The God of Small Things, Arundhati Roy © 1997, Arundhati Roy © 1998, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Bu eserin Türkçe yayın hakları The Marsh Agency ve Akcalı Telif Hakları Ajansı aracılığıyla alınmıştır. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 1998 13. basım: Aralık 2013, İstanbul E-kitap 1. sürüm Ocak 2014, İstanbul Aralık 2013 tarihli 13. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design Kapak resmi: © iStockphoto.com / Andrea Haase

ISBN 9789750720307

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com Sertifika No: 10758

ARUNDHATI ROY

KÜÇÜK ŞEYLERİN
TANRISI

ROMAN

1997 MAN BOOKER ÖDÜLÜ

İngilizce aslından çeviren İlknur Özdemir

ARUNDHATI ROY, 1961 yılında Hindistan’ın güney eyaletlerinden Kerala’da doğdu. Annesi Süryani, babası Bengalli bir Hindu’ydu. Annesi Mary Roy’un kurduğu özel bir okulda, resmî okullardaki baskılardan uzakta bir eğitim gördü. 1992’de yazmaya başladığı Küçük Şeylerin Tanrısı adlı romanını 1996’da tamamladı; bu yapıtıyla 1997 Man Booker Ödülü’ne değer görüldü. Hindistan’daki nükleer denemelere tepkilerini The End of Imagination adlı kitabında; hidroelektrik santralı projelerine karşı görüşlerini de The Cost of Living adlı yapıtında dile getirdi. Küreselleşme ve savaş karşıtı eylemlere önderlik eden, 2004’te Sydney Barış Ödülü’ne değer görülen Roy, 2005 Haziranı’nda İstanbul’da toplanan Irak Dünya Mahkemesi’nde Vicdan Jürisi Başkanlığı’nı üstlendi.

İLKNUR ÖZDEMİR, İstanbul’da doğdu. İstanbul Alman Lisesi ve Boğaziçi Üniversitesi’nden mezun oldu. Almanca ve İngilizceden çok sayıda çeviri yaptı. Başlıca çevirileri arasında Yalnızlığın Keşfi, New York Üçlemesi (Paul Auster), Tarçın Dükkânları (Bruno Schulz), Stiller (Max Frisch), Amok Koşucusu (Stefan Zweig), İrlanda Güncesi (Heinrich Böll), Saatler (Michael Cunningham), Utanç (J.M. Coetzee), Katran Bebek (Toni Morrison), Bech Döndü (John Updike), Gün Boyu Gece Yarısı (Hanif Kureishi) ve Boynuzlu Adam (James Lasdun) sayılabilir.

Beni büyüten, Bana, başkalarının yanında sözünü kesmeden önce “Özür dilerim” demesini öğreten, Beni, gitmeme izin verecek kadar seven, Mary Roy için.

Benim gibi hayatta kalmasını başaran LKC için.

“Bir daha hiçbir öykü, dünyada ondan başka öykü yokmuş gibi anlatılmayacak.” JOHN BERGER

1Cennet Turşuları ve Konserveleri

Ayemenem’de mayıs, sıcak ve bungun geçer. Gündüzler uzun ve nemlidir. Irmak ufalır, kara kargalar sessiz, toz yeşili ağaçlarda, parlak mangolardan karınlarını doyurur. Kırmızı muzlar olgunlaşır. Ekmekağacının meyveleri patlayıp açılır. Utanmaz etsinekleri meyve kokulu havada tekdüze vızıldarlar. Güneşte adamakıllı sersemler, sonra parlak pencere camlarına çarpıp ölürler.

Geceler bulutsuzdur, ama uyuşuk ve gönülsüz bir beklentiyle doludur. Haziran başında güneybatıdan musonlar esmeye başlar, tam üç ay rüzgâr ve yağmur eksilmez, arada yakıcı, pırıl pırıl bir güneşin bir görünüp bir kaybolduğu olur; coşan çocuklar bu güneşten yararlanıp oynarlar. Kırlık yerler arsız bir yeşile bürünür. Çitlerdeki tapiokalar kök salıp çiçek açarken sınırlar birbirine karışır. Tuğla duvarlar yosun yeşiline döner. Biber asmaları elektrik direklerine dolanıp uzar. Irmağın kırmızı killi kıyılarında yaban sarmaşıkları yerden fışkırır ve suların kapladığı yollara yayılır. Pazaryerlerinde tekneler işler. Karayollarındaki çukurları dolduran su birikintilerinde küçük balıklar ürer.

Rahel’in Ayemenem’e döndüğü gün yağmur yağıyordu. Eğik düşen gümüşsü ipler yumuşamış toprağa çarpıyor, tüfek mermisi gibi dövüyordu onu. Tepedeki eski evin dik üçgen çatısı, kulaklara kadar indirilmiş bir şapka gibi duruyordu. Yol yol yosun bağlayan duvarlar yumuşamış, topraktan yükselen nem yüzünden hafifçe bükülmüştü. Bitkilerle dolup taşan yabanıl bahçeyi küçük canlıların fısıltısı ve koşuşturması kaplamıştı. Yüksek ağaçların dibindeki çalılıkların arasında bir çıngıraklı yılan parıldayan bir taşa sürtündü. Neşeli iri, sarı kurbağalar kendilerine eş arayarak köpüklü havuzda dolaşıyorlardı. Evin önündeki, yapraklarla kaplanmış bahçe yolundan sırılsıklam bir fare şimşek gibi geçti.

Ev terk edilmiş gibiydi. Kapılar ve pencereler kilitliydi. Öndeki veranda bomboştu. Hiçbir eşya yoktu. Ancak krom kuyruklu gökmavisi Plymouth, hâlâ kapının önünde duruyordu, evin içindeki Bebek Kochamma da hâlâ yaşıyordu.

Bebek Kochamma, Rahel’in büyük halası, büyükbabasının kız kardeşiydi. Asıl adı Navomi’ydi, Navomi Ipe, ama herkes ona Bebek derdi. Hala olacak yaşa geldiğinde Bebek Kochamma denir oldu. Rahel onu görmeye gelmemişti. Ne bebek büyük hala ne de yeğeni bu konuda hayal kurarlardı. Rahel erkek kardeşi Estha’yı görmeye gelmişti. Çift yumurta ikiziydiler. Tıp dilinde dizygot dediklerinden. Aynı anda döllenen iki ayrı yumurtadan doğmuşlardı. Estha –Esthappen– on sekiz dakika daha büyüktü.

Estha ile Rahel birbirlerine pek benzemezlerdi; sıska, tahta göğüslü, bağırsakları kurtlu ve Elvis Presley bukleli oldukları yıllarda bile, Ayemenem’deki eve bağış toplamaya gelen Süryani piskoposların ya da sırıtan akrabaların arasından hiç, “Hangisi hangisiydi?” ya da “Kim kimdi?” türünden soru soran çıkmamıştı.

Karışıklığın kökü daha derin, daha saklı bir yerdeydi.

Belleğin yeni başladığı, hayatın “Başlangıç”larla dolup taştığı, “Son”ların ise olmadığı, “Her Şey”in “Sonsuza Kadar” olduğu o ilk, değişken yıllarda, Rahel ile Esthappen ikisinin birlikte “Ben” olduğunu düşünüyorlardı; ayrı ayrı, bireysel olarak da “Biz” ya da “İkimiz” diyorlardı. Sanki az rastlanır bir Siyam ikizi türüydüler de bedenleri ayrı, kimlikleri ortaktı.

Şimdi, bunca yıl sonra Rahel’in aklına, bir gece uyanıp Estha’nın gördüğü saçma düşe güldüğü geliyor.

Sahip olmaya hakkı olmadığı başka anıları da var Rahel’in.

Örneğin Portakallıiçecek Limonluiçecek Adamı’nın, Abhilash Sineması’nda Estha’ya ne yaptığını da (oysa kendisi orada değildi) anımsıyor. Madras’a giden Madras Postası’ndaki domatesli sandviçlerin –Estha’nın yediği Estha’nın sandviçleriydi bunlar– tadını da anımsıyor.

Ve bunlar yalnızca küçük şeyler.

Bununla birlikte, şimdi Estha ile Rahel’i düşünürken, onlar diye düşünüyor; çünkü o ikisi, birbirinden ayrı olunca, artık eskiden oldukları ya da olacaklarını sandıkları gibi değiller.

Asla da olamayacaklar.

Yaşamlarının artık bir boyutu ve biçimi var. Estha’nın kendi hayatı var, Rahel’in de.

İkisinin farklı ufuklarında Köşeler, Sınırlar, Sınır Çizgileri, Kıyılar ve Uç Noktalar cüce cinler gibi görünüvermişti. Puslu kıyılarda devriye gezen uzun gölgeli kısa boylu yaratıklar. Her ikisinin de gözlerinin altı çöktü; Ammu’nun ölürkenki yaşındalar şimdi. Otuz bir.

Yaşlı değil.

Genç de değil.

Ama yaşanabilir, ölünebilir bir yaş.

Az kalsın bir otobüste doğuyorlardı, Estha ile Rahel. Babaları Baba’nın, anneleri Ammu’yu doğum için Shillong’daki hastaneye götürdüğü otomobil, çay bahçelerinin arasından kıvrıla kıvrıla geçip Assam’a giden yolda bozuldu. Otomobili bırakıp kalabalık bir halk otobüsünü durdurdular. Yoksulların, kendilerine kıyasla oldukça varlıklı olanlara duyduğu tuhaf acıma yüzünden ya da belki de Ammu’nun gebelikten gerilmiş karnını gördüklerinden, otobüsteki yolcular karı koca için yer açtılar; yolculuğun sonuna kadar Estha ile Rahel’in babaları, annelerinin karnını (bebekler içindeyken), sallanmasın diye eliyle tutmak zorunda kaldı. Bu olay, karı koca boşanmadan ve Ammu, yerleşmek üzere Kerala’ya geri dönmeden önce olmuştu.

Estha’ya kalırsa, otobüste doğmuş olsalardı ölene kadar otobüslerde bedava yolculuk edebileceklerdi. Bu bilgiyi nereden edindiği ya da böyle şeylerin aklına nasıl geldiği belli değildi; ancak ikizler yıllar yılı, ömür boyu otobüsle bedava yolculuk etmelerini engelledikleri için ana babalarına karşı hafif bir öfke duydular.

Yaya geçidinde ölmeleri halinde hükümetin cenaze masraflarını üstleneceğine de inanıyorlardı. Yaya geçitlerinin bu amaçla var olduğuna da kesinlikle emindiler. Bedava cenaze için. Elbette Ayemenem’de üzerinde ölünecek çizgili yaya geçitleri yoktu, ya da en yakın kasaba olan Kottayam’da; ama iki saatlik yoldaki Koçin’e gittiklerinde otomobilin penceresinden böyle geçitler görmüşlerdi.

Çizgili yaya geçidinde ölmediği için hükümet, Sophie Mol’un cenaze masraflarını üstlenmemişti. Onun cenaze töreni Ayemenem’in yeni boyalı eski kilisesinde yapılmıştı. Sophie; Estha ile Rahel’in kuzeni, dayıları Chacko’nun kızıydı. Onları ziyaret etmek üzere İngiltere’den gelmişti. Öldüğünde Estha ile Rahel yedi yaşındaydılar. Sophie Mol ise neredeyse dokuz. Çocuklara uygun ölçüde özel bir tabuta konulmuştu.

Saten astarlıydı tabut.

Parlak pirinç saplı.

Tabutun içinde sarı pilili, geniş pantolonlu polyester giysisiyle, saçları kurdeleyle bağlanmış olarak yatıyordu, yanında da İngiltere’den alınan, çok sevdiği son moda çantası duruyordu. Yüzü solgun ve bir dhobi’nin1 uzunca süre suda kalan başparmağı kadar kırış kırıştı. Törendekiler tabutun çevresini aldılar, sarı kilise hüzünlü şarkıların sesiyle bir gırtlak gibi şişti. Kıvırcık sakallı rahipler zincire asılı günlük kaplarını salladılar ve bebeklere hiç gülümsemediler, oysa pazar günleri gülümserlerdi.

Mihrabın üzerindeki uzun mumlar eğrilmişlerdi. Kısalarsa eğrilmemişlerdi.

Kendine uzak bir akraba süsü veren (kimse tanımıyordu onu) ve cenazelerde sık sık ölülerin yanı başında bitiveren (bir cenaze kuşu mu? Gizli bir ölü meraklısı mı?) yaşlı bir hanım, bir parça pamuğa kolonya damlattı, dalgın ve hafifçe meydan okuyan bir havayla pamuğu Sophie Mol’un alnına bastırdı. Sophie Mol, kolonya ve tabut tahtası kokmuştu.

Sophie Mol’un İngiliz annesi Margaret Kochamma, Sophie Mol’un biyolojik babasının, kolunu omzuna dolayıp kendisini avutmasına izin vermiyordu.

Aile bir araya toplanmıştı. Margaret Kochamma, Chacko, Bebek Kochamma, yanında da kardeşinin karısı Mammachi, Estha ile Rahel’in (ve de Sophie Mol’un) büyükannesi. Mammachi hemen hemen kördü, evden çıkarken her zaman koyu renkli gözlük takardı. Gözlüğün gerisinden gözyaşları süzülür, saçaktaki yağmur damlaları gibi çenesinde sallanırlardı. Fildişi rengi, ütülü sarisinin içinde küçük ve hasta görünüyordu. Chacko, Mammachi’nin tek oğluydu. Kendi kederi kederlendiriyordu Mammachi’yi; oğlununkiyse yüreğini eziyordu.

Ammu, Estha ve Rahel’in cenaze törenine katılmalarına izin verilmişse de ailenin yanında değil, ayrı bir yerde durmaları istenmişti. Hiç kimse onlara bakmıyordu.

Kilisenin içi çok sıcaktı, yılanyastığı çiçeklerinin beyaz kenarları gevreyip kıvrılıyordu. Tabuttaki çiçeklerden birinin içinde bir arı öldü. Ammu’nun elleri titriyordu, elleriyle birlikte ilahi kitabı da. Teni buz gibiydi. Estha onun yanı başında duruyordu, uyur uyanıktı, acıyan gözleri cam gibi parlıyordu, alev alev yanan yanağını Ammu’nun titreyen, ilahi kitabını tutan kolunun çıplak tarafına dayamıştı.

Rahel ise uykulu değil, öfkeli, capcanlıydı; Gerçek Hayat’a karşı yürüttüğü savaş onu tüketmişti.

Sophie Mol’un kendi cenazesini uyanık olarak izlediğini gördü. Sophie, Rahel’e iki şey gösterdi.

Birincisi, sarı kilisenin yeni boyanmış yüksek tavanlı kubbesiydi, Rahel içeriden hiç bakmamıştı bu kubbeye. Gökyüzü gibi masmavi boyanmıştı, kayan bulutlar ve vızıldayarak, arkalarında çaprazlama beyaz izler bırakarak bulutların içinde uçan ufacık uçaklar vardı. Bir tabutun içinde yatıp yukarı bakarak bunları fark etmenin, üzgün kalçalar ve ilahi kitaplarının arasına sıkışarak sıraların arasında ayakta dururken fark etmekten çok daha kolay olduğu bir gerçek (söylemek gerek bunu).

Rahel, elinde bulutlar için beyaz, gökyüzü için mavi, uçaklar için gümüş rengi boya kutuları, fırçalar ve incelticiyle yukarıya çıkmak zahmetine katlanan kişiyi düşündü. Onu gözünün önüne getirdi; Velutha gibi biri olmalıydı, çıplak bedeni pırıl pırıl, bir kalasın üzerine oturmuş, kilisenin yüksek kubbesinde bir iskeleden aşağı sarkıp kilisenin içindeki mavi gökyüzüne gümüş rengi uçaklar boyarken.

İp koparsa ne olur, diye düşündü. Kendi yaptığı gökyüzünden kara bir yıldız gibi yere düştüğünü düşündü onun. Kilisenin sıcak zemininde her yanı kırılmış olarak yatacak, kafasından salgı gibi koyu renkli kan fışkıracaktı.

Estha ile Rahel dünyanın insanları kırmak için başka yollara da sahip olduğunu artık öğrenmişlerdi. Bu kokuyu tanımışlardı. İğrençti. Rüzgârla gelen bayat gül kokusu gibi.

Sophie Mol’un Rahel’e gösterdiği ikinci şey, yarasa yavrusuydu.

Cenaze töreni sırasında Rahel, küçük kara bir yarasanın Bebek Kochamma’nın pahalı cenaze sarisine hafif kıvrık pençeleriyle yapışarak tırmandığını görmüştü. Hayvan, sariyle bluzun birleştiği yere, hüzünlü yuvarlağa, çıplak beline geldiğinde Bebek Kochamma bir çığlık attı ve elindeki ilahi kitabıyla havayı dövdü. “Ne var? N’oldu?” sözleri, kanat uğultusu, çırpınan bir sari, ilahiyi böldü.

Sakallarına gizlenen örümcekler orada ansızın ağ örmüş gibi, kederli rahipler altın yüzüklü parmaklarıyla kıvırcık sakallarını silkelediler.

Yarasa yavrusu havaya fırladı ve arkasında duman izi bırakmayan bir uçağa dönüştü.

Sophie Mol’un, tabutunun içinde gizlice takla attığını Rahel’den başka fark eden olmadı.

Kederli ezgiler yeniden başladı, aynı hüzünlü dize iki kez yinelendi. Ve sarı kilise bir kez daha seslerle bir gırtlak gibi şişti.

Sophie Mol’un tabutu kilisenin arkasındaki küçük mezarlıkta çukura indirilirken Rahel onun hâlâ ölmemiş olduğunu biliyordu. Tabuta çarpıp onun parlak cilasını bozan kırmızı toprağın yumuşak sesini ve turuncu kil topaklarının sert seslerini Sophie Mol’un namına duydu. Cilalı tabut tahtasının arkasından, saten tabut astarının arkasından boğuk gümbürtüyü duydu. Çamur ve tahta, kederli rahiplerin seslerini boğmuştu.

Senin ellerine veriyoruz bağışlayıcı babamız, Aramızdan ayrılan bu çocuğumuzun ruhunu, Ve bedenini toprağa veriyoruz, Topraktan toprağa, külden küle, tozdan toza.

Toprağın altında Sophie Mol çığlık atıyor, dişleriyle sateni parçalıyordu. Ama toprağın ve taşın altından çığlıklar duyulmaz.

Sophie Mol soluk alamadığı için öldü.

Onu cenazesi öldürdü. Tozu toza toza toza toza. Mezar taşında Yanımızda Kısacık Kalan Bir Güneş Işığı yazıyordu.

Ammu daha sonra, “Kısacık”ın Çok Kısa Bir Süre anlamına geldiğini söyledi.

Cenazeden sonra Ammu ikizleri Kottayam Karakolu’na geri götürdü. Oranın yabancısı değillerdi. Bir önceki günün büyükçe bir bölümünü orada geçirmişlerdi. Bayat idrarın keskin, insanı çarpan pis kokusunun duvarlara ve mobilyaya sinmiş olduğunu bildikleri için koku başlamadan çok önce burun deliklerini tıkadılar.

Ammu komiserle görüşmek istedi, odaya alınınca da ona korkunç bir yanlışlık yapılmış olduğunu ve ifade vermek istediğini söyledi. Velutha’yı görmek istedi.

Müfettiş Thomas Mathew’nun bıyığı, Hindistan Havayolları’nın sevimli Maharajasınınki gibi oynaştı, ama bakışları kurnaz ve açgözlüydü.

“Bütün bunlar için geç kalmadınız mı?” diye sordu. Malayalam’ın2 Kottayam’da konuşulan kaba lehçesiyle sormuştu bunu. Konuşurken Ammu’nun göğüslerine bakıyordu. Polisin, bilmesi gereken her şeyi bildiğini ve Kottayam polisinin veshya’ların ya da onların piçlerinin ifadelerini almadığını söyledi. Ammu, görürsünüz, dedi. Müfettiş Thomas Mathew masasının çevresinden dolandı ve elindeki copuyla Ammu’ya yaklaştı.

“Senin yerinde olsaydım,” dedi, “sesimi çıkarmadan evime giderdim.” Sonra da copuyla Ammu’nun göğüslerine dokundu. Yavaşça. Pıt, pıt. Sanki bir sepetten mango seçiyordu kendine. Paketlenip kendisine gönderilmesini istediklerini gösteriyordu sanki. Müfettiş Thomas Mathew, kime bulaşıp kime bulaşmayacağını biliyor gibiydi. Polislerin böyle bir içgüdüsü vardır.

