” üzerine nutuk çekti bana.

“Eleştiri yapmak hakkına sahip olabilmesi için kişinin herhangi bir gerçeğe inanması gerekir,” diyerek, “siz neye inanıyorsunuz?” diye sordu.

Bu filolog sokakta bile kitap okuyordu. Kaldırımda yürürken yüzünü kitapla kapatıyor, insanlara çarpıyordu. Tavan arası odasında tifodan yatıyor, karnı aç dönüp duruyor, bağırıyordu:

“Ahlak dediğin, özgürlüğü de, görev duygusunu da içinde uyumlu, ahenkli biçimde bulundurmak zorundadır. Ahenkli olarak, u-yum-lu, a-henk-li...”

Sürekli açlık çektiği, sağlam gerçeği ısrarla aradığı için yarım sağlıklı olan ince ruhlu bu insan, kitap okumaktan başka bir mutluluk bilmiyor ve güçlü karşıt iki düşünceyi bağdaştırdığını sandığı anda sevimli, siyah gözleri çocuksu bir sevinçle gülümsüyordu. Kazan’daki günlerimden on yıl sonra Harkov’da karşılaştım onunla. Kem’de beş yıl sürgün kaldıktan sonra tekrar üniversiteye girmişti. Kafası karşıt düşüncelerle, karınca yuvası misali, dolu gibi geliyordu bana. Tüberkülozdan ölürken Nietzsche ile Marx’ı barıştırmaya çalışıyor, bir yandan kan tükürürken; bir yandan da ellerimi sıska, soğuk, yapışkan parmaklarıyla tutarak hırıltılı sesler çıkarıyordu:

“Sentez olmadan yaşamak olanaksızdır!”

Tramvayla üniversiteye giderken yolda öldü.

Onlar gibi mantık uğruna acı çeken çok insan tanıdım... Hatıraları kutsaldır benim için.

Derenkov’un evinde böyle onlarca kişi toplanıyordu. Aralarında İlahiyat Akademisi öğrencisi, Panteleymon Sato adında bir Japon bile vardı. Kimi zaman gür, kaba sakallı, saçlarını Tatarlar gibi kestiren iriyarı, geniş omuzlu birinin geldiği de oluyordu. Gri, dar, kopçaları boğazına kadar ilikli bir Kazak kaftanı oluyordu üzerinde. Genelde bir köşede oturuyor, kısa piposunu içerken oradan sönük, sakin bakışlarla herkesi izliyordu. Bakışı çoğu zaman ısrarla benim yüzümde kalıyordu; bu ağırbaşlı adamın düşünce olarak beni tarttığını ve nedense benden korktuğunu düşünüyordum. Sessizliği şaşırtıyordu beni. Herkes yüksek sesle, çok ve kararlı konuşuyordu; sesler ne kadar yükselirse, kuşkusuz, o kadar hoşlanıyordum bundan. Yüksek sesle söylenenlerde genelde zavallı, ikiyüzlü düşüncelerin saklandığını uzun süre anlayamamıştım. Bu sakallı iriyarı adam neden hep susuyordu?

Adı Hohol’du ve anlaşılan, Andrey’den başka kimse tanımıyordu onu. Bir süre sonra bu adamın on yıl kaldığı Yakut Bölgesi’nde sürgünden yeni dönmüş olduğunu öğrendim. Ona olan ilgimi bu daha da artırdı. Gelgelelim, çekingen, ürkek biri olmasam, telaşlı bir merak hastalığım olsa, üstelik her şeyi, nasıl olursa olsun, hemen öğrenmeyi istesem de, onunla tanışmaya cesaret edemiyordum. Bu özelliğim herhangi bir şeyle meşgul olmamı hayat boyu engellemiştir.

Halktan söz edildiğinde üzülerek, kendime bir güvensizlik duyarak, benim bu konuda bu insanların düşündükleri gibi düşünemeyeceğimi hissediyordum. Onlar için halk; mantığın, ruh güzelliğinin, temiz yürekliliğin, neredeyse tanrısallığın ta kendisiydi; halk her türlü güzelliğin, adaletin, yüce dürüstlüğün özünü içinde bulunduruyordu. Oysa ben böyle bir halk görmemiştim. Marangozlar, hamallar, taş ustaları tanımıştım ben; Yakov’u, Osip’i, Grigori’yi tanımıştım, oysa burada bambaşka bir halktan söz ediliyordu; kendilerini o halktan aşağıda bir yerlere koyuyorlardı, onun iradesine bağlı olduklarını söylüyorlardı. Bana öyle geliyordu ki, asıl bu insanlardaydı ve onların içinde yanmaktaydı düşüncenin güzelliği de, gücü de... Hayata insan sevgisinin içten iradesi ve yeni bazı yasalara göre onu yaratmanın özgürlüğü de...

