The Book of Illusions, Paul Auster © 2002, Paul Auster © 2002, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Bu eserin Türkçe yayın hakları Akcalı Telif Hakları Ajansı aracılığıyla alınmıştır. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2002 18. basım: Ocak 2013 E-kitap 1. sürüm Ocak 2014, İstanbul Ocak 2013 tarihli 18. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design

ISBN 9789750721410

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com Sertifika No: 10758

PAUL AUSTER

YANILSAMALAR
KİTABI

ROMAN

İngilizce aslından çeviren İlknur Özdemir

Paul Auster’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Ay Sarayı, 1991

Yalnızlığın Keşfi, 1991

Son Şeyler Ülkesinde, 1992

Şans Müziği, 1993

Kırmızı Defter, 1994

Leviathan, 1994

Yükseklik Korkusu, 1995

Duman - Surat Mosmor, 1998

Timbuktu, 1999

Cebi Delik, 1999

Köşeye Kıstırmak, 2000

Kehanet Gecesi, 2004

New York Üçlemesi, 2004

Brooklyn Çılgınlıkları, 2007

Yazı Odasında Yolculuklar, 2007

Duvar Yazısı, 2008

Karanlıktaki Adam, 2008

Lulu Köprüde, 2009

Görünmeyen, 2010

Sunset Park, 2010

Kış Günlüğü, 2012

Şimdi ve Burada, 2013

PAUL AUSTER, 1947 yılında ABD’nin New Jersey eyaletinde, Newark’ta doğdu. Daha 12 yaşındayken, önemli bir çevirmen olan amcasının kitaplarını okuyarak edebiyata büyük bir ilgi duymaya başladı. Columbia Üniversitesi’nde Fransız, İngiliz ve İtalyan edebiyatı okuduktan sonra dört yıl kadar Fransa’da yaşadı, Fransız yazarlardan çeviriler yaptı. XX. yüzyıl Fransız şiiri üstüne önemli bir antoloji hazırladı. İlk kez 1987’de New York Üçlemesi adlı yapıtıyla büyük ilgi gördü. Daha sonra Ay Sarayı, Kehanet Gecesi, Köşeye Kıstırmak, Son Şeyler Ülkesinde, Leviathan, Şans Müziği, Timbuktu, Yanılsamalar Kitabı, Yükseklik Korkusu, Brooklyn Çılgınlıkları, Yazı Odasında Yolculuklar, Karanlıktaki Adam ve Sunset Park adlı romanları, Yalnızlığın Keşfi adlı anı-romanı, Kırmızı Defter adlı öykü kitabı birbirini izledi. Auster, eşi yazar Siri Hustvedt ve iki çocuğuyla birlikte New York, Brooklyn’de oturuyor.

İLKNUR ÖZDEMİR, İstanbul doğumlu. İstanbul Alman Lisesi ve Boğaziçi Üniversitesi mezunu. Almanca ve İngilizce’den çok sayıda çevirisi var. Başlıca çevirileri arasında Yalnızlığın Keşfi (Paul Auster), Tarçın Dükkânları (Bruno Schulz), Stiller (Max Frisch), Amok Koşucusu (Stefan Zweig), İrlanda Güncesi (Heinrich Böll), Saatler (Michael Cunningham), Küçük Şeylerin Tanrısı (Arundhati Roy), Utanç (Coetzee), Katran Bebek (Toni Morrison), Bech Döndü (John Updike), Gün Boyu Gece Yarısı (Hanif Kureishi), New York Üçlemesi (Paul Auster), Boynuzlu Adam (James Lasdun) sayılabilir.

İnsanın bir tek ve hep aynı yaşamı yoktur. Peş peşe eklenen birçok yaşamı vardır ve çektiği acıların nedeni de budur. CHATEAUBRIAND

Bir

Herkes onu ölü biliyordu. Hector Mann’ın filmleri üzerine yazdığım kitap 1988 yılında yayınlandığında kendisinden haber alınmayalı neredeyse altmış yıl olmuştu. Bir avuç tarihçi ve eski film meraklısı dışında öyle bir adamın yaşamış olduğunu bilen de pek yok gibiydi. Sessiz film çağının bitimine yakın çektiği on iki tane iki makaralık komedinin sonuncusu Ya Hep Ya Hiç, 23 Kasım 1928’de gösterime girmişti. Bundan iki ay sonra, arkadaşlarına ya da iş ortaklarına veda etmeden, geride bir mektup bırakmadan ve kimseye planlarından söz etmeden North Orange Drive’da kirayla oturmakta olduğu evden çıkıp gitmiş, bir daha da onu gören olmamıştı. Mavi Desotosu garaja çekilmişti; kira kontratının bitmesine daha üç ay vardı; kirası peşin ödenmişti. Mutfakta yiyecek, içki dolabında içki bulunuyordu, yatak odasındaki çekmecelerde Hector’un bütün giysileri yerli yerinde duruyordu. 18 Ocak 1929 tarihli Los Angeles Herald Express gazetesine göre, görünüşe bakılırsa Hector Mann kısa bir yürüyüş yapmak üzere evden çıkmıştı ve her an geri dönebilirdi. Oysa Hector geri dönmedi ve o andan sonra sanki sırra kadem bastı.

Ortadan kayboluşunu izleyen birkaç yıl boyunca onun başına gelenlerle ilgili çeşitli hikâyeler, söylentiler dolaştı ortalıkta, ama bu lafların hiçbirinden bir şey çıkmadı. Bu anlatılanların en inanılır olanları bile –intihar ettiği ya da tuzağa düştüğü yolunda olanlar– ne kanıtlanabildi ne de çürütülebildi, çünkü ortada ceset filan yoktu. Hector’un kaderiyle ilgili çok daha yaratıcı, çok daha umut dolu, böyle bir olayı romantik bir içerikle yorumlayan başka hikâyeler de vardı. Bunlardan birinde Hector’un doğduğu yer olan Arjantin’e döndüğü ve taşrada küçük bir sirk işlettiği anlatılıyordu. Bir başka söylentiye göre Komünist Parti’ye girmişti ve şimdi takma bir adla New York’a bağlı Utica’daki süt ürünleri işçilerini örgütlemekle meşguldü. Bir başka söylentiye göreyse ekonomik kriz sonucu işsiz kalmıştı ve demiryollarında çalışıyordu. Hector daha ünlü bir yıldız olsaydı bu öyküler sürüp giderdi kuşkusuz. Kendisi hakkında anlatılanlarda yaşar, toplumsal bilincin alt katmanlarında yer edinmiş simgesel kişilerden birine dönüşür, gençliğin, umudun ve kaderin şeytanca oyunlarının temsilcisi haline gelirdi. Ama bunların hiçbiri olmadı, çünkü Hector’un meslek yaşamı sona erdiğinde adı Hollywood’da yeni yeni duyuluyordu. Yeteneklerini sonuna kadar kullanmaya çok geç başlamıştı ve kim olduğuna ya da elinden neler gelebileceğine insanları inandırmak için yeterince zamanı olmamıştı. Aradan birkaç yıl geçince insanlar artık onu düşünmez oldular. 1932 ya da 1933 geldiğinde Hector unutulup gitmişti, ondan geriye bir iz kaldıysa bile, bu artık kimsenin okumayı düşünmediği önemsiz bir kitaptaki bir dipnottan öteye gitmiyordu. Sesli filmler başlamıştı ve eskinin titreyip duran, budalaca filmleri unutulmuştu. Palyaçolar da, pantomimciler de, sesi duyulmayan orkestraların notalarıyla dans eden cici genç kızlar da yoktu. Bunlar ortadan kalkalı üç beş yıl ancak olmuştu, ama taş devrinde yaşamış yaratıklar gibi tarihöncesi çağlara ait olmuşlardı.

Kitabımda Hector’un yaşamıyla ilgili pek fazla bilgi vermedim. Hector Mann’ın Sessiz Dünyası, onun filmleri üzerine bir araştırmaydı, biyografi değil; Hector’un sinema dışındaki çalışmalarıyla ilgili olarak kitaba kattığım ufak tefek bilgileri, doğrudan doğruya alışıldık kaynaklardan almıştım: sinema ansiklopedileri, anılar, Hollywood’un ilk yıllarına ait öyküler. Hector’un çalışmalarına duyduğum ilgiyi başkalarıyla paylaşmak için yazmıştım o kitabı. Yaşamöyküsü pek önemli değildi benim için; başına neler geldiği ya da gelmediği üzerine kafa yormaktansa bütün dikkatimi filmlerine vermeyi yeğledim. 1900 yılında doğmuş olduğu ve 1929’dan beri kimsenin onu görmediği düşünülürse Hector Mann’ın hâlâ hayatta olduğunu öne sürmek aklıma bile gelmezdi. Ölüler mezarlarından çıkmazlar ve bana kalırsa ancak ölü biri onca zaman bir yerlerde gizlenebilirdi.

Kitap, geçtiğimiz marttan tam on bir yıl önce Pennsylvania Üniversitesi Basımevi tarafından yayınlandı. Üç ay sonra, üç aylık film dergilerinde ve akademik yayınlarda ilk eleştiriler çıkmaya başladığında posta kutumda bir mektup buldum. Zarf, bildik zarflardan daha büyük ve kareydi; kalın, pahalı bir kâğıttan yapılmış olduğundan ilk düşüncem zarfın içinde bir düğün davetiyesi ya da doğum duyurusu olabileceğiydi. Zarfın ön yüzüne adım ve adresim zarif, kıvrımlı bir el yazısıyla yazılmıştı. Eğer yazı profesyonel bir kaligrafa ait değilse, mutlaka zarif yazının erdemlerine inanan, görgü ve davranış kuralları eğitiminden geçmiş birine ait olmalıydı. Pulun üzerinde New Mexico’daki Albuquerque’in damgası vardı, ancak zarfın arkasındaki gönderen adresi, mektubun bir başka yerde yazılmış olduğunu gösteriyordu; tabii ki böyle bir yer olduğunu ve kasabanın adının gerçek olduğunu varsayarsak. İki satırlık adres şöyleydi: Mavi Taş Çiftliği, Tierra del Sueño, New Mexico. Bu sözcükleri gördüğümde belki gülümsemişimdir, ama artık anımsamıyorum. Gönderenin adı yazılı değildi, içindeki kartta ne yazdığını okumak üzere zarfı açtığımda burnuma hafif bir parfüm kokusu geldi, belli belirsiz bir lavanta esansı.

Sevgili Profesör Zimmer, yazıyordu kartta. Hector kitabınızı okudu, sizinle tanışmak istiyor. Bizi ziyaret etmeyi düşünür müydünüz? Saygılarımla, Frieda Spelling (Hector Mann’ın eşi).

Notu altı yedi kez okudum. Sonra elimden bıraktım, odada volta attım. Mektubu yeniden elime alırken o sözcüklerin hâlâ yerinde durduğundan emin değildim. Dursalar bile, aynı sözcükler olacaklarından da emin değildim. Altı yedi kez daha okudum ve hâlâ hiçbir şeyden emin olamadan kartı bir eşek şakası olarak kabul edip bir yana bıraktım. Az sonra içime kuşku doldu, çok geçmeden de bu kuşkularımdan kuşkulanmaya başladım. Bir düşünce karşı düşünceyi getiriyordu aklıma, bu karşı düşünce ilk düşünceyi siler silmez üçüncü bir düşünce oluşup ikinciyi siliyordu. Ne yapacağımı bilemediğimden arabama atlayıp postaneye gittim. Oradaki rehberde Amerika’daki bütün adresleri alan kodlarına göre bulabilirdim ve eğer Tierra del Sueño diye bir yer yoksa kartı çöpe atıp aklımdan çıkarabilirdim. Ama vardı. Onu birinci cildin 1933. sayfasında, Tierra Amarilla ile Tijeras’ın arasında buldum; postanesi, kendine ait beş haneli telefon numaraları olan doğru dürüst bir kasabaydı. Bütün bunlar mektubun gerçek olmasını sağlamıyordu elbette ama hiç değilse ona inanılırlık kazandırıyordu; eve döndüğümde onu yanıtlamam gerektiğini biliyordum. Böyle bir mektup görmezlikten gelinemezdi. Onu okuduktan sonra eğer oturup yanıtlama zahmetine girmezseniz ölene kadar aklınızdan çıkaramazdınız.

Yanıtımın bir kopyasını saklamadım, ama elle yazdığımı ve olabildiğince kısa tutmaya çalıştığımı anımsıyorum, bütün söyleyeceğimi birkaç cümleye sığdırmıştım. Hiç farkında olmadan, aldığım mektubun yalın, gizemli üslubuna öykünmüştüm. Böylece kendimi ele vermeyeceğimi, bu eşek şakasını hazırlayan kişi tarafından budala yerine konmayacağımı düşünüyordum; tabii bana yapılan gerçekten eşek şakasıysa. Yanıtım üç aşağı beş yukarı şöyleydi: Sayın Frieda Spelling. Hector Mann ile elbette tanışmak isterim. Ama hayatta olduğuna nasıl emin olabilirim? Bildiğim kadarıyla yarım yüzyılı aşkın bir süredir kendisini gören olmamış. Lütfen ayrıntılı bilgi verin. Saygılarımla, David Zimmer.

Mucizeler olabileceğine kendimizi ikna edebilmek için, sanırım hepimiz hiç olmayacak şeylere inanırız. Hector Mann üzerine yazılmış tek kitabın yazarı olduğum göz önüne alındığında, onun hâlâ hayatta olduğuna inanma fırsatının üzerine balıklama atlayacağımı düşünen biri çıkabilirdi elbette. Ama ben bu fırsatın üstüne atlayacak havada değildim. Ya da en azından o havada olduğumu sanmıyordum. Kitabım büyük bir kederden doğmuştu, kitabı yazıp bitirmiştim ama keder yerli yerinde duruyordu. Komedi konusunda yazmak bir bahaneden başka bir şey değildi, içimdeki ağrıyı belki dindirir diye bir yıl boyunca her gün yuttuğum tuhaf bir ilaçtı. Bir ölçüde dindirdi de. Ama Frieda Spelling (ya da kendini Frieda Spelling olarak tanıtan kişi) bunu bilemezdi. 7 Haziran 1985 günü, evliliğimin onuncu yıldönümünden tam bir hafta önce karımla iki oğlumun bir uçak kazasında öldüklerini bilemezdi. Kitabı onlara ithaf ettiğimi görmüş olabilirdi (Helen, Todd ve Marco’nun anısına), ama bu adlar onun için bir anlam ifade etmiş olamazdı, bu adların yazar için taşıdığı önemi tahmin etmiş bile olsa onlar dışında hayatında hiçbir şeyin anlamı olmadığını bilemezdi; otuz altı yaşındaki Helen ile yedi yaşındaki Todd ve dört yaşındaki Marco’nun ölümüyle birlikte o yazarın önemli bir bölümünün ölüp gittiğini de.

Helen’in ailesini ziyaret etmek üzere Milwaukee’ye gidiyorlardı. Ben, sınav kâğıtlarını düzeltmek ve yeni biten yarıyılın notlarını vermek amacıyla Vermont’ta kalmıştım. Vermont’taki Hampton Yüksek Okulu’nda karşılaştırmalı edebiyat hocasıydım ve işimi yapmak zorundaydım. Normal olarak ayın yirmi dört ya da yirmi beşinde hepimiz birlikte giderdik, ama Helen’in babası bacağındaki tümör nedeniyle ameliyat olmuştu ve ailece, Helen’le çocukların hiç gecikmeden oraya gitmesine karar vermiştik. İkinci sınıftaki Todd’a derslerin bitimine iki hafta kala izin alabilmek için okuluyla son dakikada uzun uzadıya görüşmemiz gerekmişti. Müdür önce buna pek yanaşmasa da anlayış göstermiş, sonunda razı olmuştu. Uçak kazasından sonra aklımdan çıkmayan şeylerden biri de bu konu olmuştu. Müdür ricamızı geri çevirmiş olsaydı Todd benimle birlikte evde kalmak zorunda olacak ve ölmeyecekti. Böyle olsaydı hiç olmazsa biri hayatta olacaktı. Hiç olmazsa biri, gökten yedi mil aşağı düşmeyecek ve ben de içinde dört kişi yaşaması gereken bir evde tek başıma kalmayacaktım. Başka şeyler de vardı elbette, üzerinde kafa yoracağım ve kendime işkence edeceğim başka rastlantılar da; aynı çıkmaz sokaklarda dönüp durmaktan bıkmıyordum sanki. Her şeyin parmağı vardı bu olayda, sebep sonuç zincirindeki her bir halka yaşadığım dehşetin önemli bir parçasıydı: kayınpederimin bacağındaki kanserden o hafta Orta Batı’daki hava durumuna, uçak biletlerini ayırmış olan seyahat acentesinin telefon numarasına kadar. Hepsinden kötüsü, aktarmasız bir uçağa binebilmeleri için benim onları Boston’a bizzat arabayla götürmekteki ısrarımdı. Uçağa Burlington’dan binmelerini istememiştim. Binselerdi, on sekiz yolcu alan bir pırpır uçakla New York’a gidecekler, oradan da aktarma yapıp Milwaukee’ye uçacaklardı; o küçük uçaklardan hoşlanmadığımı Helen’e söylemiştim. Çok tehlikeliler, demiştim, ben yanlarında olmadan Helen’le çocukların o uçaklardan birine binmeleri düşüncesine tahammülüm olmadığını da. Onlar da ben kaygılanmayayım diye binmemişlerdi. Daha büyük bir uçakla gitmişlerdi, işin en korkunç yanı da onları o uçağa yetiştirmek için koşturmam olmuştu. O sabah yoğun bir trafik vardı, sonunda Springfield’e varıp Mass Pike’a çıktıktan sonra Logan’a zamanında ulaşabilmek için hız sınırını oldukça aştım.

O yazı nasıl geçirdiğimi pek anımsamıyorum. Aylarca, alkolün bulandırdığı bir kederle, kendime acıyarak yaşamıştım, evden pek çıkmıyordum, yemek yemek, tıraş olmak ya da üstümü değiştirmek umurumda değildi. Meslektaşlarımın çoğu ağustosun ortasına kadar yoktular, bu yüzden fazla ziyaretçim olmadı, toplumun yas konusundaki acı veren protokolüne katlanmak zorunda kalmadım. İyi niyetliydi herkes elbette, arkadaşlarımdan uğrayan olursa içeri davet ediyordum, ama onların gözyaşları içinde sarılmalarının ve uzun, şaşkın suskunluklarının bana pek yararı olmuyordu. Yalnız kalmamın, günlerimi kendi içimdeki karanlıkta geçirmemin daha iyi olduğunu anlamıştım. Sarhoş olmadığım ya da oturma odasındaki kanepeye serilip televizyon seyretmediğim zamanlarda evin içinde dolaşıyordum; oğlanların odasına giriyor, yere oturuyor, onların eşyalarını çevreme topluyordum. Doğrudan düşünemiyordum çocukları ya da bilinçli olarak aklıma getiremiyordum; ama onların yapbozlarını birleştirip legolarıyla her seferinde daha da karmaşık ve abartılı yapılar kurarken geçici olarak yeniden onların içinde yaşadığımı hissediyordum; henüz hayattayken yaptıkları elkol hareketlerini yineleyerek onların küçük hayalet yaşamlarını onlar adına sürdürüyordum. Todd’un masal kitaplarını okuyor, beyzbol kartlarını düzene sokuyordum. Marco’nun bez hayvanlarını türlerine, renklerine ve büyüklüklerine göre ayırıyor, odaya her girişimde yöntemi değiştiriyordum. Bu yolla saatler geçiyor, upuzun günler geçmişe gömülüyordu; bütün bunları midem artık kaldırmadığında oturma odasına geri dönüyor ve kendime bir içki daha dolduruyordum. Kanepenin üzerinde sızıp kalmadığım ender gecelerde genellikle Todd’un yatağında uyuyordum. Kendi yatağımda yattığımda Helen’in yanımda olduğunu hayal ediyor ve ne zaman onu tutmak için elimi uzatsam ansızın, sarsılarak uyanıyordum, çırpınıp titriyordum, ciğerlerim soluk alabilmek için çabalıyor, sanki suda boğulacakmış gibi oluyordum. Karanlık bastıktan sonra yatak odamıza giremiyor, ama gündüzleri orada epeyce vakit geçiriyordum; Helen’in gardırop bölmesinin içinde duruyor, elbiselerine dokunuyor, ceketlerinin ve kazaklarının yerlerini değiştiriyor, elbiselerini askılarından çıkarıp yere yayıyordum. Bir keresinde, birini üstüme geçirdim, bir başka sefer de iç çamaşırlarını giyip yüzümü makyaj malzemeleriyle boyadım. Bu beni fazlasıyla tatmin eden bir deneyim oldu, ama birkaç denemeden sonra, parfümün, rujdan ya da rimelden daha etkili olduğunu keşfettim. Parfüm, Helen’i daha canlı olarak anımsatıyordu bana, onun varlığını daha uzun süreli yaşatıyordu. Şans eseri Helen’e marttaki doğum gününde yeni bir şişe Chanel 5 hediye etmiştim. Günde iki kez azar azar kullanarak o şişeyi yaz sonuna kadar idare edebildim.