Arkasındaki mavili kırmızılı bir tabelada şöyle yazıyordu:

P | arlak zekâ
O | nur
L | ekesizlik
İ | taat
S | adakat

Karakoldan çıktıklarında Ammu ağlıyordu; bu yüzden Estha ile Rahel ona veshya’nın ne anlama geldiğini sormadılar. Ya da piç’in. Annelerini ilk kez ağlarken görüyorlardı. Hıçkırmıyordu. Yüzü taş kesilmiş gibiydi, ama gözyaşları gözlerinden fışkırıyor, kıpırtısız yanaklarından aşağı süzülüyordu. İkizler korkudan donmuşlardı. Ammu’nun gözyaşları, o ana kadar gerçekdışı görünmüş olan her şeyi gerçeğe çevirmişti. Ayemenem’e otobüsle döndüler. Haki rengi giysili incecik bir adam olan biletçi, tutamaklara tutunarak onlara yaklaştı. Sıska kalçalarını bir koltuğun arkalığına dayadı, bilet delme makinesini Ammu’ya doğru tutarak tıklattı. Nereye, demekti bunun anlamı. Rahel tomar halindeki otobüs biletlerinin kokusunu ve biletçinin ellerine sinen demir tutamakların ekşiliğini duyabiliyordu.

“Öldü,” diye fısıldadı Ammu biletçiye. “Onu ben öldürdüm.”

“Ayemenem’e,” dedi Estha çabucak, biletçinin sabrı taşmadan.

Ammu’nun cüzdanından parayı aldı. Biletçi ona biletleri verdi. Estha biletleri dikkatlice katladı ve cebine soktu. Sonra da küçük kollarını kaskatı, ağlayan annesine doladı.

İki hafta sonra Estha, Geri Verildi. Ammu onu, Assam’da, o ıssız çay çiftliğindeki işinden istifa edip karbon kömürü üreten bir işletmede çalışmak üzere Kalküta’ya taşınmış olan babalarına geri göndermek zorunda bırakılmıştı. Babaları yeniden evlenmiş ve (iyi kötü) içkiyi bırakmıştı, arada sırada nöbet geçirdiği oluyordu.

Estha ile Rahel o günden sonra birbirlerini görmemişlerdi.

Şimdi, yirmi üç yıl sonra, babaları Estha’yı yeniden Geri Vermişti. Elinde bir bavul ve bir mektupla Ayemenem’e geri göndermişti onu. Bavul cicili bicili yeni giysilerle doluydu. Bebek Kochamma Rahel’e mektubu gösterdi. Mektup yatık, dişi, manastır okulu el yazısıyla kaleme alınmıştı, ama mektubun altındaki imza babalarına aitti. Ya da hiç değilse ad, babalarının adıydı. Rahel imzayı tanıyacak durumda değildi. Mektupta babalarının karbon kömürü işinden emekliye ayrıldığı ve bir seramik fabrikasında Güvenlik Şefi olarak iş bulduğu Avustralya’ya göç edeceği yazılıydı. Giderken Estha’yı yanına alamayacaktı. Ayemenem’deki herkese iyi dileklerini yolluyor ve Hindistan’a geri dönecek olursa gelip Estha’yı göreceğini söylüyordu, ama bunun pek olası görünmediğini de ekliyordu.

Bebek Kochamma Rahel’e eğer isterse mektubun kendisinde kalabileceğini söyledi. Rahel mektubu zarfına geri koydu. Kâğıt yumuşamıştı, kumaş gibi katlanıyordu.

Ayemenem’in musonlu havasının ne kadar nemli olabileceğini unutmuştu Rahel. Şişmiş dolaplar gıcırdıyordu. Kilitli pencerelerin kilitleri kopuyordu. Ciltli kitaplar, kapaklarının altında yumuşayıp kıvrılıyorlardı. Geceleri tuhaf böcekler düşünceler gibi birden ortaya çıkıveriyor ve Bebek Kochamma’nın 40 vatlık solgun ampullerine yapışıp yanıyorlardı. Gündüzleri böceklerin gevrek, yanık leşleri döşemeyi ve pencere pervazlarını kirletiyor, Kochu Maria onları süpürüp plastik küreğine alıncaya kadar havada yanık kokusu oluyordu.

Haziran yağmuru değişmemişti.

Gökler yarılıyor, sular boşanıyor, eski, kurumuş pınarı canlandırıyor, domuzsuz domuz ahırını yeşil bir bataklığa çeviriyor, belleğin durgun, çay rengi zihinleri bombalaması gibi o da durgun, çay rengi su birikintilerini bombardıman ediyordu. Otlar ıslak-yeşil ve mutlu görünüyorlardı. Mutlu solucanlar, sulu çamurun içinde mor mor oynaşıyorlardı. Yeşil ısırganotları eğiliyorlar, ağaçlar yere dönüyorlardı.

Daha uzakta, rüzgâr ve yağmurda, ırmağın kıyılarında, gündüz vakti gök gürültüsüyle birlikte birden çöken karanlıkta, Estha yürüyordu. Üzerinde, ıslanınca rengi koyulaşmış ezilmiş çilek pembesi bir tişört vardı; Rahel’in geldiğini biliyordu.

Estha her zaman için sessiz bir çocuk olmuştu; bu yüzden onun tam olarak ne zaman (günüyle, ayıyla olmasa bile yılıyla) konuşmaktan vazgeçmiş olduğunu kimse kesin olarak saptayamıyordu. Yani hiç mi hiç konuşmamaya başladığını. Gerçek şu ki, “tam olarak şu zaman” diye bir şey yoktu. Yavaş yavaş azalıp bitivermişti. Hemen hemen hiç fark edilmeyen bir sessizleşme. Sanki sohbet konusu tükenmiş ve söyleyecek bir şeyi kalmamıştı. Ancak Estha’nınki ürkekçe bir sessizlik değildi. Saldırganca da. Gürültülü de değildi. Suçlayıcı, karşı koyucu bir sessizlik değil, bir tür yaz uykusuydu sanki, bir uyuşukluktu; psikolojik açıdan, akciğerli balıkların yağmursuz mevsimden sağ çıkmak için yaptıklarının eşiydi, ancak Estha’nın durumunda yağmursuz mevsim sanki sonsuza dek sürecek gibiydi.

Zamanla, nerede bulunursa bulunsun, kendini oranın artalanında eritme yeteneğine sahip olmuştu Estha –kitap raflarında, bahçelerde, perdelerde, kapı eşiklerinde, sokaklarda–, böylece ortama alışık olmayan göz için cansız, neredeyse görünmez oluyordu. Onunla aynı odada bulunsalar bile yabancıların onu fark etmesi genellikle pek çabuk olmuyordu.

Onun hiç konuşmadığını fark etmeleri ise daha da uzun sürüyordu. Hiç fark etmeyen bile oluyordu.

Estha dünyada pek küçük bir yer kaplıyordu.

Sophie Mol’un cenazesinden sonra Estha Geri Verildiğinde, babaları onu Kalküta’da bir erkek okuluna yolladı. İyi bir öğrenci değildi, ama geri de kalmıyordu, özellikle kötü olduğu bir şey de yoktu. Öğretmenlerinin yıllık karnelerine yazdıkları şey genellikle, vasat bir öğrenci, ya da yeterince çalışıyor oluyordu. Sık sık da, grup çalışmalarına katılmıyor diye yakınıyorlardı. Ancak “grup çalışması” ile ne kastedildiği hiçbir zaman açıklanmıyordu.

Estha okulu orta dereceyle bitirdi, ama yüksek okula gitmek istemedi. Bunun yerine, babasıyla üvey annesinin başlangıçta utanmalarına neden olacak biçimde ev işleri görmeye başladı. Sanki kendi usulünce hayatını kazanmaya çalışıyordu. Evi silip süpürüyor, çamaşırları yıkıyordu. Yemek pişirmeyi ve sebze almayı öğrendi. Tepeleme yığılı yağlanmış, pırıl pırıl sebzelerin gerisinde oturan pazarcılar zamanla onu tanıdılar, öteki müşterilerinin yaygaralarına aldırmadan ona hizmet eder oldular. Seçtiği sebzeleri koysun diye ona paslı teneke kutular veriyorlardı. Hiç pazarlık etmezdi. Onlar da onu asla kandırmazdı. Sebzeler tartılıp parası ödendikten sonra satıcılar bunları onun kırmızı plastikten alışveriş sepetine (soğanlar dibe, patlıcanlarla domatesler üste) aktarırlar, yanında bedavadan bir dal kişniş ve bir avuç yeşil biber verirlerdi. Estha kalabalık tramvaya binerek eve dönerdi. Gürültüler denizinde yüzen sessiz bir kabarcık.

Sofrada bir şey istediğinde ayağa kalkıp kendi alırdı.

Suskunluk başladıktan sonra kalıcı oldu ve Estha’nın bedeninde yayıldı. Başından fışkırdı ve onu yapışkan kollarının arasına aldı. Eski, ceninsel bir kalp atışının ritmine uyarak onu kollarında salladı. Gizli, vantuzlu dokunaçlarını uzatarak kafatasının iç yüzeyi boyunca adım adım ilerledi, belleğinin tümseklerini ve çukurlarını temizledi, eski cümleleri yerinden oynattı, onları dilinin ucundan fiskeleyip attı. Bu cümleleri tanımlayan sözcükleri Estha’nın düşüncelerinden çıkardı ve düşüncelerin kabuğunu soyup çıplak bıraktı. Dile getirilemez durumda. Uyuşuk. Bu yüzden de, onu izleyenler, o cümleleri hiç göremez oldular. Yıllar geçtikçe, yavaş yavaş dünyadan çekildi Estha. Kendi içinde yaşayan ve mürekkep mavisi yatıştırıcısını geçmişine fışkırtan huzursuz ahtapota alıştı. Sessizliğinin nedeni zamanla unutulup gitti, bu olgunun dingin kıvrımları arasında, derinde bir yerde gömülü kaldı.

Kör, kel, boşboğaz on yedi yaşındaki sevgili kırma köpeği Khubchand, sefil, uzadıkça uzayan bir ölümle ölmek istediğinde, Estha, sanki kendi hayatı bir biçimde buna bağlıymış gibi bu son işkencesinde ona bebek gibi baktı. İyi niyetli biri olan ama sidik torbasına hiç mi hiç güvenilmeyen Khubchand, yaşamının son yıllarında, arka bahçeye açılan kapının alt tarafındaki üstten menteşeli köpek girişine sürüne sürüne yaklaşır, başını bu kapıdan dışarı uzatır ve açık sarı çişini, titreye titreye içeriye yapardı. Mesanesini boşalttıktan sonra, içi rahat olarak, kırlaşmış kafasında köpüklü havuzlar gibi duran donuk yeşil gözleriyle Estha’ya bakar, döşemede ıslak ayak izleri bırakarak nemli yastığına doğru dönüş yoluna koyulurdu. Khubchand yastığında ölmek üzereyken Estha onun pürüzsüz, mor husyelerinde yatak odası penceresinin yansımasını görebiliyordu. Ve arkasındaki gökyüzünü. Bir keresinde de gökte uçan bir kuşu. Bayat güllerin kokusunda demlenmiş, kırık bir adamın anıları sayesinde kana alışmış Estha için bunca kırılgan, dayanılmaz derecede zayıf bir şeyin hayatta kalmış olması, hayatta kalmasına izin verilmiş olması, bir mucize gibiydi. Yaşlı bir köpeğin husyelerinde yansıyan uçan bir kuş. Bu onu sesli sesli gülümsetti.

Khubchand öldükten sonra Estha yürümeye başladı. Saatlerce yürüyordu. Önceleri yalnızca yakın çevrede dolaşıyordu, ama yavaş yavaş daha uzaklara gitmeye başladı.

İnsanlar onu yollarda görmeye alıştılar. İyi giyimli, sakin yürüyüşlü bir adam. Yüzü gitgide koyulaştı, açık havadan çarpıldı. Kabalaştı. Güneşte kırıştı. Gerçekte olduğundan daha bilge bir görünüşe kavuştu. Kentte bir balıkçı gibi. Denizin gizlerini içinde taşıyan.

Bir kez daha Geri Verildikten sonra Estha Ayemenem’in her yanını dolaştı. Kimi günler, dışkı ve Dünya Bankası kredisiyle satın alınmış asalak yok edici madde kokan ırmağın kıyıları boyunca yürüdü. Balıkların çoğu ölmüştü. Hayatta kalanlarınsa yüzgeçleri çürümüş, yumrular çıkarmışlardı.

Kimi günler de yoldan yürürdü. Uzak yerlerde mutsuzluk içinde ve çok çalışan hemşirelerin, duvarcıların, demir-çelik işçilerinin ve banka memurlarının yeni pişirilip sırlanmış tuğlalarla inşa ettirdiği Körfez-parası evlerinin önünden geçerdi. Özel kauçuk ağaçlarının arasındaki özel bahçe yollarındaki korkudan sinmiş, kıskançlıktan yeşile dönmüş öfkeli, eski evlerin önünden geçerdi. Her biri, kendine özgü bir öyküye sahip, yıkık dökük bir tımarlık.

Dokunulmaz3 çocuklar için büyük büyükbabasının yaptırdığı köy okulunun önünden geçerdi.

Sophie Mol’un sarı kilisesinin önünden. Ayemenem Kung Fu Gençlik Kulübü’nün önünden. Nazik Goncalar Anaokulu’nun (Dokunulabilirler için) önünden; pirinç, şeker ve damdan aşağı öbek öbek sallanan sapsarı muzlar satan bakkal dükkânının önünden. Tavandan sarkan iplere çamaşır mandallarıyla Güney Hindistanlı hayali seks manyaklarını gösteren ucuz porno dergiler tutturulmuştu. Ilık esintide yavaş yavaş dönüyorlar, namuslu müşterileri, sahte kan gölleri içinde yatan olgun, çıplak kadın resimleriyle baştan çıkarıyorlardı. Estha bazen Lucky Basımevi’nin önünden geçerdi; yaşlı yoldaş K.N.M. Pillai’nin basımeviydi burası, bir zamanlar da Komünist Parti’nin Ayemenem’deki bürosu; gece yarısı çalışma toplantıları yapılır, Marksist Parti şarkılarının kışkırtıcı güfteleri burada basılır ve dağıtılırdı. Çatıda dalgalanan bayrak eskimiş, lime lime olmuştu. Kırmızı rengi, kanaya kanaya tükenmişti. Yoldaş Pillai sabahları solmaya yüz tutmuş bir Aertex fanila giymiş olarak gelir, husyelerinin hatları, yumuşak beyaz mundusundan belli olurdu. Sıcak, baharatlı hindistancevizi yağıyla yağlanır, kemiklerinden sakız gibi kolayca ayrılıp uzayan gevşek, yaşlı etini yoğururdu. Artık tek başına yaşıyordu. Karısı Kalyani rahim kanserinden ölmüştü. Oğlu Lenin, Delhi’ye taşınmıştı, yabancı elçiliklere sözleşmeyle hizmet veriyordu.

Estha geçerken Yoldaş Pillai evinin önünde yağlanır durumdaysa onu mutlaka selamlardı.

Tiz, cırıltılı ve artık kabuğu soyulmuş şekerpancarı gibi çatlak çatlak, lif lif olmuş sesiyle, “Estha Mon!” diye bağırırdı. “Günaydın! Günlük sağlık yürüyüşü mü?”

Estha geçip giderdi, ne kaba davranırdı ne de kibar. Sadece sessiz.

Kan dolaşımı sağlansın diye Yoldaş Pillai her yanını tokatlardı. Bunca yıldan sonra Estha’nın kendisini tanıyıp tanımadığını bilemezdi. Buna aldırdığı da yoktu. Olup bitenlerdeki rolü hiç de küçük sayılmasa da, Yoldaş Pillai olanlardan kendisini hiç sorumlu tutmuyordu. Bunlar gerekli politikanın kaçınılmaz sonucu deyip çıkıyordu işin içinden. Kuyu kazacaksan içine düşmeyi de göze alacaksın, diyordu. Ama ne de olsa temelde siyasetçiydi Yoldaş K.N.M. Pillai. Profesyonel bir kuyu kazıcı. Bir bukalemun gibi dolaşırdı dünyada. Kendini asla açığa vurmaz, ama bunu asla belli etmezdi. Karmaşadan yara almadan çıkardı.

Ayemenem’de Rahel’in geri geldiğini ilk duyan o oldu. Bu haber onu pek kaygılandırmadıysa da merakını kamçılamıştı. Yoldaş Pillai için Estha neredeyse tümüyle yabancı biriydi. Ayemenem’den uzaklaştırılışı apansız ve sessizce olmuştu, çok da uzun zaman önce. Ama Rahel’i iyi tanıyordu Yoldaş Pillai. Onun büyümesine tanık olmuştu. Neden geri döndüğünü merak ediyordu. Bunca yıl sonra.

Rahel gelene kadar Estha’nın kafasının içi dingindi. Ama Rahel gelirken, geçen trenlerin sesini ve trende pencere kenarında oturunca insanın üstüne düşen ışığı ve gölgeyi de getirmişti. Bunca yıl dışarıda tutulan dünya birden içeriye dolmuştu, şimdi de Estha gürültü yüzünden kendini duyamıyordu. Trenler. Trafik. Müzik. Borsa. Bir baraj yıkılmış ve vahşi sular her şeyi önüne katıp sürüklemişti. Kuyrukluyıldızlar, kemanlar, geçit törenleri, yalnızlık, bulutlar, sakallar, yobazlar, listeler, bayraklar, depremler, umutsuzluk; bunların hepsi karmakarışık bir burgaç içinde suyun yüzüne çıkmıştı.

Irmak kıyısında yürüyen Estha ne yağmurun ıslaklığını hissediyordu, ne de bir süre için kendisini benimseyip yanı başında çamura bata çıka yürüyen, üşümüş köpek yavrusunun ansızın ürperişini. Yaşlı mango ağacının yanından geçti, ırmağa doğru çıkıntı yapan kırmızı kilden bir dağ eteğinin en ucuna kadar yürüdü. Yere çömeldi, yağmurda öne arkaya sallandı. Ayaklarının altındaki ıslak çamur, emer gibi kaba sesler çıkarıyordu. Islak köpek yavrusu ürperdi; gözlerini Estha’ya dikmişti.

Estha yeniden Geri Verildiğinde, Ayemenem’deki evde kalanlar yalnızca Bebek Kochamma ile sirke yürekli, huysuz, bodur aşçı Kochu Maria’ydı. Büyükanneleri Mammachi ölmüştü. Chacko Kanada’da yaşıyor ve başarılı olmadığı bir antikacı dükkânı işletiyordu.

Rahel’e gelince:

Ammu’nun (kortizondan şişmiş durumda; göğsü, uzaklarda öksüren bir adam gibi takırdayarak Ayemenem’e son gelişinden sonra) ölümünün ardından Rahel oradan oraya dolaşmıştı. Okuldan okula. Tatillerini Ayemenem’de geçiriyordu; Chacko ile Mammachi (keder onları iyice gevşetmişti, palmiye rakısı içilen barlardaki sarhoşlar gibi içine çökmüşlerdi) onu iyiden iyiye ihmal ediyorlardı, o da Bebek Kochamma’yı hiç umursamıyordu. Rahel’in yetiştirilmesiyle ilgili konularda Chacko ile Mammachi ellerinden geleni yapmayı deniyorlar ama yapamıyorlardı. Bakımını sağlıyor (gıda, giysi, ücretler) ama ilgiyi eksik ediyorlardı.

Sophie Mol’un Kaybı, Ayemenem’deki evde, çoraplarıyla yürüyen sessiz bir şey gibi sessizce dolaşıyordu. Kitapların ve yemeklerin içine gizleniyordu. Mammachi’nin keman kutusuna. Chacko’nun bacaklarındaki kaşınıp duran yaraların kabuklarına. Gevşek etli, kadınsı bacaklarına.

Ölümün anısının, bazen çaldığı hayatın anısından çok daha uzun süre hatırlanması ne tuhaf. Yıllar geçtikçe, Sophie Mol’un (Küçük bilgelikler arayanın: Yaşlı kuşlar ölmek için nereye giderler? Ölenler neden taş gibi gökten yere düşmezler? Katı gerçekliğin habercisinin: Siz ikiniz tam olarak kara derilisiniz, ben yarım kara deriliyim. Kan ve yara gurusunun: Bir kazada bir adam gördüm, göz yuvarı bir yo-yo gibi bir sinirin ucunda sallanıyordu) anısı gitgide silinirken, Sophie Mol’un Kaybı’nın anısı güçlendi ve canlandı. Hep vardı. Mevsim meyvesi gibi. Her mevsim. Hükümetteki bir iş kadar sürekliydi. Bu anı Rahel’e, çocukluğundan (okuldan okula) kadınlığına kadar eşlik etti.

Rahel’in Nazareth Manastırı’nda ilk kez kara listeye alınması, bina yöneticisinin bahçe kapısının önünde bir öbek taze inek gübresini küçük çiçeklerle süslerken yakalanınca oldu. Ertesi sabahki toplantıda Oxford sözlüğünde ahlaksızlık sözcüğünü bulması ve anlamını yüksek sesle okuması istendi: “Ahlakın bozuk olması ya da çürümesi durumu ya da niteliği,” diye okudu Rahel, arkasındaki bir sıra asık suratlı rahibenin ve önünde kıkır kıkır gülen kız öğrenciler denizinin karşısında. “Sapkın nitelik: Etik sapkınlık; temel günah yüzünden insan doğasının doğuştan gelen bozuluşu; Tanrı’nın seçtikleri de seçmedikleri de dünyaya ahlaksızlık içinde Tanrı’ya tümüyle yabancı olarak gelirler ve günah işlemekten başka bir şey gelmez ellerinden. J.H. Blunt.”