O zamana kadar aralarında yaşadığım küçük insanlarda özellikle, insan sevgisi görmemiştim; ama burada her sözcükte gösteriyordu kendini bu sevgi, her bakışta alev alevdi, yanıyordu.

Halkı sevenlerin konuşmaları ışıklı yağmur taneleri gibi dökülüyordu yüreğime ve köy yaşamını, köylülerin yüce gönüllülüklerini anlatan içten edebiyatın bana büyük faydası oluyordu. Bir şeyi hissetmiştim: İnsanı yalnızca çok sağlam, çok tutkulu severseniz, bu sevgiden hayatı da anlamını da öğrenirdiniz. Kendimi düşünmeyi bırakmıştım, insanları özellikle, daha bir dikkatli incelemeye başlamıştım.

Andrey Derenkov bütün içtenliğiyle bana, dükkânının kısıtlı gelirinin tümünün “halkın mutluluğu... herkesin mutluluğudur” inancına sahip insanlara gittiğini söylemişti. Kitap kurtlarının coşkulu mantığı karşısında heyecanını gizlemeden, görevine büyük inancı olan bir papaz gibi böyle insanların arasında dönüp duruyordu. Mutlulukla gülümseyerek, sıska elini koynuna sokarak öteki eliyle yumuşak sakalını sağa sola çekiştirerek soruyordu bana:

“İyi mi? Böyle işte!”

Ve kaz sesi gibi tuhaf bir sesi olan veteriner Lavrov Narodniklere inatla itiraz ettiğinde Derenkov korkup gözlerin kapayarak fısıldıyordu:

“Ne bozguncu adam!”

Onun Narodniklere karşı tutumu benimkine benziyordu ama öğrencilerin Derenkov’a davranışı kaba, efendilerin işçilerine veya bir meyhane çalışanına davranışı gibi geliyordu bana. O kendi farkında değildi bunun. Çoğu zaman, konuklarını yolcu ettikten sonra gece yatısına alıkoyuyordu beni; odayı temizliyorduk, sonra döşemeye hasırların üzerine uzanıp lambanın zayıf ışığında fısıldayarak dostça sohbet ediyorduk. İnanan bir insanın iç huzuruyla şöyle diyordu bana:

“Böyle güzel yüzlerce, binlerce insan toplanacak, Rusya’da önemli yerlerin hepsinin başına geçip bütün hayatı değiştirecekler!”

Benden on yaş büyüktü ve sarışın Nastya’dan çok hoşlandığının farkındaydım. Kızın ateşli gözlerine bakmamaya çalışıyordu, başkalarının yanında onunla pek soğuk, patronun emreder tavırlarıyla konuşuyordu; ama arkasından pek tasalı bakıyor, yanlarında kimse yokken de onunla mahcup, ürkek gülümseyerek, sakalını çekiştirerek konuşuyordu.

Küçük kız kardeşi de tartışmaları bir köşeden izliyordu. Aşırı dikkatten çocuksu yüzü komik bir biçimde şişiyordu, gözleri iri iri açılıyordu, konuşmalar aşırı sertleştiğinde, başından aşağı buzlu su dökmüşler gibi, sesli sesli solumaya başlıyordu. Sarı saçlı bir tıp öğrencisi kabararak dolaşıyordu çevresinde, kaşlarını pek anlamlı çatarak gizemli bir yarı fısıltıyla konuşuyordu onunla. Bütün bunlar aşırı derecede ilginçti.

Ama sonbahar gelmiş, sürekli bir işim olmadığı için hayat benim için çekilmez olmaya başlamıştı. Çevremde olan bitenle yakından ilgileniyordum, gün geçtikçe daha az çalışıyor, karnımı başkasının ekmeğiyle doyuruyordum ve bu ekmek boğazımdan aşağı çok zor iniyordu. Kış için kendime bir “yer” bulmalıydım ve onu Vasiliy Semyonov’un kurabiye fırınında buldum. Hayatımın bu bölümünü, “Ev Sahibi”, “Konovalov”, “Yirmi Altı ve Bir” öykülerimde anlattım... Zor günlerdi! Ama öğreticiydi de!

Fiziksel zordu, moral olarak daha da zor!

Dükkânın alt katına indiğimde artık bir arada olmanın, dinlemenin benim için zorunlu olduğu insanlarla aramda bir “ilgisizlik duvarının” yükseldiğini anlamakta gecikmedim. Hiçbirini görmüyordum, günde on dört saat çalışıyordum, cumartesi pazar günleri Derenkov’a gidemiyordum; boş günlerimde uyuyor ya da arkadaşlarımla işte kalıyordum. Onların bazıları, işe girdiğim ilk günden beri eğlenceli bir palyaçoya bakar gibi bakıyorlardı bana; bazıları da çocukların ilginç şeyler anlatan büyüklere saf saf baktıkları gibi... Bu insanlara neler anlatıyordum, bilmiyorum; ama anlaşılan, onlara başka, çok daha rahat, makul bir hayatın olabileceği umudunu veren her şeyi... Kimi zaman başarıyordum da bunu ve şiş yüzlerinin insancıl bir hüzünle aydınlandığını, gözlerininse gücenik, öfkeli bir ışıkla parladığını gördükçe bundan hoşlandığımı hissediyor, “halkın arasında çalıştığımı”, “halkı aydınlattığımı” düşünerek kendimle gurur duyuyordum.