Sonbahar dönemi için okuldan izin aldım, ama bir yerlere gitmek ya da psikolojik yardıma başvurmak yerine evde kaldım ve çökmeye devam ettim. Eylül sonu ya da ekim başı civarında her gece yarım şişeden fazla viski devirir olmuştum. Çok fazla şey hissetmekten alıkoyuyordu bu beni ama aynı zamanda geleceğe yönelik duyularımı da köreltiyordu; insanın gelecekten hiçbir beklentisi yoksa ölse de fark etmez. Uyku hapları ya da karbon monoksit gazı üzerine derin hayaller kurarken yakalıyordum kendimi. Bu hayallerimi uygulamaya koymadım ama ne zaman o günleri aklıma getirsem harekete geçmeme ramak kalmış olduğunu anlıyorum. Haplar ecza dolabındaydı, ben de şişeyi üç dört kez raftan almıştım; hatta hapları şişeden avucuma boşaltmıştım. İçinde bulunduğum durum daha uzun sürmüş olsaydı buna karşı koyacak gücü bulmuş olacağımdan kuşkuluyum.

İşte Hector Mann beklenmedik bir anda hayatıma girdiğinde durum bu merkezdeydi. Onun kim olduğu hakkında en ufak bir fikrim yoktu, hatta adının kulağıma çalındığı bile olmamıştı. Ama bir gece, kış başlamak üzereyken, ağaçlar yapraklarını döküp ilk kar geleceğini duyurduktan hemen sonra televizyonda onun eski filmlerinden birinin parçasını gördüm tesadüfen, gördüğüm şey beni güldürdü. Bu söylediğim kulağa pek önemli bir şey gibi gelmeyebilir ama hazirandan beri ilk kez bir şeye gülüyordum, o beklenmedik kasılma göğsümden yukarı çıkıp ciğerlerimde yankılanmaya başladığında henüz sıfırı tüketmemiş olduğumu anladım, bir yanım yaşamaya devam etmek istiyordu. Bütün bu olay birkaç saniye içinde başlayıp bitti. Attığım kahkahanın bir özelliği yoktu, özellikle gürültülü ya da bastırılmış değildi, ama boş bulunmuştum, böyle olunca da onu tutmaya çalışmadım, Hector Mann’ın ekranda göründüğü o birkaç saniye boyunca kederimi unutmuş olduğum için kendimden utanmadım, içimde, daha önce hayal etmediğim bir şey, katıksız ölüm dışında bir şey bulunduğuna emin oldum. Belli belirsiz bir sezgiden ya da neler olabilirdi diye duygusal bir özlem duymaktan söz ediyor değilim. Çok önemli bir keşifte bulunmuştum ve bu keşif, matematiksel bir kanıt kadar sağlamdı. Eğer içimden gülmek gelebiliyorsa demek ki tümüyle dumura uğramamıştım. Demek ki içime hiçbir şey sızamayacak biçimde bir duvar örmemiştim çevreme.

Saat onu biraz geçiyordu herhalde. Kanepede her zamanki yerime mıhlanmıştım, bir elimde bir kadeh viski, ötekinde uzaktan kumanda aleti, kanallar arasında dolaşıp duruyordum. O programa geldiğimde başlayalı birkaç dakika olmuştu, ama sessiz film dönemi komedyenleri üzerine bir belgesel olduğunu anlamam uzun sürmedi. Bütün tanıdık yüzler ekrandaydı: Chaplin, Keaton, Lloyd... ama aralarında daha önce adını bile duymadığım komedyenler de vardı, John Bunny, Lerry Semon, Lupino Lane ve Raymond Griffith gibi daha az tanınan oyuncular. Komedyenleri kendimi pek kaptırmadan izledim, fazla dikkat etmiyordum ama başka kanala da geçmiyordum. Hector’un sırası, programın sonuna doğru geldi, ekrana gelince de bir tek klibini oynattılar: Veznedar’ın Öyküsü’nden iki dakikalık bir bölümdü gösterdikleri; film bir bankada çekilmişti, Hector çok çalışkan bir banka görevlisi rolündeydi. Film beni neden sardı bilemiyorum, ama karşımda beyaz tiril tiril elbisesi, incecik siyah bıyığıyla, bir masanın başına oturmuş deste deste paraları sayan Hector vardı, öyle bir coşku ve şevkle, yıldırım gibi ve delice bir dikkatle çalışıyordu ki gözlerimi ondan alamıyordum. Bankanın üst katında ustalar, banka müdürünün odasının zemininin parkelerini yeniliyorlardı. Odanın karşı tarafında, çıtı pıtı bir sekreter masasında oturuyor, büyükçe bir daktilonun arkasında tırnaklarını törpülüyordu. İlk başta hiçbir şey Hector’un görevini rekor sayılacak hızda tamamlamasına engel olamaz gibi görünüyordu. Sonra, yavaş yavaş ceketinin üzerine talaş tozları dökülmeye başladı, bundan birkaç saniye sonra da Hector’un gözüne sekreter kız ilişti. Özneler birken üç olmuştu, o andan başlayarak olay bu üçü arasında, iş, gösteriş ve şehvet üçgeninde dönmeye başladı: Hector bir yandan önündeki paraları saymaya devam ediyor, bir yandan en sevdiği elbiseyi kurtarmaya çabalıyor, bir yandan da kızla göz göze gelmek istiyordu. Hector’un bıyığı ara sıra hayretle titriyor, sanki ufak ufak homurdanarak ya da bıyık altından söylenerek bütün bunlara nokta koymak istiyordu. Seyrettiğim, sopalamalı, kavgalı dövüşlü bir film değil, kişilikli, tempolu bir oyundu; nesneler, bedenler ve zihinlerin ahenkli bir karışımıydı. Hector sayarken şaşırınca baştan başlıyordu, bu yüzden de öncekinden iki kat hızlı çalışmak zorunda kalıyordu. Tozun nereden geldiğini görmek için başını ne zaman tavana doğru kaldırsa işçiler tam o sırada deliğe yeni bir tahta yerleştirmiş oluyorlardı. Kıza ne zaman göz atsa kız başka yöne bakıyor oluyordu. Yine de bütün bunlar olurken Hector soğukkanlılığını kaybetmemeyi başarıyor, bu küçük çaplı hayal kırıklıklarının amacını engellemesine ya da kendine güvenini sarsmasına izin vermiyordu. Gördüğüm en olağanüstü komedi filmi olmayabilir ama beni kendine bağladı, sonunda kendimi iyice kaptırdım; Hector bıyığını ikinci ya da üçüncü kez oynattığında gülmeye başlamıştım, hem de kahkahalarla.

Film oynarken bir anlatıcı konuşuyordu, ama kendimi izlediklerime öylesine vermiştim ki adamın söylediklerini dinleyemiyordum. Galiba Hector’un film işinden gizemli bir biçimde ayrılmasını, onun iki makaralık film dönemi komedyenlerinin önde gelenlerinin sonuncusu olarak görüldüğünü filan anlatıyordu. 1920’lere gelindiğinde en başarılı ve yetenekli komikler çoktan uzun metrajlı filmlere geçmişler ve kısa komedi filmlerinin kalitesinde önemli bir düşüş olmuştu. Hector Mann komedi türüne bir yenilik getirmemişti, diyordu anlatıcı, ama o, bedenine olağanüstü söz geçiren bir komedyendi, bu işe geç başlamasına rağmen, meslek yaşamı böyle apansız sona ermeseydi önemli işler yapmayı sürdürebilecek, kayda değer biriydi. Bu sözlerle birlikte sahne sona erdi, ben de anlatıcının yorumuna dikkat etmeye başladım. Ekranda onlarca komedyenin sessiz fotoğrafı geçiyordu ve anlatıcı, sessiz film döneminden pek çok film kayboldu diye yakınıyordu. Sesli filmler başlayınca sessiz filmler dolaplarda çürümeye terk edilmiş, yangınlarda kül olmuş, çöpe atılmış ve yüzlerce çekim yok olup gitmişti. Ama umut kesilmez, diyordu anlatıcı. Eski filmler ara sıra ortaya çıkıyordu, son yıllarda pek çok ilginç keşiflerde bulunulmuştu. Hector Mann örneğini ele alın, diyordu ses. 1981 yılına kadar bütün dünyada yalnızca üç filmi bulunuyordu. Öteki dokuz filminden kalan üç beş belge, çeşit çeşit önemsiz malzemenin içine gömülmüştü: basın raporları, günümüzde yazılan eleştiriler, yapım fotoğrafları, sinopsisler; ama filmlerin asıllarının kaybolmuş olduğu sanılıyordu. Sonra, o yılın haziran ayında, Paris’teki Cinémathèque Française’nin bürosuna kimin gönderdiği bilinmeyen bir paket ulaştı. Los Angeles’tan postaya verildiği anlaşılan bu pakette Hector Mann’ın çevirdiği on iki filmden yedincisi olan Kuklalar’ın asıl kopyası olması gereken bir kopya vardı. O tarihi izleyen üç yıl boyunca, düzensiz aralıklarla, dünyanın değişik yerlerindeki film arşivlerine buna benzer sekiz paket yollandı: New York’taki Çağdaş Sanat Müzesi’ne, Londra’daki İngiliz Film Enstitüsü’ne, Rochester’daki Eastman Binası’na, Washington’daki Amerikan Film Enstitüsü’ne, Berkeley’deki Pasifik Film Arşivi’ne ve yine Paris’teki Cinémathèque’e. 1984 yılı geldiğinde Hector Mann’ın elinden çıkan her şey, bu altı kuruluşa dağıtılmıştı. Her paket farklı bir kentten postaya verilmişti, birbirine son derece uzak olan Cleveland ile San Diego, Philadelphia ile Austin, New Orleans ile Seattle gibi yerlerden yollanmışlardı; filmlerin yanına bir mektup ya da not eklenmediğinden gönderenin kim olduğunu belirlemek, hatta kim olduğu ya da nerede oturduğu üzerine varsayımlar üretmek bile olanaksızdı. Gizemli Hector Mann’ın yaşamına ve kariyerine bir başka muamma daha eklenmişti, diye anlatıyordu ses, ama büyük bir hizmette bulunulmuştu ve film sanayii buna müteşekkirdi.

Muammalar ya da gizler beni pek ilgilendirmiyordu, ama orada oturmuş programın kapanış yazılarını izlerken o filmleri seyretmek isteyebileceğim geldi aklıma. Avrupa’nın ve Amerika’nın altı değişik kentine dağılmış böyle on iki film vardı, bunların hepsini görebilmek için insanın zamanının oldukça büyük bir bölümünü bu işe ayırması gerekirdi. Birkaç haftadan az sürmeyeceğini tahmin ediyordum, belki de bir ya da bir buçuk ay bile alabilirdi bu iş. O sırada aklıma gelecek en son şey, benim kalkıp Hector Mann üzerine bir kitap yazacağımdı. Yapacak bir şey arıyordum, işime dönmeye hazır olana kadar zararsız bir biçimde beni oyalayacak bir şey. Neredeyse altı aydır paçavraya dönüşmeme seyirci kalmıştım, bunun bir süre daha böyle gitmesine izin verirsem öleceğimi biliyordum. Nasıl bir proje olacağı ya da bu projeden ne elde edeceğim umurumda değildi. O günlerde hangi seçenek olursa olsun geçici olurdu, ama o gece bir fikir çıkmıştı karşıma, filmi iki dakika seyretmem ve bir kahkaha atmam, sessiz komedi filmlerini aramak için dünyayı dolaşma kararını almama yetmişti.

Film işinden anlamazdım. Yirmili yaşlarımın ortalarında, üniversiteden mezuniyetimin ardından edebiyat öğretmenliğine başlamıştım, o günden beri de bütün çalışmalarım kitaplar, dil ve yazılı sözcüklere bağlı kalmıştı. Bazı Avrupalı şairlerin yapıtlarını çevirmiştim (Lorca, Éluard, Leopardi, Michaux), dergilere ve gazetelere eleştiri yazıları yazmıştım, iki tane de yayınlanmış eleştiri kitabım vardı. Bunlardan birincisi, Savaş Alanında Sesler, Hamsun, Celine ve Pound’un yapıtlarını, İkinci Dünya Savaşı sırasındaki faşizm yanlısı çalışmalarıyla bağlantılı olarak inceleyen bir siyaset ve edebiyat araştırmasıydı. İkincisi olan Habeşistan Yolu, yazmaktan vazgeçen yazarlar üzerine bir kitaptı, suskunluk üzerine düşüncelerdi. Rimbaud, Dashiell Hammett, Laura Riding, J.D. Salinger ve başkaları; şu ya da bu nedenle yazmayı bırakmış olan olağanüstü yetenekli şairler ve yazarlar üzerineydi. Helen ile çocuklar öldüğü sırada, Stendhal üzerine yeni bir kitap yazmayı planlıyordum. Sinemaya karşı değildim, ama benim için hiçbir zaman fazla bir önem taşımamıştı, on beş yılı aşan öğretim ve yazma hayatımda bir kez bile filmler üzerine bir şeyler söyleme gereği duymamıştım. Herkes nasıl görüyorsa ben de öyle görüyordum onları, zaman geçirten bir şey olarak, hareketli bir duvar kâğıdı ya da sabun köpüğü gibi. Resimler ne kadar güzel ya da çarpıcı olursa olsun, beni asla sözcüklerin tatmin ettiği kadar etmiyordu. Çok fazla şey sunulduğunu hissediyordum, seyircinin hayal gücüne fazla bir şey bırakılmıyordu; çelişkili olan şuydu ki, filmler gerçeğe öykünmeye ne kadar çok yakınlaşırlarsa, dünyayı temsil etmekte o derece başarısız oluyorlardı; ki dünya çevremizde olduğu kadar içimizdeydi de. Bu nedenle, içgüdüsel olarak, siyah beyaz filmleri renklilere yeğlemiştim, sessiz filmleri de seslilere. Sinema görsel bir dildi, iki boyutlu bir ekrana görüntüler yansıtarak öyküler anlatma biçimiydi. Ses ve renk eklenince üçüncü bir boyut yanılsaması doğdu, ama bu aynı zamanda görüntülerin saflığını alıp götürdü. Artık bütün yük görüntülerin üzerinde değildi; ses ve renk, filmi kusursuz bir karma araca, yani olabilecek dünyaların en iyisine, dönüştürmek yerine, güçlendirmeleri gereken dili zayıflatmışlardı. O gece, Vermont’taki oturma odamda Hector ile öteki komedyenlerin numaralarını izlerken, ölü bir sanatı, bir daha asla can bulamayacak olan, tümüyle silinip gitmiş bir türü izlemekte olduğumun farkına vardım. Yine de, onların zamanından bu yana ortaya çıkan bütün değişikliklere rağmen, bu adamların sanatı, ilk gösterildiğinde olduğu kadar taze ve cana can katıcıydı. Bunun nedeni onların, konuştukları dili anlamış olmalarıydı. Bir göz sentaksı, salt kinesisten1 oluşan bir dilbilgisi yaratmışlardı; kostümler, arabalar ve arka plandaki eski mobilya dışında gördüklerimin hiçbirinin modası geçmezdi. Eyleme dönüştürülmüş düşünceydi bu, insan iradesi kendini insan bedeniyle ifade ediyordu, bu yüzden her zaman geçerliydi. Sessiz filmlerin çoğunun, hiçbir hikâyesi olmazdı. Şiir gibiydi onlar, düşlerin yorumu, ruhun karmaşık bir koreografisi gibiydiler; artık var olmadıkları için şimdi bize, kendi dönemlerindeki seyircilere olduğundan çok daha derinden hitap ediyorlardı. Biz bu filmleri geniş bir unutulmuşluk uçurumunun karşı kıyısından seyrediyorduk, bizi onlardan ayıran şeyler aynı zamanda onları en albenili yapan şeylerdi: sessiz oluşları, renksiz oluşları, düzensiz, hızlandırılmış ritimleri. Bunlar birer engeldi, seyretmemizi güçleştiriyorlardı, ama aynı zamanda imgeleri, bir şeyleri temsil yükünden kurtarıyorlardı. Bizimle film arasında duruyorlardı, bu yüzden gerçek dünyaya bakıyormuşuz numarası yapmamıza gerek kalmıyordu. Karşımızdaki ekran dünyaydı ve iki boyutluydu. Üçüncü boyut bizim kafamızdaydı.

Çantamı toplayıp ertesi gün yola çıkmaktan beni alıkoyan bir şey yoktu. O yarıyılda izinliydim, bir sonraki dönem de ocak ayının ortasına kadar başlamayacaktı. İstediğimi yapmakta, ayaklarım beni nereye götürüyorsa oraya gitmekte özgürdüm, aslında daha fazla zamana ihtiyacım olursa ocak ayı, eylül ayı geçene kadar, canım istediği sürece bütün ocaklar ve bütün eylüller geçene kadar yürümeye devam edebilirdim. Benim saçma sapan ve acınası yaşamımın ironik yanlarıydı bunlar. Helen’le oğlanlar öldüğü anda ben bir servete konmuştum. Ben Hampton’da göreve başladıktan az sonra Helen ile bana zorla kabul ettirilmiş olan bir yaşam sigortasından gelmişti ilk para; kafanız rahat olur, demişti sigortacı; sigorta, okulun sağlık planının bir parçasıydı; bize pek pahalıya mal olmadığından her ay, bütçemizi rahatsız etmeyen küçük taksitlerle ödüyorduk. Uçak düştüğünde böyle bir sigortamız olduğu aklıma bile gelmemişti, ama aradan bir ay geçmeden adamın biri kapımı çaldı ve elime yüz binlerce dolarlık bir çek tutuşturdu. Ondan kısa bir süre sonra da havayolu şirketi kurbanların ailelerine ödeme yaptı ve kazada üç yakınını kaybetmiş biri olarak tazminat piyangosunu kazanan ben oldum, beklenmedik ölümler ve Tanrı’nın ani kararları konusunda sonuncu gelene verilen teselli ödülünün sahibi oldum. Helen’le ben, okuldan aldığım ücretle geçinmeye çalışmıştık hep, bir de onun serbest yazar olarak ara sıra eline geçen para vardı. Zaman zaman cebimize ekstradan giren birkaç bin dolar yaşamımızda büyük değişiklik yapardı. Şimdi benim elimde birkaç bin doların kat kat fazlası vardı, ama bunun benim için en ufak bir anlamı yoktu. Çekler gelince paranın yarısını Helen’in ailesine gönderdim, ama onlar parayı bana geri yolladılar, davranışım için bana teşekkür ediyor, bu paraya ihtiyaçları olmadığını söylüyorlardı. Ben de Todd’un ilkokulundaki oyun alanı için yeni malzemeler aldım, Marco’yu bıraktığımız yuvaya iki bin dolar değerinde kitapla bir kum bahçesi bağışladım; Baltimore’da oturan kız kardeşimle müzik öğretmeni olan kocasını Zimmer Ölüm Fonu’ndan yüklü bir miktarda para yardımı almaları için ikna ettim. Ailemde para verebileceğim daha çok kişi olsaydı bunu yapardım, ama annemle babam artık hayatta değillerdi, Deborah’dan başka kardeşim de yoktu. Bunun yerine Hampton Yüksek Okulu’nda Helen’in adına bir burs fonu kurarak bir kucak dolusu para daha çıkardım elimden: Helen Markham Gezici Bursu. Fikir çok basitti. Her yıl, son sınıftan bir öğrenciye insanlık tarihi dersindeki başarısı karşılığında bir para ödülü verilecekti. Para bir yolculukta harcanacaktı, bunun dışında başka bir kural yoktu, hiçbir koşul, yerine getirilmesi gerekli bir yükümlülük de. Değişik departmanlardan (tarih, felsefe, İngilizce ve yabancı diller) gelen ve her yıl değişen bir profesörler komitesi kazananı belirleyecekti, bu para yurtdışına yapılan bir yolculuğu finanse etmekte kullanıldığı sürece Markham bursiyeri parayı nasıl isterse öyle harcayabilecekti, kendisine soru sorulmayacaktı. Bu fon yüksek bir harcama gerektiriyordu, ama bu rakam ne kadar büyük olursa olsun (dört yıllık maaşım kadardı), benim malvarlığımda küçük bir delik açıyordu ancak; bu değişik miktarları aklıma yatan değişik yerlerde kullandıktan sonra bile ne yapacağımı bilemediğim kadar çok param kalıyordu geriye. Tuhaf bir durumdaydım, rahatsızlık verecek kadar aşırı bir varlık; üstelik bu paranın her kuruşu kanla kazanılmıştı. Eğer planlarımı ansızın değiştirmeseydim elimde avucumda ne varsa tükenene kadar harcayacaktım. Ama kasım başında soğuk bir gece, kendim de bir yolculuğa çıkmalıyım, diye düşündüm; eğer bu iş için maddi olanağım olmasaydı böyle içimden geldiği gibi davranamazdım. O ana kadar para benim için bir işkenceden başka bir şey olmamıştı. Şimdi onu bir ilaç gibi görüyordum, ruhumun yok oluşunu önleyecek bir merhem gibiydi. Otellerde kalıp lokantalarda yemek pahalı bir girişim olacaktı, ama bir kerecik olsun, istediğimi yapabilecek param var mı diye tasa çekmek zorunda değildim. Ne kadar umarsız ve mutsuz olursam olayım aynı zamanda özgür biriydim de, ceplerim altın dolu olduğu için bu özgürlüğün koşullarını kendi istediğim gibi koyabilirdim.