Altı ay sonra, üst sınıflardaki kızların sürekli yakınmaları sonucu okuldan atıldı. Kapıların arkasına gizlenip kendinden büyüklere bilerek çarpmakla suçlanıyordu (bu suçlama yerindeydi). Müdür tarafından bu davranışı konusunda sorguya çekildiğinde (güzel sözlerle kandırılarak ya da dayak atılarak, aç bırakılarak), bunu, insanın göğüslerinin acıyıp acımadığını anlayabilmek için yaptığını itiraf etti. Bu Hıristiyan kuruluşunda göğüs diye bir kavram yoktu. Göğüsler aslında var olmamalıydılar, var olmayınca da acıyabilirler miydi?

Üç atılmadan biri böyle oldu. İkincisi sigara içtiği içindi. Üçüncüsünde, bina yöneticisinin takma saçını ateşe verdiği için atıldı; biraz sıkıştırılınca onu çaldığını itiraf etmişti.

Hangi okula gitse öğretmenleri şunu fark ediyorlardı:

a) Çok nazik bir çocuktu.

b) Arkadaşı yoktu.

Uygar, herkesten uzak yaşanan bir ahlaksızlık biçimi gibiydi bu. Tam da bu nedenle, onun daha da önemli olduğunda karar kılıyorlardı öğretmenler (öğretmen olarak onaylamamanın tadını sanki ağızlarında çıkarıyor, bu kararlarına dilleriyle dokunup bir şeker gibi emiyorlardı).

Birbirlerine, Nasıl kız olunacağını bilmiyor sanki, diye fısıldıyorlardı.

Pek de isabetsiz sayılmazlardı bu düşüncelerinde.

Tuhaftır ki, ihmalin sonucu, ruhun beklenmedik bir biçimde özgür kalması olmuştu.

Rahel büyürken onunla ilgilenen olmamıştı. Kimse onu evlendirmeye çalışmamıştı. Kimse ona başlık parası ödemeyi düşünmemişti; bu yüzden de ufkunda, zorunlu olarak evlenmesi gereken bir koca adayı görünmemişti.

Böylece, fazla gürültü etmediği sürece araştırma yapmakta serbest kalmıştı: Göğüsleri ve ne kadar acıdıklarını araştırmıştı. Hayatı ve nasıl yaşanması gerektiğini.

Okulu bitirdiğinde Delhi’de vasat bir mimarlık okuluna kabul edildi. Mimarlıkla ciddi olarak ilgilendiği yoktu. Hatta yüzeysel bir ilgi bile yoktu ortada. Rastlantıyla giriş sınavına katılmış ve yine rastlantıyla sınavı geçmişti. Karakalemle yaptığı çizimlerdeki yetenekten çok, bu çizimlerin boyutu (dev gibiydi) etkilemişti karşısındakileri. Özensiz, pervasız çizgileri sanatçının özgüveni olarak algılamışlardı, oysa gerçekte bunları çizen sanatçı değildi.

Okulda sekiz yıl geçirdi, ama beş yıllık ilk bölümü bitirip diplomasını almadı. Okul ücreti düşüktü; öğrenci yurdunda kalarak, indirimli öğrenci yemekhanesinde yemek yiyerek, derslere pek uğramayarak, bunun yerine çizim yaptırmak amacıyla ucuza çalıştırdığı öğrencileri istismar eden ve işler kötü gidince de suçu onların üzerine yıkan kasvetli mimarlık şirketlerinde teknik ressam olarak çalışarak ölmeden yaşamak güç değildi. Rahel’in başına buyrukluğu ve neredeyse hiç hırsı olmayışı öteki öğrencileri, özellikle de erkek öğrencileri ürkütüyordu. Ondan uzak duruyorlardı. Onların güzel evlerine ya da gürültülü partilerine asla davet edilmiyordu. Hocaları bile biraz bıkmışlardı ondan; ucuz, kahverengi kâğıda çizilmiş garip, kullanışsız bina tasarımlarından, hocaların hararetli eleştirilerine kayıtsız kalmasından.

Ara sıra Chacko ile Mammachi’ye mektup yazıyordu, ama Ayemenem’e hiç dönmedi. Mammachi öldüğünde de dönmedi. Chacko Kanada’ya göç ettiğinde de.

Yerel Mimaride Verimli Enerji Kullanımı konulu doktora tezi için Delhi’de malzeme toplamakta olan Larry McCaslin’le karşılaştığında hâlâ mimarlık okulunda öğrenciydi. Larry, Rahel’i ilk kez okul kitaplığında fark etti, birkaç gün sonra da Khan Pazarı’nda. Rahel blucinle beyaz bir tişört giymişti. Boynuna doladığı eski bir damalı yatak örtüsü, pelerin gibi sırtından sarkıyordu. Düz görünsün diye asi saçlarını arkadan toplamıştı, oysa düz değildi. Burun deliklerinin birinde minicik bir elmas parlıyordu. Olağanüstü güzel köprücükkemikleri vardı, sporcular gibi de hafif atıyordu adımlarını.

İşte bir caz şarkısı yürüyor, diye düşünmüştü Larry McCaslin ve kızın peşinden bir kitapçıya girmişti, oysa ikisi de kitaplara bakmamışlardı.

Rahel’in evliliğe yönelmesi, bir yolcunun havaalanının bekleme salonunda gördüğü boş bir koltuğa yönelmesi gibi olmuştu. Oturmalıyım duygusuyla. Kocasıyla birlikte Boston’a gitmişti.

Larry karısını kollarına aldığında ve onun yüzünü göğsüne bastırdığında, karısının başını, karışık koyu renkli saçlarını tepeden görecek kadar uzun kalıyordu. Parmağını karısının ağzının köşesine dokundurduğunda orada küçük bir damarın attığını duyabiliyordu. O damarın yerini seviyordu. Ve Rahel’in derisinin hemen altındaki o hafif, ürkek zonklayışı. Annesinin rahminde tekme atan doğmamış çocuğunu hisseden baba adayı gibi ona dokunur, gözleriyle dinlerdi. Karısını bir armağanmış gibi tutardı kollarında. Kendisine sevgiyle verilmiş. Sessiz ve küçük bir şey. Aşırı değerli.

Ama seviştikleri zaman Rahel’in gözleri incitiyordu onu. Sanki bir başkasına ait gibiydiler. Gözleyen birine. Pencereden dışarı, denize bakan. Irmaktaki bir tekneye. Ya da başında şapkasıyla sisten geçen birine.

Bu bakışın ne anlama geldiğini bilememek öfkeden çıldırtıyordu Larry’yi. Kayıtsızlıkla çaresizlik arasında bir anlamı olduğunu düşünüyordu onun. Bazı yerlerde, örneğin Rahel’inki gibi ülkelerde, çeşitli çaresizliklerin başa geçmek için birbiriyle yarıştığını bilmiyordu. Ve kişisel çaresizliğin asla yeterince çaresiz olamayacağını da. Kişisel isyan yolun kıyısında durup bütün bir ulusun aşırı, şiddetli, yuvarlanan, sürükleyen, gülünç, çılgın, olanaksız toplumsal isyanının türbesine uğrayınca bir şeyler olduğunu da. Büyük Tanrı’nın sıcak bir fırtına gibi uğuldayıp itaat istediğini de. Sonra Küçük Tanrı’nın (sevimli ve uysal, özel ve sınırlı) bu sıcakta dağlanıp kendi cüretine uyuşuk uyuşuk güldüğünü de. Kendi yetersizliğinin doğrulanmasıyla bilenip çabucak toparlanır, gerçekten kayıtsızlaşırdı. Hiçbir şeyin fazla önemi olmazdı artık. Fazla bir şeyin önemi olmazdı. Daha az önemi oldukça da daha önemsiz olurdu. Asla yeterince önemli olmazdı. Çünkü Daha Kötü Şeyler de olmuştu. Rahel’inki gibi, savaşın terörüyle barışın dehşeti arasında gidip gelen bir ülkede, Daha Kötü Şeyler olmaya devam ediyordu.

Böylece Küçük Tanrı boş boş güldü ve neşeyle sıçrayıp gitti. Kısa pantolonlu bir zengin çocuğu gibi. Islık çaldı, taşları tekmeledi. Bu kıpır kıpır coşkusunun nedeni talihsizliğinin görece küçük oluşuydu. İnsanların gözlerine tırmandı ve öfkeden çıldıran bir ifadeye dönüştü.

Larry McCaslin’in Rahel’in gözlerinde gördüğü şey çaresizlik değil, bir tür zorlama iyimserlikti. Estha’nın sözcüklerinin yerinde de bir boşluk vardı. Larry McCaslin’in bunu anlaması beklenemezdi. İkizlerden birindeki boşluğun, öteki ikizdeki sessizlikten başka bir şey olmadığını anlaması. Bu ikisinin birbirine tıpatıp uyduğunu anlaması. Üst üste oturtulmuş kaşıklar gibi. Birbirini iyi tanıyan âşıkların bedenleri gibi.

Boşandıktan sonra Rahel birkaç ay New York’taki bir Hint lokantasında garson olarak çalıştı. Sonra da birkaç yıl, Washington dışında, ayyaşların ara sıra para kutusuna kustukları, pezevenklerin ona daha çekici iş önerileriyle yaklaştıkları bir benzin istasyonunda kurşun geçirmez bir kulübede gece görevlisi olarak. İki kez, araba camlarından açılan ateşle vurulan adamlar gördü. Bir seferinde de, bıçaklanan bir adam, hareket halindeki bir arabadan sırtında bıçak dışarı fırlatıldı.

Sonra Bebek Kochamma, mektup yazarak Estha’nın yeniden Geri Verildiğini bildirdi. Rahel benzin istasyonundaki işini bıraktı, mutluluk içinde Amerika’dan ayrıldı. Ayemenem’e dönmek üzere. Yağmurun altındaki Estha’ya.

Tepedeki eski evde Bebek Kochamma yemek masasının başına oturmuş, pörsümüş bir salatalığın kalın, köpüklü acılığını ova ova çıkarmaya çalışıyordu. Üzerinde krep kumaştan, karpuz kollu, sarı zerdeçal lekeli, yumuşak, kareli bir gecelik vardı. Masanın altındaki küçük, bakımlı ayaklarını, yüksek bir iskemleye oturtulmuş küçük bir çocuk gibi sallıyordu. Ödemden şişmiş bu ayaklar, içi hava dolu, ayak biçiminde küçük yastıklara benziyordu. Eskiden Ayemenem’e konuk geldiğinde Bebek Kochamma ne yapar yapar dikkati onların kocaman ayaklarına çekerdi. Onların terliklerini denemek için izin ister, sonra da, “Bakın bana nasıl büyük geldiler!” derdi. Sonra ayağında terliklerle evde dolaşır, herkes kendi küçük ayaklarına hayran kalabilsin diye sarisini biraz yukarı sıyırırdı.

Salatalıkla uğraşırken, zafer duygusu yüzünden açıkça okunabiliyordu. Estha’nın Rahel’le konuşmamış olması onu çok sevindirmişti. Rahel’e bakıp yanından geçip gitmiş olması. Yağmurun altına. Herkese yaptığı gibi.

Seksen üç yaşındaydı Bebek Kochamma. Kalın camlı gözlüğünün ardındaki gözleri tereyağı gibi yayılmıştı.

“Sana söylemiştim, değil mi?” dedi Rahel’e. “Ne bekliyordun ki? Özel muamele mi? Belleğini yitirdi diyorum sana! Kimseyi tanımıyor artık. Sen ne sanmıştın?”

Rahel sesini çıkarmadı.

Estha’nın sallanışının ritmini hissedebiliyordu ve tenine düşen yağmurun ıslaklığını. Onun kafasının içindeki boğuk sesli, altüst dünyayı duyabiliyordu.

Bebek Kochamma huzursuzca baktı Rahel’e. Estha’ nın geri döndüğünü bildiren o mektubu yazdığına pişman olmuştu bile. Ama başka ne yapabilirdi ki! Hayatının sonuna kadar ona baksın mıydı ki? Hem neden? Estha onun sorumluluğunda değildi ki.

Yoksa öyle miydi?

Kardeş torunuyla bebek büyük hala arasındaki sessizlik üçüncü bir kişi gibi çökmüştü aralarına. Bir yabancı gibi. Şişmiş. Sağlıksız. Bebek Kochamma gece yatak odamın kapısını kilitlemeyi unutmamalıyım, diye düşündü. Söyleyecek bir şey bulmaya çalıştı.

“Saçlarımı nasıl buldun?”

Salatalığı tuttuğu eliyle yeni kesilmiş saçlarına dokundu. Salatalığın amansız köpüğü yapışıp kaldı saçlarına.

Rahel söyleyecek bir şey bulamıyordu. Bebek Kochamma’nın salatalık soyuşunu izledi. İnce, uzun, sarı salatalık kabukları göğsünü lekelemişti. Başının bir yanından öte yanına taranmış boyalı simsiyah saçları makaradan boşaltılmış ipliğe benziyordu. Boya, alnının derisinde soluk gri bir leke bırakmış, ikinci bir saç çizgisi oluşturmuştu. Rahel onun makyaj yapmaya başladığını fark etti. Dudak boyası. Göz kalemi. Hafif bir allık. Ev kapalı ve karanlık olduğundan ve 40 vatlık ampul dışında ışık kullanılmadığından rujlu dudağı gerçek dudağının hafifçe dışına kaymıştı.

Yüzü ve omuzları zayıfladığından şişman bir insan olmaktan çıkıp konikleşmişti. Ancak yemek masasında otururken kocaman kalçaları gizlendiğinden neredeyse narin görünüyordu göze. Yemek odasının loş ışığı yüzünün kırışıklıklarını silmiş, onu –tuhaf, çökük bir biçimde– genç göstermişti. Bir sürü takı takmıştı. Rahel’in ölen büyükannesinin takılarını. Hepsini. Pırıltılı yüzükler. Elmas küpeler. Altın bilezikler ve yerinde durduğuna ve kendisine ait olduğuna emin olmak istercesine zaman zaman dokunduğu, harika işlemeli yassı bir altın zincir. Tıpkı iyi talihine inanamayan genç bir gelin gibiydi.

Hayatını geriye doğru yaşıyor, diye düşündü Rahel.

Tuhaf ama yerinde bir gözlemdi bu. Bebek Kochamma hayatını geriye doğru yaşamıştı. Genç bir kadınken maddi dünyayı reddetmişti, şimdi yaşlanınca da dünyayı kucaklar gibiydi. Dünyayı kucaklıyordu, dünya da onu.

On sekiz yaşındayken genç, yakışıklı bir İrlandalı keşişe, Peder Mulligan’a âşık olmuştu Bebek Kochamma; Peder, Madras’taki okulundan bir yıllığına görevle Kerala’ya yollanmıştı. Üzerlerinde konuşabilmek için Hinduların kutsal kitaplarını inceliyordu.

Peder Mulligan her perşembe, Mar Thoma Kilisesi’nin rahibi Muhterem E. John Ipe’ı, Bebek Kochamma’nın babasını ziyaret etmek üzere Ayemenem’e geliyordu. Muhterem Ipe, Hıristiyan toplumunda, Süryani Kilisesi’nin başı olan Antakya Patriği’nin bizzat kutsadığı kişi olarak tanınıyordu; bu olay Ayemenem folklorunun parçası haline gelmişti.

1876 yılında, Bebek Kochamma’nın babası yedi yaşındayken, babası onu Kerala’daki Süryanileri ziyaret etmekte olan Patriği görmeye götürmüştü. Baba oğul kendilerini Koçin’deki Kallenylerin evinin batı kanadındaki verandada, Patriğin konuşmakta olduğu bir öbek insanın önünde buluverdiler. Bu fırsattan yararlanan baba, küçük oğlunun kulağına bir şeyler fısıldadı ve onu öne itti. Geleceğin Muhterem’i, topuklarının üzerinde yana yatarak, korkudan donarak, dehşetten titreyen dudaklarını Patriğin ortaparmağındaki yüzüğe dokundurdu, tükürük içinde bıraktı onu. Patrik yüzüğünü kolunun yenine sildi ve küçük çocuğu kutsadı. Büyüdükten ve rahip olduktan sonra bile Muhterem Ipe, Punnyan Kunju –Kutsanmış Çocuk– olarak tanınmayı sürdürdü; Alleppey ve Ernakulam’dan insanlar teknelerle ırmağı geçip çocuklarını kutsasın diye ona getirdiler. Peder Mulligan’la Muhterem Ipe arasında oldukça büyük yaş farkı olmasına ve ikisi kilisenin farklı mezheplerinden (bunların tek ortak noktası, karşılıklı düşmanlıklarıydı) olmalarına karşın birbirlerinin arkadaşlığından hoşlanıyorlardı. Peder Mulligan sık sık öğle yemeğine davet ediliyordu. Yemek sofrası toplandıktan sonra daha uzun süre masanın yanından ayrılmayan sıska kızın içinde bir dalga gibi kabaran cinsel heyecanı fark eden, iki erkekten yalnızca biriydi.

Bebek Kochamma önceleri her hafta iyiliksever rolü oynayarak Peder Mulligan’ı baştan çıkarmaya çalıştı. Her perşembe sabahı, tam Peder Mulligan gelmek üzereyken, Bebek Kochamma köyden yoksul bir çocuğu, elindeki sert kırmızı sabunla kaburgalarını acıta acıta zorla yıkardı.

“Günaydın Peder!” diye seslenirdi Bebek Kochamma onu gördüğünde; dudaklarındaki gülümseme, sıska çocuğun sabunkayganı kolunu mengene gibi tutuşuna tümüyle ters düşerdi.

“Sana da günaydın!” derdi Peder Mulligan durup şemsiyesini kaparken.

“Size sormak istediğim bir şey vardı Peder,” derdi Bebek Kochamma. “Korintoslulara Birinci Mektubun onuncu babının yirmi üçüncü ayetinde, ‘Her şey caizdir, fakat her şey faideli değildir,’ diye yazıyor. Peder, nasıl olur da her şey caiz olur O’na? Tamam, bazı şeylerin caiz olabileceğini anlıyorum, ama...”

Titreyen, öpülesi dudaklarıyla ve alev alev yanan kömür karası gözleriyle karşısında duran çekici genç kızda uyandırdığı duygular, Peder Mulligan’ı fazlasıyla gururlandırıyordu. O da gençti ne de olsa; kızın İncil’e ilişkin sahte kuşkularını gideren ciddi açıklamalarının, kendi parlak, zümrüt yeşili gözlerindeki ürpertici vaatle hiç mi hiç uyuşmadığının belki o da farkındaydı.

Her perşembe, yakıcı öğle güneşine aldırmadan orada, kuyunun yanında dururlardı. Kâfirce bir tutkuyla ürperen genç kız ve pervasız Cizvit. Birlikte olmak için İncil’i kullanarak.

Konuşmalarının tam ortasında, zorla yıkanan talihsiz sabunlu çocuk hep kaçmayı başarır, Peder Mulligan’ın aklı başına gelir ve “Hop!” derdi. “Soğuk algınlığına yakalanmadan biz yakalayalım onu!”

Sonra şemsiyesini yeniden açar, çikolata renkli giysisi ve rahat sandaletleriyle, yetişmesi gereken randevusuna adımlarını yüksekten ata ata giden bir deve gibi yürüyüp giderdi. Genç Bebek Kochamma’nın sızlayan yüreği onun peşine takılır, yaprakların ve ufak taşların üstünden sekerdi. Zedelenir ve neredeyse kırılırdı.

Perşembe dolu koca bir yıl geçti. Sonunda Peder Mulligan’ın Madras’a dönme zamanı geldi. İyilikseverlik somut bir sonuç vermediğinden, Peder’e vurgun genç Bebek Kochamma bütün umudunu inanca bağladı.

Dediğinden inatla şaşmayarak (o günlerde genç bir kızın böyle davranması, bedensel bir kusur kadar kötü görülürdü, tavşan dudak ya da düztabanlık gibi örneğin) babasının isteğine karşı gelen Bebek Kochamma Katolik dinini kabul etti. Vatikan’ın özel izniyle yemin etti ve Madras’ta bir manastıra stajyer öğrenci olarak kabul edildi. Böylece, yasal yollardan bir biçimde Peder Mulligan’la bir araya gelmek için fırsat bulacağını umuyordu. Kendilerini, ağır kadife perdeli karanlık, mezar gibi salonlarda, dinsel konuları tartışırken gözünün önüne getiriyordu. Bütün istediği buydu. Ummaya cesaret edebildiği her şey. Yalnızca onun yakınında olmak. Sakalının kokusunu duyabilecek kadar yakınında. Cüppesinin kaba dokumasını görebilecek kadar. Onu yalnızca bakarak sevebilecek kadar.

Çok geçmeden bu girişiminin ne kadar yararsız olduğunu anladı. Kıdemli rahibelerin, rahiplerle piskoposları –bunların İncil’e ilişkin kuşkuları kendininkilerin kat kat üstündeydi– tekellerine aldıklarını ve Peder Mulligan’ın yakınına gelebilene kadar belki de yıllar geçeceğini fark etti. Manastırda huzursuz ve mutsuz olmaya başladı. Başındaki örtü durmadan sürttüğü için kafa derisinde geçmeyen alerjik bir kızarıklık oluştu. Oradaki herkesten daha iyi İngilizce konuştuğunu fark etti. Bu da onu daha da yalnızlaştırdı.