Kuşkusuz, sık sık güçsüzlüğümü, bilgimin yetmediğini, hayatın, yaşananların en basit sorularına bile cevap veremediğimi hissetmiyor da değildim. O zaman kendimi, sırf gerçekleri unutmak için ve bunu ancak meyhanelerde, sokak kadınlarının soğuk koynunda bulabilen insanların, görme duyusu olmayan kurtçuklar gibi kaynaştığı karanlık bir çukura atılmış gibi hissediyordum.

Her ay, maaş gününde kesinlikle genelevler ziyaret ediliyordu. Bu mutlu günün hazlarından konuşulmaya bir hafta öncesinden başlanıyordu; o hazların yaşanılmasından sonra da uzun uzun bunun sohbetini yapıyorlardı. Bu sohbetlerde açık saçık, cinsel enerjileriyle övünüyorlar, kadınlarla acımasızca alay ediyorlar, onları aşağılıyorlardı.

Ama çok tuhaftır!.. Bütün bunları dinliyordum ve üzülüyor, utanıyordum. Bir kadını bir rubleye bütün gece satın almanın mümkün olduğu “teselli evleri”nde arkadaşlarımın kendilerini mahcup, suçlu hissettiklerinin farkındaydım ve bu doğal geliyordu bana. Ama bazıları ise, kendilerinin de hissettikleri gibi, yapmacık, rahat, cesur görünmeye çalışıyordu. Kadın erkek ilişkisi çok ilgilendiriyordu beni, bunu özel bir ilgiyle izliyordum. Henüz bir kadının yakınlığını yaşamamıştım, bu da tatsız bir duruma sokuyordu beni: Kadınlar da, arkadaşlarım da acımasızca alay ediyorlardı benimle. Kısa bir süre sonra “teselli evleri”ne götürmeyi kesmişlerdi beni.

Şöyle diyorlardı: “Sen bizimle gelme, kardeşim.”

“Neden?”

“Öyle işte! Sen gelince iyi olmuyor.”

Bu söylediklerini kafama takıyordum, bunun benim için önemli bir anlamı olduğunu düşünüyordum ama daha dişe dokunur bir şey öğrenemiyordum. “Ne üsteliyorsun!” diyorlardı. “Söyledik ya sana, gelmeyeceksin! Canımızı sıkıyorsun orada...”

Yalnızca Artem gülümseyerek şöyle diyordu: “Yanımızda bir papaz ya da rahip var gibi oluyoruz.”

Kızlar ağırbaşlılığımla başlangıçta alay ediyorlardı, daha sonra gücenik, sormaya başlamışlardı bana: “İğreniyor musun bizden?”

Şişko, güzel Polonyalı kırklık “kız”, “kâhya kadın” Teresa Boruta bir gün, cins bir köpeğinki gibi zeki bakışını bana doğrultup şöyle demişti: “Kızlar, rahat bırakın çocuğu, kesin bir sevdiği vardır, öyle değil mi? Gücü kuvveti yerinde, yalnızca sevgilisiyle ilgilenmeli, başkasıyla olmaz!”

Alkolikti Teresa Boruta, sürekli içiyordu inanılmaz da iğrençti. Oysa ayık olduğu zamanlar insanlara karşı anlayışlı davranışıyla onların yaptıklarında bir anlam arayışındaki sakinliğiyle şaşırtıyordu beni.

Arkadaşlarıma şöyle anlatıyordu: “Özellikle, şu akademi öğrencilerini hiç anlayamıyorum. Kızlara döşemeyi sabunla güzelce temizletiyorlar, sonra çıplak kızı, elleri ve ayakları

1. Mihail Vasilyeviç Lomonosov (1711-1765): Rus bilimadamı, şair, dilbilimci. (Ç.N.)

2. 16,3 kilograma karşılık gelen eski bir Rus ağırlık ölçüsü. (Y.N.)

3. Eski bir Rus sazı. (Ç.N.)

4. Yaklaşık 500 gram değerindeki Rus ağırlık ölçü birimi. (Y.N.)

5. Yahudilikte her cuma günbatımından cumartesi akşamüstüne kadar süren kutsal tatil günü. (Ç.N.)

6. Halkçı. Narod, halk sözcüğünden türemiştir. XIX. yüzyılda Rusya’da kitlelerin köylüler arasında yürütülecek siyasal propaganda çalışmalarıyla harekete geçirebileceğini savunan sosyalist hareket. (Y.N.)