Filmlerin yarısı, evimden arabayla gidebileceğim yerlerde bulunuyordu. Rochester, Batı yönünde yaklaşık altı saatlik uzaklıktaydı, New York’la Washington tam güneydeydiler; yolculuğun ilk ayağı beş saat kadar sürecekti, ikinci ayağı da yine beş saat. Rochester’dan başlamaya karar verdim. Kış yaklaşıyordu, oraya gitmeyi erteledikçe fırtınalara, buz tutmuş yollara denk gelmem, berbat bir havada kuzeydeki bir bataklığa saplanmam olasılığı o derece artıyordu. Ertesi sabah Eastman Binası’na telefon edip koleksiyonlarındaki filmleri görüp göremeyeceğimi sordum. Böyle bir şeye nasıl girişildiği hakkında en ufak bir fikrim yoktu, telefonda kendimi takdim ederken fazla cahil görünmek istemediğimden Hampton Okulu’nda öğretim görevlisi olduğumu sözlerime ekledim. Böylece onları etkileyeceğimi ve beni ciddiye alacaklarını, damdan düşer gibi telefon eden bir çatlak olduğumu düşünmeyeceklerini –ki aslında öyleydim– umuyordum. Hattın öbür ucundaki kadın, Ah, dedi, Hector Mann üzerine bir şey mi yazıyorsunuz? Sanki bu sorunun bir tek yanıtı olabilirmiş gibiydi sesi, biraz duraladıktan sonra kadının beklemekte olduğu sözcükleri mırıldandım. Evet, dedim, doğru, haklısınız. Onun üzerine bir kitap yazıyorum ve araştırmamla ilgili olarak bu filmleri izlemem gerekiyor.

İşte projem böyle başladı. Bu kadar erken başlaması iyi oldu, çünkü Rochester’daki filmleri gördükten sonra (Atlı Spor Kulübü ile Hafiye) zamanımı boşa harcamadığımı anladım. Hector tıpkı olmasını umduğum kadar yetenekli ve yetkin biriydi, eğer öteki on film de bu gördüğüm ikisinin düzeyindeyse, o zaman Hector kendisi hakkında bir kitap yazılmasını hak ediyordu, yeniden keşfedilme fırsatını hak ediyordu. Bu yüzden, ta işin başından, Hector’un filmlerini seyretmekle kalmadım, onları inceledim. Rochester’daki o kadınla aramızda öyle bir konuşma geçmeseydi, böyle bir yola girmek aklımın ucundan bile geçmezdi. Başlangıçtaki planım çok daha basitti ve herhalde beni olsa olsa Noel’e ya da yılbaşına kadar oyalardı. Aslında Hector’un filmlerinin tamamını seyretmeyi ancak şubat ortasında bitirebildim. İlk başta her filmi bir kez izlemeyi düşünmüştüm. Oysa her birini defalarca izledim; arşivleri birkaç saatliğine ziyaret etmek yerine günlerce oyalandım oralarda, filmleri kurgu masalarında ve kurgu aygıtlarında oynatıyor, Hector’u bütün bir sabah ve bütün bir öğle sonrası ara vermeden izliyor, gözlerim yorgunluktan kapanana kadar filmleri bir ileri bir geri sarıyordum. Not tutuyor, kitaplar karıştırıyor, ayrıntılı yorumlar yazıyor, kurgulamaları, kamera açılarını ve ışıkların konumlarını uzun uzadıya anlatıyor, her bir sahnenin her yönünü noktasına, virgülüne kadar çözümlüyordum, içim rahat edene kadar, filmin her bir santimini ezbere öğrenecek derecede izleyene kadar, bulunduğum yerden ayrılmıyordum.

Bütün bunların yapmaya değer olup olmadığı üzerinde kafa yormadım hiç. İşim vardı; benim için önemli olan tek şey işimi yürütmek ve sonuna kadar götürmekti. Artık Hector’un önemsiz biri olduğunu biliyordum, yıldızı parlamayanların ve şanssız yarışmacıların listesine eklenen yeni bir addan başka bir şey değildi, ama bu, onun yaptığı işe hayranlık duymama, onunla birlikte olmanın zevkini çıkarmama engel olmadı. Bir yıl boyunca her ay bir film çevirmişti ve bu filmler öylesine sınırlı, sessiz komedi filmlerinin olmazsa olmazı varsayılan göz boyayıcı numaraları ve şaşırtıcı sahneleri gerçekleştirmek için gerekli olan miktarların o kadar altındaki bütçelerle çekilmişlerdi ki bırakın on iki tane izlenmeye değer filmi, Hector’un herhangi bir şey üretmiş olması bile bir mucizeydi. Okuduğuma göre Hector Hollywood’da yardımcı eleman olarak başlamıştı işe, dekorları boyamış, bazen figüran olmuş, bazı komedilerde ufak rollere çıkmış, sonra da Seymour Hunt adında biri ona kendi filmlerini yönetme ve başrolde oynama fırsatını tanımıştı. Filmcilik işine girmek isteyen Cincinnatili bir bankacı olan Hunt, 1927 yılının başlarında kendi yapım şirketini, Kaleydoskop Filmcilik’i kurmak üzere Kaliforniya’ya gitmişti. Palavracı, ikiyüzlü biri olduğu kesin olan Hunt, filmcilikten de anlamıyormuş, şirket yönetmekten de. (Kaleydoskop bir buçuk yıl kadar sonra kapanmış. Hisse senetlerinde hile yapmak ve zimmetine para geçirmekle suçlanan Hunt, daha mahkemeye çıkmadan kendini asmış.) Yetersiz bütçeyle, az personelle çalışan ve Hunt’ın sürekli burnunu işe sokmasından rahatsız olan Hector fırsatı kaçırmamış ve bu durumdan olabildiğince yararlanmaya bakmış. Elinde senaryo yokmuş elbette, önceden hazırlanmış sahneler de. Hector’un yanı sıra Andrew Murphy ve Jules Blaustein adında iki komedi oyuncusu varmış, doğaçlama oynuyorlar, çoğunlukla geceleri, ödünç aldıkları setlerde yorgun ekipler ve elden düşme malzemeyle çekiyorlarmış filmleri. Bir düzine otomobili hurdaya çıkarmayı göze alamıyorlarmış ya da darmadağınık kaçan sığırların üzerine atlamayı. Evler yıkılamıyor, binalar havaya uçurulamıyormuş. Ne sel, ne kasırga, ne de egzotik mahaller. Figüranlar güç bulunuyormuş ve çektiklerini beğenmezlerse film bittikten sonra o sahneyi baştan çekme şansları olmuyormuş. Her şey programa uygun yapılmalıymış, durup düşünecek zaman yokmuş. Komedi oyuncularının tarifesi: dakikada üç kahkaha, vakit dolunca bir teklik daha atıp bir daha çalıştır makineyi. Bu işin bütün olumsuz yanlarına rağmen, üzerindeki baskı Hector’un başarısını sağlıyor gibiydi. Alçakgönüllü ölçülerdeydi yaptıkları, ama öyle bir sıcaklığı vardı ki dikkatinizi çekiyor ve ona karşılık vermek zorunda hissediyordunuz kendinizi. Sinema uzmanlarının onun çalışmalarına neden saygı duyduğunu anlıyordum, aynı zamanda neden kimsenin o filmlere bayılmadığını da. Bir çığır açmış filan değildi, şimdi bütün filmleri yeniden izlenebileceğine göre o dönemin tarihinin yeniden yazılmasına gerek olmayacağı da açıktı. Hector’un filmleri sanata küçük çaplı katkılardı, ama göz ardı edilemezlerdi ve onları her izleyişimde filmlerdeki zarafet ve ince zekâyı, filmin yıldızının komik ve etkileyici üslubu nedeniyle bir kez daha beğeniyordum. Hector’un filmlerinin tamamını herkesin seyretmemiş olduğunu çok geçmeden keşfettim. Sonuncular yeni çıkmışlardı ortaya ve dünyadaki bütün arşivleri ve müzeleri dolaşma işine de benden başka girişen olmamıştı. Eğer planımı uygulayabilirsem, bunu yapan ilk kişi ben olacaktım. Rochester’dan ayrılmadan önce Hampton’daki bölüm başkanı Smits’e telefon ederek ücretsiz iznimi bir yarı yıl daha uzatmak istediğimi söyledim. İlk önce biraz bozulur gibi oldu, vereceğim derslerin programda duyurulmuş olduğunu öne sürdü, ama ben ona yalan söyleyerek psikiyatrik tedavi gördüğümü anlattım, bunun üzerine benden özür diledi. Aşağılık bir numaraydı benimkisi sanırım ama o sırada canımı kurtarmaya çalışıyordum, sessiz filmleri izlemenin benim için birdenbire neden bu kadar önem kazandığını ona açıklayacak gücüm yoktu. Sonunda içtenlikli bir sohbete dönüştü konuşmamız, bana şans diledi, ama her ikimiz de sonbaharda okula dönecekmişim gibi davranmamıza karşın sanırım o benim okuldan kopmakta olduğumu sezdi, okulun artık gönlümde yerinin kalmadığını da.

Skandal’ı ve Kırlarda Hafta Sonu’nu New York’ta seyrettim, sonra Veznedar’ın Öyküsü ile Ya Hep Ya Hiç’i görmek üzere Washington’a geçtim. Dupont Circle’daki bir seyahat acentesine giderek yolculuğumun geri kalan kısmı için yer ayırttım (Kaliforniya’ya Amtrak’la, Avrupa’ya QE 22 ile gidecektim), ama ertesi sabah gözümü karartıp biletleri iptal ettirdim ve uçakla gitmeyi seçtim. Tam anlamıyla çılgınlıktı bu, ama işin başlangıcı böylesine umut verici olunca hızımı kaybetmeyeyim diye düşünmüştüm. Asla yapmamaya karar vermiş olduğum tek şeyi yapmak için kendimi ikna etmem gerekecekti elbette. Ne var ki tempomu yavaşlatmak niyetinde değildim ve eğer sorunuma ilaç yoluyla bir çözüm bulmam gerekecekse, kaç hap olursa olsun yutup uyuşmaya hazırdım. Amerikan Film Enstitüsü’nden bir kadın bana bir doktor adı verdi. Muayenenin beş on dakikada biteceğini sanıyordum. Doktora haplara neden ihtiyaç duyduğumu anlatacaktım, o da bana bir reçete yazacaktı ve iş bitecekti. Uçuş korkusu sık rastlanan bir sorundu, ne de olsa; Helen’den ve çocuklardan söz etmeme gerek yoktu, doktora içimi dökmeme de. Benim bütün istediğim, merkezi sinir sistemimi birkaç saatliğine kapatmaktı ve bu ilacı bakkaldan alamayacağıma göre, doktorun görevi, altına imzasını atacağı bir kâğıt vermekten öteye gitmeyecekti. Ne var ki Doktor Singh sıkı biri çıktı, tansiyonumu ölçerken, kalbimi dinlerken öyle sorular sordu ki tam kırk beş dakikadan önce kurtulamadım elinden. Sorunumun altında ne yattığını kurcalayacak kadar zeki biriydi doktor, gerçeği ağzımdan yavaş yavaş aldı.

Hepimiz bir gün öleceğiz, Bay Zimmer, dedi. Uçakta öleceğiniz nereden geldi aklınıza? İstatistiklere bakılırsa, evde otururken ölme olasılığınız çok daha yüksek.

Ben ölmekten korktuğumu söylemedim ki, dedim ona, ben uçağa binmeye korkuyorum. Arada fark var.

Ama eğer uçak düşmeyecekse neden kaygılanıyorsunuz?

Çünkü artık kendime güvenemiyorum. Kontrolümü yitirmekten korkuyorum, kendimi maskara etmek istemiyorum.

Tam olarak anlayamıyorum sizi.

Kendimi uçağa binerken hayal ediyorum ve daha koltuğuma varamadan kopuyorum.

Kopmak mı? Hangi anlamda? Yani kafanızda mı kuruyorsunuz bunu?

Evet, dört yüz yolcunun önünde kendimi kaybedeceğimi, aklımı kaçıracağımı kuruyorum. Çıldıracağımı.

Peki ne yapacağınızı hayal ediyorsunuz?

Duruma göre. Bazen çığlık atıyorum. Bazen insanların suratını yumrukluyorum. Bazen de pilot kabinine dalıp pilotu boğmaya çalışıyorum.

Sizi durduruyorlar mı?

Elbette. Herkes üzerime atlıyor ve beni yere yıkıyor. Canıma okuyorlar.

En son ne zaman biriyle dövüştünüz Bay Zimmer?

Anımsamıyorum. Sanırım küçük bir çocukken. On bir on iki yaşındayken. Okul bahçesindeki dövüşlerdendi. Sınıfın kabadayısına karşı kendimi savunuyordum.

Peki şimdi yeniden dövüşmeye başlayacağınızı neden düşünüyorsunuz?

Düşünmüyorum. Bunu içimde hissediyorum, hepsi bu. Eğer benim zıddıma giden bir şey olursa kendimi durdurabileceğimi hiç sanmıyorum. Her şey olabilir.

Ama neden uçak? Neden karadayken kendinizi kaybetmekten korkmuyorsunuz?

Çünkü uçaklar güvenlidir. Bunu herkes bilir. Uçaklar güvenlidir, hızlıdır, elverişlidir. Bir kere havalanınca başınıza bir şey gelmez. İşte bu yüzden korkuyorum. Öleceğimi sandığımdan değil, ölmeyeceğimi bildiğimden.

Hiç intihar girişiminde bulundunuz mu Bay Zimmer?

Hayır.

Hiç düşündünüz mü?

Düşündüm tabii. Düşünmeseydim, insan sayılmazdım.

Bu yüzden mi geldiniz buraya? Elinizde güzel, güçlü bir ilaç reçetesiyle buradan çıkıp işinizi görmek için mi?

Benim istediğim unutmak, doktor, ölmek değil. Haplar beni uyutacak ve kendimden geçtiğim sürece ne yaptığımı düşünmek zorunda kalmayacağım. Orada olacağım ama olmayacağım da, orada olmadığım ölçüde de korunmuş olacağım.

Neye karşı korunmuş?

Kendime karşı. Bana bir şey olmayacağını bilmenin verdiği dehşete karşı.

Sorunsuz, olaysız bir uçuş olmasını umuyorsunuz. Bunun sizi neden korkuttuğunu hâlâ anlayabilmiş değilim.

Çünkü her şey benim lehime. Havalanacak ve salimen ineceğim yere, gitmek istediğim yere varınca uçaktan canlı olarak inmiş olacağım. Benim için iyi diyorsunuz, ama bir kez bunu yapınca inandığım her şeye tükürmüş olurum. Ölülere hakaret etmiş olurum, doktor. Bir trajediyi basit bir talihsizlik olayına dönüştürmüş olurum. Beni anlıyor musunuz artık? Ölenlere, siz bir hiç uğruna öldünüz demiş olurum.

Anladı doktor. Uzun uzadıya anlatmamıştım ama bu doktor ince fikirli ve olgundu, gerisini kendi düşünüp buldu. Kraliyet Tıp Okulu mezunu, kusursuz İngiliz aksanı ve zamanından önce seyrelen saçıyla, Georgetown Üniversite Hastanesi’nde kadrolu dahiliye uzmanı J.M. Singh, floresan lambalı ve parlak metal yüzeyli o küçük bölmede kendisine ne anlatmaya çalıştığımı birden anladı. Hâlâ muayene masasının üzerindeydim, gömleğimin düğmelerini ilikliyor ve yere bakıyordum (doktora bakmak istemiyordum, gözlerimden yaşlar boşalmasını ve mahcup olmayı göze alamazdım), tam o sırada, uzun ve sıkıntılı bir sessizliğin ardından elini omzuma koydu. Üzüldüm, dedi. Gerçekten üzüldüm.

Aylardır ilk kez bir insan eli değmişti bana, böylesine acınacak biri durumuna düşmek beni rahatsız etmiş, hatta çok itici gelmişti. Bana acımanızı istemiyorum doktor, dedim, sadece şu hapları istiyorum.

Yüzünü hafifçe buruşturarak geri çekildi, sonra gidip köşedeki bir tabureye oturdu. Gömleğimi pantolonumun içine sokuşturmayı bitirince doktorun önlüğünün cebinden küçük bir bloknot çıkardığını gördüm. İstediğinizi yapacağım, dedi, ama buradan çıkmadan önce kararınızı bir kez daha gözden geçirmenizi istiyorum. Sanırım neler yaşamış olduğunuz hakkında bir fikrim var Bay Zimmer, acı çekeceğiniz bir duruma sokmak istemem sizi. Yolculuğunuzu başka yollarla da yapabilirsiniz. Bir süre uçağa binmeseniz daha iyi olur belki.

Bunu zaten düşündüm, dedim ona, ama vazgeçtim. Mesafeler çok büyük. Bundan sonraki durağım, Kaliforniya’da Berkeley, ondan sonra da Londra ve Paris’e gitmem gerekiyor. Batı kıyısına trenle üç günde gidiliyor. Gidiş dönüşü düşünerek ikiyle çarpın bunu, üstüne Atlas Okyanusu’nu geçip geri dönmek için on gün ekleyin, tam on altı gün kayıp olur. Onca zaman ne yapacağım ben? Pencereden dışarı bakıp manzaranın tadını mı çıkaracağım?

Yavaşlamak pek de o kadar kötü bir şey sayılmaz. Üzerinizdeki baskının bir kısmını alırdı.

Ama benim istediğim de baskı zaten. Şimdi gevşersem dağılırım. Paramparça olurum, kendimi bir daha asla toparlayamam.

Bu sözleri öyle inanarak söylemiştim, sesimin tınısı öylesine ciddi ve delice geliyordu ki kulağa, doktor gülümser gibi oldu; ya da en azından gülümsemesini bastırdı. Eh, biz de böyle bir şey olmasını istemeyiz, değil mi? dedi. Uçağa binmeyi bu kadar istiyorsanız, o zaman uçun bakalım. Ama dağılmamaya dikkat edin. Bu tuhaf sözlerden sonra da cebinden bir kalem çıkarıp elindeki bloknota birtakım anlaşılmaz işaretler yaptı. İşte, dedi, üstteki kâğıdı kopartıp elime verirken. Xanax Havayolları biletiniz.

Hiç duymadım bu adı.

Xanax. Kuvvetli, çok tehlikeli bir hap. Tarife göre kullanın Bay Zimmer, bir zombiye, özü olmayan bir yaratığa, ne olduğu belirsiz bir et parçasına dönüşeceksiniz. Bu ilaçla bir kıtadan ötekine, bir okyanustan ötekine uçabilirsiniz, sizi temin ederim ki havada olduğunuzu anlamazsınız bile.