Manastıra girdikten bir yıl sonra babasına postayla ne anlama geldiği anlaşılmayan mektuplar göndermeye başladı.

Sevgili babacığım, Meryem Anamızın hizmetinde mutlu ve huzurluyum. Ama Koh-i Nur galiba mutsuz ve sıla özlemi çekiyor. Sevgili babacığım, bugün Koh-i Nur öğle yemeğinden sonra kustu, ateşi de var. Sevgili babacığım, manastırın yemeği Koh-i Nur’a dokunuyor, benimse şikâyetim yok. Sevgili babacığım, ailesi onun durumunu anlamadığı, ona aldırmadığı için Koh-i Nur çok keyifsiz...

O zamanlar dünyanın en büyük elmasının adı olması dışında Muhterem E. John Ipe’ın bildiği başka bir Koh-i Nur yoktu. Müslüman adı taşıyan bir kızın bir Katolik manastırına girmiş olması onu şaşırtmıştı.

Koh-i Nur’un Bebek Kochamma’dan başkası olmadığını anlayan, Bebek Kochamma’nın annesi oldu sonunda. Uzun bir zaman önce Bebek Kochamma’ya babasının (Bebek Kochamma’nın büyükbabasının) vasiyetini göstermiş olduğunu anımsamıştı; babası, bu vasiyette torunlarını tanımlarken, şöyle yazmıştı: Yedi değerli taşım var, bunlardan biri benim Koh-i Nur’umdur. Torunlarının her birine küçük miktarlarda paralar ve mücevherler dağıttığını söyleyerek vasiyetine devam etmiş ama hangisine Koh-i Nur dediğini açıkça belirtmemişti. Bebek Kochamma’nın annesi, kızının, herhangi bir neden olmaksızın, büyükbabasının kendisini kastettiğini sandığını anladı; manastırda bütün mektuplarının postaya verilmeden önce başrahibe tarafından okunacağını bilen Bebek Kochamma, sıkıntılarını ailesine aktarabilmek için bunca yıl sonra Koh-i Nur’u yeniden hortlatmıştı.

Muhterem Ipe, Madras’a giderek kızını manastırdan aldı. Oradan ayrılmak mutlu etti kızı, ama yeniden eski dinine dönmemekte kararlıydı, hayatının sonuna kadar Katolik olarak kaldı. Muhterem Ipe, kızının artık adının çıktığının ve koca bulmasının olanaksız olduğunun farkına varmıştı. Böylece, koca bulamayacağına göre eğitim görmesinde bir sakınca olmayacağına karar verdi. Amerika’da Rochester Üniversitesi’nde eğitim görmesi için her şeyi ayarladı.

İki yıl sonra Bebek Kochamma elinde “Bahçe Süsleme” diplomasıyla eve döndü, ama Peder Mulligan’a olan aşkı eskisinden de derindi. Eski ince, çekici kızdan eser kalmamıştı. Rochester’de geçirdiği yıllarda Bebek Kochamma irileştikçe irileşmişti. Aslında şişman demek daha doğru. Chungam Köprüsü’ndeki çekingen küçük terzi Chellappen bile onun sari bluzlarını dikerken yüksek fiyat tarifesi uygulayacağım diye tutturdu.

Kara kara düşünmesini engellemek için babası Bebek Kochamma’yı Ayemenem’deki evin ön bahçesiyle görevlendirdi; kız orada çarpıcı, gösterişli bir bahçe düzenledi, insanlar ta Kottayam’dan bu bahçeyi görmeye geldiler.

Çakıltaşı döşeli dik inen bahçe yolunun ortasında kalan, daire biçiminde, eğimli bir toprak parçasıydı orası. Bebek Kochamma onu bodur çalılıklardan, kayalardan ve aslanağızlarından oluşan gümrah bir dolambaca çevirdi. En sevdiği çiçek anturiumdu. Anturium andraenum. Bir koleksiyon düzmüştü kendine, “Rubrum”, “Balayı” ve çeşitli Japon türleri. Çiçeklerin etli yaprakları benekli siyahtan kan kırmızıya ve parlak turuncuya kadar değişen renklerdeydi. Kabarık, benekli saplarıysa hep sarı. Bebek Kochamma’nın bahçesinin tam ortasında, tespih çiçekleri ve floksa tarhlarıyla çevrelenmiş mermerden bir melek, içinde bir tek mavi suzambağı yetişen derin bir havuza, gümüşsü bir yay çizerek durmaksızın işiyordu. Havuzun her köşesinde, pembe yanaklı, siperlikli kırmızı bir kasket takmış, pembe alçıdan bir cüce oturuyordu.

Bebek Kochamma öğle sonralarını bahçede geçirirdi. Sarisi ve lastik çizmeleriyle. Parlak turuncu renkteki bahçe eldivenleriyle kocaman bir bahçe makası kullanırdı. Bir aslan terbiyecisi gibi, kıvrılıp bükülen asma dallarını terbiye eder, dimdik kabaran kaktüsleri hizaya getirirdi. Bonsai bitkilerinin boyunu kısaltır, nadide orkideleri şımartırdı. Havaya savaş açardı. Edelvays ve Çin guavası yetiştirmeye çalışırdı.

Her gece bacaklarını kaymakla ovar, ayak parmaklarının etlerini geriye iterdi.

Yarım yüzyılı aşkın bir süredir büyük özenle, titizlikle bakılan süs bahçesi son zamanlarda ihmal edilmişti. Kendi haline bırakılan bahçe bakımsızlaşmış, numaralarını yapmayı unutan hayvanlarla dolu bir sirk gibi vahşileşmişti. Halkın komünist paçası dediği (çünkü Kerala’da komünizm gibi bu da gelişiyordu) yabanotları, daha egzotik olan bitkileri örttü. Yalnızca asmalar, ölülerin tırnakları gibi, uzamayı sürdürdüler. Pembe alçıdan cücelerin burun deliklerine girdiler, boş kafalarının içinde yayıldılar, onların yüzüne yarı şaşkın yarı aksırmak üzere bir ifade verdiler.

Bahçenin böyle durup dururken, apansız bir çöp yığınına dönüşmesinin nedeni, yeni bir aşktı. Bebek Kochamma Ayemenem’deki evin damına bir çanak anten yerleştirmişti. Oturma odasında uydu kanallı televizyonuyla dünyaya hükmediyordu. Bunun Bebek Kochamma’da yol açtığı olağanüstü heyecanı anlamak güç değildi. Yavaş yavaş meydana gelen bir şey değildi bu. Bir gecede oluvermişti. Sarışınlar, savaşlar, kıtlıklar, futbol, seks, müzik, hükümet darbeleri; bütün bunlar aynı trenle geliyorlardı. Aynı anda açıyorlardı bavullarını. Aynı otelde kalıyorlardı. Bir zamanlar, ezgili çalan bir otobüs kornasından daha yüksek ses duyulmayan Ayemenem’de, artık koca savaşları, kıtlıkları, çarpıcı kıyımları ve Bill Clinton’ı bir çırpıda ayağınıza getirtiyordunuz. Böylece, süs bahçesi sararıp kururken Bebek Kochamma Amerikan NBA ligindeki oyunları izliyor, kriket maçlarını ve bütün Grand Slam tenis turnuvalarını seyrediyordu. Hafta içi günlerde, dudakları rujlu, saçları spreyden kaskatı sarışınların erkekleri baştan çıkartıp kendi cinsel imparatorluklarını savundukları Cesur ve Güzel ile Santa Barbara’yı izliyordu. Bebek Kochamma bu kadınların pırıltılı giysilerinden ve zekice, bitirimce hazırcevaplıklarından hoşlanıyordu. Gün boyunca bu izledikleri kopuk kopuk aklına geliyor, kıkır kıkır gülüyordu.

Aşçı Kochu Maria’nın kulaklarında, kulak memelerini sarkıtmış olan o ağır altın küpeler vardı hâlâ. O da, enseleri kafalarından daha geniş olan ve yıldızlı likra mayolar giyip birbirlerini ölesiye döven Hulk Hogan’la Mr. Perfect’in yer aldığı Güreş Çılgınlığı programını izliyordu. Kochu Maria gülerken, çocuklarda kimi zaman görüldüğü gibi hafif bir acımasızlık yansıyordu sesine.

Bütün gün oturma odasında oturuyorlardı; Bebek Kochamma uzun arkalıklı bahçe koltuğunda ya da şezlongda (ayaklarının durumuna bağlıydı bu), Kochu Maria da onun yanında yerde oturur (fırsat buldukça kanal değiştirerek), gürültülü televizyonun karşısında bir sessizliğin içinde kenetlenirlerdi. Birinin saçı kar beyazıydı, ötekininki simsiyah boyalı. Bütün yarışmalara katılırlar, reklamı yapılan bütün indirimlerden yararlanırlardı; bir seferinde bir tişört, birinde de bir termos kazanmışlardı; Bebek Kochamma onu dolabına kilitlemişti.

Bebek Kochamma, Ayemenem’deki evi sever, herkesten uzun yaşadığı için kendisine kalan mobilyanın değerini bilirdi. Mammachi’nin kemanı ve keman kutusu, Ooty yapımı dolaplar, plastik hasırdan koltuklar, Delhi yatakları, fildişi kulpları çatlamış Viyana yapımı tuvalet masası. Velutha’nın gülağacından yaptığı yemek masası.

Kanaldan kanala geçerken BBC’de gördüğü kıtlıklar ve televizyon savaşları Bebek Kochamma’yı dehşete düşürüyordu. Sayıları gitgide artan yoksul, yersiz yurtsuz insanları televizyonda gördükçe duyduğu kaygılar, eskiden Devrim’den ve Marksist-Leninist tehditten duyduğu korkunun önüne geçmişti. Etnik arıtmayı, açlığı ve soykırımı, evindeki mobilyayı doğrudan tehdit eden şeyler olarak görüyordu.

Gerekmedikçe pencerelerini ve kapılarını kilitli tutuyordu. Pencerelerini belirli amaçlar için kullanıyordu. Temiz Hava Solumak için. Sütçünün Parasını Ödemek için. İçeride Kalan Bir Arıyı Dışarı Salmak için (Kochu Maria’ya, elinde bir havluyla evin içinde arıyı kovalattıktan sonra).

Kochu Maria’nın her hafta Kottayam’daki Bestbakery fırınından getirdiği kremalı çörekleri sakladığı sevimsiz, boyaları dökülen buzdolabını bile kilitliyordu. Normal su yerine içtiği iki şişe pirinç suyunu da. Damlalığın altındaki rafta da Mammachi’nin söğüt desenli yemek takımından arta kalan parçaları saklıyordu.

Rahel’in getirdiği bir düzine kadar insülin şişesini tereyağı ve peynir bölmesine koydu. Bu günlerde masum ve saf bakışlıların bile çanak çömlek dolandırıcısı ya da kremalı çörek tutkunu ya da yurtdışından getirtilen insülin bulmak için Ayemenem’de cirit atan hırsız şeker hastaları olabileceğinden kuşkulanıyordu.

İkizlere bile güvenmiyordu. Ellerinden her şey gelir onların diyordu. Her şey. Onlar “Şimdi”lerini bile çalabilirler, diye düşünüyordu; o ikisini sanki yeniden bir tek kişi haline gelmişler gibi düşünmeye ne çabuk başladığını fark edince içine bir sızı saplandı. Bunca yıl sonra. Geçmişin üzerine çökmesine engel olmak için düşüncelerini hemen değiştirdi. Kız. Kız “Şimdi”sini bile çalabilirdi.

Yemek masasının yanında dikilen Rahel’e baktı ve Estha’nın becerdiği şeyi onun da becerebildiğini gördü: aynı Estha gibi sessizce ve sakince durabilmeyi. Rahel’in suskunluğu Bebek Kochamma’yı biraz korkutmuştu.

“Evet!” dedi. Sesi tiz ve titrek çıkmıştı. “Neler planlıyorsun? Ne kadar kalacaksın burada? Karar verdin mi?”

Rahel bir şeyler söylemeye çalıştı. Sesi çatlak çatlak çıktı. Bir teneke parçası gibi. Gidip pencereyi açtı. Biraz Temiz Hava Almak için.

“İşin bitince camı kapa,” dedi Bebek Kochamma ve bir dolap gibi kapattı yüzünü.

Pencereden bakınca ırmak görünmüyordu artık.

Mammachi arka verandayı Ayemenem’deki ilk akordeon kapıyla kapatana kadar görünüyordu. Muhterem E. John Ipe’ın ve Aleyooty Ammachi’nin (Estha ile Rahel’in büyükbüyükanne ve büyükbüyükbabası) yağlıboya portreleri arka verandadan indirilip ön verandaya asılmışlardı.

Kutsanmış Çocuk’la karısı şimdi orada, içi doldurulmuş bizon başının iki yanında asılıydılar.

Muhterem Ipe’ın özgüvenli soylu gülümsemesi ırmağa değil yola yönelikti.

Aleyooty Ammachi ise daha kararsız görünüyordu. Sanki başını döndürmek istiyormuş da döndüremiyormuş gibi. Belki ırmaktan ayrılmak, onun için pek kolay değildi. Gözleri kocasının baktığı yöndeydi. Kalbiyse başka yönde. Ağır, mat altından kunukku küpeleri (Kutsanmış Çocuğun iyilikseverliğinin kanıtları) kulak memelerini uzatmış, ta omuzlarına kadar sarkıtmıştı. Kulaklarındaki deliklerden bakınca sıcak ırmak ve içine eğilen koyu renkli ağaçlar görünüyordu. Ve kayıklarındaki balıkçılar. Ve balıklar.

Irmak evden artık görünmese de, bir midyede her zaman deniz duygusu olduğu gibi Ayemenem’deki evde de her zaman bir ırmak duygusu vardı.

Sürükleyen, çağlayan, içinde balıklar yüzen bir duygu.

Yemek odasının penceresinin yanında, saçlarında rüzgârla durduğunda, Rahel yağmurun, bir zamanlar büyükannelerinin turşu fabrikası olan yapının paslı teneke damına pıtır pıtır düşüşünü görebiliyordu.

Cennet Turşuları ve Konserveleri.

Evle ırmağın arasındaydı.

Orada turşu, meyve suları, reçel, toz köri ve konserve ananas hazırlanırdı. GMÖ (Gıda Maddeleri Örgütü) yasakladıktan sonra da muz reçeli (yasadışı olarak) yapılmıştı; Örgütün koyduğu kurallara göre, bu yapılan ne reçeldi ne de pelte. Pelte olamayacak kadar koyu ve reçel olamayacak kadar suluydu. Ne olduğu belirsiz, sınıflandırılması olanaksız bir oluşum deniyordu.

Yönetmeliklerinde böyle yazıyordu.

Şimdi geçmişe baktığında, ailesinin sınıflandırma konusunda karşılaştığı bu güçlüğün, reçel-pelte sorunundan çok daha derinlere indiğini düşünüyordu Rahel.

Belki de Ammu, Estha ve kendisi en büyük suçlulardı. Ama yalnızca onlarla bitmiyordu iş. Ötekiler de öyleydi. Hepsi de yasalara karşı gelmişlerdi. Hepsi de yasak bölgeye adım atmışlardı. Kimin nasıl sevileceğini söyleyen yasalara hepsi aykırı davranmışlardı. Ve ne kadar sevileceğini söyleyen. Büyükanneleri büyükanne, dayıları dayı, anneleri anne, kuzenleri kuzen, reçeli reçel ve pelteyi pelte yapan yasalara.

Öyle bir zaman gelmişti ki dayılar baba, anneler sevgili olmuş, kuzenler ölmüş, cenaze törenleri yapılmıştı.

Öyle bir zaman gelmişti ki, akla gelmez şeyler akla gelmiş, olanaksız olan gerçekleşmişti.

Daha sonra, Sophie Mol’un cenazesi henüz kaldırılmadan, polis Velutha’yı bulmuştu. Kelepçelerin derisine değdiği yerlerde tüyleri kabarmıştı. Ekşi metal kokulu soğuk kelepçeler. Tıpkı çelik otobüs tutamakları ve biletçinin onları tutmaktan kokan elleri gibi.

Her şey sona erdikten sonra Bebek Kochamma, “Ektiğini biçer insan,” dedi. Sanki bu ekip biçme olayıyla kendisinin hiç ilgisi yokmuş gibi. Küçük ayaklarının üstünde yürüyerek kanaviçe işlemesinin başına döndü. Küçük ayak parmakları döşemeye hiç değmiyordu. Estha’nın Geri Verilmesi onun fikriydi.

Margaret Kochamma’nın, kızının ölümü karşısında duyduğu keder ve acı, içinde öfkeli bir yay gibi kıvrılmıştı. Hiçbir şey söylemiyor ama İngiltere’ye dönüşünden önceki günler içinde ne zaman fırsatını bulsa Estha’ nın yüzüne tokadı yapıştırıyordu.

Rahel, Ammu’nun Estha’nın küçük bavulunu toplayışını izliyordu.

“Belki de haklılar,” dedi Ammu fısıltıyla. “Belki de bir erkek çocuğun Baba’ya ihtiyacı vardır.”

Rahel onun gözlerinin ölü olduğunu gördü, kırmızı ölü.

Haydarabad’daki bir ikiz uzmanına danıştılar. Kadın onlara yanıt yazarak tek yumurta ikizlerini ayırmanın doğru olmadığını, ama çift yumurta ikizlerinin öteki çocuklardan hiç farkı bulunmadığını, ana babası ayrılan çocukların yaşadığı doğal acıları onların da elbette yaşayacağını, ama bundan daha fazla bir sorun olmayacağını bildirdi. Olağandışı bir şey olmazdı.

Böylece Estha, teneke bavulu ve haki heybesinin içine konulmuş bej, sivri burunlu ayakkabılarıyla Geri Verildi. Madras Postası’nın birinci sınıfında Madras’a, sonra da babalarının bir arkadaşıyla Madras’tan Kalküta’ya gitti.

İçinde domatesli sandviçler olan bir yemek çantası vardı yanında. Bir de üzerinde kartal resmi olan bir Eagle termosu. Kafasında korkunç tablolar vardı.

Yağmur. Hızla akan, kapkara su. Ve bir koku. Çürük-tatlı. Rüzgârla gelen bayat gül kokusu gibi.

Ama hepsinden kötüsü, ağzı, yaşlı bir adamın ağzına benzemiş genç bir adamın anısını taşıyordu içinde. Şişmiş bir yüzün ve göçertilmiş, tepe üstü dönmüş bir gülümseyişin anısını. İçinde çıplak bir ampul yansıyan, göl gibi yayılan berrak bir salgının. Açılan, çevrede dolaşan ve sonra bakışını onun üzerinde sabitleştiren kan çanağı bir gözün. Estha’nın üzerinde. Ve Estha ne yapmıştı? O sevgili yüze bakıp, Evet, demişti.

Evet, oydu.

Estha’nın ahtapotunun yakalayamadığı sözcük: Evet. Belli ki elektrik süpürgesiyle temizlemenin yararı yoktu. Oraya yerleşmişti, bir kıvrımın ya da kırışığın ta dibine, azı dişinin arasına sıkışan bir mango lifi gibi. Bir türlü çıkartılamayan.

Pratik açıdan, her şeyin Sophie Mol’un Ayemenem’e geldiği gün başladığı da söylenebilir. Belki her şeyin bir günde değişebileceği de doğrudur. Birkaç saatin, koca bir ömrün gidişini etkileyebileceği. Böyle olunca da, o birkaç saat, yanan bir evden arta kalan şeyler gibi –kömürleşmiş saat, alevlerin yaladığı fotoğraf, kavrulmuş mobilyalar– yıkıntıların arasından kurtarılıp incelenmelidir. Korunmalıdır. Açıklanmalıdır.

Yıkılan ve yeniden kurulan küçük olaylar, sıradan şeyler. Yeni bir anlam katılan şeyler. Birden, bir öykünün ağartılmış kemikleri oluverirler. Yine de, her şeyin Sophie Mol’un Ayemenem’e geldiğinde başladığını söylemek, bakış açılarından yalnızca bir tanesidir.

Aynı biçimde, her şeyin binlerce yıl önce başladığını öne sürmek de mümkündür. Marksistler gelmeden çok önce. İngilizler Malabar’ı almadan önce, Hollandalılar egemen olmadan, Vasco de Gama oraya gelmeden, Zamorin Calicut’u fethetmeden önce. Portekizliler tarafından öldürülen mor giysili üç Suriyeli piskopos, göğüslerinin üzerinde kıvrılmış deniz yılanları, karışmış sakallarının arasında dolanmış midyelerle denizde bulunmadan önce. Hatta her şeyin, Hıristiyanlığın bir tekneyle gelip süzgeçten geçen çay gibi Kerala’ya süzülmesinden çok önce başladığı bile ileri sürülebilir.

Aslında, her şeyin Aşk Yasaları’nın yapıldığı günlerde başladığı söylenebilir. Kimin, nasıl sevileceğini belirleyen yasaların.

Ve ne kadar.

1. Hindistan’da çamaşır yıkayan kadın ya da erkek. (Ç.N.)

2. Hindistan’ın güneybatısında konuşulan dil. (Ç.N.)

3. Geleneksel Hint toplumunda aşağı kastlardan olan Hinduları ve kast sistemi dışında kalanları içine alan kesim. Bu toplumsal gruplar meslekleri ve yaşam biçimleri dolayısıyla murdar sayılıyorlardı. 1949’da yürürlüğe giren anayasayla bu terimin kullanımı ve “Dokunulmazlar”ın anayasal haklardan yoksun bırakılması yasaklandı. (Ç.N.)

Bununla birlikte, pratik nedenlerle, umutsuzca pratik bir dünyada...

2Pappachi’nin pervanesi

... altmış dokuz yılının (bin dokuz yüz söylenmiyor) pırıl pırıl bir aralık günüydü. Bir ailenin hayatında, derinde duran ahlak kavramlarını harekete geçirecek, onlara işlerlik kazandıracak ve bir süre öyle kalmalarına neden olacak bir şeyin meydana geldiği türden bir zamandı. Herkesin gözü önünde durmalarına. Herkesin görebileceği biçimde.

Güneşi metal kuyruklarında yakalamış gök mavisi bir Plymouth, yeni çeltik tarlalarının ve yaşlı kauçuk ağaçlarının yanından hızla geçti. Koçin’e gidiyordu. Daha doğuda, benzer bir görünüme sahip (cangıllar, ırmaklar, çeltik tarlaları, komünistler), küçük bir ülkede, o ülkenin tamamını on beş santim kalınlığında çelikle örtmeye yetecek kadar bomba atılıyordu. Oysa burada barış vardı, Plymouth’taki aile de korkmadan, kötü şeyler beklemeden yolculuk ediyordu.

Plymouth’un sahibi eskiden Pappachi’ydi, Estha ile Rahel’in büyükbabası. O öldükten sonra büyükanneleri Mammachi’nin olmuştu; Rahel ile Estha da, Neşeli Günler’i üçüncü kez seyretmek üzere Koçin’e gidiyorlardı. Bütün şarkıları ezbere biliyorlardı.

Filmden sonra hepsi birden bayat yemek kokulu Sea Queen Oteli’nde kalacaklardı. Yerleri çoktan ayırtılmıştı. Ertesi sabah erkenden Chacko’nun ayrıldığı karısını –İngiliz yengeleri Margaret Kochamma– ve kuzenleri Sophie Mol’u karşılamak üzere Koçin Havaalanı’na gideceklerdi; bu ikisi Noel tatilini Ayemenem’de geçirmek üzere Londra’dan geliyorlardı. O yılın başında, Margaret Kochamma’nın ikinci kocası olan Joe bir araba kazasında ölmüştü.

Chacko kazayı duyduğunda onları Ayemenem’e davet etti. O ikisinin Noel’i İngiltere’de tek başlarına, kederler içinde geçireceklerini düşünmeye katlanamadığını söylüyordu. Anılarla dolu bir evde.

Ammu, Chacko’nun Margaret Kochamma’yı sevmekten asla vazgeçmemiş olduğunu söyledi. Mammachi aynı düşüncede değildi. Chacko’nun o kadını hiç sevmemiş olduğuna inanmak hoşuna gidiyordu.

Rahel ile Estha, Sophie Mol’u hiç görmemişlerdi. Ancak şu son hafta onun hakkında çok şey duymuşlardı. Bebek Kochamma’dan, Kochu Maria’dan, hatta Mammachi’den. Onlar da onunla karşılaşmamışlardı ama sanki onu tanıyormuş gibi yapıyorlardı. Sophie Mol Ne Düşünür? haftasıydı.

Bütün o hafta boyunca Bebek Kochamma bıkıp usanmadan ikizlerin özel konuşmalarına kulak misafiri oldu ve ne zaman onları Malayalam dilinde konuşurken yakalasa, hemen oracıkta ufak bir para cezası verdi. Harçlıklarından kesti. Onları bazı cümleler yazmaya zorladı; “yazı cezası” diyordu bunlara: Her zaman İngilizce konuşacağım, her zaman İngilizce konuşacağım. Yüzer kez. Yazıldıktan sonra kırmızı kalemiyle bunların üzerini çiziyordu ki yeni cezalar verdikçe eski cümleler yeniden kullanılmasın.

Dönüş yolunda söylemek üzere bir İngilizce şarkı üzerinde çalışmaya zorlamıştı onları. Sözcükleri düzgünce sıralamak ve telaffuza dikkat etmek zorundaydılar. Te-laf-fu-ZA.

Her za-man Tanrı’ya inan, Yineliyorum, inan, İ-nan, İ-nan.

Estha’nın tam adı Esthappen Yako idi. Rahel’inki de Rahel. O sırada soyadları yoktu, çünkü Ammu kızlık adına geri dönmeyi düşünüyordu, bir yandan da kocasının soyadıyla babasının soyadı arasında seçim yapmanın bir kadına pek de fazla seçenek tanımadığını söylüyordu.

Estha’nın ayağında sivri burunlu, bej ayakkabıları vardı, saçı da Elvis’inki gibi bukleliydi. Dışarı Çıkarken Yapılan Özel Bukle. Elvis’in en çok sevdiği şarkısı “Parti” idi. Kendisine bakan kimse olmadığında, Kimileri sallanmaktan hoşlanır, kimileri yuvarlanmaktan, diye mırıldanırdı, bir badminton raketini acemice tıngırdatıp dudaklarını Elvis gibi bükerek. “Ama ahlamak ve oflamak ruhumu doyuracak, hadi bir parti verelim...”

Estha’nın gözleri çekik ve miskin bakışlıydı, yeni ön dişlerinin uçları da hâlâ tırtıllıydı. Rahel’in yeni dişleri dişetlerinin içinde bekliyordu, tıpkı sözcüklerin kalemin içinde beklemesi gibi. On sekiz dakikalık bir yaş farkının ön dişlerin çıkışında böylesine bir gecikme yaratması herkesi şaşırtıyordu.

Rahel’in saçının büyük bölümü kafasının tepesinde bir fıskıye gibi toplanmıştı. “Tokyo’da Aşk” denilen bir tutaçla bağlanmıştı; üzerine iki boncuk takılı bir lastik bantla; bu bandın ne aşkla ne de Tokyo’yla bir ilgisi yoktu tabii. Kerala’da, “Tokyo’da Aşk”lar zamana karşı durmuştu; bugün bile, bayanlar için malzeme satan kaliteli bir mağazaya girdiğinizde bunları bulabilirdiniz. Bir lastik bandın üzerinde iki boncuk.

Rahel’in oyuncak kol saatinde zaman boyayla çizilmişti. İkiye on kala. Rahel’in en büyük arzularından biri, canı istediğinde zamanı değiştirebileceği bir saate sahip olmaktı (Rahel’e göre zamanın asıl anlamı da buydu zaten). Sarı çerçeveli kırmızı plastikten güneş gözlüğü dünyayı kırmızı gösteriyordu ona. Ammu bu gözlüğün gözlerine zarar vereceğini söyleyip onu olabildiğince az kullanmasını öğütlemişti.

Havaalanı Giysisi, Ammu’nun bavulundaydı. Giysiyle bir örnek bir de donu vardı.

Arabayı Chacko sürüyordu. Ammu’dan dört yaş büyüktü Chacko. Rahel’le Estha, ona Chachen diyemiyorlardı, derlerse o da onlara Chetan ve Cheduthi diyordu. Ona Ammaven dediklerinde ise o da onlara Appoi ve Ammai diyordu. Ona Dayı derlerse o da onlara Teyzecik diyordu, buysa herkesin içinde utandırıyordu onları. Bu yüzden ona Chacko diyorlardı.

Chacko’nun odası, yerden tavana kadar kitap doluydu. Hepsini okumuştu; o kitaplardan ezbere, uzun uzun bölümler okurdu – durup dururken. Ya da en azından hiç kimsenin tahmin edemeyeceği nedenlerden dolayı. Örneğin o sabah, verandada oturan Mammachi’ye hoşçakal diye seslenip kapıdan arabayla çıkarlarken, Chacko ansızın şöyle demişti: “Sonunda Gatsby sıyrılıp çıktı bu işten; ama onun peşini bırakmayan, düşlerine giren o iğrenç koku, beni itiyor, insanların acınası başarısızlıklarına ve kısır coşkularına olan ilgimi zaman zaman kesiyordu.”

Herkes buna öylesine alışkındı ki birbirlerini dürtüklemeye ya da bakışmaya kalkışmadılar bile. Chacko, Oxford’da Rhodes bursuyla okumuş olduğu için başkasında hoş görülmeyen aşırılıklarına ve tuhaflıklarına ses çıkarılmazdı.

Ailenin yaşamöyküsünü yazdığını ve bunun yayınlanmaması için ailesinin kendisine para ödeyeceğini ileri sürüyordu. Ammu, ailede, yaşamöyküsü kanalıyla şantaj yapacak bir tek kişi olduğunu ve bunun da Chacko’nun kendisinden başkası olmadığını söylerdi.

Elbette ki eskidendi bu. “Dehşet”ten önce.

Plymouth’ta Ammu ön koltukta, Chacko’nun yanında oturuyordu. O yıl yirmi yedi yaşındaydı ve hayatın kendisi için artık yaşanmış olduğunu midesinin tam ortasında soğuk soğuk hissediyordu. Bir fırsat verilmişti kendisine. Hata yapmıştı. Yanlış adamla evlenmişti.

Babasının Delhi’deki işinden emekli olup Ayemenem’e taşındığı yıl Ammu da orta eğitimini tamamladı. Pappachi, üniversite eğitiminin bir kız için gereksiz bir masraf olduğunda ısrar edince Ammu’nun onlarla birlikte Delhi’den ayrılmaktan başka seçeneği kalmadı. Ayemenem’de genç bir kız için bir yandan annesine ev işlerinde yardım ederken bir yandan da evlenme önerisi beklemekten başka yapacak pek bir şey yoktu. Babasının uygun bir başlık ödeyecek yeterli parası olmadığı için Ammu’ya evlenme öneren olmadı.

İki yıl geçti. On sekizinci yaş günü arkada kaldı. Ana babası bunun farkında olmadı ya da en azından sözünü etmedi. Ammu umutsuzluğa kapıldı. Gün boyu, Ayemenem’den ve huysuz babasıyla sabır küpü annesinin elinden kurtulup kaçtığını düşleyip duruyordu. İşe yaramaz, yararsız birkaç plan yaptı.

Sonunda biri işe yaradı. Pappachi yaz aylarını, Kalküta’da oturan uzak bir teyzenin yanında geçirmesine izin verdi.

Orada, bir düğün töreninde Ammu gelecekteki kocasıyla tanıştı.

Bir çay çiftliğinde müdür yardımcısı olarak çalıştığı Assam’dan tatile gelen biriydi bu. Bir zamanların varlıklı zamindarlarından4 olan ailesi, ülkenin bölünmesinden sonra Doğu Bengal’den Kalküta’ya göç etmişti.

Ufak tefek ama sağlam yapılı bir adamdı. Yakışıklıydı. Kendisine ciddi bir görünüm veren ve tasasız çekiciliğine ve çocukça ama karşı konulması olanaksız nükteciliğine tam anlamıyla ters düşen eski moda bir gözlük takıyordu. Yirmi beş yaşındaydı ve tam altı yıldır çay çiftliğinde çalışıyordu. Üniversiteye gitmemişti, bu da çocuksu mizacını açıklıyordu. Tanışmalarından beş gün sonra Ammu’ya evlenme teklif etti. Ammu ona âşıkmış numarası yapmadı. Ölçüp biçti ve kabul etti. Ayemenem’e dönmek yanında ne olursa olsun, kim olursa olsun daha iyidir, diye düşünüyordu. Kararını bildirmek için ana-babasına mektup yazdı. Yanıt alamadı.

Ammu, Kalküta’da görkemli bir düğünle evlendi. Sonradan, o günü düşündüğünde, damadın gözlerindeki küçük ateşli pırıltının aşk, hatta kendisini bekleyen cinsel mutluluğun heyecanı değil, yaklaşık sekiz koca bardak viski olduğunu anladı. Susuz. Sek.

Ammu’nun kayınpederi Demiryolu Şirketi’nin yönetim kurulu başkanıydı ve Cambridge’deyken boks şampiyonu olmuştu. BABB’nin –Bengal Amatör Boks Birliği– genel sekreteriydi. Genç çifte düğün armağanı olarak ısmarlama hazırlanan, pudra pembesi bir Fiat otomobil verdi, düğünden sonra da arabayı alıp gitti, hem de gençlere takılan bütün mücevherleri ve öteki armağanların çoğunu da alarak. İkizler doğmadan önce, safra kesesi alınırken ameliyat masasında öldü. Cesedi yakılırken Bengal’deki bütün boksörler hazır bulundular. Çökük suratlı, kırık burunlu bir yas-tutanlar topluluğu.

Ammu ile kocası Assam’a taşındıklarında, genç, güzel ve şımarık Ammu, Çiftçiler Kulübü’nün gülü oldu. Sarilerinin içine sırtı açık bluzlar giyiyor, zincir saplı gümüş lame çantalar taşıyordu. Gümüş bir ağızlıkla uzun sigaralar tüttürüyordu; kusursuz duman halkaları yapmayı öğrenmişti. Kocasının yalnızca içki düşkünü değil, tam anlamıyla alkolik olduğu ortaya çıkmıştı, hem de tipik bir alkolik gibi dürüstlükten uzaktı, trajik bir çekiciliğe sahipti. Ammu’nun onda asla anlamadığı iki şey vardı. Kocasından boşandıktan uzun zaman sonra bile Ammu onun neden hiç ihtiyacı olmadığı halde öylesine fütursuzca yalan söylediğini anlayamamıştı. Özellikle de hiç ihtiyacı olmadığı zamanlarda. Arkadaşlarıyla sohbet ederken tütsülenmiş somon balığına bayıldığını söylerdi, oysa Ammu onun somondan nefret ettiğini bilirdi. Ya da kulüpten eve döndüğünde Ammu’ya St. Louis’te Buluşalım’ı izlemiş olduklarını anlatırdı, gerçekteyse Bronz Buckaroo oynatılmış olurdu. Ammu bunları onun yüzüne vurduğunda asla açıklama yapmaz, özür dilemezdi. Kıkır kıkır gülmekle yetinir, Ammu’yu öfkeden çıldıracak duruma getirirdi.

Çin’le savaş çıktığında Ammu sekiz aylık gebeydi. 1962 yılının Ekim ayıydı. Çiftçilerin karılarıyla çocukları Assam dışına gönderilmişlerdi. Gebeliği, yolculuğa çıkamayacak derecede ilerlemiş olan Ammu çiftlikte kaldı. Kasım ayında, hoplaya zıplaya giden bir otobüsle Shillong’a yapılan tüyler ürpertici bir yolculuktan sonra, Çinlilerin ülkeyi istila ettiği ve Hindistan’ın yenilmek üzere olduğu söylentileri arasında Estha ile Rahel dünyaya geldi. Mum ışığında. Camları karartılmış bir hastanede. Fazla zorluk çıkarmadan ve on sekiz dakika arayla dışarı çıktılar. Bir büyük bebek yerine iki küçük bebek. Annelerinin sıvılarına bulanmış ikiz ayıbalıkları. Doğma çabasından kırışmış durumda. Gözlerini yumup uyumadan önce Ammu elleri ayakları düzgün mü diye inceledi onları.

Dört göz, dört kulak, iki ağız, iki burun, yirmi parmak ve yirmi kusursuz ayak tırnağı saydı.

Ama o ikisinin bir tek Siyam ruhuna sahip olduğunun farkına varmadı. Çocukları olduğu için mutluydu. Hastane koridorunda sert bir bankın üzerine uzanmış yatan babaları sarhoştu.

İkizler iki yaşına geldiğinde, çay çiftliğindeki yalnız yaşamın da hız kazandırdığı içki, babalarını alkolün neden olduğu bir uyuşukluğun içine itmişti. Günler boyu yatakta yatıyor, işe gitmiyordu. Sonunda İngiliz müdürü Bay Hollick ciddi bir konuşma yapmak için onu bungalovuna getirtti.

Ammu evinin verandasında merak içinde oturarak kocasının dönmesini bekledi. Hollick’in onu çağırtmasının tek nedeninin onu kovmak olduğuna emindi. Kocasının kederli ama yine de yıkılmamış bir halde dönmesi onu şaşırttı. Ammu’ya, Bay Hollick’in kendisine bir öneride bulunduğunu, bu öneriyi kendisiyle tartışması gerektiğini söyledi. Bakışlarını karısından kaçırarak, çekinerek başladı konuşmaya, ama konuşma ilerledikçe cesaret kazandı. Pratik açıdan bakıldığında, uzun vadede her ikimize de yararı dokunacak bir öneri bu, dedi. Aslında çocukların eğitimi de düşünülürse, hepsine yararı dokunacaktı.

Bay Hollick genç yardımcısıyla açık konuşmuştu. Hem işçilerden hem de öteki müdür yardımcılarından gelen şikâyetlerden söz etmişti ona.

“Ne yazık ki başka seçeneğim yok,” demişti, “istifanı istemek zorundayım.”

Sessizliğin etkisinin yerleşmesini beklemişti. Masanın karşı tarafında oturan acınası genç adamın titremeye başlamasını beklemişti. Ağlamaya. Sonra da sözüne devam etmişti:

“Bak, aslında bir seçenek daha olabilir... belki bir çözüm bulabiliriz. Her zaman olumlu düşünmeli derim ben. Dua etmeli.” Hollick bir fincan sütsüz kahve istemek için sözüne ara verdi. “Talihli bir adamsın biliyor musun, harika bir aile, güzel çocuklar, çekici bir eş...” Bir sigara yaktı ve elini yakıncaya kadar kibriti bırakmadı. “Olağanüstü çekici bir eş...”

Ağlayıp sızlanma kesildi. Şaşkın kahverengi gözler korkunç ifadeli, kırmızı damarlı, yeşil gözlere baktı. Kahvelerini içtikleri sırada Bay Hollick, Baba’ya bir süre uzaklara gitmesini önerdi. Tatile. Belki de tedavi olmak üzere bir kliniğe. İyileşinceye kadar. O yokken de Ammu’ nun “bakılmak üzere” kendisinin bungalovuna gönderilmesini önerdi. Çiftlikte zaten birkaç tane bakımsız, açık tenli çocuk vardı, Hollick bunları canının çektiği, çay yaprağı toplayan kadınlardan edinmişti. İlk kez bir yöneticinin karısına el atıyordu.

Ammu kocasının ağzından sözcükler dökülürken kıvrılan dudaklarına baktı. Hiçbir şey söylemedi. Onun suskunluğu kocasını önce tedirgin etti, sonra öfkelendirdi. Birden karısının üstüne atıldı, saçlarından yakaladı, yumrukladı, sonra da bu çabası yüzünden bayıldı. Ammu, kitaplıkta bulabildiği en ağır kitabı çekip aldı –Reader’s Digest Dünya Atlası– ve olabildiğince hızla kocasına indirdi. Kafasına. Bacaklarına. Sırtına ve omuzlarına. Kocası kendine geldiğinde, bedenindeki berelere bir anlam veremedi. Şiddet uyguladığı için aşağılık bir biçimde özür diledi karısından, ama hemen arkasından geçici izin konusunda yardımcı olsun diye karısının başının etini yemeye başladı. O günden sonra hep aynı şey oldu. Sarhoşken uygulanan şiddet ve hemen arkasından sarhoşluk sonrası ısrar. Kocasının teninden süzülen bayat alkolün ilaçsı kokusu ve her sabah onun ağzını kabuk gibi örten kurumuş, sertleşmiş kusmuk Ammu’yu tiksindiriyordu. Kocasının şiddet nöbetleri çocukları da içermeye başlayınca ve Pakistan’la savaş çıkınca Ammu kocasını terk etti, hiç hoş karşılanmasa da Ayemenem’deki ailesinin yanına döndü. Yalnızca birkaç yıl önce kaçtığı her şeye. Tek fark, şimdi iki küçük çocuğu oluşuydu. Ve hayallerinin kalmayışı.

Pappachi onun anlattıklarına inanmadı; Ammu’nun kocası hakkında iyi şeyler düşündüğü için değil, bir İngiliz’in, herhangi bir İngiliz’in bir başka erkeğin karısında gözü olacağına inanmadığı için.

Ammu çocuklarını seviyordu (elbette), ama onların masum savunmasızlıkları, kendilerini gerçekten sevmeyen insanları sevmeye hazır oluşları onu çileden çıkarıyor, kimi zaman onların canını yakmak istiyordu; salt eğitmek, korumak için.

Sanki babalarının çıkıp gittiği pencere, herkesin girmesi ve hoş karşılanması için açık tutulmuştu.