Ertesi gün öğleden sonra Kaliforniya’daydım. Ondan yirmi dört saat kadar sonra da Hector Mann’ın komedilerinden iki tanesini daha izlemek üzere Pasifik Film Arşivi’nde özel bir sinema salonuna giriyordum. Arapsaçı Tango’nun, onun en çılgın, en delidolu filmlerinden biri olduğu ortaya çıktı. Sıcak Yuva ise en özenlilerinden biriydi. Bu filmlere iki haftadan fazla zaman harcadım, her sabah saat tam onda o binaya gidiyor, bina kapalıyken bile (Noel’de ve yılbaşı günü) otelimde çalışmayı sürdürüyor, kitaplar okuyor, yolculuğumun bir sonraki durağı için notlarımı pekiştiriyordum. 7 Ocak 1986 günü Dr. Singh’in mucizevi haplarından birkaç tane yuttum ve San Francisco’dan doğruca Londra’ya uçtum; Catatonia ekspresiyle non-stop altı bin mil. Bu sefer dozu artırmam gerekmişti, ama bu da yeterli olmaz diye korkuyordum; tam uçağa binmeden bir hap daha attım ağzıma. Doktorun talimatına aykırı hareket edilmeyeceğini bilmem gerekirdi, ama yolculuğun ortasında ayılmak düşüncesinden öylesine ürküyordum ki, neredeyse uyuyup bir daha uyanmayacaktım. Eski pasaportumdaki bir damga, benim Ocak ayının sekizinde İngiltere’ye girdiğimi gösteriyor, ama ben ne uçağın inişini hatırlıyorum ne de gümrükten geçişimi ve otelime gidişimi. 9 Ocak sabahı yabancı bir yatakta uyandım, işte o zaman yaşamaya kaldığım yerden başladım. Hiç böylesine kendimden geçtiğim olmamıştı.

Geriye dört film kalmıştı: Çiçek Hastalığı ile Bay Hiçkimse Londra’da; Kuklalar ile Asistan Paris’te; onları görmek için başka bir fırsat bulamayacağımın farkındaydım. Gerekirse Amerika’daki arşivleri her zaman ziyaret edebilirdim, oysa İngiliz Film Enstitüsü’ne ve Cinémathèque’e yeniden gelmem söz konusu bile değildi. Her nasılsa Avrupa’ya kapağı atabilmiştim, ama olanaksızı ikinci kez zorlayacak yapıda biri değildim. Bu nedenle Paris’le Londra’da gereğinden uzun kaldım, neredeyse yedi hafta, kışın yarısını toprak altında geçiren çılgın bir hayvan gibi oralara gömüldüm. O döneme kadar titiz ve bilinçli davranmıştım, ama projem artık yeni ve daha yoğun bir aşamaya gelmişti, neredeyse saplantı diyebileceğim bir sabit fikir gibi olmuştu. Dışarıya karşı amacım, Hector Mann’ın filmlerini incelemek ve bu konuda uzmanlaşmak olarak görünse de aslında dikkatimi toplayabilmeyi öğreniyor, yalnızca bir tek şey üzerinde düşünebilmek konusunda kendimi eğitiyordum. Tam anlamıyla manyakça saplantılı bir hayattı bu, ama paramparça olmadan ancak böyle hayatta kalabilirdim. Sonunda şubat ayında Washington’a döndüğümde, havaalanı yakınındaki bir otele gidip uyuyarak Xanax’ın etkisinden sıyrılmaya çalıştım ve sabah olur olmaz da arabamı uzun süreli bırakılabilen otoparktan alarak New York’a doğru yola çıktım. Vermont’a dönmeye hazır değildim. Eğer kitabı yazacaksam içine girebileceğim bir delik gerekiyordu bana, dünyadaki bütün kentler içinde sinirlerimi en az bozacak kentin New York olduğunu düşündüm. Manhattan’da tam beş gün ev aradığım halde sonuç alamadım. O sıralarda Wall Street en parlak günlerini yaşıyordu, ’87 krizine yirmi ay vardı henüz, kiralık ev bulmak çok güçtü. Sonunda köprüyü geçip Brooklyn Heights’a gittim ve bana gösterilen ilk evi tuttum; Pierrepont Sokağı’nda, daha o sabah boşalmış olan tek yatak odalı bir evdi burası. Pahalıydı, küçüktü ve tuhaf bir tasarımı vardı, ama burayı bulduğum için kendimi şanslı sayıyordum. Odanın birine koymak üzere bir yatak, öteki için de bir çalışma masası ile bir iskemle satın aldım, sonra da eve yerleştim. Bir yıllığına kiralamıştım. 1 Mart’ta başlıyordu kiram, ben de bu kitabı yazmaya o gün başladım.

1. Konuşmayla birleşmiş vücut dilinin incelenmesi. (Ç.N.)

2. Queen Elizabeth 2 transatlantiği. (Ç.N.)

İki

Bedenden önce suratı görüyoruz, surattan önce de Hector’un burnuyla üst dudağının arasındaki ince, siyah çizgiyi. Bu bıyık, Hector’un ruh durumunun sismografı gibi, kaygılanınca titreyen bir tel oluyor, doğaüstü bir atlama ipi; hayal kırıklıklarında da iplik gibi kıpır kıpır oynuyor, yalnızca insanı güldürmekle kalmıyor, Hector’un ne düşündüğünü de ifade ediyor, aslında sizi alıp onun düşünce sisteminde gezdiriyor. Başka öğeler de ekleniyor –gözler, ağız, özenle ayarlanmış sendelemeler ve tökezlemeler– ama iletişimi sağlayan, bıyık; onun konuştuğu dilin sözcükleri olmasa da bükülmeleri ve titremeleri Mors alfabesiyle yazılmış bir mesaj kadar açık ve anlaşılır.

Kamera devreye girmese bunların hiçbiri gerçekleşemez. Konuşan bıyığın içtenliği merceğin yarattığı bir şey. Hector’un bütün filmlerinde zaman zaman açı ansızın değişiyor, geniş çekim ya da boy çekimi, yerini omuz çekimine bırakıyor. Hector’un suratı ekranı kaplıyor ve çevredeki başka şeyler görünmediğinden bıyık, dünyanın merkezi oluyor. Hareket etmeye başlıyor; Hector, yüzünün geri kalan kısmındaki kasları denetim altında tutmayı başardığından bıyık, özgür iradesi ve bilinci olan küçük bir hayvan gibi kendi başına hareket eder görünüyor. Hector’un ağzının köşeleri biraz kıvrılıyor, burun delikleri hafifçe açılıp kapanıyor, ama bıyık gülünç rotasını tamamlarken surat dingin kalıyor ve bu dinginlik içinde insan sanki aynada kendini görüyor, çünkü Hector tam da bu anlarda en eksiksiz, en inandırıcı biçimde insanlaşıyor, kendi içimizin yalnızlığında neysek onun yansıması oluyor. Omuz çekimiyle alınan bu sahneler, hikâyenin en can alıcı bölümlerinde kullanılıyor, gerilimin en yüksek olduğu anlara ya da sürprizlerin yer alacağı sahnelere saklanıyor ve hiçbir zaman dört beş saniyeden uzun sürmüyor. Bu durumda, başka her şey duruyor. Bıyık, iç monologuna başlıyor ve o birkaç değerli an boyunca eylem yerini düşünceye bırakıyor. Hector’un zihnini, ekrana harf harf yazılmışçasına okuyoruz ve o harfler, silinmeden önce en az bir bina, bir piyano ya da yüzdeki bir sivilce kadar belirgin oluyorlar.

Hareket halindeki bıyık, bütün erkeklerin düşüncelerini ifade eden bir araç. Kıpırtısızken ise süsten başka bir şey değil. Bıyık, Hector’un dünyadaki yerini gösteriyor, onun temsil etmesi gereken kahramanın tipini saptıyor ve başkalarının gözünde nasıl biri olduğunu belirliyor; ama bir tek erkeğe aittir o bıyık, kıl gibi ince, küçük ve yağlı olduğundan sahibinin kim olduğu apaçık ortadadır. Güney Amerikalı züppedir o, Latin âşıktır, damarlarındaki kan alev alev akan kara yağız bir serseridir. Yapıştırılıp arkaya yatırılmış saçlarını ve sırtından hiç çıkarmadığı beyaz takım elbiseyi de buna ekleyin, işte karşınızda cüretle görgünün şaşmaz karışımı. Görüntülerin kodu böyledir. Şöyle bir göz atınca ne demek istendiği anlaşılır, üstü açık kanalizasyon delikleriyle, patlayan purolarla dolu bu bubi tuzaklı evrende bir şey mutlaka bir başka şeyi doğurduğundan, beyaz elbiseli bir adamı sokakta yürürken görürseniz bu elbisenin onun başını belaya sokacağını hemen anlarsınız.

Bıyıktan sonra, Hector’un dağarcığındaki en önemli öğe, takım elbisedir. Bıyık, onun ruhuyla bağlantı halkasıdır, dürtülerini, düşüncelerini ve ruh fırtınalarını simgeler. Elbisesi onun toplumla olan ilişkisini ifade eder, çevresindeki gri ve siyahların yanında bilardo topu gibi pırıl pırıl parlayarak herkesin gözünü mıknatıs gibi üzerine çeker. Hector bu elbiseyi hiçbir filminde sırtından çıkarmaz; her filminde bu elbiseyi temiz tutma çabalarının yol açtığı tehlikeyi işleyen uzunca bir komedi sahnesi mutlaka vardır. Çamur ve makine yağı, spagetti sosu ve şeker tortusu, baca isi ve sıçrayan su birikintileri; şu ya da bu şekilde her koyu renkli sıvı ve her koyu renkli madde, Hector’un elbisesinin başlangıçtaki onurunu kirletecek bir tehdittir. O elbise onun en gurur duyduğu malıdır ve Hector bu elbiseyi çevresini etkilemeye çalışan bir adamın havalı, kozmopolit edasıyla taşır üzerinde. Bir şövalyenin zırhını sırtına geçirmesi gibi girer o elbisenin içine her sabah, o gün toplum kendisine ne tür savaşlar hazırlamışsa onlar için donanır ve bir an bile durup amacının tam tersini elde etmekte olduğunu düşünmez. Olası darbelere karşı hazırlanıyor değildir, kendini bir hedef haline getirmekte, yüz metre çapında bir daire içinde olabilecek her türlü talihsizliğin odak noktası yapmaktadır. Beyaz elbise Hector’un savunmasızlığının bir işaretidir ve hayatın oyunlarına bir tür dokunaklılık katar. Zarif olmakta ısrarcıdır Hector, bu elbisenin onu en çekici ve en arzulanır erkek yaptığına olan inancına sıkı sıkı sarılır, böylece kendi benlik davasını, seyircilerin anlayışla karşılayabileceği bir neden haline getirir.

Ya Hep Ya Hiç filminde kız arkadaşının kapısını çalarken ceketindeki hayali toz zerreciklerini silkeleyişini gözleyin; kendine düşkünlük gösterisi değildir artık bu izlediğiniz: Sıkılganlığın pençesinde kıvranmasına tanık olmaktasınızdır. Takım elbise Hector’u bir mazluma çevirmiştir. Seyirciyi kendi yanına çeker ve bunu bir kez başaran bir oyuncu ne isterse elde edebilir.

Palyaço rolünde oynayamayacak kadar uzundu boyu, öteki komedyenler gibi saf, sakar rolü oynayamayacak kadar da yakışıklıydı. Siyah, anlamlı gözleri ve düzgün burnuyla Hector ikinci sınıf bir başrol oyuncusuna benziyordu, yanlış filmin setine dalmış gayretkeş, romantik bir kahramana. İriyarıydı ve filmde böyle birinin varlığı bile komedinin yerleşik kurallarına aykırı görünüyordu. Komik adamlar ufak tefek, yamru yumru ya da şişko olmalıydılar. Onların afacan ve soytarı, kuş beyinli ve serseri, yetişkinlik taslayan çocuklar ya da çocuk kalmış yetişkinler olması beklenirdi. Arbuckle’ın çocuksu tombulluğunu, yapmacıklı utangaçlığını ve boyalı, kadınsı dudaklarını bir düşünün. Ne zaman bir kız ona baksa işaretparmağını ağzına soktuğunu anımsayın. Ustalığı tescil edilmiş kişilerin kariyerlerini biçimlendiren yardımcı ayrıntıların ve donanımların listesini inceleyin: Chaplin’in paspal ayakkabıları ve eski püskü elbiseleriyle sallana sallana yürüyüşü; Lloyd’un bağa çerçeveli gözlüklü yiğit Milquetoast’u; Keaton’ın yassı şapkası ve donuk suratıyla ahmak kafası; Langdon’un sütbeyazı teniyle ahmaklığı. Bunların hepsi topluma uymayan adamlar ve bunlar bizi ne tehdit edebilirler ne de onlara gıpta ederiz, bu yüzden düşmanlarını yenmelerine ve genç kızın kalbini kazanmalarına göz yumarız. Tek sorun, kızla baş başa kalınca ne yapacaklarını bildiklerine emin olamamamız. Hector söz konusu olduğunda asla bu tür kuşkulara kapılmıyoruz. Kızın birine göz kırpınca kızın da ona göz kırpacağı kesin gibidir. Kırpınca da her ikisinin de evliliği düşünmediği belli olur.

Öte yandan, kahkahalarla güleceksiniz diye garanti verilmez. Hector ne öyle sevimli biridir ne de özellikle acımak gelir insanın içinden. Seyircinin sempatisini kazanıyorsa bunun nedeni ne zaman çekileceğini bilmemesidir. Çalışkandır, eğlenceye düşkündür, duyarlı vasat erkeğin kusursuz bir simgesidir, dünyaya ters düşmez, koşulların kurbanıdır o, bir türlü başı dertten kurtulamayan bir adamdır. Hector’un kafasında hep bir plan vardır, nedensiz iş görmez, yine de amacına ulaşmasını engelleyen bir şey her zaman çıkar. Tuhaf fiziksel aksiliklerle, sık rastlanmayan mekanik bozukluklarla doludur filmleri, nesneler kendilerinden bekleneni yerine getirmezler sanki. Kendine daha az güveni olan biri bu engeller karşısında pes eder, oysa Hector, öfkeden kudurduğunu ara sıra belli etmek dışında (bu da bıyık monologlarıyla sınırlıdır) asla yakınmaz. Kapılar parmaklarının üzerine kapanır, arılar boynundan sokar, ayak parmaklarına heykeller devrilir, ama Hector bu şanssızlıkları umursamayıp yoluna devam eder. Onun metanetine hayranlık duymaya başlarsınız, felaketler karşısında serinkanlılığını hiç yitirmemesine; ama asıl dikkatinizi çeken, yürüyüş biçimidir. Hector binlerce değişik el kol hareketiyle sizi kendine hayran bırakabilir. Eline ayağına tezdir, vurdumduymazlık derecesinde kayıtsızdır, en ufak bir beceriksizlik ya da korku belirtisi göstermeden hayatın engebeli yollarından geçerken sizi geriye ya da yana sıçrayışlarıyla, fır dönüşleri ve apansız hamleleriyle, sekişleri, atlayışları ve rumba dönüşleriyle şaşırtır. Parmaklarıyla trampet tutuşunu ve onları sürekli oynatışını, zamanı ustaca ayarlanmış soluk alıp verişlerini, beklenmedik bir şey gözüne çarptığında başını hafifçe yana eğişini bir görseniz. Bu minyatür akrobasiler onun kişiliğinin işlevidir ama aynı zamanda başlı başına birer zevk kaynağıdır da. Ayakkabısının tabanına sinek kâğıdı yapışsa da, evin küçük oğlu onu kementle yakalasa da (ve kollarını iki yanına yapıştırsa da) Hector olağanüstü bir zarafet ve vakarla yürür, bu müşkül durumdan pek yakında kurtulacağından asla kuşku duymaz; yan odada kendisini yeni bir dert beklese bile. Hector’a acırız, ancak puanlar böyle kazanılır. Önemli olan dertlerden uzak durmayı nasıl başarabildiğiniz değil, başınız derde girdiğinde bunun üstesinden nasıl geldiğinizdir.

Çoğu kez Hector kendini toplum basamaklarının en dibinde bulur. Filmlerinden yalnızca iki tanesinde evlidir (Sıcak Yuva ile Bay Hiçkimse’de), Hafiye’de canlandırdığı özel dedektif ve Çiçek Hastalığı’ndaki gezgin sihirbaz rolleri dışında Hector mütevazı, düşük maaşlı işlerde başkaları için saçını süpürge eden bir garibandır. Atlı Spor Kulübü’nde garson, Kırlarda Hafta Sonu’nda şoför, Kuklalar’da seyyar satıcı, Arapsaçı Tango’da dans öğretmeni, Veznedar’ın Öyküsü’nde banka memurudur; Hector genellikle hayata yeni atılan genç bir adamı oynar. Parlak bir geleceği olmayacağı bellidir, ama asla başarısız biri izlenimi bırakmaz. Bunu belli etmeyecek kadar gururludur, ayrıca kendi yetilerine inanan birinin şaşmaz maharetiyle işini görmesini izlerken onun mutlaka başarıya ulaşacak biri olduğunu anlarsınız. Bu durumda Hector’un filmlerinin çoğunda şu iki sondan biri vardır: Ya kızı elde eder ya da yaptığı kahramanlıkla patronunun gözüne girer. Eğer patronu onun ne yaptığını anlamayacak kadar kalın kafalıysa (varlıklı ve güçlü olanlar çoğunlukla budala olarak sunulurlar) kız fark edecektir neler olduğunu ve bu ödül de Hector’a yetecektir. Ne zaman para ile aşk arasında bir seçim yapmak zorunda kalınsa son söz hep aşkın olur. Örneğin Atlı Spor Kulübü’nde garson rolünde oynarken, kadın pilot Wanda McNoon’un onuruna verilen bir davette sarhoşlarla dolu masalara hizmet ettiği sırada bir mücevher hırsızını yakalamayı başarır. Sol eliyle kavradığı bir şampanya şişesiyle hırsızı yere devirirken sağ eliyle de masaya tatlı servisi yapar; şampanya şişesinin mantarı fırlar, bir litre Veuve Clicquot şef garsonun başından aşağı boşaldığı için Hector işinden kovulur. Hiç önemi yok. Cesur Wanda, Hector’un yaptığına tanık olmuştur. Onun eline telefon numarasını sıkıştırır, son sahnede ikisi Wanda’nın uçağına binerler ve yükselip bulutların arasında kaybolurlar.

Hector’un, ne yapacağı belli olmayan, birbirine zıt içgüdülerle ve arzularla dolu bir kişilik yapısı vardır, kişiliği öylesine karmaşıktır ki, onun yanında kendimizi rahat hissedemeyiz. Bildiğimiz, tanıdık, beylik bir tip değildir o, anlamlı hareketleri yanında bizi gafil avlayan, şaşırtan hareketleri de vardır. Bir yandan gayretli bir göçmenin, engelleri aşıp kendine Amerika gibi bir cangılda yer edinmeye çalışan bir adamın bütün o çabasını, hırsını sergiler, bir yandan da güzel bir kadın görür görmez yoldan çıkar, özenle kurduğu planları unutuverir. Hector’un kişiliği bütün filmlerde aynıdır, ancak arzularının öncelik sırası değişkendir, biraz sonra aklına ne eseceği bilinmez. Hem halk çocuğudur hem de aristokrat, hem şehvetlidir hem de koyu bir romantik; son derece terbiyelidir, hatta aşırıya kaçar, yeri gelince de şövalyeliğini yapar. Cebindeki son kuruşu bir sokak dilencisine bağışlar, ne var ki merhametten ya da duygudaşlıktan yapmaz bunu, o hareketin şiirselliğidir bağış nedeni. Ne kadar çok çalışırsa çalışsın, kendisine verilen aşağılık ve çoğunlukla da saçma sapan görevleri ne kadar ustalıkla yerine getirirse getirsin, Hector’un yaptığı işe kendini kaptırmadığını düşünür seyirci, sanki aynı zamanda hem kendisiyle dalga geçiyor hem de kendini kutluyordur. Alaycı bir uyuşukluk içinde yaşar gibidir, sanki hem dünyayla yakından ilgilidir hem de dünyayı çok uzaktan gözlemektedir. Belki de filmlerinin içinde en komiği olan Asistan’da, bu zıt bakış açılarını birleştirip sakatlama üzerine bir curcuna yaratır. Dizinin kısalık açısından dokuzuncu sırada olan filmiydi bu ve Hector bu filmde ufak, sefil bir tiyatro kumpanyasının sahne müdürü rolündeydi. Kumpanya, Dilencilerin Seçme Hakkı Yoktur adlı oyunu üç günlüğüne oynamak üzere Wishbone Falls Kasabası’na gelir; oyun, ünlü Fransız oyun yazarı Jean Pierre Saint Jean de la Pierre’in yazdığı bir aşk komedisidir. Dekorları indirip tiyatroya taşımak üzere kamyonun kapısını açtıklarında içini boş bulurlar. Şimdi ne olacak? Dekor olmadan oyun sahnelenemez ki. Koca bir oturma odası kurulmalıdır, ayrıca birçok önemli aksesuar da eksiktir: bir silah, bir pırlanta gerdanlık ve bir de kızarmış domuz. Perde ertesi akşam saat sekizde açılacaktır ve her şeye sıfırdan başlanıp tamamlanamazsa kumpanya işsiz kalacaktır. Kumpanyanın müdürü boynuna fular dolayan, sol gözüne monokl takan, kendini beğenmiş züppenin tekidir, boş kamyonun içine bakar bakmaz düşüp bayılır. Artık iş Hector’a kalmıştır. Bıyığının birkaç kısa ama kesin yorumunun ardından, Hector durumu sakince tartar, pırıl pırıl beyaz takım elbisesinin önünü düzeltir ve işe koyulur. Bunu izleyen dokuz buçuk dakika boyunca film, Proudhon’un ünlü anarşist deyişinin bir örneğine dönüşür: Mülkiyet hırsızlıktır. Birbirini izleyen birkaç çılgın sahne boyunca Hector kasabada koşuşturup dekor çalar. Bir mobilya nakliye kamyonunun önünü kesip büyük bir mağazanın deposuna sokar onu, masalar, sandalyeler ve lambalarla dışarı çıkar; sonra bunları kendi kamyonetine yükleyip doğruca tiyatroya gider. Bir otelin mutfağından gümüş çatal bıçak takımı, su bardakları ve bir tabak takımı aşırır. Elinde o yöredeki bir lokantanın sahte sipariş formuyla bir kasap dükkânının deposuna bir yolunu bulup girer, omzuna attığı bir domuzla yürüyüp çıkar dışarı. O akşam, oyunculara verilen ve kasabanın eşrafının katıldığı özel bir davette şerifin tabancasını kılıfından aşırmayı başarır. Biraz sonra orta yaşlı, şişko bir kadın Hector’un cazibesinin baştan çıkarıcı gücü karşısında kendinden geçerken kadının boynundaki kolyeyi ustaca açıp alır. Bu sahnede olduğu kadar yalakalık yapmamıştır hiç. Yapmacıklıkları aşağılıktır, heyecanının ikiyüzlülüğü iğrendirir insanı; kahraman bir serseri, amacı uğruna kendisini feda etmeye hazır bir idealist olarak da çıkar ortaya. Uyguladığı taktiklere öfkelensek de bu hırsızlıktan yakayı sıyırması için dua ederiz. Gösteri devam etmelidir, Hector mücevherleri cebine atamazsa gösteri filan olmaz. Hector’un gözüne kasabanın en güzel kızı ilişince (kız şerifin kızıdır), bu entrika daha da içinden çıkılmaz bir hale gelir. Hector bir yandan yaşı geçkin kadına kur yaparken bir yandan da genç ve güzel kıza kaçamak bakışlar fırlatır. Bereket Hector ile kurbanı kadife bir perdenin arkasındadırlar. Perde, giriş holünü oturma odasından ayıran bölmeyi yarı yarıya örtmektedir ve Hector kadının bir yanında durduğundan başını hafifçe sola eğince oturma odasının içini görebilmektedir. Ama kadın oturma odasından görünmez, Hector kızı, kız da Hector’u görebilmesine karşın kız holde bir de kadın olduğunu bilmemektedir. Bu da Hector’un her iki amacını da aynı anda gerçekleştirmesine izin verir; sahte baştan çıkarma ve gerçek baştan çıkarma; değişik planların ve kamera açılarının ustalıklı bir karışımıyla Hector her iki kadını da idare ettiğinden iki olay birbirini –tek başına olsalardı bu kadar olmazdı– olduğundan da gülünç kılmaktadır. Hector’un üslubunun özü budur. Bir tek komiklik ona yetmez. Bir durum kesinleşir kesinleşmez üzerine bir başka iş eklenmelidir, sonra bir üçüncüsü, hatta mümkünse bir dördüncüsü. Hector’un komedileri bir beste gibi gelişir, birbirine zıt dizeler ve sesler birleşir, sesler birbirlerini ne kadar çok etkilerlerse dünya o kadar güvenilmez ve dengesiz olur. Asistan adlı filmde, Hector perdenin arkasındaki kadının boynunu gıdıklar, öteki odadaki kızla kesişir ve sonunda, garsonun biri kadının elbisesinin etek ucuna basıp sırtından aşağı bir tepsi dolusu içkiyi boşaltınca kadının kolyesini yürütür; garsonun bu hareketi Hector’a kolyenin klipsini açacak zaman tanır. Yapmak istediğini gerçekleştirmiştir; ama rastlantılar yardım etmiştir kendisine; hiç hesapta olmayan bir şey sayesinde de işin içinden sıyrılmıştır.

Ertesi akşam perde kalkar ve gösteri büyük başarıyla gerçekleşir. Kasap, büyük mağazanın sahibi, şerif, şişko kadın, hepsi seyircilerin arasındadır, bununla birlikte, oyuncular eğilip selam verirken ve coşkulu seyircilere öpücük yollarlarken bir polis memuru Hector’un bileklerine kelepçe takar ve onu sürükleyerek hapse götürür. Ama Hector mutludur, en ufak bir pişmanlık belirtisi bile göstermez. Oyunu kurtarmıştır, özgürlüğünü yitirme tehlikesi bile zaferinin sevincini azaltamaz. Filmlerini çevirirken Hector’un neler çektiğini bilenlerin, onun Seymour Hunt’a sözleşmeyle bağlı günlerinin öyküsünü ve Kaleydoskop Filmcilik için çalışırken katlandığı güçlükleri Asistan’da görmemeleri mümkün değil. Destedeki bütün kartlar sizin kaybedeceğiniz biçimde dizilmişse o eli kazanmanın tek yolu kurallara karşı gelmektir. Yalvar, ödünç al, çal, ne yaparsan yap; suçüstü yakalansan da hiç değilse bir amaç uğruna mücadele etmiş olursun.

Başına gelecekleri zerre kadar umursamayan Hector’un on birinci filmi olan Bay Hiçkimse’de durum daha da kritik bir dönemece girer. O sırada zamanı daralmaktaydı, kontratı sona erdiğinde meslek yaşamının da sona ereceğini herhalde biliyordu. Sesli filmler başlamak üzereydi. Yaşamın kaçınılmaz gerçeğiydi bu, kendisinden önce gelmiş olan her şeyi yıkacağı kesindi ve Hector’un onca çalışıp çabalayarak ustalık kazandığı sanat artık var olmayacaktı. Yeni tarza uyacak biçimde planlarında değişiklik yapsa bile bir işe yaramazdı. Hector ağır bir İspanyol aksanıyla konuşuyordu, beyazperdede ağzını açar açmaz Amerikalı seyirciler onu dışlarlardı. Bay Hiçkimse’de sertleşmeye başlıyor Hector. Geleceği karanlıktı, bugünü ise Hunt’ın gitgide büyüyen parasal sorunları yüzünden iyice gölgelenmişti. Aylar geçtikçe Kaleydoskop’un tamamı zarardan nasibini almıştı. Bütçeler kısılmış, maaşlar ödenmez olmuştu, kısa vadeli kredilerde uygulanan yüksek faizler Hunt’ı sürekli olarak nakit para ihtiyacı içine sokuyordu. Gelecekte eline geçecek bilet paralarına karşılık dağıtıcılardan avans aldı; bu anlaşmaların pek çoğuna uymayınca sinema salonları onun filmlerini gösterime sokmaktan kaçındılar. O günlerde Hector en başarılı dönemindeydi, ne var ki onun filmlerini seyredebilen insanların sayısı gitgide azalıyordu.

Bay Hiçkimse, bu gitgide yoğunlaşan hüsrana bir yanıttı. Senaryodaki kötü adam C. Lester Chase adını taşıyordu; bu kahramanın tuhaf ve yapay adının köküne inilirse onun, Hunt’ın metaforik dublörü olduğunu görmek hiç de güç değil. Hunt sözcüğünü Fransızca’ya çevirin, sonuç chasse’dır; chasse’daki ikinci “s”yi çıkarın, elinizde chase kalır. Ayrıca, Seymour’un see more diye okunabildiğini, Lester’in Les olarak kısaltılabildiğini ve C. Lester’in de C. Les –ya da see less– olarak okunabildiğini düşünün, o zaman kanıt tartışılmaz olur. Hector’un bütün filmlerindeki en kötü karakterli kişidir Chase. Amacı Hector’u mahvetmek ve onu kimliğinden yoksun bırakmaktır, planını Hector’u sırtından kurşunlayarak ya da kalbine bıçak saplayarak değil, içeni görünmez yapan büyülü bir şerbet içmeye onu ikna ederek gerçekleştirir. Aslında Hunt da filmlerde Hector’un kariyerine bunu yapmıştır. Onu ekrana çıkarmış, sonra da insanların onu görmesini neredeyse olanaksız kılmıştır. Bay Hiçkimse’de Hector ortadan kaybolmaz, içkiyi içince görünmez olur. Hâlâ gözlerimizin önündedir, ama filmdeki öteki kişiler ona karşı kördürler. Hector sıçrar, kollarını çırpar, kalabalık bir sokak köşesinde soyunur ancak kimse görmez. İnsanların suratına bağırdığında kimse sesini duymaz. Kanlı canlı bir hayalettir, insan olmayan bir insandır. Hâlâ dünyada yaşasa da orada artık ona yer bulunmamaktadır. Öldürülmüştür, ama hiç kimse onu öldürme kibarlığını ya da inceliğini göstermemiştir. Silinip gitmiştir dünyadan.

Hector ilk ve son kez zengin bir adam rolündedir Bay Hiçkimse’de; bir insanın dileyebileceği her şeye sahiptir: güzel bir eş, iki küçük çocuk ve içi hizmetkâr dolu kocaman bir ev. İlk sahnede Hector ailesiyle kahvaltı etmektedir. Kızarmış ekmekleri yağlamak ve reçel kavanozuna düşen arı çevresinde döner konuşmalar, bu sahnenin amacı bize mutluluğun tablosunu çizmektir. Az sonra olacak kayıplar için bizi hazırlamaktır. Hector’un aile yaşamına (kusursuz evlilik, kusursuz çocuklar, evin içinde en üst derecede uyum) böyle göz atmasak bundan sonra gelecek kötü sahneye gereken tepkiyi veremeyiz. Bu sahneden sonra Hector’un başına gelenler karşısında nutkumuz tutulur. Karısını öpüp vedalaşır, ondan ayrılıp evden çıktığı anda bir karabasanın içine balıklama dalar.

Hector, büyümekte olan bir meşrubat şirketinin kurucusu ve başkanıdır, Fizzy Meşrubat Şirketi’nin. Chase onun başkan yardımcısı ve danışmanı, sözümona en iyi arkadaşıdır. Ancak Chase’in epeyce kumar borcu birikmiştir, kendisine kredi açan köpekbalıkları onu rahatsız etmekte, ya borcunu öde demektedirler ya da... Hector o sabah bürosuna gelip personelini selamladığında Chase yandaki odada aksi görünümlü birkaç kişiyle konuşmaktadır. “Merak etmeyin,” demektedir. “Bu hafta sonuna kadar paranızı alacaksınız. O güne kadar şirket benim kontrolüm altına girecek, hisse senetlerinin değeri milyonlarca dolar.” Kabadayılar ona mühlet tanımaya razı olurlar, “ama bu son şansın,” derler. “Biraz daha gecikirsen, balıklarla birlikte nehrin dibinde yüzersin.” Sonra da çekip giderler. Chase alnındaki teri siler ve tuttuğu soluğunu bırakır. Sonra çalışma masasının üst çekmecesinden bir mektup çıkarır. Şöyle bir göz gezdirir ona, halinden çok hoşnut görünmektedir. Yüzünde sinsi bir gülümsemeyle mektubu katlayıp ceketinin iç göğüs cebine sokar. Çark dönüyor besbelli ama bizi nereye götüreceğini bilemiyoruz.

Hector’un ofisi ekrana gelir. Chase elinde kocaman bir termosa benzeyen bir şeyle içeri girer ve Hector’a yeni çeşniyi tatmak isteyip istemediğini sorar. Adı ne, diye sorar Hector. Jazzmatazz, diye yanıtlar onu Chase, Hector başıyla onaylar, sözcüğün albenili tınısı hoşuna gitmiştir. Hiçbir şeyden kuşkulanmayan Hector, Chase’in yeni bileşimden bolca koymasına izin verir. Hector elini bardağa uzatırken Chase’in keskin bakışlı gözleri ışıldar, zehirli içkinin görevini yerine getirmesini bekler. Kamera biraz yaklaşır, Hector bardağı dudaklarına götürür, dikkatle ufak bir yudum alır. Burnu hoşnutsuzlukla kıvrılır; gözleri iri iri açılır; bıyığı titrer. Görünüşü çok gülünçtür, ama Chase onu içmesi için destekleyince Hector ikinci bir yudum almak üzere bardağını yeniden dudaklarına götürür, Jazzmatazz’ın uğursuz etkileri gitgide daha da çok belli olur. Hector içkisinin bir kısmını daha yutar. Dudaklarını şaplatır, Chase’e gülümser, sonra içtiğim şeyin tadı pek iyi değil dercesine başını iki yana sallar. Patronunun eleştirisine hiç aldırmayan Chase saatine bakar, sağ elinin parmaklarını açar ve birden beşe kadar saniyeleri saymaya başlar. Hector’un ağzı şaşkınlıktan açık kalır. Ama bir şey söylemesine fırsat kalmadan Chase beşinci ve son saniyeye gelir ve o anda da Hector, birdenbire, koltuğunda öne kaykılır, başını masasının üstüne çarpar. Biz içki yüzünden bu hale geldiğini, bir süre kendinden geçtiğini sanırız; ama Chase orada boş ve acımasız bakışlarla dikilip Hector’u gözlerken Hector yok olmaya başlar. Önce kolları gider, ekrandan yavaşça silinip kaybolur, sonra gövdesi, en arkadan da başı. Bedeninin bir parçası ötekini izler, sonunda tüm bedeni yok olup gider. Chase odadan çıkıp kapıyı kapatır. Koridorda durup zaferinin tadını çıkarırken sırtını kapıya yaslar ve gülümser. Ekranda bir yazı belirir: Hoşça kal Hector. Seni tanımak çok hoştu.

Chase yürüyüp gider. Ekrandan çıkınca kamera bir-iki saniye kapıya çevrili kalır ve sonra, ağır ağır, anahtar deliğine yaklaşır. Çok güzel bir çekim bu, gizem dolu, merak uyandırıcı; anahtar deliği büyüdükçe, ekranı kaplamaya başladıkça, Hector’un ofisinin içini görmemiz mümkün olur. Biraz sonra büronun içine gireriz, orayı boş bulacağımızı sandığımız için kameranın bize göstereceği şeye hazırlıklı değiliz. Hector’u çalışma masasına yığılmış görürüz. Hâlâ baygın, ama görünür durumdadır; biz bu apansız ve gizemli değişimi anlamaya çalışırken aklımıza bir tek şey gelir. İçkinin etkisi geçmiş olmalı, deriz. Az önce Hector’un kayboluşuna tanık olmuştuk, onu şimdi görebiliyorsak bunun anlamı, içtiği şeyin sandığımız kadar sert olmadığıdır.

Hector kendine gelmeye başlar. Bu yaşam belirtisi, onun kendini toparlaması içimizi rahatlatır. Her şeyin rayına oturduğunu, Hector’un artık Chase’den intikam alacağını, onun ihanetini yüzüne vuracağını düşünürüz. Bunu izleyen yirmi saniye boyunca Hector en sivri, en etkileyici komik adam rollerinden birini oynar. Akşamdan kalma ve kendine gelmeye çalışan biri gibi koltuğundan kalkar, başı döner, nerede olduğunu anlayamaz, odanın içinde sendeleyerek dolaşmaya başlar. Onun bu hali bizi güldürür. Gördüğümüze inanırız, Hector’un yeniden normal duruma dönmüş olduğuna emin olduğumuz için onun böyle dizleri bükülerek, başı dönerek yere çöküşü bizi eğlendirir. Ama Hector duvarda asılı olan aynaya gidince her şey yeniden başlar. Aynada kendine bakmak ister. Saçını düzeltmek ve kravatını sıkıştırmak ister ama oval, parlak aynaya baktığında yüzünü göremez. Hector’un yansıması yoktur aynada. Kendisinin gerçek olduğuna emin olmak için üstüne başına dokunur, bedeninin elle tutulur olduğunu doğrulamak ister, ama aynaya yeniden baktığında kendini hâlâ görememektedir. Hector şaşkınlıktan donakalırsa da paniğe kapılmaz. Belki de aynada bir sorun vardır.

Koridora çıkar. Kucağında bir tomar kâğıtla bir sekreter geçer önünden. Hector ona gülümser, dostça elini sallar, oysa kız onu görmez. Hector omuzlarını silker. O sırada karşıdan iki genç memur yaklaşır. Hector onlara suratını buruşturur. Homurdanır. Dilini çıkarır. Gençlerden biri Hector’un bürosunun kapısını işaret eder. Patron geldi mi? diye sorar. Bilmiyorum, der öteki. Onu görmedim. O bunları söylerken Hector tabii onun tam karşısında durmaktadır, genç adamla arasında on on beş santim ya var ya yoktur.

Sahne değişir, kamera Hector’un evinin salonuna çevrilir. Karısı odada dolaşmaktadır, kâh ellerini ovuşturur kâh elindeki mendile hıçkırır. Hector’un görünmez oluşuyla ilgili haberi çoktan aldığı anlaşılmaktadır. Chase içeri girer, şu rezil C. Lester Chase, meşrubat imparatorluğunu Hector’un elinden almak için şeytani bir plan kuran adam. Zavallı kadını teselli eder gibi yapar, sırtını sıvazlar, çaresizlik içindeymiş numarası yaparak başını sallar. Ceketinin iç cebinden gizemli bir mektup çıkarır, mektubu o sabah Hector’un çalışma masasının üzerinde bulduğunu söyleyerek kadına uzatır. Kamera mektuba odaklanır. Canım Sevgilim, yazmaktadır mektupta. Beni bağışla lütfen. Doktor hastalığımın ölümcül olduğunu söylüyor, iki aylık ömrüm kalmış. Sana çektirmemek için hayatıma son vermeye karar verdim. İşi merak etme. Şirket Chase’in güvenli ellerinde. Seni her zaman seveceğim. Hector. Bu yalanlar ve kandırmacalar çok geçmeden etkisini gösterir. Bir sonraki sahnede mektubun kadının ellerinden kurtulup yere düştüğünü görürüz. Artık dayanamaz kadın. Dünya altüst olmuş, içindeki her şey kırılmıştır. Bir saniye geçmeden bayılır.

Kamera kadını yere düşerken gösterir, sonra onun yerde yatan hareketsiz bedeni yerini Hector’un geniş plan görüntüsüne bırakır. Bürodan çıkmış, sokaklarda dolaşmaktadır, başına gelen tuhaf ve korkunç olayı sindirmeye çalışmaktadır. Hiçbir umut kalmadığına iyice emin olmak için kalabalık bir kavşakta durur ve iç çamaşırlarına kadar soyunur. Biraz dans eder, amuda kalkıp yürür, önünden geçen arabalara kıçını gösterir, kimse ona aldırmayınca suratını asıp elbiselerini sırtına geçirir ve ayaklarını sürüye sürüye yürüyüp gider. O andan sonra Hector kaderine razı olmuş görünür. İçinde bulunduğu duruma karşı mücadele edeceğine onu kavramaya çalışır, kendini yeniden görünür yapmanın bir yolunu arayacağına (örneğin Chase ile yüzleşeceğine ya da içkinin etkisini giderecek bir panzehir arayacağına) bir sürü garip ve saçma sapan şey dener, kim olduğunu, neye dönüştüğünü araştırır. Birdenbire –elini ansızın, hızla sallayarak– yanından geçenlerden birinin şapkasını düşürüverir. Demek böyle, diye söylenir Hector, kendi kendine. Bir insan çevresindeki herkese görünmez olabilir, ama bedeni hâlâ dünyayla iletişim içinde bulunabilir. Bir başka yaya yaklaşır. Hector ayağını uzatıp çelme takar ona. Evet, varsayımı kesinlikle doğrudur, ama bu, başka araştırma gerekmeyeceği anlamına gelmez. Yaptığı işe ısınan Hector bir kadının eteğinin ucunu kaldırıp bacaklarını inceler. Bir başka kadını yanağından öper, bir üçüncüsünü de dudaklarından. “Dur” yazan bir trafik levhasındaki harfleri siler silmez bir motosikletli bir kamyonete çarpar. Hector iki adamın arkasından usulca yaklaşır, ikisinin de omuzlarına vurup bacaklarına tekme atarak bir kavga çıkmasına yol açar. Onun bu saçmalıklarında acımasız ve çocuksu bir şey olmasına karşın aynı zamanda tatmin edicidir bunları izlemek, her biri, çoğalan kanıtlara bir yenisini ekler. Sonra, Hector oyuncuların elinden kurtulup kaldırımda kendisine doğru yuvarlanan bir beyzbol topunu yerden kaldırırken ikinci önemli keşfini yapar. Görünmez bir adam eline bir nesne alınca o nesne de görünmez olmaktadır. Havada asılı kalmaz nesne, boşluğun içine çekilir, adamı kuşatan hiçliğin içine ve o lanetli alana girer girmez de yok olur. Topunu elinden kaçıran çocuk onun bulunduğunu tahmin ettiği yere koşar. Fizik yasaları topun orada olmasını gerektirmektedir, ama yoktur. Çocuğun şaşkınlıktan dili tutulmuştur. Bunu gören Hector topu yere bırakıp gider. Çocuk yere bakar, bir de ne görsün, top orada durmaktadır, ayaklarının dibinde. Neler olmuştur böyle? Bu küçük olay, çocuğun afallamış yüzünün omuz çekimiyle sona erer. Hector köşeyi döner ve bir sonraki bulvarda yürümeye başlar. Başlar başlamaz da itici bir şey görür, insanın kanını donduran bir şey. Şişman, iyi giyimli bir bey gözleri görmeyen bir gazete satıcısından The Morning Chronicle çalmaktadır. Adamın bozuk parası yoktur, acelesi olduğundan, para bozduracak zamanı da kalmadığından, gazetelerden birini çekip alır ve gider. Öfkelenen Hector onun arkasından koşar, adam köşedeki kırmızı ışıkta durunca da Hector elini adamın cebine daldırır. Bu hem gülünç hem de rahatsız edici bir manzaradır. Hector’un kurbanına zerre kadar acımayız, ama Hector’un böyle delidolu bir biçimde adaleti kendisinin uygulaması bizi şaşkına çevirmiştir. Hector gazete kulübesine geri dönüp parayı kör çocuğa verirken de tam anlamıyla rahat etmez içimiz. Hırsızlığı izleyen dakikalarda Hector’un bu parayı alıkoyacağını sanmışızdır, aradaki kısa, karanlık kesitte şişko adamın cüzdanını, adaleti yerine getirmek için değil, yaptığının yanına kâr kalacağını bildiği için çaldığını anlarız. Çocuğa parayı vermesi, sonradan aklına gelen bir düşünceden başka bir şey değildir. Artık her şey mümkündür Hector için, artık yasalara uymasına gerek yoktur. Canı isterse iyilik eder, ama elinden kötülük de gelir, o anda nasıl bir karar alacağı hakkında hiçbir fikrimiz yoktur.