Ammu’nun gözünde ikizler, birbirlerinin arkadaşlığına gömülmüş, gürültülü bir trafiğin doldurduğu bir caddede kol kola dolaşan bir çift ufak, şaşkın kurbağaydı. Kamyonların kurbağalara neler yapabileceğinden tümüyle habersiz olarak. Ammu gözlerini onların üzerinden ayırmıyordu. Bu dikkati onu hep tetikte tutuyor, gergin ve sinirli yapıyordu. Çocuklarını azarlamaktan geri durmuyor, ama başkası azarlayınca bozuluyordu.

Kendisinin bundan böyle başka fırsatı olmayacağını biliyordu. Ayemenem’den başka bir olanak yoktu. Bir ön veranda ve bir de arka veranda. Sıcak bir ırmak ve bir turşu fabrikası.

Artalanda da köy halkının sürekli, tiz sesli hoşgörüsüzlüğü.

Ailesinin yanına dönüşünü izleyen birkaç ay içinde Ammu sempatinin çirkin yüzünü tanıyıp ondan nefret etmeyi çabucak öğrendi. Sakalı bitmiş, çenesi kat kat sarkmış yaşlı kadın akrabalar, boşanmasının üzüntüsünü paylaşmak üzere günübirliğine Ayemenem’e geliyorlardı. Ammu’nun dizini sıkıyor, bundan haz alıyorlardı. Onların suratına tokat atmamak için kendini güç tutuyordu Ammu. Ya da meme başlarını burmamak için. Somun anahtarıyla. Modern Zamanlar’da Chaplin’in yaptığı gibi.

Düğün fotoğraflarında kendisine baktığı zaman, fotoğraftaki kadının bir başkası olduğunu seziyordu Ammu. Takılar içinde budala bir gelin. Yaldız desenli, günbatımı rengindeki ipek sarisi. Her parmağında bir yüzük. Kavisli kaşlarının üstüne yapıştırılmış beyaz beyaz sandalağacı benekleri. Bu fotoğraflara baktığında Ammu’nun yumuşacık dudakları anılar karşısında kısa, acı bir gülümseyişle bükülürdü; düğünün anısı değil, darağacına götürülmeden önce kendisini böylesine inceden inceye süslemelerine izin vermiş olmasıydı onu böyle yapan. Ne kadar saçmaydı bu. Ne kadar yararsız.

Tıpkı şöminede yakılacak odunları cilalamak gibi.

Köydeki kuyumcuya giderek ağır nikâh yüzüğünü erittirdi, yılan başlarıyla süslü ince bir bilezik yaptırttı, sonra da bunu Rahel için bir kenara koydu.

Ammu düğünlerin bütün bütüne uzak durulacak şeyler olmadığını biliyordu. En azından pratik açıdan bakıldığında. Ama yaşamı boyunca hep günlük giysiler içinde yapılan küçük düğünlerden yana oldu. Böylece düğünlerin daha az tiksindirici olacağını düşünüyordu.

Zaman zaman, sevdiği şarkıları radyoda dinlediğinde Ammu’nun içinde bir şeyler kıpırdıyordu. Akışkan bir sızı derisinin altında yayılıyor ve Ammu bir büyücü gibi dünyadan çıkıyor, daha mutlu, daha iyi bir yere gidiyordu. Böylesi günlerde huzursuz ve vahşi oluyordu. Sanki anneliğin ve boşanmışlığın etiğini geçici olarak bir kenara bırakmış gibi. Yürüyüşü bile değişiyor, güvenli bir anne yürüyüşünden çıkıp daha vahşice bir başka yürüyüşe dönüşüyordu. Saçlarına çiçekler takıyor, gözlerinde büyülü gizler taşıyordu. Hiç kimseyle konuşmuyordu. Mandalina biçimli küçük transistörlü radyosunu alıp ırmak kıyısında saatlerce kalıyordu. Sigara içiyor, gece yarısı yüzmeye gidiyordu.

Ammu’yu bu tehlikeli aşırılığa iten neydi? Bu ne yapacağı bilinmezliğe? Onun içinde çarpışan şeylerdi. Uyuşması olanaksız bir karışım. Anneliğin sonsuz sevecenliğiyle bir intihar komandosunun çılgın öfkesi. İçinde büyüyen ve gündüz çocuklarının sevdikleri adamı onun da geceleri sevmesine neden olan buydu işte. Çocuklarının gündüz bindikleri kayığa geceleri kendisinin binmesine neden olan. Estha’nın bindiği, Rahel’in bulduğu kayığa.

Radyoda Ammu’nun sevdiği şarkıların çaldığı günlerde herkes ondan bir parça uzak dururdu. Onun iki dünya arasındaki yarı gölgeli yerde, kendi güçlerinin erişemeyeceği bir yerde bulunduğunu her nasılsa sezerlerdi. Kendilerinin çoktan lanetlediği bir kadının artık kaybedecek pek fazla bir şeyi kalmadığını ve bu yüzden tehlikeli olabileceğini de. Böylece, radyoda Ammu’nun şarkılarının çalındığı günlerde insanlar ondan kaçarlardı, uzağından geçerlerdi, çünkü onu kendi haline bırakmanın en iyi yol olduğunda görüş birliğine varmışlardı.

Öteki günlerde, gülümser, gamzeleri çukurlaşırdı.

Narin, biçimli bir yüzü, havalanan bir martının kanatları gibi kavislenen siyah kaşları, küçük düz bir burnu ve ışıklı, fındık rengi bir teni vardı. O pırıl pırıl aralık gününde asi, dalgalı saçları, arabanın rüzgârında lüle lüle uçuşuyordu. Sarisinin içindeki kolsuz bluzdan görünen omuzları, en iyisinden omuz cilasıyla cilalanmışçasına parlıyorlardı. Kimi zaman, Estha ile Rahel’in gördüğü en güzel kadındı o. Kimi zaman da değildi.

Plymouth’un arka koltuğunda, Estha ile Rahel’in arasında Bebek Kochamma oturuyordu. Eski rahibe ve bebek büyük hala konumundaki kadın. Talihsiz insanların kimi zaman kendileri gibi talihsiz olanlardan hoşlanmamaları gibi, Bebek Kochamma da ikizlerden hoşlanmıyordu, çünkü onların kadersiz, öksüz çocuklar olduğunu düşünüyordu. Daha da kötüsü onlar, aklı başında hiçbir Süryani’nin asla evlenmek istemeyeceği yarı Hindu melezlerdi. Kendisi gibi onların da, acındıkları için anne tarafından büyükbabalarının Ayemenem’deki evinde kaldıklarını, aslında orada kalmaya hiç de hakları olmadığını bilmelerinde ısrarlıydı. Bebek Kochamma Ammu’ya kızıyordu, çünkü kendisinin, yani Bebek Kochamma’nın kibarca kabullenmiş olduğunu düşündüğü bir alınyazısıyla onun savaştığını görmüştü. Biçare, Erkek-siz Kadının alınyazısıyla. Üzgün, Peder Mulligan-sız Bebek Kochamma. Yıllar boyunca, Peder Mulligan’a duyduğu aşkın yarım kalmasının, tümüyle doğru şeyi yapma konusunda duyduğu baskıya ve kararlılığa bağlı olduğuna kendisini inandırmıştı.

Evlenmiş bir kız çocuğunun artık babasının evinde yeri yoktur diyen halk görüşünü bütün kalbiyle benimsiyordu. Boşanmış bir kız çocuğunun ise –Bebek Kochamma’nın gözünde– hiçbir yerde yeri yoktu. Bir aşk evliliğinden sonra boşanmış bir kız çocuğuna gelince; eh, bu konuda sözcükler Bebek Kochamma’nın öfkesini tanımlamaya yetmezdi. Toplumlararası aşk evliliğinden sonra boşanmış kız çocuğuysa – Bebek Kochamma bu konuda öfkeden titreyerek suskun kalmayı yeğliyordu.

İkizler bunları anlayamayacak kadar küçüktü; ikizlerin yakaladığı bir yusufçuk onların avuçlarındaki küçük bir taşı bacaklarıyla kaldırdığında ya da ikizlere domuzları yıkama izni verildiğinde ya da çocuklar bir tavuğun altında sıcacık yumurtasını bulduklarında Bebek Kochamma onlara bu mutlu dakikaları çok görüyordu. Ama hepsinden önce, onların birbirlerinde buldukları huzuru çok görüyordu onlara. Onlarda bir mutsuzluk belirtisi görmeyi bekliyordu. En azından.

Havaalanından dönerlerken Margaret Kochamma ön koltukta Chacko’nun yanında oturacaktı, çünkü eskiden onun karısıydı. Sophie Mol aralarında oturacaktı. Ammu ise arkaya geçecekti.

İki su şişesi olacaktı. Margaret Kochamma ile Sophie Mol için kaynatılmış su, ötekiler için musluk suyu.

Bavullar bagaja konacaktı.

Rahel bagaj’ın tatlı bir sözcük olduğunu düşündü. Hiç olmazsa tombul’dan çok daha iyi bir sözcüktü. Tombul berbat bir sözcüktü. Cüce adı gibi. Tombul Koshy Oomnen; sevimli, orta sınıftan, Tanrı korkusu taşıyan, düşük dizli ve saçlarını yandan ayıran bir cüce.

Plymouth’un üstündeki bagaj rafında dört taraflı, teneke astarlı, kontrplaktan bir tabela vardı, dört yanında da, süslü bir el yazısıyla Cennet Turşuları ve Konserveleri yazılıydı. Yazının altında, renkli karışık meyve reçelleri ve limon turşusu kavanozları vardı, etiketlerinde süslü bir yazıyla Cennet Turşuları ve Konserveleri yazılıydı. Kavanozların yanında Cennet ürünlerinin tamamının listesi ve yeşil suratlı, etekleri savrulan bir kathakali dansçısı bulunuyordu. Dansçının “S” çizerek dalgalanan eteğinin kenarı boyunca ve yine “S” biçiminde dalgalanan bir yazıyla Tat Ülkesinin Hükümdarları yazılıydı; Yoldaş K.N.M. Pillai’nin kendiliğinden yaptığı bir katkıydı bu. Bu söz, Ruchi lokathinde Rajavu’nun kelimesi kelimesine çevirisiydi; özgün dilinde bu sözcükler Tat Ülkesinin Hükümdarları’ndan daha az gülünç kaçıyordu. Ama Yoldaş Pillai bunları yazdırmış olduğuna göre, hiç kimse ondan yeni bir yazı yazmasını istemeye cesaret edememişti. Böylece ne yazık ki, Tat Ülkesinin Hükümdarları sözcükleri, Cennet Turşuları tabelalarının sürekli bir öğesi oldular.

Ammu, kathakali dansçısının bir göz boyamaca olduğunu ve hiçbir şeyle ilgisi bulunmadığını söylüyordu. Chacko ise onun ürünlere bölgesel bir tat kattığını, denizaşırı pazarlara girdiklerinde işlerine yarayacağını söylüyordu.

Ammu, tabelanın kendilerini gülünç duruma düşürdüğünü söylüyordu. Gezici bir sirke benzemişlerdi. Kuyruklu.

Pappachi’nin Delhi’deki hükümet görevinden emekliye ayrılıp Ayemenem’e yerleşmesinden hemen sonra Mammachi ticaret amacıyla turşu hazırlamaya başlamıştı. Kottayam İncil Derneği bir şenlik düzenlemişti, Mammachi’den ünlü muz reçelinden ve tatlı mango turşusundan yapmasını istediler. Çabucak satıldı bunlar, Mammachi de üstesinden gelebileceğinden çok fazla sipariş aldı. Başarısından sarhoş olan Mammachi turşuyla reçele devam etmeye karar verdi; çok geçmeden bütün yıl yetecek iş edindi. Öte yandan Pappachi, emekliliğin aşağılayıcılığıyla baş etmekte zorlanıyordu. Mammachi’ den on yedi yaş büyüktü; kendisi yaşlanmışken karısının hâlâ gencecik olduğunu fark edince dehşete düştü.

Mammachi’nin gözünün saydam tabakasının şişmesiyle neredeyse kör olmasına karşın Pappachi ona turşu yapımında yardım etmiyordu, çünkü turşu üretiminin hükümetten yüksek dereceyle emekli olmuş bir memur için uygun bir iş olduğuna inanmıyordu. Her zaman kıskanç bir erkek olmuştu, bu yüzden karısının ilgi çekmesi onu öfkelendiriyordu. Kusursuz takım elbiseleriyle avluda hımbıl hımbıl dolaşıyor, kırmızıbiber ve toz haline getirilmiş sarı zerdeçal yığınlarının çevresinde somurtkan bir suratla daireler çiziyor, limonların ve taze mangoların satın alınması, tartılması, tuzlanması ve kurutulmasını gözeten Mammachi’yi izliyordu.

Her gece karısını pirinç bir vazoyla dövüyordu. Yeni bir şey değildi bu dayak faslı. Yeni olan, gitgide sıklaşmasıydı. Bir gece Pappachi, Mammachi’nin kemanının yayını kırıp ırmağa attı.

Sonra Chacko yaz tatilini geçirmek üzere Oxford’dan geldi. Koskoca adam olmuştu, o günlerde Balliol Üniversitesi için kürek çektiğinden güçlenmişti de. Gelişinden bir hafta sonra Pappachi’yi çalışma odasında Mammachi’yi döverken yakaladı. Chacko odaya daldı, Pappachi’nin vazolu elini yakaladı ve sırtına doğru büktü.

“Bir daha böyle bir şey istemiyorum,” dedi babasına. “Asla.”

O günün geri kalan bölümünde Pappachi verandada oturdu, gözlerini süs bahçesine dikti, Kochu Maria’nın getirdiği yiyeceklere elini sürmedi. Gece geç vakit çalışma odasına gitti, abanoz ağacından yapılma en sevdiği sallanan koltuğu dışarı çıkardı. Bahçe yolunun tam ortasına yerleştirdi ve tesisatçıların kullandığı İngiliz anahtarıyla koltuğu paramparça etti. Vernikli hasır ve paramparça tahtadan oluşan o yığını orada, ay ışığının altında bıraktı. Bir daha Mammachi’ye elini sürmedi. Ama yaşadığı sürece bir daha onunla konuşmadı da. Bir şey istediği zaman aracı olarak Kochu Maria’yı ya da Bebek Kochamma’yı kullanıyordu.

Akşamları, konuk geleceğini bilirse, verandada oturup gömleklerinin eksik olmayan düğmelerini dikiyordu; amacı Mammachi’nin kendisini ihmal ettiği izlenimini uyandırmaktı. Ayemenem halkının çalışan kadınlar hakkındaki görüşünü az da olsa kötületmeyi başardı.

Gökmavisi Plymouth’u Munnar’da yaşlı bir İngiliz’ den satın aldı. Kocaman arabasının içinde daracık yolda dolaşması Ayemenem’de alışıldık bir görüntü oluşturdu; dıştan bakınca çok şıktı ama yünlü takım elbiselerinin içinde ter döküyordu. Ailede ne Mammachi’nin ne de başka birinin arabayı kullanmasına izin verirdi, hatta içinde oturulmasına bile izin yoktu. Plymouth, Pappachi’nin intikamıydı.

Pappachi, Pusa Enstitüsü’nde Kraliyet böcekbilim uzmanıydı. Bağımsızlıktan ve İngilizlerin gitmesinden sonra unvanı Kraliyet böcekbilim uzmanlığından böcekbilim müdür vekilliğine çevrildi. Emekliye ayrıldığı yıl, müdür mevkiine ulaşmıştı.

Hayatının en büyük başarısızlığı, keşfetmiş olduğu pervaneye kendi adını verdirmemiş olmasıydı.

Pervane, tarlalarda geçirdiği uzun bir günün akşamında bir konukevinin verandasında otururken içki kadehine düşmüştü. Pervaneyi tutarken arka kanatlarındaki pulların alışılmadık derecede sık olduğunu fark etti. Daha yakından baktı. Gitgide artan bir heyecanla pervaneyi kadehten çıkardı, ölçtü ve ertesi sabah, alkol uçsun diye birkaç saat güneşte bıraktı. Sonra Delhi’ye giden ilk trene bindi. Sınıflandırma konusunda çekeceği ilgiye ve şöhrete doğru; öyle umuyordu. Tam altı ay merak içinde bekledikten sonra, pervanesinin, tropikal Lymantriidae ailesinden bilinen bir türün az rastlanır bir çeşidi olarak tanılandığı bildirilince müthiş bir hayal kırıklığına uğradı.

Asıl darbeyi on iki yıl sonra, araştırmacılar, sınıflandırma konusunda kökten bir değişiklik yaparken Pappachi’nin pervanesinin gerçekten de bilimin o güne dek tanımadığı ayrı bir tür olduğuna karar verdiklerinde yedi. Ancak o zamana kadar Pappachi çoktan emekliye ayrılmış ve Ayemenem’e taşınmıştı. Keşfi konusunda hak talebinde bulunması için çok geçti. Pervanesine, böcekbilim bölümü müdürünün adı verilmişti, Pappachi’nin hiçbir zaman hoşlanmamış olduğu genç bir müdürdü bu adam.

Pappachi oldum olası huysuz biriydi, ama bu olayı izleyen yıllarda, onun huysuzluğundan ve ani parlamalarından pervane sorumlu tutuldu. Pervanenin uğursuz hayaleti –gri, tüylü ve arka kanatlarındaki aşırı yoğun pullarıyla– Pappachi’nin yaşadığı bütün evleri ziyaret etti. Pappachi’ye işkence etti, çocuklarına ve torunlarına da.

Öldüğü güne kadar, hatta Ayemenem’in boğucu sıcağında bile, her bir gün gıcır gıcır ütülü üç parçalı bir takım elbise giyip altın cep saatini taşıdı Pappachi. Tuvalet masasının üzerinde, kolonyasının ve gümüş saç fırçasının yanı başında kendisinin gençken çekilmiş bir fotoğrafını bulundururdu; saçı başına yapıştırılmış olarak göründüğü bu fotoğraf, Kraliyet Böcekbilimcisi görevine başvurmasına olanak sağlayan diplomayı veren altı aylık bir kursa katıldığı Viyana’da bir fotoğraf stüdyosunda çekilmişti. Mammachi ilk keman derslerini Viyana’da geçirdikleri o birkaç ay sırasında almıştı. Mammachi’nin öğretmeni Launsky-Tieffenthal, Pappachi’ye karısının olağanüstü bir yeteneğe sahip olduğunu ve kanısına göre konser kemancısı olabileceğini söyleme hatasını işlediği gün, bu derslere birden son verildi.

Mammachi aile fotoğraflarının bulunduğu albüme, Pappachi’nin ölümünü duyuran Indian Express gazetesinden kestiği haberi de yapıştırmıştı. Haberde şöyle yazıyordu:

Ayemenemli merhum Peder E. John Ipe’ın oğlu olan tanınmış böcekbilimci Shri Benaan John Ipe (halk arasında Punnyan Kunju diye bilinmektedir) dün gece geçirdiği ağır bir kalp krizinin ardından Kottayam Devlet Hastanesi’nde hayata veda etmiştir. Saat sabaha karşı 1. 05’te göğüs ağrısı başlamış ve hastaneye getirilmiştir. Saat 2.45’te ölüme yenilmiştir. Son altı aydır Shri Ipe’ın sağlığı pek iyi değildi. Arkasında karısı Soshamma ve iki çocuğu kalmıştır.

Pappachi’nin cenazesinde Mammachi ağlayınca kontakt lensleri gözlerinin içinde kaydı. Ammu ikizlere, Mammachi’nin ağlamasının nedeninin, kocasını sevmesinden çok, ona alışmış olması olduğunu söyledi. Onun turşu fabrikasında tembel tembel dolaşmasına ve zaman zaman kendisini dövmesine alışmıştı. Ammu insanların alışkanlıklarla yaşayan yaratıklar olduğunu söyledi, nelere alıştıklarını bilseniz hayret ederdiniz, dedi. Şöyle bir çevrenize bakmanız yeter, diyordu Ammu, bu alışkanlıkların en sıradan olanı, pirinç vazolarla atılan dayaktır.

Cenazeden sonra Mammachi, Rahel’den, gözlerinin içinde kontakt lensleri bulup özel kutusundaki küçük turuncu kamışla çıkarmasını istedi.

Rahel Mammachi’ye, o öldüğünde kamışın kendisine kalıp kalmayacağını sordu. Ammu onu odadan dışarı çıkartıp şamarı patlattı.

“Bundan sonra insanlarla kendi ölümleri konusunda konuştuğunu duymayayım,” dedi ona.

Estha, Rahel’in bunca duyarsız olduğu için bunu hak ettiğini söyledi.

Pappachi’yi Viyana’da başına yapıştırılmış saçlarıyla gösteren fotoğraf yeniden çerçeveye konulup oturma odasına yerleştirildi.