O arada evde, Hector’un karısı yatağına girmiştir.

Büroda, Chase kasayı açar ve içinden koca bir deste hisse senedi çıkarır. Masasına oturur ve elindekileri saymaya başlar.

O sırada Hector ilk büyük suçunu işlemek üzeredir. Bizim görünmez ve cahil kahramanımız bir kuyumcuya girer, kendisini göremeyen yarım düzine tanığın önünde bir vitrinin içini boşaltır, hiç istifini bozmadan ceplerini avuç dolusu saatlerle, kolyelerle ve yüzüklerle doldurur. Hem keyif alır gibidir hem de ne yaptığını bilmektedir, işini görürken dudaklarının kenarlarını hafifçe geren ufak ama belirgin bir gülümseme vardır yüzünde. Kılı kıpırdamadan, aklına estiği için yapmaktadır bu hırsızlığı belli ki. Gördüklerimizi değerlendirince Hector’un lanetlenmiş olduğuna inanmaktan başka bir şey gelmez elimizden.

Hector kuyumcudan çıkar. Nedense çıkar çıkmaz yöneldiği ilk yer kaldırımda duran bir çöp bidonu olur. Elini çöpün içine daldırıp bir kâğıt torba çıkarır. Belli ki onu oraya kendisi yerleştirmiştir, torba dolu olmasına karşın içinde ne olduğunu bilmeyiz. Hector mağazanın önüne döndüğünde torbayı açar ve toza benzer bir maddeyi kaldırıma serpmeye başlar. Şaşkınlığımız iyice artmıştır. Çöp olabilir bu serptiği; kül olabilir; barut olabilir; ama ne olursa olsun, Hector’un onu yere serpmesinin bir anlamı yoktur. Birkaç saniye içinde kuyumcunun kapısından kaldırımın kenarına kadar ince, siyah bir çizgi oluşur.

Kaldırımı enlemesine aşan Hector şimdi de sokağa yönelir. Bir yandan arabaların önünden kaçarak, el arabalarının yanından sıyrılarak, bir beladan kurtulup ötekine düşerek ilerlerken bir yandan da elindeki torbayı boşaltır, toprağa tohum ekmeye çalışan çılgın bir çiftçiye benzemeye başlar gitgide. Hector karşı kaldırıma geçince ve çizdiği çizgiyi daha da uzatınca ne yaptığını birden anlarız. İz bırakmaktadır. Nereye gideceğini henüz bilmeyiz, ama karşısındaki binanın kapısını açınca ve içeri girip gözden kaybolunca, bize bir numara daha yapacağından kuşkulanmaya başlarız. Kapı Hector’un arkasından kapanır ve açı hemen değişir. Hector’un az önce girdiği bina geniş plan gösterilir: Fizzy Meşrubat Şirketi’nin yönetim merkezi.

Bundan sonra olay hızlanır. Peş peşe gelen, neler olduğunu açıklayan bir dizi sahnede kuyumcu mağazasının yöneticisi soyulduğunu anlar, kaldırıma fırlar, bir polis memuruna el eder ve sonra telaşlı, panik dolu el kol hareketleriyle neler olduğunu anlatır. Polis yere bakar, kaldırımın üzerindeki siyah çizgiyi fark eder, çizgiyi gözleriyle ta Fizzy Meşrubat’ın binasına kadar izler. Bir ipucuna benziyor bu, der. Bakalım nereye gidiyor, der müdür de ve iki adam binaya doğru yürümeye başlarlar.

Kamera Hector’u alır görüntüye. Bir koridorda yürümektedir, bıraktığı ize özenle son rötuşlarını kondurmaktadır. Bir büronun kapısına varır, torbadaki tozdan kalanı eşiğin dış tarafına boşaltırken, kamera kapıdaki yazının üzerine odaklanır: C. LESTER CHASE, BAŞKAN YARDIMCISI. Tam o sırada, Hector yere çömelmiş konumdayken, kapı açılır ve Chase çıkar. Chase’in ayağı takılmadan Hector son anda geriye sıçramayı başarır; ve sonra, kapı kapanırken aralıktan içeri süzülür, ördek gibi paytak paytak büronun içine ilerler. Melodram doruk noktasına doğru gelişirken Hector komikliklere devam eder. Büroda yalnızdır, Chase’in masanın üzerine yığdığı hisse senetlerini görür. Eline alır onları, köşelerini titiz el hareketleriyle açıp düzeltir ve ceketinin içine sokuşturur. Sonra hızlı, sert hareketlerle ellerini yan ceplerine daldırır, mücevherleri çıkartır, Chase’in not defterinin üzerine bu çalıntı malları tepeleme yığar. Hector son yüzüğü de bu koleksiyona ekler eklemez Chase bürosuna döner, ellerini ovuşturmakta, kendinden son derece hoşnut görünmektedir. Hector geri çekilir. İşi bitmiştir, artık düşmanının başına gelecekleri seyretmekten başka yapacak bir şey yoktur.

Şaşkınlık ve yanılma, hakkın yerini bulması ve insafsızlık sahneleri birbirini soluksuz kovalar. Önce, mücevherler, Chase’in hisse senetlerinin yokluğunu fark etmesini engeller. Chase zaman kaybeder, pırıltılı öbeğin altını kurcalayıp hisse senetlerinin orada olmadığını anladığında artık çok geçtir. Kapı çarpılarak açılır, polisle mağaza yöneticisi içeri dalarlar. Mücevherler tanılanır, olay çözülür, hırsız tutuklanır. Chase’in suçsuz olup olmaması önemli değildir. İzler onun kapısına götürmüştür, ayrıca mallarla suçüstü basılmıştır. Karşı koyar Chase elbette, pencereden kaçmaya çalışır, kendisini yakalamaya gelenlere Fizzy şişeleri fırlatır, ne var ki işin içine sopaların ve silahların da karıştığı bir patırtının sonunda yenik düşer. Hector, yüzünde acımasız bir kayıtsızlıkla seyreder olanları. Chase’in bileklerine kelepçe takılıp bürodan çıkarılırken bile Hector zaferinin tadını çıkarmaz. Planı kusursuz işlemiş olsa da bunun kendisine ne yararı olmuştur? Gün akşama dönmektedir ama kendisi hâlâ görünmezdir.

Yeniden dışarı çıkar ve sokaklarda dolaşmaya başlar. Kentin merkezindeki bulvarlarda in cin top oynamaktadır, kentte Hector’dan başka kimse kalmamış gibidir. Daha önce çevresini sarmış olan bütün o kalabalıklara ve harekete ne olmuştur? Otomobiller ve el arabaları, kaldırımları dolduran o insanlar nerededir? Bir an acaba büyü tersine mi döndü diye merak ederiz. Belki de Hector yeniden görünür olmuştur diye düşünürüz, onun dışındaki herkes yok olmuştur. Sonra, nereden çıktığı belli olmayan bir kamyon geçer, geçerken de bir su birikintisinin içine dalar. Kaldırımdan incecik su fıskiyeleri yükselir, yakındaki her şeyi ıslatır. Hector sırılsıklam olur ama kamera bize zarar ziyanı göstermek üzere döndüğünde Hector’un elbisesinin ön tarafının hiç lekelenmediğini görürüz. Gülmemiz gereken bir sahne olmalıdır bu, oysa gülmeyiz. Hector bu anı kasıtlı olarak gülünç yapmaz (elbisesine uzun uzun, kederli gözlerle bakar; üstünde çamur görmeyince gözlerinde hayal kırıklığı okunur), yapmayınca da bu basit numara filmin havasını tümüyle değiştirir. Hava kararırken Hector’un evine döndüğünü görürüz. İçeri girer, ikinci kata çıkan merdiveni tırmanır ve çocuklarının odasına girer. Küçük kızla küçük oğlan yataklarında uyuyorlardır. Kızının yanına oturur, yüzünü birkaç dakika inceler, sonra başını okşamak üzere elini kaldırır. Tam dokunacakken durur, onu uyandırabileceğini ansızın fark etmiştir, kız karanlıkta uyanıp da yanında kimseyi göremeyince korkabilir. Bu sahne oldukça etkileyicidir ve Hector burada ölçülü ve abartısız bir oyun sergiler. Kendi kızına dokunma hakkını kaybetmiştir, onun duraksadığını ve sonra elini çektiğini görünce Hector’un üzerine çöken lanet içimize işler. Bu küçücük hareketle –havada kalan el, kızın başından üç beş santim uzakta kalan avuç içi– Hector’un bir hiçe indirgenmiş olduğunu anlarız.

Bir hayalet gibi ayağa kalkar ve odadan çıkar. Koridorda ilerler, bir odanın kapısını açıp içeri girer. Burası onun yatak odasıdır, karısı, Canı Sevgilisi, yataklarında uyuyordur. Hector duraklar. Karısı sağa sola döner, kendini oradan oraya atar, üstündeki örtüyü fırlatır, karabasan görmektedir. Hector yatağa yaklaşır, yatak örtüsünü dikkatlice düzeltir, yastıkları kabartır, komodinin üzerindeki lambayı söndürür. Karısının çırpınmaları azalır, çok geçmeden de sakin ve derin bir uykuya dalar. Hector geri geri gider, karısına bir öpücük gönderir, sonra da yatağın ayakucundaki bir koltuğa oturur. Geceyi orada geçireceğe benzemektedir, iyi huylu bir hayalet gibi karısını kollayacaktır sanki. Karısına dokunamasa ya da onunla konuşamasa bile onu koruyabilir ve onun varlığından aldığı güçle beslenebilir. Oysa görünmez adamlar da yorgunluğa yenilirler. Herkes gibi bir bedenleri vardır, herkes gibi onların da uyumaları gerekir. Hector’un gözkapakları ağırlaşır. Titreşir ve kapanırlar, kapanıp tekrar açılırlar; birkaç kez sıçrayarak gözlerini açsa da savaşı yitireceği kesindir. Az sonra uykuya yenilir.

Ekran kararır. Tekrar aydınlandığında sabah olmuştur, perdelerden içeri gün ışığı süzülmektedir. Ekranda Hector’un karısı görünür, hâlâ uykudadır. Sonra kamera Hector’u gösterir, koltukta uyumaktadır. Bedeni inanılmayacak bir biçimde kıvrılmıştır, kolları bacakları ters dönmüş, birbirine dolanmıştır; karşımızda böyle düğüm olmuş uyuklayan bir adam görmeyi beklemediğimizden kahkahayı basarız, bu kahkahayla birlikte filmin havası da değişiverir. Canım Sevgilim önce uyanır, gözlerini açıp yatakta oturduğunda yüzü bize her şeyi anlatır: Yüzünün ifadesi sevinçten inanmazlığa, inanmazlıktan temkinli bir iyimserliğe doğru hızla değişir. Yataktan fırlayıp Hector’a koşar. Onun yüzüne dokunur (Hector’un başı koltuğun kolundan aşağı sarkmaktadır), Hector’un bedeni yüksek voltajlı elektrik verilmişçesine titrer, kollarını bacaklarını sağa sola savurur, sonunda doğrulup oturabilir. Sonra gözlerini açar. İçinden gelerek, görünmez olduğunu unutmuş gibi, karısına gülümser. Öpüşürler, ama tam dudakları birbirine değerken Hector’un kafası karışır, geri çekilir. Gerçekten o odada mıdır? Büyü bozulmuş mudur, yoksa bir düş müdür bu? Kendi yüzüne dokunur, elini göğsünün üzerinde gezdirir, sonra karısının gözlerinin içine bakar. Beni görebiliyor musun? diye sorar. Elbette görebiliyorum, der karısı ve gözleri yaşla dolar, öne eğilip kocasını tekrar öper. Ama Hector ikna olmaz. Oturduğu koltuktan kalkıp duvarda asılı bir aynanın karşısına geçer. Kanıt aynadadır, eğer aynada kendini görebilirse karabasanın sona erdiğini anlayacaktır. Aynada kendini görür sonunda, ama o ânın en güzel yanı Hector’un tepkisinin yavaşlığıdır. Bir iki saniye yüzündeki ifade değişmez, aynadan kendisine bakan adamın gözlerinin içine bakarken karşısında tanımadığı birini bulmuş gibidir, sanki karşısındaki adamı daha önce hiç görmemiştir. Sonra, kamera yakın plana geçince Hector gülümsemeye başlar. O ürpertici boşluğun hemen arkasından gelen bu gülümseme, kendini yeniden keşfetmenin çok ötesinde bir anlam ifade etmektedir. Hector, artık eski Hector’a bakmamaktadır. Artık başka birisidir o, eskiden olduğu kişiye ne kadar benzese de yeniden keşfedilmiştir, içi dışına çevrilmiş ve yeni bir adam olarak ortaya konulmuştur. Yüzündeki gülümseme genişler, gözleri parlar, aynada karşılaştığı yüz onu çok mutlu etmiştir. O yüzün çevresinde bir halka oluşur, çok geçmeden gözlerimizin önünde o gülümseyen ağızdan ve üzerindeki bıyıktan başka bir şey kalmaz. Bıyık bir iki saniye titrer, sonra halka daralır, daralır ve küçülür. Halka sıfıra inince film biter.

Aslında Hector’un kariyeri de o gülümsemeyle birlikte biter. Bir film daha çevirerek kontratındaki koşulları yerine getirmiş olsa da Ya Hep Ya Hiç’e yeni bir çalışma denemezdi. O sıralarda Kaleydoskop iflas etmiş sayılırdı, yeni bir yapıma girişecek yeterli para da yoktu. Böylece Hector önceki filmlerinden kalan ve kullanılmayan sahneleri bir araya topladı ve tuluatlardan, kıç üstü oturmalardan ve doğaçlama güldürülerden oluşan bir antoloji yarattı. Yaptığı zekice bir kurtarma operasyonuydu, ama Hector’un editörlük yeteneğini göstermek dışında bir işe yaramıyor. Onun çalışmalarını adil bir biçimde değerlendirmek istersek son filmi olarak Bay Hiçkimse’yi kabul etmeliyiz. Bu film, Hector’un ortadan kayboluşu üzerine bir meditasyondur, ne kadar muğlak olsa da, açık ve net olmak yerine kaçamaklı değindirmelere yer verse de, sorduğu ama yanıtlamaktan kaçındığı bir sürü ahlak sorusu içerse de bu film temelde benliğin acıları üzerinedir. Hector bize hoşça kalın demenin, dünyayla vedalaşmanın bir yolunu aramaktadır; bunu yapabilmek için de kendini kendi gözlerinde yok etmek zorundadır. Görünmez olur, sonunda büyü bozulup Hector yeniden görünür olduğunda kendi yüzünü tanıyamaz. Biz ona, onun kendisine baktığı gibi bakarız ve perspektifler böyle tekinsiz bir biçimde ikileşirken Hector’un kendi yok oluşuyla yüzleşmesini seyrederiz. Ya Hep Ya Hiç. Bir sonraki filminin adı olarak bu başlığı seçti Hector. Bu sözcüklerin, cambazlıklarla, hoplayıp zıplamalarla dolu o on sekiz dakikalık komedide sunulan hiçbir şeyle uzaktan yakından bir ilgisi yok. Bu sözcükler, Bay Hiçkimse’deki ayna sahnesiyle bağlantılıdır; Hector’un yüzünde o olağanüstü gülümseme belirdiğinde gelecekte onu nelerin beklediğini şöyle bir görürüz. O gülümsemeyle yeniden doğmuş olur Hector, ama artık aynı kişi değildir, bir yıl boyunca bizi güldürüp eğlendirmiş olan Hector Mann değildir. Artık tanımadığımız birine dönüşmüş olduğunu görürüz, bu yeni Hector’un kim olabileceğini kavramamıza fırsat kalmadan Hector gitmiş olur. Yüzünün çevresindeki halka kapanır, karanlık onu yutar. Biraz sonra hiçbir filminde olmadığı üzere, ilk ve son kez perdenin üzerinde SON yazısı belirir ve bir daha Hector’u gören olmaz.

Üç

Kitabı dokuz aydan kısa bir sürede yazdım. Müsveddesi üç yüz daktilo sayfasını geçiyordu ve bu üç yüz sayfanın her biri benim için zorlu bir uğraş oldu. Kitabı bitirebildiysem bunun nedeni başka hiçbir şey yapmamamdı. Haftanın yedi günü masamın başında on on iki saat oturarak çalıştım, yiyecek ve kâğıt, mürekkep ve daktilo şeridi almak için Montague Sokağı’na yaptığım kısa ziyaretler dışında evden dışarı çıkmadım sayılır. Ne telefonum vardı ne de radyom ya da televizyonum, insanların arasına da karışmıyordum. Bir kez nisanda, bir kez de ağustosta halk kütüphanesinde bazı kitaplara başvurmak amacıyla metroyla Manhattan’a gittim, ama bunun dışında Brooklyn’den dışarı adım atmadım. Aslında tam olarak Brooklyn’de de sayılmazdım. Kitabın içindeydim, kitap da kafamın içindeydi; kafamın içinde kaldığım sürece kitabı yazmaya devam edebilirdim. Duvarları kalınca astarlanmış bir hücrede yaşar gibiydim, ama o sırada yaşayabileceğim bütün hayatların içinde bana en anlamlı geleni buydu. İnsanların arasında olamıyordum ve hazır olmadan onların arasına girmeye kalkışsaydım ezilip kalırdım, bunu da biliyordum. Böylece o küçük daireye tıkıldım ve günlerimi Hector Mann’ın kitabını yazarak geçirdim. Ağır ilerleyen bir işti, belki anlamsızdı da, ama tam dokuz ay dikkatimi başka hiçbir şeye vermedim, başka şeyleri düşünemeyecek kadar meşgul olduğumdan aklımı kaçırmamı da engelledi herhalde.

Nisan sonunda, Smits’e mektup yazarak ücretsiz iznimi sonbahar döneminin sonuna kadar uzatmasını istedim. Uzun vadeli planlarım konusunda hâlâ kararsızım, dedim ona, önümüzdeki birkaç ay içinde durumumda bir değişiklik olmazsa artık öğretmenliğe devam edemeyecektim; bütün bütüne olmasa bile en azından uzunca bir süre. Onun beni bağışlayacağını umuyordum. Öğretmenliğe ilgimi yitirmiş değildim. Ayağa kalkıp öğrencilerin önünde konuşmaya çalıştığımda bacaklarımın beni taşıyıp taşımayacağına emin olamıyordum.

Helen ve oğlanlar olmadan yaşamaya yavaş yavaş alışıyordum, ama bu ilerleme kaydettiğim anlamına gelmiyordu. Kim olduğumu bilmiyordum, ne istediğimi de, yeniden başka insanlarla yaşamanın çaresini bulamadığım takdirde yarım insan olmaya devam edecektim. Kitabı yazdığım sürece geleceği düşünmekten özellikle kaçındım. New York’ta kalmak, kiraladığım eve birkaç parça eşya almak ve orada yeni bir yaşama başlamak akılcı bir çözüm olabilirdi; ama harekete geçme zamanı geldiğinde vazgeçtim ve Vermont’a döndüm. O sırada kitabın müsveddesinin son düzeltilerini yapmaktaydım, taslağa son biçimini verip temize çekmek ve kitabı yayıncıya sunmak üzereydim, birden aklıma New York’un kitap demek olduğu ve kitap bitince New York’tan ayrılmam ve başka bir yere gitmem gerekeceği geldi. Yapabileceğim en kötü tercih Vermont’tu herhalde ama bildiğim bir yerdi, oraya geri dönersem Helen’e yakın olacağımı, o hayattayken birlikte solumuş olduğumuz aynı havayı soluyacağımı biliyordum. Hampton’daki eski evimize dönemezdim, ama başka kasabalarda başka evler vardı ve o yörede kaldığım sürece sırtımı geçmişe dönmek zorunda kalmadan çatlak, münzevi yaşamımı sürdürebilirdim. Henüz her şeyi oluruna bırakacak duruma gelmemiştim. Yalnızca bir buçuk yıl geçmişti olayın üzerinden ve ben kederimin sürmesini istiyordum. Bana bütün gereken, üzerinde çalışabileceğim yeni bir projeydi, içinde boğulabileceğim yeni bir okyanus.

Sonunda Batı T.’de yeni bir ev satın aldım, Hampton’un yirmi beş mil kadar güneyinde. Garip, küçük bir evdi, duvardan duvara halı döşeli, elektrikli şöminesi olan, kayak yapanlar için inşa edilmiş bir tür prefabrik şale; ama öylesine çirkindi ki neredeyse güzel denebilirdi. Ne bir albenisi ne de kişiliği vardı, burasının bir yuvaya dönüşebileceğine insanı inandıracak, özenle düşünüp taşınılmış ayrıntılar da bulunmuyordu. Yaşayan ölüler için bir hastaneydi orası, ruh hastaları için bir ara istasyon; ve o bomboş, kişiliksiz odalarda oturmak, dünyanın her gün yeniden keşfedilmesi gereken bir yanılsama olduğunu anlamak demekti. Tasarımındaki bütün kusurlara karşın evin boyutları gözüme ideal göründü. İçinde kendinizi kaybolmuş hissetmeyeceğiniz kadar küçük, kıstırılmış hissetmeyeceğiniz kadar büyük. Tavanında pencereler olan bir mutfağı vardı, manzaraya açılan bir penceresi ve kitaplarımı dizeceğim rafları alabilecek yükseklikte iki boş duvarı olan basık bir salonu da; salona bakan bir asma kat; üç tane de eşit boyutta yatak odası vardı; biri uyumak için, biri çalışmak, biri de artık bakmayı içim kaldırmadığı halde elimden gelip de atamadığım şeyleri koymak için. Yalnız yaşamaya kararlı bir adam için uygun büyüklükteydi ev, ayrıca tam anlamıyla gürültüden uzaktı. Bir dağın yamacında, huş, ladin ve akçaağaçlarla çevrelenmiş eve ancak toprak bir yolla ulaşılabiliyordu. Kimseyi görmek istemezsem görmezdim. Daha da önemlisi, kimsenin beni görmesine gerek yoktu.

1987 yılbaşının hemen ertesinde taşındım oraya ve o günü izleyen altı hafta boyunca kendimi evle ilgili çalışmalara verdim: kitap rafları yerleştirmek, odun sobası kurmak, arabamı satıp yerine dört çeker bir kamyonet almak. Kar yağdığında dağ güvenilmez oluyordu, hemen her zaman da kar yağdığından her yolculuğu serüvene dönüştürmeden beni dağdan indirip çıkartacak bir şey edinmem gerekiyordu. Borularla kabloları onaracak bir tesisatçı ile bir elektrik ustası tuttum, duvarları boyadım, bir kışı çıkaracak kadar odun depoladım, kendime bir bilgisayar, bir radyo ve bir de telefon-faks makinesi aldım. O arada Hector Mann’ın Sessiz Dünyası da akademik yayıncılığın dolambaçlı kanallarından ağır ağır geçiyordu. Öteki kitapların aksine bilimsel kitapları yayınevlerinde bir tek editör kabul etmez ya da geri çevirmez. Müsveddenin kopyaları o alanda uzman olan değişik kişilere gönderilir, bu kişiler kendilerine sunulan metni okuyup raporlarını vermeden hiçbir karar alınmaz. Bu çalışmanın ücreti çok düşüktür (olsa olsa birkaç yüz dolar), metni okuyanlar çoğunlukla öğretimle, kendi kitaplarını yazmakla meşgul profesörler olduğundan okuma işlemi genellikle uzar gider. Benim kitabım için yanıt alana kadar kasım ayının ortasından mart sonuna kadar beklemem gerekti. O gün geldiğinde başka bir şeye öylesine gömülmüştüm ki onlara müsveddeyi gönderdiğimi bile unutmuştum. Kitabımın kabul edilmesi sevindirmişti beni kuşkusuz, çalışmalarımın karşılığında ortaya bir şey çıkmış olması da, ama çok da önemsediğimi söyleyemem. Hector Mann için iyi haberdi bu belki, eski filmlere ya da kara bıyıklara meraklı olanlar için de, oysa ben bu çalışmayı artık geride bıraktığımdan pek de fazla düşünmez olmuştum. Ara sıra aklıma düştüğünde de sanki kitabı bir başkası yazmış gibi geliyordu bana.

Şubat ortasında eski üniversite arkadaşlarımın birinden bir mektup aldım, Alex Kronenberg’den, şimdi Columbia Üniversitesi’nde öğretim üyesiydi. Onu en son Helen ile oğlanların cenaze töreninde görmüştüm, o günden beri birbirimizle konuşmamış olsak da benim için hâlâ iyi bir arkadaştı. (Yazdığı başsağlığı mektubu tam bir güzel konuşma ve duygudaşlık örneğiydi, aldığım en iyi mektuptu.) Bu mektubuna, daha önce beni aramadığı için özür dileyerek başlıyordu. Beni çokça düşündüğünü yazıyordu, Hampton’dan izinli olduğum ve New York’ta birkaç ay kaldığım, sağdan soldan kulağına çalınmıştı. Kendisini aramadığıma üzülmüştü. Burada olduğumu bilseydi beni görmekten ziyadesiyle memnun olurdu. Tam olarak böyle yazmıştı –ziyadesiyle memnun– tam Alex’e özgü bir laf. Her neyse, diye başlıyordu bir sonraki paragraf, Columbia Üniversitesi Yayınevi bir süre önce ondan yeni bir dizi kitabı, Dünya Klasikleri Dizisi’ni, yayına hazırlamasını istemişti. Dexter Feinbaum gibi saçma sapan adlı bir adam, Columbia Mühendislik Fakültesi’nin 1927 mezunlarından biri, bu diziyi başlatmaları için onlara tam dört buçuk milyon dolar bağışlamıştı. Amaç, dünya edebiyatının tanınmış başyapıtlarını düzgün bir dizi biçiminde bir araya getirmekti. Meister Eckhart’tan Fernando Pessoa’ya kadar herkes dahil edilecekti bu çalışmaya ve mevcut çevirilerin yetersiz olduğunun düşünüldüğü hallerde yeni çeviriler ısmarlanacaktı. Çılgınca bir girişim, diye yazıyordu Alex, ama bana bu işin editörlüğünü verdiler ve bütün iş yüküne rağmen (uyku filan uyumuyorum) bu işten zevk aldığımı itiraf etmem gerek. Yayınlanmasını istediği ilk yüz kitabın listesini vasiyetine koymuş Feinbaum. Adam servetini alüminyum korkuluklar yaparak kazanmış, ama edebiyat zevkine diyecek yok. Kitaplardan biri Chateaubriand’ın “Mémoires d’outre-tombe”u idi. O lanet olası şeyi hâlâ okumadım, tam iki bin sayfa, ama senin bana 1971’de bir gece, Yale kampusunun bir yerinde –Beienecke’ nin hemen dışındaki o küçük meydanda olabilir– söylediklerin hâlâ hatırımda, şimdi sana yineleyeceğim bunu: Bu, demiştin, kitabın Fransızca basımının ilk cildini elinde tutup havada sallayarak, şimdiye kadar yazılan en iyi özyaşamöyküsüdür. Hâlâ öyle mi hissediyorsun bilmiyorum ama, kitabın 1848 yılındaki basımından bu yana yalnızca iki tane eksiksiz çevirisinin yapılmış olduğunu herhalde sana söylemem gerekmez. Biri 1849’da, öteki 1902’de. Yeni bir çeviri yapılma zamanı gelmiş, sence de öyle değil mi? Hâlâ çeviriyle ilgilenip ilgilenmediğini bilmiyorum, eğer ilgileniyorsan bu çeviriyi bizim için yapmandan çok memnun olurum.

Artık telefonum vardı. Beni birinin aramasını beklediğimden değil, ama ters giden bir şey olursa diye telefon bağlatmam gerektiğini düşünmüştüm. Burada komşum yoktu, dam başıma çökerse ya da evde yangın çıkarsa yardım istemek için telefon edebilmeliydim. Bunun gibi birkaç örneği vardı, gerçekle yüz yüze gelmemin; dünyadaki tek insanın ben olmadığımı ister istemez kabul ediyordum. Normal olarak Alex’e mektupla yanıt verirdim, ama o öğle sonrası mektupları açarken mutfaktaydım, telefon da yanı başımdaydı, tezgâhın üzerinde, elimin iki karış uzağında. Alex yakınlarda evini değiştirmişti, yeni adresiyle telefon numarası imzasının hemen üzerinde okunuyordu. Bütün bunlardan yararlanmamak aptallık olacaktı, böylece ahizeyi elime alıp numarayı çevirdim.

Karşı taraftaki zil dört kez çaldı, sonra bir telesekreter devreye girdi. Mesajı bir çocuk sesinin okuduğunu duyunca şaşırdım. Çocuk üç dört sözcük söyledikten sonra sesin Alex’in oğluna ait olduğunu anladım. Jacob o sıralarda on yaşlarında olmalıydı, Todd’dan yaklaşık bir buçuk yaş kadar büyük; ya da eğer Todd yaşasaydı Jacob ondan bir buçuk yaş kadar büyük olacaktı. Küçük çocuk şöyle diyordu: Dokuzuncu deliğin dibi. Kaleler dolu ve iki adam dışarıda. Skor dörde üç, takımım oyunu kaybediyor ve ben de ayaktayım. Bir vuruş alırsam oyunu kazanırız. İşte top geliyor. Dönüyorum. Yere çarpıyor. Sopayı fırlatıp koşmaya başlıyorum. İkinci kaleci yere vuran topu sopasıyla kaldırıyor, birinciye fırlatıyor ve ben dışarıdayım. Evet, doğru millet, ben dışarıdayım. Jacob dışarıda. Babam Alex de dışarıda; annem Barbara ve kız kardeşim Julie de. Şu anda bütün aile dışarıda. Lütfen bip sesinden sonra mesaj bırakın, kalelerin çevresinden dolanıp eve gelir gelmez sizi ararız.

Saçma sapan bir şeydi ama beni sarstı. Mesaj bitip de bip sesi duyulduğunda aklıma söyleyecek hiçbir şey gelmedi, teybin kayıt yapmadan dönmesini beklemektense telefonu kapattım. Bu makinelere konuşmaktan oldum olası hoşlanmazdım. Beni sinirlendirir, rahatsız ederlerdi; ama Jacob’un konuşmasını dinlemek başımı döndürmüş, ayaklarımı yerden kesmiş, çaresizliğe benzer bir şeyin içine itmişti beni. Sesi fazlasıyla mutluluk doluydu, sözcüklerinin kenarlarından dökülen kahkahalar çok fazlaydı. Todd da neşeli ve zeki bir küçük çocuktu, ama şimdi sekiz buçuk yaşında değildi, yedi yaşındaydı. Jacob büyüdükten sonra bile Todd yedi yaşında kalmaya devam edecekti.

Kendime birkaç dakikalık bir süre tanıdım, sonra yeniden çevirdim telefonu. Artık beni neyin beklediğini biliyordum. Telesekreterdeki mesajı ikinci kez duyduğumda dinlemek zorunda kalmamak için telefonu kulağımın uzağında tuttum. Sözcüklerin ardı arkası kesilmeyecek gibiydi, sonunda bip sesiyle kesildiklerinde telefonu yeniden kulağıma yaklaştırıp konuşmaya başladım. Alex, dedim, mektubunu az önce okudum ve çeviriyi yapmak istediğimi bilmeni istiyorum. Kitabın uzunluğunu göz önünde tutarak tamamlanmış müsveddenin iki ya da üç yıldan önce eline geçemeyeceğini dikkate alman gerek. Ama sanırım sen de bunun farkındasındır. Ben hâlâ buraya yerleşme aşamasındayım, geçen hafta satın aldığım bilgisayarı kullanmayı öğrenir öğrenmez çalışmaya başlarım. Önerine teşekkür ederim. Ben de yapacak iş arıyordum, bu işten zevk alacağımı sanıyorum. Barbara ile çocuklara iyi dileklerimi sunarım. Umarım yakında konuşuruz.

Alex o akşam aradı beni, önerisini kabul etmeme hem şaşırmış hem de çok sevinmişti. Karanlığa bir kurşun sıkmıştım, dedi, ama bu işi önce sana önermeseydim içim rahat etmezdi. Ne kadar sevindiğimi sana anlatamam.

Sevindiğine sevindim, dedim.

Yarın sana bir sözleşme yollamalarını söyleyeceğim. Her şey resmi yoldan olsun.

Nasıl istersen. Aslında kitabın başlığını nasıl çevireceğimi tasarladım bile.

Mémoires d’outre tombe. Mezar Ötesinden Anılar.

Tuhaf geldi bana. Neredeyse harfi harfine, ama yine de anlaması güç.

Sen ne düşünmüştün?

Bir Ölünün Anıları.

İlginç.

Kötü değil, değil mi?

Hayır, hiç değil. Hoşuma gitti.

Önemli olan anlamsız olmaması. Chateaubriand bu kitabı tam otuz beş yılda yazdı ve ölümünün üzerinden elli yıl geçmeden yayınlanmasını da istemedi. Aslında ölmüş bir adamın ağzından yazılmış gibi.

Ama elli yıl sürmedi. Kitap 1848’de yayınlandı, Chateaubriand’ın öldüğü yıl.

Parasal sorunları vardı. 1830 devriminden sonra siyasal kariyeri sona erdi ve borca saplandı. Son on on beş yıldır metresi olan Madam Récamier –evet, o Madam Récamier– evinin salonunda ufak gruplar halindeki seçkin dinleyicilere Anılar’dan özel okumalar yapmaya ikna etti onu. Amaç, Chateaubriand’a avans verecek, ortaya çıkması yıllar alacak bir çalışma için para ödeyecek bir yayıncı bulmaktı. Plan suya düşmesine rağmen kitaba gelen tepkiler olağanüstü iyiydi. Anılar, tarihin, bitirilmemiş, yayınlanmamış ve okunmamış en ünlü kitabı olarak kaldı. Ne var ki Chateaubriand hâlâ beş parasızdı. Bu yüzden Madam Récamier yeni bir plan yaptı ve bu kez başarılı oldu; ya da başarılı olur gibi oldu. Bir anonim şirket kuruldu, insanlar müsveddenin hisselerini aldılar. Sözcüklere yatırım denebilirdi bu işe sanırım, tıpkı Wall Streetlilerin soya fasulyesi ve mısır fiyatları üzerinde kumar oynamaları gibiydi. Aslında Chateaubriand yaşlılık yıllarını finanse edebilmek için özyaşamöyküsünü ipotek etmişti. Ona yüklü bir miktar para verdiler, o da alacaklılarının parasını ödedi ve ölene kadar eline yıllık bir para geçmesini de garanti altına aldı. Muhteşem bir düzenlemeydi. Tek sorun Chateaubriand’ın hâlâ hayatta kalmasıydı. Şirket kurulduğunda Chateaubriand altmışlı yaşlarının ortasındaydı, seksenine varana kadar da yaşadı. O tarihe kadar hisseler birkaç kez el değiştirmiş, işin başında para yatıran arkadaşları ve hayranları çoktan göçüp gitmişlerdi. Chateaubriand’ın sahibi bir avuç yabancıydı. İlgilendikleri tek şey kâr etmekti ve Chateaubriand yaşadıkça onlar da onun ölmesini o kadar istiyorlardı. Bu son yıllarını umutsuzluk içinde geçirmiş olmalı. Romatizmanın eğip büktüğü titrek bir yaşlı adam, Madam Récamier neredeyse kör, bütün arkadaşları ölmüş ve mezara girmiş. Ama Chateaubriand ölene kadar müsveddeleri düzeltmeyi sürdürdü.

Ne kadar keyifli bir hikâye.

Pek eğlenceli değil sanırım, ama emin ol ki yaşlı vikont yazmayı iyi biliyordu. İnanılmaz bir kitap, Alex.

Demek yaşamının iki ya da üç yılını iç sıkıcı bir Fransız’la geçirmeye bir itirazın yok, öyle mi?

Sessiz film komedyenlerinden biriyle bir yılımı geçirdim, sanırım artık bir değişiklik zamanı geldi.

Sessiz film mi? Bu konu hakkında hiçbir şey duymadım.

Hector Mann adında biri. Onun hakkında bir kitap yazıyordum, sonbaharda bitirdim.

Demek ki meşguldün. Çok iyi.

Bir şeyler yapmam gerekiyordu. Ben de bunu seçtim.

Bu oyuncunun adını neden duymadım ben? Sinema hakkında pek bir şey bilmesem de bu ad bende hiçbir çağrışım yapmadı.

Onun adını duyan yok ki. O benim özel komiğim, yalnızca benim için oynayan bir saray soytarısı. On iki ya da on üç ay boyunca her anımı onunla geçirdim.

Yani gerçekten onunla birlikte miydin? Yoksa bir sözcük oyunu mu bu?

1929 yılından beri Hector Mann’la kimse yüz yüze gelmedi. Ölmüş o. Chateaubriand ve Madam Récamier kadar ölü. Dexter Bilmem kim kadar ölü.

Feinbaum.

Dexter Feinbaum kadar ölü.

Demek bir yılını eski filmleri izleyerek geçirdin.

Tam değil. Üç ayımı eski filmleri izleyerek geçirdim, sonra bir odaya kapanıp tam dokuz ay onlar hakkında yazdım. Sanırım hayatımda yaptığım en tuhaf şeydi bu. Artık izleyemeyeceğim şeyler üzerine yazıyordum, ve bunları tam anlamıyla görsel terimlerle ortaya koymam gerekiyordu. Bütün bu çalışma bir sanrı gibiydi.

Ya yaşayanlar, David? Onlarla da çokça zaman geçiriyor musun?

Olabildiğince az.

Ben de senden böyle bir yanıt bekliyordum.

Geçen yıl Washington’da Singh adında bir adamla bir görüşmem oldu. Dr. J.M. Singh. Mükemmel biri ve onunla çok hoş zaman geçirdim. Bana çok yardımı oldu.

Şimdi doktora gidiyor musun?

Elbette gitmiyorum. O tarihten bu yana hayatımda yaptığım en uzun konuşma şimdi seninle yaptığım.

New York’tayken beni aramalıydın.

Arayamazdım.

Daha kırkında bile değilsin David. Hayat devam ediyor, biliyorsun.

Aslında gelecek ay kırkıma basıyorum. Ayın on beşinde Madison Square Garden’da çılgın bir parti verilecek. Barbara ile senin de gelmenizi çok isterim. Davetiyenin elinize hâlâ geçmemiş olmasına şaşırdım.

Herkes senin için kaygılanıyor, hepsi bu. Burnumu sokmak istemem ama sevdiğin biri böyle davranırsa bir kenarda durup seyirci kalmak çok güç. Bırak da sana yardımcı olayım.

Yardımcı oldun zaten. Bana yeni bir iş önerdin, bunun için sana minnettarım.

Bu dediğin iş. Ben hayattan söz ediyorum.

Arada fark var mı?

İnatçı piçin tekisin, öyle değil mi?