Fotojenik bir adamdı, üstü başı bakımlıydı, özenle çekidüzen verilmişti, koca kafalı, ufak tefekti. Başını yere eğince ya da aşağı doğru sallayınca fark edilen çifte gerdanı oluşmaktaydı. Fotoğrafta, çifte gerdanını gizlemek için başını adamakıllı yukarı kaldırmıştı, ama mağrur gözükecek kadar değil. Açık kahverengi gözleri kibarca ama kötü kötü bakıyordu, bir yandan karısını öldürmek için planlar kurarken öte yandan fotoğrafçıya nazik görünmek ister gibiydi. Alt dudağının üzerine kadınlarınki gibi binen (parmağını emen çocuklarda da olur bu) üst dudağının tam ortasında ufak, etli bir kabarıklık vardı. Çenesinin ortasındaki uzunca gamze, pusuda bekleyen bir manik şiddet tehdidini vurgulamaya yarıyordu yalnızca. Bir tür baskı altına alınmış gaddarlık. Hayatında hiç ata binmediği halde haki renkli bir binici pantolonu giymişti. Binici çizmelerinde fotoğrafçının stüdyosunun ışıkları yansıyordu. Kucağında fildişi saplı bir binici kırbacı duruyordu.

Fotoğraftaki ihtiyatlı dinginlik, bulunduğu sıcak odaya ürpertici bir hava veriyordu.

Pappachi öldüğünde, geride sandıklar dolusu pahalı elbise ve bir teneke çikolata kutusu dolusu kol düğmesi bıraktı; Chacko bunları Kottayam’daki taksi sürücülerine dağıttı. Kol düğmeleri iki parçaya bölünüp bekâr kızların çeyizlerine yüzük ve kolye ucu olarak eklendi.

İkizler, kol düğmelerinin neye yaradığını sorduklarında Ammu onlara, “Kolağızlarını birleştirmeye,” dedi; o güne kadar mantıksız görünen bu sözcüğün içindeki mantığa bayılmıştı ikizler. Kol+düğmelemek = Kol düğmesi. Onların gözünde bu, matematiğin kesinliği ve mantığıyla yarışan bir şeydi. Kol düğmeleri, ikizlere aşırı (hatta abartılı) bir tatmin vermiş, İngiliz diline gerçekten bağlanmalarını sağlamıştı.

Ammu Pappachi’nin iflah olmaz bir İngiliz CCP’si olduğunu söylüyordu, chhi-chhi poach’ın kısaltılmışı olan bu sözcük Hint dilinde “bok silici” anlamına geliyordu. Chacko, Pappachi gibi insanlara takılacak en iyi adın Anglofil olduğunu söylüyordu. Rahel ile Estha’dan bu sözcüğün anlamına Reader’s Digest Büyük Ansiklopedik Sözlük’te bakmalarını istemişti. Orada, İngilizlere meyilli kişi deniyordu. Estha ile Rahel sonra da meyilli olmanın anlamına bakmışlardı. Şöyle yazıyordu:

1) Düzenlenmiş olmak, 2) Eğilim göstermek 3) Hoşlanmak

Chacko, Pappachi’nin durumunda (2)’nin, yani eğilim göstermenin geçerli olduğunu söyledi. Bunun da anlamı, Chacko’ya göre, şuydu: Pappachi’nin zihni öyle bir eğilim almıştı ki, İngilizlere benzemişti.

Chacko çocuklara, kendisi bundan ne kadar nefret etse de hepsinin de Anglofil olduğunu açıkladı. Anglofillerden oluşan bir aileydiler. Yanlış yöne götürülmüşler, kendi tarihlerinin dışında kapana kısılmışlardı; ayak izleri silindiğinden onları izleyip geriye dönemiyorlardı. Çocuklara, Tarih’in, gecenin içindeki eski bir ev gibi olduğunu söyledi. Bütün ışıkları yanan. İçinde ataların fısıldaştığı.

“Tarih’i anlamak için,” dedi Chacko, “içeri girip konuşmalarına kulak vermeliyiz. Kitaplara ve duvardaki fotoğraflara bakmalıyız. Kokuları koklamalıyız.”

Estha ile Rahel, Chacko’nun sözünü ettiği evin, ırmağın karşı kıyısındaki, kendilerinin hiç gitmemiş olduğu ıssız kauçuk arazisinin ortasındaki ev olduğundan emindiler. Kari Saipu’nun evi. Kara Sahip’in. “Yerli halktan biri” ne dönüşen İngiliz’in. Malayalam dilinde konuşup mundu giyen. Ayemenem’in Kurtz’u. Ayemenem’in Karanlığının Yüreği. On yıl önce, genç erkek sevgilisinin ana babası delikanlıyı onun yanından alıp okula gönderdiklerinde kafasına bir kurşun sıkıp intihar etmişti. Bu intihardan sonra mülkü, Kari Saipu’nun aşçısıyla sekreteri arasında büyük dava konusu olmuştu. Ev yıllarca boş kalmıştı. Pek az kimse görmüştü orayı. Ancak ikizler onu gözlerinde canlandırabiliyorlardı.

Tarih Evi.

Serin taş zeminler, loş duvarlar, kabaran, gemi biçimli gölgeler. Eski tabloların arkasında hantal, yarı saydam kertenkeleler yaşıyordu; resimlerdeki ayak tırnakları sert ve solukları sararmış harita kokan, ufalanıp dökülen, öfkeli atalar, ıslıklı, kâğıtsı fısıltılarla dedikodu ediyorlardı.

“Ama içeri giremeyiz,” diye açıkladı Chacko, “çünkü kapılar kilitli. Pencerelerden içeri baktığımızda gölgelerden başka bir şey göremeyiz. Dinlemeye çalıştığımızda bir fısıltıdan başka bir şey gelmez kulağımıza. Bu fısıltıyı da anlayamayız, çünkü zihinlerimizi bir savaş doldurmuştur. Kazandığımız ve yitirdiğimiz bir savaş. Savaşların en kötüsü. Düşleri eline geçiren ve onları yeniden gören bir savaş. Bizi fethedenlere hayran olmamıza ve kendimizi hakir görmemize yol açan bir savaş.”

“Bizi fethedenlerle evlenmek dersek daha doğru olur,” dedi Ammu kuru bir sesle; Margaret Kochamma’yı ima ediyordu. Chacko ona aldırmadı. İkizlerden, sözlükte hakir görmek sözcüğünün anlamını bulmalarını istedi. Aşağılamak; nefretle bakmak; hor görmek ya da küçümsemek.

Chacko, kendi söz ettiği savaş bağlamında –Düşler Savaşı– hakir görmek’in bütün bu anlamları taşıdığını söyledi.

“Biz savaş tutsaklarıyız,” dedi. “Düşlerimiz hadım edildi. Hiçbir yere ait değiliz. Demir almış, dalgalı denizlere yelken açmışız. Hiçbir kıyıya çıkmamıza izin verilmeyebilir. Kederlerimiz asla yeteri kadar üzüntü vermeyebilir, sevinçlerimiz asla yeteri kadar mutluluk vermeyebilir, düşlerimiz yeteri kadar büyük olmayabilir, hayatlarımız da asla yeteri kadar önemli olmayabilir. Hiç önemli olmayabilir.”

Sonra, Estha ile Rahel’e bir tarihsel bakış açısı duygusu verebilmek için (oysa sonraki haftalarda Chacko’nun kendisi büyük bir bakış açısı eksikliği çekecekti), onlara Dünya Kadın’ı anlattı. Dünyayı (dört bin altı yüz milyon yaşındaki dünyayı) kırk altı yaşında bir kadın olarak düşünmelerini istedi onlardan, örneğin ikizlere Malayalam dersi vermekte olan Aleyamma Öğretmen kadar. Dünyanın şimdi olduğu duruma gelmesi için Dünya Kadın’ın bu yaşına gelmesi gerektiğini söyledi. Okyanusların ayrılması için. Dağların yükselmesi için. Tek hücreli ilk organizmalar oluştuğunda Dünya Kadın on bir yaşındaydı, dedi Chacko. O ancak kırk yaşındayken ilk hayvanlar, solucan ve denizanası gibi yaratıklar ortaya çıktı. Sekiz ay önce, Dünya Kadın kırk beş yaşındayken dinozorlar dünyada dolaşmaya başlamıştı.

“Bizim bildiğimiz kadarıyla insanlık tarihi,” dedi Chacko ikizlere, “Dünya Kadın’ın hayatında ancak iki saat önce başladı. Yani Ayemenem’den Koçin’e otomobille gidiş süresi kadar bir zaman önce.”

Çağımızın tarihinin tamamının, dünya savaşlarının, düşler savaşının, Ayda Yürüyen İnsan’ın, bilim, edebiyat, felsefe, öğrenme tutkusunun, Dünya Kadın’ın gözünü açıp kapaması kadar bir zaman içinde olup bittiğini düşünmek, huşu verici ve kibir kırıcı bir düşünce, dedi Chacko (Kibir kırıcı hoş bir deyim, diye düşündü Rahel. Hiçbir şeyi dert etmeden dünyada kibirsizce dolaşmak).

“Ve biz, sevgili çocuklar, ne isek ve ne olacaksak; onun gözünde yalnızca bir parıltıyız,” dedi Chacko, kendini önemseyerek, yatağında sırtüstü yatıp tavana bakarken. Böyle bir havaya girince, Chacko Yüksek Sesle Okuma sesini kullanırdı. Odası kiliseyi andırırdı. Onu dinleyip dinlemediklerine hiç aldırmazdı. Dinleseler bile, söylediklerini anlayıp anlamadıkları hiç umurunda olmazdı. Ammu onun bu haline Oxford Huyu derdi.

Sonradan, olup bitenlerin ışığında bakıldığında, parıltı sözcüğünün, Dünya Kadın’ın gözündeki ifadeyi tanımlayacak bir sözcük olmadığı anlaşıldı. Parıltı, kıpır kıpır, mutlu çağrışımlar yapan bir sözcüktü.

Dünya Kadın’ın ikizler üzerinde kalıcı bir etkisi olmuş olsa da onları asıl büyüleyen –el altındaki– Tarih Evi oldu. Sık sık düşünüyorlardı onu. Irmağın karşı kıyısındaki evi.

Karanlığın Yüreği’nde ortaya çıkan evi.

İçine giremedikleri, anlayamadıkları fısıltılarla dolu o evi.

Çok geçmeden oraya girebileceklerini o sıralarda henüz bilmiyorlardı. Irmağı geçip sevmemeleri gereken bir adamla birlikte, olmamaları gereken bir yerde olacaklarını. Arka verandada Tarih kendini onlara açarken faltaşı gibi açılmış gözleriyle seyredeceklerini.

Akranları başka şeyler öğrenirken Estha ile Rahel, Tarih’in kendi koşullarını nasıl tartıştığını ve yasalarına karşı gelenleri nasıl cezalandırdığını öğrendiler. Onun tiksindirici tok sesini duydular. Kokusunu koklayıp asla unutmadılar.

Tarih’in kokusu.

Tıpkı rüzgârla gelen bayat gül kokusu gibi.

Sıradan şeylerin içinde sonsuza dek gizlenecekti. Elbise askılarında. Domateslerde. Yoldaki asfaltta. Bazı renklerde. Bir lokantadaki tabaklarda. Sözcüklerin yokluğunda. Ve gözlerdeki boşlukta.

Olup bitenle yaşamanın yollarını arayarak büyüyeceklerdi onlar. Jeolojik zaman açısından önemsiz bir şey olduğuna kendilerini inandırmaya çalışacaklardı. Dünya Kadın’ın gözünü kırpması yalnızca, diyeceklerdi. Daha da kötü şeylerin olup bitmiş olduğunu söyleyeceklerdi. Hâlâ da oluyor diyeceklerdi. Ama bu düşünce onları rahatlatmadı.

Chacko, Neşeli Günler’i görmeye gitmenin, Anglofil olma çabası olduğunu söyledi.

Ammu, “Boş versene,” dedi, “herkes görmeye gidiyor Neşeli Günler’i. Bir numara o.”

“Yine de,” dedi Chacko, Yüksek Sesle Okuma sesiyle. “Yine. De.”

Mammachi sık sık Chacko’nun Hindistan’daki en zeki adamlardan biri olduğunu söylerdi. “Kime göre?” diye sorardı Ammu. “Neye dayanarak?” Mammachi, Oxford’daki hocalardan birinin, Chacko’nun müthiş zeki olduğu ve başbakan olabilecek nitelikte bulunduğu görüşünde olduğu öyküsünü (Chacko’nun öyküsünü) anlatmaya bayılırdı.

Buna karşılık da Ammu, “Hah! Ha!” derdi, çizgi filmlerdeki tipler gibi.

Şunu da söylerdi:

(a) Oxford’a gitmiş olmak, bir insanın zeki olmasını gerektirmez.

(b) Zeki olmak demek iyi bir başbakan olmak demek değildir.

(c) İnsan bir turşu fabrikasını bile kâr edecek biçimde çalıştıramazsa koca bir ülkeyi nasıl yönetebilir ki?

Ve hepsinden önemlisi:

(d) Hindistanlı annelerin hepsi de oğullarına bayılırlar ve bu yüzden onların yeteneklerini doğru biçimde ölçemezler.

Chacko da şunları söylerdi:

(a) Oxford’a gidilmez. Oxford’da okunur.

ve,

(b) Oxford’da okuduktan sonra üniversiteden ayrılınır.

“Düşülür demek istiyorsun?” diye sorardı Ammu. “İşte bunu kesinlikle yaparsın sen. Şu ünlü uçakların gibi yere çakılırsın.”

Ammu, Chacko’nun uçaklarının üzüntü veren, ama önceden kesinlikle bilinen kaderinin, onun yeteneklerinin tarafsız bir ölçütü olduğunu söyledi.

Ayda bir kez (muson rüzgârlarının estiği günler dışında), posta yoluyla Chacko’ya bir paket gelirdi. İçinden hep balza ağacından bir model uçak takımı çıkardı. Minik bir benzin deposu ve motorlu pervaneleri olan bu uçağı kurmak genellikle sekiz on gününü alırdı Chacko’ nun. Uçak tamamlanınca, uçurmasına yardımcı olmaları için Estha ile Rahel’i alıp Nattakom’daki çeltik tarlalarına götürürdü. Bir dakikadan fazla uçmazdı uçak. Chacko’nun özenle kurduğu uçaklar her ay çamur yeşili çeltik tarlalarında yere çakılır, Estha ile Rahel de, deneyimli kurtarıcılar gibi, kalıntıları kurtarmak amacıyla tarlalara dalarlardı.

Bir kuyruğu, bir depoyu, bir kanadı.

Hasar görmüş bir motoru.

Chacko’nun odası kırık tahta uçaklarla tıka basa doluydu.

Ve her ay, bir başka model uçak takımı gelirdi. Chacko, uçakların düşmesinin suçunu hiçbir zaman model uçak takımına yüklemezdi.

Ancak Pappachi öldükten sonra Chacko, Madras Hıristiyan Üniversitesi’ndeki öğretmenlik görevinden istifa etti, elinde Balliol Küreği ve kafasında Turşu Kralı olma hayalleriyle Ayemenem’e geldi. Emekli ikramiyesini ve biriktirdiği parayı Bharat marka bir şişe kapaklama makinesine yatırdı. Üzerinde takım arkadaşlarının adlarının altın yaldızla yazılı olduğu küreği demir halkalarla fabrikanın duvarına asmıştı.

Chacko gelene kadar fabrika ufak ama kazançlı bir işyeri olmuştu. Mammachi orayı büyükçe bir mutfak gibi işletiyordu. Chacko fabrikayı şahıs şirketi olarak kaydettirdi ve Mammachi’ye bundan böyle komanditer ortak olacağını söyledi. Parayı makine ve teçhizata (kutulama makinelerine, kazanlara, ocaklara) yatırıp işçilerin sayısını artırdı. Hemen arkasından para durumu kötüye gitmeye başladı, ama Chacko’nun Ayemenem’deki evin çevresindeki aileye ait çeltik tarlalarını ipotek ederek sağladığı yüksek banka kredileriyle yapay bir çözüm yolu bulundu buna. Ammu da fabrikada en az Chacko kadar çalışıyordu ama, Chacko ne zaman gıda denetçileriyle ya da sağlık müdürlüğünün mühendisleriyle konuşsa hep benim fabrikam, benim ananaslarım, benim turşularım diyordu. Yasal olarak gerçek durum buydu, çünkü kız evlat olan Ammu’nun mal ve mülk üzerinde hakkı yoktu.

Chacko, Estha ile Rahel’e Ammu’nun mahkemede tanık bile olamayacağını söyledi.

“Harika erkek-şoven toplumumuz sayesinde,” dedi Ammu.

Chacko da, “Senin olan benimdir, benim olan da benimdir,” dedi.

O yapıda, o cüssede biri için şaşırtıcı derecede yüksek sesliydi gülüşü. Güldüğü zaman, hiç yerinden kıpırdamasa da her yanı titriyordu.

Chacko Ayemenem’e gelene kadar Mammachi’nin fabrikasının bir adı yoktu. Onun turşularına ve reçellerine herkes Sosha’nın Olgun Mangosu ya da Sosha’nın Muz Reçeli diyordu. Sosha, Mammachi’nin adıydı. Soshamma.

Fabrikaya Cennet Turşuları ve Konserveleri adını veren Chacko olmuştu; Yoldaş K.N.M. Pillai’nin basımevinde etiket hazırlatıp bastırtan da oydu. Önceleri fabrikaya Zeus Turşuları ve Konserveleri adını vermek istemişti Chacko; ama bu fikri kimse kabul etmemişti, çünkü herkes Zeus’un anlamının açık olmadığını ve orasıyla da hiçbir ilgisi bulunmadığını söylüyordu; oysa Cennet’in ilgisi vardı. (Yoldaş Pillai’nin önerisi de –Parashuram Turşuları– tam tersi bir nedenle reddedildi: Fazlasıyla yereldi.)

Bir tabela hazırlatıp Plymouth’un tavanına yerleştirmek Chacko’nun fikriydi.

Şimdi Koçin yolunda tabela takırdıyor, düşecek gibi sesler çıkarıyordu.

Vaikom yakınında durup tabelayı sağlamlaştırmak için ip almak zorunda kaldılar. Bu da onların yirmi dakika daha gecikmelerine yol açtı. Rahel, Neşeli Günler’e geç kalmaktan korkmaya başladı.

Sonra, Koçin’in dış mahallelerine yaklaştıklarında, demiryolu geçidinin kırmızı beyaz kolu iniverdi. Rahel, bunun, olmamasını dilediği için olduğunu biliyordu.

Umutlarını denetim altında tutmayı henüz öğrenmemişti. Estha bunun Kötüye İşaret olduğunu söyledi.

Şimdi filmin başını kaçıracaklardı. Julie Andrews’un tepenin üzerinde bir nokta gibi görünüp büyüdükçe büyümesini ve sonunda buzlu sulara benzeyen sesi ve naneli soluğuyla perdeyi kaplamasını.

Kırmızı beyaz kolun üzerindeki kırmızı işarette beyaz yazıyla DUR yazılıydı.

“RUD,” dedi Rahel.

Sarı bir tahta perdede HİNTLİ OL, HİNT MALI AL yazılıydı.

“LA ILAM TNİH, LO İLTNİH,” dedi Estha.

İkizler vaktinden önce okumayı sökmüşlerdi. Yaşlı Köpek Tom, Janet ile John ve Ronald Ridout kitaplarını hızla okumuşlardı. Geceleri Ammu onlara Kipling’in Cengel Kitabı’ndan bölümler okurdu.

Uçurtma Chil geceyi getirir,

Yarasa Mang da serbest bırakır...

Başucu lambasının ışığında kollarındaki ayva tüyleri kabarık görünürdü. Ammu kitap okurken sesini Shere Khan’ın sesi gibi hışır hışır çıkartabilirdi, ya da Tabaqui’ ninkine benzetip kişner gibi.

“Seçersin ya da seçmezsin! Bu seçme lafı da nedir? Öldürdüğüm boğanın yanında durup alacağımı almak için senin köpek kovuğuna burnumu mu sokacağım? Konuşan benim, Shere Khan!”

“Yanıtlayan da benim, Raksha (Şeytan),” diye bağrışırlardı ikizler de, yüksek perdeden. Bir ağızdan değil, ama hemen hemen öyle.

“Adamın yavrusu bana ait, Lungri – sadece bana! Öldürülmemeli. Ölmeyecek ve sürüyle birlikte koşacak, sürüyle birlikte avlanacak; ve sonunda da, seni avlayacak; küçük çıplak yavruları avlayan, kurbağaları yiyen, balıkları öldüren seni!”

Çocukların resmî eğitimiyle görevlendirilmiş olan Bebek Kochamma, Charles ve Mary Lamb’in kısalttıkları Fırtına’dan bir bölüm okumuştu onlara.

“Arının emdiği yeri ben de emerim,” diyerek dolaşırlardı ortalıkta Estha ile Rahel, “çuhaçiçeğinin içine dalarım.”

Bebek Kochamma’nın Avustralyalı misyoner dostu Miss Mitten Ayemenem’i ziyaretinde Estha ile Rahel’e armağan olarak bir bebek kitabı verdiğinde –Susie Squirrel’ in Serüvenleri– çocuklar bayağı gücendiler buna. Önce düzden okudular kitabı. İki Kez Doğan Hıristiyanlar mezhebinin üyesi olan Miss Mitten, çocuklar kitabı ona yüksek sesle tersten okuyunca biraz Hayal Kırıklığına uğramış olduğunu söyledi.