Bana Dexter Feinbaum’dan söz etsene. Ne de olsa benim velinimetim adam, bense onun hakkında hiçbir şey bilmiyorum.

Bu konuyu kapatmak istiyorsun değil mi?

Ölü-mektup bürosundaki eski dostumuzun dediği gibi: Konuşmamayı yeğlerim.

Hiç kimse başkaları olmadan yaşayamaz David. Bu mümkün değil.

Belki değildir. Ama daha önce kimse ben olmadı ki. Belki de ben ilkim.

Bir Ölünün Anıları’nın sunuş bölümünden (Paris, 14 Nisan, 1846, düzeltildiği tarih: 28 Temmuz):

Ölüm anımı önceden tahmin etmem mümkün olmadığından ve benim yaşımda insana bahşedilen günler uzatma günleri olduğundan, ya da acı çekme günleri, birkaç açıklayıcı sözcük etmek zorunda hissediyorum kendimi.

4 Eylül günü, yetmiş sekiz yaşımda olacağım. Beni terk eden bir dünyayı terk etme zamanım geldi, bundan pişmanlık da duymayacağım...

Boğazımı sıkmaktan hiç vazgeçmeyen acı zorunluluk sonucu anılarımı satmak durumunda kaldım. Mezarımı rehine koymakla ne acılar çektiğimi kimse bilemez ama ciddi vaatlerim ve tutarlı davranışım nedeniyle son bir kez böyle bir özveride bulunuyorum. Benim planım, anılarımı vasiyetimde Madam Chateaubriand’a bırakmaktı. O da isterse bunları açıklar, isterse gizli tutardı. Bu ikinci çözümün tercih edilmesi gerektiğine şimdi her zamankinden çok inanıyorum.

Bu anıları değişik zamanlarda ve değişik ülkelerde kaleme aldım. Bu nedenle bir yandan anlatmaya devam ederken bir yandan da gözlerimin önündeki yerleri ve kalbimdeki duyguları betimleyecek önsözler yazmak zorunda kaldım. Böylece hayatımdaki biçim değişiklikleri birbiriyle karıştı. Bolluk günlerimde güçlük çektiğim günlerden söz etmek zorunda kaldığım oldu; ve kederli günlerimde de mutlu günlerimi yeniden yaşadım. Yaşlılığıma giren gençliğim, masumiyet yıllarımı bulandıran ve kederlendiren yaşlılık yıllarımın ağırlığı, güneşimin, doğduğu andan battığı ana kadar kesişen ve birbiriyle bileşen ışınları, hikâyemde bir tür karışıklığa neden oldu ya da isterseniz bir tür gizemli birlik diyelim buna. Beşiğimde mezarımdan esintiler var, mezarımda da beşiğimden; acılarım zevklerim oluyor, zevklerim de acılarım; ve şimdi bu anıları dikkatle gözden geçirdikten sonra bunların taze bir zihinden mi yoksa yaşlı bir kafadan mı çıktıklarına emin olamıyorum.

Bu karışımın okurun hoşuna gidip gitmeyeceğini bilemem. Bu durumu düzeltecek hiçbir şey yapamam. Bu, benim değişen alınyazımın, değişken kaderimin sonucu. Hayatımdaki fırtınalar beni çok kez üzerinde yazı yazacağım bir masadan bile yoksun bıraktı, bir tek deniz kazasından sonra sığındığım kayalık kaldı elimde.

Bu anıların bir bölümünün ben hayattayken yayınlanmasına izin vermek zorunda kaldım, ama ben mezarımın derinliklerinden konuşmayı yeğliyorum. Böylece anlatımıma, kabirden geldikleri için kutsal bir yanı olan sesler eşlik edecek. Bu dünyada, öteki dünyada mutluluğu yakalayacak kadar acı çekmişsem, cennet bahçelerinden gelecek bir ışın beni bu son günlerimde koruyacaktır. Hayat bana ağır geliyor, belki ölmek evladır.

Bu anıların benim için özel bir önemi var. Aziz Bonaventura’ya, öldükten sonra kitabını yazmaya devam etmesi için izin verilmişti. Ben böyle bir lütuf bekleyemem ama hiç değilse müsveddelerimi düzeltebilmem için bir gece yarısı yeniden dirilmek isterdim...

Yazdıklarımın hangi bölümü, bana öteki bölümlerden daha fazla zevk verdi derseniz, gençliğime ilişkin olandır derim; hayatımın en gizli köşesi. Bu bölümde bir tek benim bildiğim bir dünyayı yeniden canlandırmak zorunda kaldım ve o yitik bölgelerde dolaşırken yalnızca sessizlik ve anılarla karşılaştım. Tanıdığım insanlar içinde acaba kaç tanesi bugün hayatta?

...Fransa’dan uzakta ölürsem, gömülmemin üzerinden elli yıl geçmeden naaşımın doğduğum ülkeye getirilmesini istemiyorum. Cesedime dini inanışlara aykırı bir otopsi yapılmasın; yaşamımın gizini araştırmak için kimse ölü beynimi ve atmayan kalbimi incelemesin. Ölüm, yaşamın gizlerini açığa çıkarmaz. Postaya verilmiş bir ölü beden düşüncesi içimi dehşetle dolduruyor, ama kuru ve ufalanan kemikler kolaylıkla nakledilebilir. Ben dertlerimin yüküyle ağırlaşmış bu kemikleri yaşarken oradan oraya sürüklerken bu son yolculuklarında olacağından çok daha ağır çekiyorlardı.

Alex’le görüşmemi izleyen günün sabahı yukarıdaki sayfalar üzerinde çalışmaya başladım, çünkü bende kitabın bir kopyası vardı (Levaillant ve Moulinier tarafından derlenen iki ciltlik Pléiade basımı, değişiklikler, notlar ve eklerle birlikte), üstelik Alex’in mektubunu almadan üç gün önce elimde tutmuştum onu. O haftanın başında yeni kitaplığımı kurmuştum. Her gün saatlerce kitaplarımı kolilerden boşaltmış, raflara dizmiştim ve o yorucu çalışmanın bir yerinde Chateaubriand’ın kitabı geçmişti elime. Yıllardır göz atmamıştım o anılara, ama o sabah, Vermont’taki karmakarışık salonumda, çevremde boşaltılmış, ters dönmüş kutular ve sınıflandırılmamış kitap yığınlarıyla, içimden gelen bir dürtüye uyarak kitabın sayfalarını çevirdim. Gözüme ilk çarpan, birinci ciltteki kısa bir bölümdü. Bu bölümde Chateaubriand, 1789 Haziran’ında Versailles’a yaptığı bir ziyarette bir Bröton şaire eşlik edişini anlatıyordu. Bu olay, Bastille’in ele geçirilişinden bir ay kadar öncesine rastlıyordu, Versailles’da, yanında iki çocuğuyla yürüyen Marie Antoinette’i görmüşlerdi. Benim bulunduğum tarafa gülümseyerek baktı ve kendisine takdim edildiğim gün yaptığı gibi beni yine zarif bir baş hareketiyle selamladı. Onun o bakışını asla unutmayacağım, çok geçmeden yok olup gidecekti. Marie Antoinette gülümseyince ağzının biçimi öylesine belirginleşirdi ki (korkunç bir düşünce!), o gülümsemenin anısıyla, bu kral kızının, bu zavallı kadının başı 1815’te mezardan çıkarıldığında çenesini tanıyabildim.

Sert, soluk kesici bir imgeydi bu, kitabı kapatıp rafına koyduktan sonra bile uzun süre düşünüp durdum. Marie Antoinette’in kesik başı, insan kalıntılarının bulunduğu bir çukurdan çıkarılıyor. Üç kısa cümlede Chateaubriand yirmi altı yıl aşıyor. Etten kemiğe, gösterişli bir yaşamdan anonim bir ölüme geçiyor ve bunların arasındaki uçurumda bütün bir kuşağın yaşamı duruyor, hiç konuşulmayan terör, vahşet ve çılgınlık yılları. Okuduğum paragraf beni şaşkına çevirmişti, son bir buçuk yıldır hiçbir sözcüğün etkilemediği kadar etkilemişti. Sonra, bu cümleleri tesadüfen okumamın üzerinden üç gün bile geçmeden Alex’ten kitabı çevirmemi isteyen o mektubu almıştım. Bu bir rastlantı mıydı? Elbette öyleydi, ama o sırada, sanki ben istediğim için böyle oldu diye hissetmiştim; sanki Alex’in mektubu, benim bitiremediğim bir düşünceyi tamamlamıştı. Eskiden ben bu türlü mistik safsatalara inanmazdım. Ama benim yaşadığım gibi, içine kapanmış durumda, çevredeki hiçbir şeyi gözünüz görmeden yaşarsanız bakış açınız değişmeye başlar. Çünkü Alex’in mektubu 9 Pazartesi tarihini taşıyordu, benim elime 12 Perşembe günü geçmişti, yani üç gün sonra. Bunun da anlamı şuydu: Alex, New York’ta oturmuş bana kitapla ilgili o mektubu yazarken ben Vermont’ta kitabı elimde tutuyordum. Bu bağlantının önemi üzerinde ısrarla durmak istemiyorum ancak onu bir işaret olarak yorumlamamak elimde değildi. Sanki bilmeden bir şey dilemiştim ve dileğim birdenbire yerine gelmişti.

Oturup yeniden çalışmaya başladım. Hector Mann’ı aklımdan silmiş, yalnızca Chateaubriand’ı düşünür olmuştum, benim hayatımla hiç ilgisi olmayan bir hayatın devasa tarihine gömülmüştüm. Bu işin bana en çekici gelen yanı da buydu: mesafe, kendimle yaptığım iş arasındaki kesin mesafe. Bir yıl boyunca 1920’lerin Amerikasında kamp kurmak iyi olmuştu; on sekizinci ve on dokuzuncu yüzyıl Fransasında zaman geçirmek daha da iyi olacaktı. Vermont’taki küçük dağıma kar yağıyordu, ama ben dikkat bile etmiyordum. Saint-Malo ve Paris’teydim, Ohio ve Florida’da, İngiltere, Roma ve Berlin’de. İşin çoğu mekanikti, metnin yaratıcısı değil de kölesiydim, bu işi yaparken gereken enerji Sessiz Dünya’yı yazarken gerekenden farklıydı. Çeviri yapmak, kömür küremeye benzer, küreğe doldurur, sobanın içine atarsın. Her kömür parçası bir sözcüktür, her kürek dolusu kömür de bir cümle; sırtınız ağrımazsa ve bu işi ara vermeden sekiz on saat götürecek kadar dayanıklıysanız sobanız sönmez. Önümde beni bekleyen bir milyona yakın sözcük vardı, ne kadar gerekiyorsa o kadar uzun ve sıkı çalışmaya hazırdım, sonunda evi yakıp kül edecek olsam bile.

O ilk kışın büyük bölümünde evden dışarı adım atmadım. On günde bir Brattleboro’daki Grand Union’a gidip alışveriş yapıyordum, ama bunun dışında çalışma düzenimi bozacak hiçbir şeye kalkışmıyordum. Brattleboro oldukça sapa bir yerdeydi, fazladan yirmi mil gitsem de tanıdıklarımla karşılaşmaktan kurtulmuş oluyordum. Hampton’dakiler üniversitenin hemen kuzeyindeki bir başka Grand Union’dan alışveriş ederlerdi, onlardan birinin kalkıp Brattleboro’ya gelmesi olasılığı çok zayıftı. Ama bu, böyle bir şey olmayacak anlamına gelmiyordu, onca temkinli davrandığım halde stratejim sonunda geri tepti. Martta bir öğle sonrası, marketin altıncı koridorunda alışveriş arabama tuvalet kâğıdı doldururken Greg ve Mary Tellefson’la burun buruna geldim. Bunun sonucu, akşam yemeğine davet edilmem oldu, bu davetten kurtulmak için elimden geleni yaptıysam da Mary tarihlerle oynayıp durdu, sonunda hayali mazeretlerim tükendi. On iki gün sonra, bir gece Hampton kampusunun ucundaki evlerine gittim, Helen ve oğlanlarla oturduğum evle burası arasında bir milden az vardı. Eğer evde yalnız o ikisi olsaydı bunca işkence çekmezdim, ama Greg ile Mary yirmi kişi daha davet etmeyi kendilerine görev saymışlardı, bense böyle bir kalabalıkla karşılaşmaya hazır değildim. Elbette hepsi dostça davrandılar bana ve çoğu da beni gördüğüne memnun olmuştu, oysa ben hiç rahat değildim, çevremi yadırgıyordum, ne zaman konuşmak için ağzımı açsam, yanlış bir şey söylüyordum. Hampton dedikodularından uzak kalmıştım. Oradaki herkes en yeni entrikaları ve rezaletleri, boşanmaları ve evlilik dışı ilişkileri, terfileri ve departmanlardaki kavgaları öğrenmek isteyeceğimi sanıyordu, bense bütün bunları dayanılmayacak ölçüde sıkıcı buluyordum. Konuşanların yanından ayrılıyor ve biraz sonra değişik ama öncekine benzer bir sohbete dalmış başka bir grupla sarılmış buluyordum kendimi. Hiçbiri Helen’in adını ağzına alacak kadar düşüncesizlik etmedi (akademisyenler bu konuda naziktirler), bu yüzden de tarafsız olduğunu varsaydıkları konularda kaldılar: son haberler, siyaset, spor. Ne konuştukları hakkında en ufak bir fikrim yoktu. Bir yıldır gazete okumamıştım, bana kalırsa bu insanlar başka bir dünyadaki olaylardan söz ediyor da olabilirlerdi.

Parti başladığında herkes giriş katına doluşmuştu, odalara girip çıkıyor, birkaç dakika bir araya geliyor, sonra dağılıp başka odalarda yeniden toplanıyorlardı. Salondan yemek odasına geçtim, oradan mutfağa, sonra ufak odaya; bir ara Greg beni buldu ve elime bir viski-soda tutuşturdu. Hiç düşünmeden aldım, huzursuz ve gergin olduğumdan galiba yirmi dört saniyede içip bitirdim. Bir yılı aşkın süredir ağzıma koyduğum ilk alkoldü bu. Hector Mann üzerine araştırma yaparken çeşitli otel odalarındaki içkilerin baştan çıkarıcılığına karşı koyamamıştım, ama Brooklyn’e taşınıp kitabı yazmaya başladıktan sonra ağzıma içki sürmemiştim. Görmedikçe aramıyordum içkiyi, yine de başımı derde sokmanın hiç de güç olmadığını biliyordum. Uçak kazasından sonraki tutumum beni buna inandırmıştı ve kendimi toparlayıp zamanında Vermont’tan ayrılmasaydım bırakın neden geri döndüğümü düşünecek durumda olmayı, herhalde Greg ile Mary’nin davetine katılacak kadar uzun yaşamazdım bile.

İçkimi bitirince yeniden doldurmak üzere bara gittim, ama bu kez sodadan vazgeçip içkime yalnızca buz ekledim. Üçüncü kadehte buzu da almayıp sek viski koydum.

Yemek hazır olduğunda konuklar yemek masasının çevresinde sıraya girdiler, tabaklarını yiyeceklerle doldurup sandalye bulmak üzere evin öteki bölümlerine dağıldılar. Ben küçük odadaki kanepeye yerleştim, kanepenin koluyla Alman Dili Bölümü’nde doçent olan Karin Müller’in arasına sıkışmıştım. O sırada artık zihnim bulanmaya başlamıştı, orada, dizlerimin üzerinde dikkatle dengede tuttuğum, salata ve yahni dolu bir tabakla otururken, kanepenin arkalığına koyduğum içkimi almak üzere arkama döndüm (oturmadan önce oraya bırakmıştım), alır almaz elimden kaydı bardak. Johnnie Walker’ın bir bölümü Karin’in boynuna sıçradı ve sonra, hemen sonra, bardağım kadının sırtına çarptı. Karin sıçradı –nasıl sıçramasın ki?–, sıçrarken de salata ve yahni dolu tabağı elinden düşürdü. Karin’in tabağı benim tabağıma çarpıp yere fırlatmakla kalmadı, ters dönüp kucağıma konuverdi.

Büyük bir felaket sayılmazdı, ama bunu takdir edemeyecek kadar çok içmiştim, pantolonumun zeytinyağına bulandığını, gömleğimin salçalandığını görünce, söylendim Karin’e. Ne dediğimi hatırlamıyorum, ama acımasızca ve aşağılayıcı bir şeydi, tamamıyla yersizdi. Sakar inek. Galiba böyle bir şeydi. Ama ahmak inek de demiş olabilirdim ya da ahmak, sakar inek. Hangisini söylemiş olursam olayım, hiçbir koşulda ağza alınmaması gereken öfkeli sözlerdi, hele bir oda dolusu sinirli, gergin üniversite profesörünün kulaklarına gidecekse hiç. Karin’in ne ahmak ne de sakar olduğunu eklememe gerek yok, hem ineğe benzemek şöyle dursun, otuzlu yaşlarının sonunda çekici, incecik bir kadındı, Goethe ve Hölderlin üzerine dersler veriyordu, bana karşı da çok saygılı ve çok nazik davranmıştı. Kazadan birkaç saniye önce beni ders verdiği sınıflardan birinde konuşmaya çağırmıştı, ben de boğazımı temizleyip ona bunu düşünmeliyim demek üzereydim ki içki döküldü. Suç tümüyle bendeydi, ama ben hemen dönüp Karin’i suçladım. İğrenç bir taşkınlıktı benimkisi, aynı zamanda henüz kafesimden bırakılacak durumda olmadığımın da yeni bir kanıtıydı. Karin bana dostça yaklaşmıştı, aslında daha pek çok konuda daha samimi görüşmeler yapmaya hazır olduğunun işaretlerini üstü kapalı olarak, kurnazca veriyordu ve ben, neredeyse iki yıldır bir kadına dokunmamış olan ben, kendimi bu belli belirsiz işaretlere karşılık verirken bulmuştum, kanında çokça alkol bulunan bir erkeğin kaba ve bayağı üslubuyla Karin’in çıplak olarak neye benzeyeceğini hayal ediyordum. Bunun için mi ona öyle hırçınca saldırmıştım? Kendimden o kadar mı nefret ediyordum ki onu, içimde bir cinsellik kıvılcımı tutuşturdu diye cezalandırmak istiyordum? Yoksa onun hiç böyle bir şey yapmadığını ve bu küçük oyunun tümüyle benim uydurmam olduğunu, onun ılık, mis kokulu bedeninin yakınlığının doğurduğu bir şehvet anı olduğunu alttan alta biliyor muydum?

İşin kötüsü, Karin ağlamaya başladığında en ufak bir pişmanlık duymadım. O arada ikimiz de ayağa kalkmıştık, Karin’in alt dudağının titremeye, gözlerinin yaşlarla dolmaya başladığını gördüğümde neden olduğum dehşet beni mutlu etti, neredeyse coşturdu. O sırada odada altı ya da yedi kişi vardı, Karin’in ilk şaşkınlık çığlığının arkasından hepsi de başlarını bizim olduğumuz yöne çevirmişlerdi. Şangırdayan tabakların gürültüsüne birkaç konuk daha koşup kapıda birikmişti, benim ağzımdan o sevimsiz sözler çıktığında buna en azından bir düzine kişi tanık oldu. Bir anda sesler kesildi. Herkes şoka girmişti, birkaç saniye boyunca kimse ne söyleyeceğini, ne yapacağını bilemedi. Herkesin soluklarını tutup kalakaldığı o birkaç saniye içinde Karin’in kırgınlığı öfkeye dönüştü.

Benimle böyle konuşmaya hakkın yok David, dedi. Kendini ne sanıyorsun sen?

Bereket kapıya gelenlerden biri Mary’ydi, ben durumu daha fazla çıkmaza sokmadan Mary odaya dalıp kolumdan tuttu.

David öyle demek istemedi, dedi Karin’e. Değil mi David? İnsanın düşünmeden söyleyiverdiği laflardan biriydi.

İçimden sert ve ters bir şey söylemek geliyordu, aklımdan geçeni söylediğimi kanıtlayan bir şey, ama dilimi tuttum. Kendimi frenlemem kolay olmadı; Mary âdeti olmayan bir şey yapmış, Karin’le aramızı düzeltmek istemişti, ona daha fazla dert olursam bundan pişmanlık duyacağımı hissediyordum. Yine de özür dilemedim, aramızı düzeltmeyi de denemedim. İçimden geleni söylemek yerine kolumu Mary’nin elinden kurtardım ve odadan çıktım, o küçük odadan çıkıp eski meslektaşlarımın suskun bakışları altında salondan geçtim.

Doğruca üst kata çıkıp Greg ile Mary’nin yatak odalarına gittim. Amacım pılımı pırtımı alıp orayı terk etmekti, ama parkam yatağın