“eisuS ni’lerriuqS irelnevüreS. riB rahabkli ıhabas eisuS lerriuqS ıdnayu.”

Çocuklar Miss Mitten’e hem Malayalam’ın hem de Madam, I’m Adam’ın5 hem tersten hem düzden aynı okunabildiğini gösterdiler. Miss Mitten hiç de hoşlanmadı bundan; sonunda onun Malayalam’ın ne olduğunu bile bilmediği çıktı ortaya. Ona bunun, Kerala’da herkesin konuştuğu dil olduğunu söylediler. O da orada konuşulan dile Keralaca dendiği izlenimini edinmiş olduğunu söyledi. Bu arada Miss Mitten’den hoşlanmadığına karar vermiş olan Estha da bunun Oldukça Budalaca Bir İzlenim olduğunu sandığını söyledi.

Miss Mitten, Bebek Kochamma’ya Estha’nın kabalığından ve yazıları ters okuduklarından yakındı. Çocukların gözlerinde Şeytan’ı görmüş olduğundan söz etti. ınatyeŞ şümrög nadnuğudlo.

Çocuklardan: Bundan sonra tersten okumayacağız cümlesini yazmaları istendi. Bundan sonra tersten okumayacağız. Yüz kez. Düzden.

Bundan birkaç ay sonra Miss Mitten Hobart’ta, bir kriket sahasının yanından geçen yolda, bir sütçü minibüsünün altında kalarak öldü. İkizlere kalırsa, sütçünün minibüsünün o anda geri gidiyor olmasında gizli bir adalet vardı.

Demiryolu geçidinin her iki yanında bekleyen otobüsler ve otomobiller çoğalmıştı. Üzerinde Kutsal Kalp Hastanesi yazan bir ambulansı bir düğün törenine gitmekte olan insanlar doldurmuştu. Gelin arka camdan dışarı bakıyordu. Boyası pul pul dökülen kocaman kırmızı haç, gelinin yüzünün bir yanını kapatmıştı.

Otobüslere hep kız adı verilmişti. Lucykutty, Mollykutty, Beena Mol. Malayalam dilinde Mol, küçük kız demektir, Mon da küçük oğlan. Beena Mol’u, kafalarını Tirupati’de kazıtmış olan göçmenler doldurmuştu. Rahel, otobüsün penceresinde, düzenli aralıklarla yer alan kusmuk şeritlerinin üstünde bir sıra saçsız kafa görebiliyordu. Kusmanın nasıl bir şey olduğunu epeyce merak ediyordu. Kendisi hiç kusmamıştı. Bir kez bile. Estha kusmuştu, kustuğu zaman da cildi ısınıp parlamış, gözleri çaresizce ve pek güzel bakar olmuştu, Ammu da onu her zamankinden çok sevmişti. Chacko, Estha ile Rahel’in utanmazca bir sağlığa sahip olduklarını söylemişti. Sophie Mol da öyleydi. Chacko, bunun nedeni olarak, çoğu Süryani gibi akraba arası evlilikten olmamalarını göstermişti. Ve Zerdüştler gibi.

Mammachi, torunlarının derdinin akraba evliliğinden çok daha kötü olduğunu söyledi. Kastettiği, ana-babalarının boşanmış olmasıydı. Sanki insanların önünde yalnızca bu iki seçenek vardı: Akraba Evliliği ya da Boşanma.

Rahel derdinin ne olduğunu pek bilmiyordu, ama ara sıra yüzüne üzgün bir ifade yerleştirmeye çalışıyor, aynanın önünde iç çekiyordu. “Şimdi yaptığım, şimdiye kadar yaptıklarımdan çok, çok daha iyi bir şey,” derdi kendi kendine hüzünle; basamaklarda durup giyotine götürülmeyi bekleyen Charles Darnay rolündeki Sydney Carton’u oynardı Rahel, İki Şehrin Hikâyesi’nin Resimli Klasikler dizisinde çıkan uyarlamasına öykünerek.

Saçsız göçmenlerin nasıl olup da böyle birbirinin tıpkısı kustuklarını merak ederdi; aynı anda kusup kusmadıklarını da (belki de müzik eşliğinde, bir otobüs şarkısının ritmine uyarak); ya da ayrı ayrı mı, peş peşe mi kustular diye düşünürdü.

Başlangıçta, demiryolu geçidi kapanır kapanmaz, boşta çalışan motorların sabırsız sesi doldurmuştu havayı. Ama geçit bekçisi tutulmuş bacaklarının üzerinde kulübesinden çıkıp iki yana sallana sallana yürürken bekleyiş uzun sürecek dercesine çay kulübesini işaret etti; sürücüler motorları durdurdular, bacakları açılsın diye dolanıp durdular.

Demiryolu Geçidi Tanrısı, bıkkın ve bezgin kafasını şöyle bir eğerek sargılı dilencileri, tepsilerinde taze hindistancevizi ve muz yaprakları üzerinde parippu vada satan adamları birden yoktan var ediverdi. Ve soğuk içecekler satanları. Koka kola, fanta, süt.

Sargıları kir içindeki bir cüzamlı otomobilin penceresine yanaşmış dileniyordu.

“Bu bana Merbromin gibi görünüyor,” dedi Ammu, adamın açık kırmızı kanına bakarak.

“Kutlarım,” dedi Chacko. “Tıpkı bir burjuva gibi konuştun.”

Ammu gülümsedi ve el sıkıştılar; sanki Gerçek ve Tam Bir Burjuva olduğu için bir Onur Belgesi veriliyordu Ammu’ya. İkizler, böylesi anlara değer verir, bir gerdanlığın ipine (seyrek de olsa) dizilen değerli boncuklar gibi korurlardı.

Rahel ile Estha burunlarını Plymouth’un yan camlarına yapıştırdılar. Özlemle bakan hatmiler, hatmilerin gerisinde de belli belirsiz iki çocuk yüzü. Ammu, kesin bir sesle, yumuşamaksızın, “Hayır,” dedi.

Chacko bir Charminar yaktı. Derin derin içine çekti, dilinde kalan bir tütün parçasını eliyle aldı.

Plymouth’un içinde Bebek Kochamma aralarında dağ gibi oturduğundan Rahel Estha’yı rahatlıkla göremiyordu. Kavga etmesinler diye Ammu onların ayrı oturmalarında ısrar etmişti. Kavga ettikleri zaman Estha Rahel’e, Göçmen Sopa Çekirgesi derdi. Rahel de ona Kalça Elvis der, Estha’yı çileden çıkaran kıvrak, komik bir dansa girişirdi. Yumruk yumruğa dövüştüklerinde güçleri öylesine denk gelirdi ki kavgaları bitmek bilmez, önlerine çıkan her şey –masa lambaları, küllükler ve sürahiler– ya paramparça olur ya da onarılmayacak biçimde zarar görürdü.

Bebek Kochamma iki koluyla öndeki koltuğun başlığına sarılmıştı. Araba hareket ettiğinde kol etleri rüzgârdaki ağır çamaşırlar gibi sallanırdı. Şimdiyse etli bir perde gibi sarkıyor, Estha’yı Rahel’in gözlerinden gizliyordu.

Estha’nın oturduğu tarafta, çay ve içinde sinekler olan buğulu cam kavanozlarda bayat şekerli bisküviler satılan bir çay barakası vardı. Gazı kaçmasın diye takılan mavi benekli tıpaları olan kalın camlı şişelerde limonlu gazoz satılıyordu. Bir de üzerinde Koka kolayla her şey daha iyi gider yazılı, üzgün görünüşlü kırmızı bir soğutucu duruyordu.

Demiryolu geçidinin delisi Murlidharan, miltaşının üzerinde dengesini yitirmeden tüneyip bacak bacak üstüne atmıştı. Husyeleriyle penisi aşağı sallanıyor, “KOÇİN 23” yazısını gösteriyordu.

Murlidharan’ın üzerinde birinin getirip başına taktığı ve içi görünen bir aşçı külahına benzeyen plastik bir torbadan başka bir şey yoktu; torbanın arkasındaki manzara, bulanık, aşçı külahı biçiminde ama yine de kesintisiz akıp gidiyordu. Canı istese bile başlığı çıkaramazdı Murlidharan, çünkü kolları yoktu. “42’de, Hindistan Ulusal Ordusu’nun ön saflarda çarpışan birliklerine katılmak üzere evinden kaçmasının üzerinden bir hafta geçmeden, Singapur’da kopmuştu kolları. Özgürlük’ten sonra 1. Sınıf Özgürlük savaşçısı olarak kendini tescil ettirmiş ve ömür boyu geçerli bir birinci sınıf tren pasosu sahibi olmuştu. Ama pasoyu da, aklı gibi yitirmişti; bu yüzden artık ne trenlerde ne de tren istasyonlarındaki büfelerde yaşayabilirdi. Murlidharan’ın ne evi ne de kilitleyecek kapısı vardı, ama eski anahtarlarını büyük bir özenle beline bağlayıp taşıyordu. Zihni, içinde gizli zevklerin barındığı dolaplarla doluydu.

Bir çalar saat. Ezgili bir kornası olan kırmızı bir araba. Banyo için kırmızı bir bardak. Elmaslı bir eş. İçinde önemli kâğıtlar olan bir evrak çantası. Bürodan eve dönüş. Bir “Üzgünüm Albay Sabhapathy, ama diyeceğimi dedim ben.” Çocuklar için de gevrek muz cipsleri.

Trenlerin geliş gidişlerini izledi. Anahtarlarını saydı.

Hükümetlerin iktidara gelip iktidardan düşmelerini izledi. Anahtarlarını saydı.

Otomobil camlarındaki, bakışları özlem dolu, hatmi burunlu çocukları izledi.

Evsizler, çaresizler, hastalar, ufaklar ve yolunu yitirmişler, bütün bunlar penceresinin önünden geçtiler. O hâlâ anahtarlarını sayıyordu.

Hangi dolabı açması gerekebileceğine hiç emin olamıyordu, ya da ne zaman. Alev alev yanan miltaşının üzerinde donuk saçları ve pencere gibi gözleriyle oturuyor ve ara sıra başka yere bakabilmekten mutlu oluyordu. Tekrar tekrar sayabileceği anahtarları olmasından da.

Sayılar işe yarardı.

Sayılar insanı uyuturdu.

Murlidharan sayarken ağzını oynatıyor ve biçimli sözcükler üretiyordu:

Onner.

Runder.

Moonner.

Estha onun kır saçlarının dalgalı; rüzgâr alan kolsuz koltuk altlarındaki tüylerin kara lüleler biçiminde; cinsel organındaki tüylerin de siyah ve kıvırcık olduğunu gördü. Üç değişik türde tüyleri olan bir adam. Estha, bunun nasıl böyle olabildiğini merak etti. Kime sorabilirim, diye düşündü.

İçini dolduran bekleyiş, sonunda Rahel’i patlayacak duruma getirdi. Saatine baktı. İkiye on vardı. Julie Andrews’la Christopher Plummer’ı, burunları çarpışmasın diye yandan öpüşürlerken düşündü. Acaba insanlar hep yandan mı öpüşürler diye merak etti. Kime sorabilirim diye düşündü.

Sonra, uzaktan gelen bir uğultu, bekleyen araçlara yaklaştı ve bir örtü gibi örttü onu. Bacaklarını rahatlatmakta olan sürücüler araçlarına bindiler ve kapılarını çarparak kapattılar. Dilencilerle satıcılar ortadan kayboldular. Birkaç dakika içinde yolda kimse kalmamıştı. Murlidharan dışında. Alev alev yanan miltaşının üzerine kıçını koyup tüneyen. Kaygılanmaksızın ve pek de meraklı olmadan.

Ortalık karıştı. Polisler düdük çaldı.

Bekleyen arabaların oluşturduğu sıranın gerisinden ellerinde kırmızı bayraklar ve flamalarla bir küme adam belirdi, uğultu büyüdükçe büyüyordu.

“Camlarınızı kaldırın,” dedi Chacko. “Ve sakin olun. Bize zarar vermezler.”

“Onlara katılsana yoldaş,” dedi Ammu Chacko’ya. “Ben kullanırım arabayı.”

Chacko hiçbir şey söylemedi. Çenesindeki yağ birikintisinin altındaki kaslardan biri gerildi. Sigarasını fırlatıp attı, camını kaldırdı.

Chacko sözde Marksistti. Fabrikada çalışan güzel kadınları odasına çağırtır ve onlara hakları ve sendika yasaları konusunda bilgi verme bahanesiyle pervasızca flört ederdi. Onları yoldaş diye çağırır, kendisine de yoldaş demelerini isterdi (bu, onları kıkır kıkır güldürürdü). Masaya kendisiyle birlikte oturmaları ve birlikte çay içmeleri için onları zorlaması, hem kadınları hem de Mammachi’yi güç durumda bırakırdı.

Hatta bir keresinde Alleppey’de yapılan sendika kursuna katılmaları için bir grup kadını oraya götürmüştü. Otobüsle gidip vapurla dönmüşlerdi. Cam bilezikler ve saçlarında çiçeklerle mutluluk içinde geri gelmişlerdi.

Ammu bütün bunların saçma olduğunu söylüyordu. “Yoldaş! Yoldaş!” oyunu oynayan şımarık bir prens bozmasıydı o. Eski zamindar zihniyetinden kurtulamamış bir Oxford avatar’ı6; geçimleri kendisine bağlı olan kadınlara zorla kur yapan bir toprak sahibi.

Yürüyüşçüler yaklaşırken Ammu camını kaldırdı. Estha da kendi camını. Rahel de kendisininkini. (Güçlükle yaptı bunu, çünkü cam kolunun siyah kulpu düşmüştü.)

O dar, engebeli yolda gökmavisi Plymouth birden olağanüstü iri kaldı. Tıpkı daracık bir koridordan geçen tombul bir kadın gibi. Tıpkı kilisede, kutsal ekmekle şaraba doğru ilerleyen Bebek Kochamma gibi.

“Yere bakın!” dedi Bebek Kochamma ön sırada yürüyenler arabaya yaklaşırlarken. “Göz göze gelmeyin. Bu onları gerçekten kışkırtır.”

Boynunun yan tarafında nabzı zonkluyordu.

Birkaç dakika içinde, binlerce yürüyüşçü yolu dolduruverdi. İnsan ırmağının içinde otomobil adacıkları. Demiryolu geçidinin altından geçerken eğilip doğrulan ve rayların üzerinden kırmızı dalgalar halinde geçen yürüyüşçülerin bayrakları, havayı kıpkırmızı yapmıştı.

Binlerce sesin tınısı, bekleyen arabaların üstünü bir Gürültü Şemsiyesi gibi kapladı.

“Inquilab Zindabad! Thozhilali Ekta Zindabad!”

“Yaşasın Devrim!” diye haykırıyorlardı. “Dünya İşçileri Birleşin!”

Komünist Partisi’nin Kerala’da, Hindistan’ın –belki Bengal dışındaki– öteki yörelerine göre çok daha başarılı olmasını Chacko bile tam anlamıyla açıklayamıyordu.

Birbirinden farklı birkaç kuram vardı bu konuda. Birine göre, bunun nedeni o eyaletteki Hıristiyan nüfusunun yoğunluğuydu. Kerala’nın nüfusunun yüzde yirmisi Süryanilerdi; bunlar, Hazreti İsa yeniden dirildikten sonra Doğu’ya giden Havari Aziz Thomas’ın Hıristiyan yaptığı yüz Brahman’ın soyundan geldiklerine inanıyorlardı. Yapısal olarak Marksizm (diyordu bu ilkel iddia), Hıristiyanlığın yerine geçebilen daha az karmaşık bir öğeydi. Tanrı’nın yerine Marks’ı, Şeytan’ın yerine burjuvaziyi, Cennet’in yerine sınıfsız bir toplumu, Kilise’nin yerine Parti’yi koyun: Olayın biçimi ve amacı hiç değişmezdi. Sonunda ödül verilen bir engelli yarış. Oysa Hindu zihniyeti daha karmaşık uyarlamalar gerektiriyordu.

Bu kuramın güçlüğü, Kerala’daki varlıklı, mülk sahibi (turşu fabrikası çalıştıran) toprak ağalarının çoğunun Süryani olmasıydı; onlar için komünizm ölümden de beter bir yazgı demekti. Onlar her zaman Kongre Partisi’ne oy vermişlerdi.

İkinci bir kurama göreyse neden, o eyaletteki okuma yazma oranının görece yüksek olmasıydı. Belki. Oysa okuma yazma düzeyinin yüksek oluşu komünist hareket sayesindeydi.

Aslında işin sırrı, komünizmin Kerala’ya sinsice sızmış olmasıydı. Kastlara ayrılmış, aşırı geleneksel bir toplumun geleneksel değerlerini asla açıkça sorgulamayan reformist bir hareket olarak gelmişti. Marksistler, toplumsal grupların içinden yürütüyorlardı çalışmalarını, onlara asla meydan okumayarak, okumadıklarını da belli etmeyerek. Bir kokteyl devrimiydi sundukları. Doğu Marksizmi’yle sağlam inançlı Hinduizm’in baş döndürücü bir karışımıydı, bir tutam da demokrasi eklenmişti bu karışıma.

Chacko partiye kayıtlı bir üye olmasa da erken yaşlarda komünizmi benimsemiş ve partinin yaşadığı bütün güçlükler sırasında sadık bir destekçisi olarak kalmıştı.

Komünistlerin Parlamento seçimini kazandıkları ve Nehru’nun onları hükümeti kurmakla görevlendirdiği 1957’deki o rahatlama sırasında Chacko Delhi Üniversitesi’nde öğrenciydi. Chacko’nun hayranı olduğu Yoldaş E.M.S. Namboodiripad, Kerala’da Marksizm’in görkemli Brahman rahibiydi ve dünyada demokratik yollardan seçilmiş ilk komünist hükümetin başbakanı oldu. Komünistler bir anda kendilerini, hem halkı yönetme ve hem de devrimi körükleme gibi olağanüstü –eleştirmenlere göre tuhaf– bir durumun içinde buldular. Bu işi nasıl yapacağı konusunda Yoldaş E.M.S. Namboodiripad kendi kuramını geliştirdi. Chacko onun Komünizme Huzurlu Geçiş adlı bilimsel çalışmayı, bir yeniyetmenin yılmaz çabası ve tutkulu bir hayranın körü körüne benimsemesiyle inceledi. Bu çalışma, Yoldaş E.M.S. Namboodiripad’ın hükümetinin, toprak reformlarının uygulanması, polisin yetkilerinin kısıtlanması, adalet düzeninin güç kullanarak yeniden yapılandırılması ve “Merkezdeki Reaksiyoner Halk-Karşıtı Kongre Hükümetini Engelleme” konusunda neler yapmayı tasarladığını ayrıntılarıyla açıklıyordu.

Ne yazık ki, yıl sona ermeden Huzurlu Geçiş’in Huzur bölümü sona erdi.

Her sabah kahvaltıda, Kraliyet Böcekbilimcisi, Kerala’yı allak bullak eden isyanlar, grevler ve polisin uyguladığı şiddet konusunda gazetelerde çıkan haberleri okuyarak tartışma meraklısı Marksist oğluyla alay ediyordu.

Chacko sofraya geldiğinde, “Evet, Karl Marx!” diye alayla gülerdi Pappachi. “Bu lanet olası öğrencileri ne yapacağız şimdi bakalım? Budala kundakçılar halk hükümetine karşı ortalığı kışkırtıyorlar. Onları ortadan kaldırmalı mıyız? Herhalde öğrenciler artık halk sayılmıyor, değil mi?”

Bundan sonraki iki yıl boyunca, Kongre Partisi’nin ve kilisenin de kışkırtmasıyla, siyasal uyumsuzluk anarşiye dönüştü. Chacko üniversiteden mezun olup bir ikinci mezuniyet için Oxford’a doğru yola çıktığında Kerala iç savaşın eşiğine gelmişti. Nehru, komünist hükümeti azletti ve yeniden seçime gidileceğini duyurdu. Kongre Partisi bir kez daha iktidara geldi.

Yoldaş EMS Namboodiripad’ın partisinin yeniden seçimleri kazanması ancak 1967 yılında mümkün oldu, ilk iktidara gelişlerinin üstünden neredeyse on yıl geçtikten sonra. Bu kez artık iki ayrı parti –Hindistan Komünist Partisi ve Hindistan Komünist (Marksist) Partisi– haline gelmiş olan partilerin kurduğu koalisyonun bir parçası olarak. HKP ve HK(M)P’nin.

Pappachi artık hayatta değildi. Chacko da karısından boşanmıştı. Cennet Turşuları kurulalı yedi yıl olmuştu.

Kerala açlığın ve kurak geçmiş bir yağmur mevsiminin acılarını çekiyordu. İnsanlar ölüyordu. Hükümetlerin öncelikler listesinde açlık en ön sırada geliyordu.

Yoldaş EMS hükümetteki ikinci döneminde Huzurlu Geçiş’i daha ciddiyetle uygulamaya koyuldu. Bu da Çin Komünist Partisi’nin gazabına uğramasına yol açtı. “Parlamento Budalalığı” yüzünden ona karşı çıktılar ve “insanları rahatlatmak ve böylece halkın bilinçliliğini köreltip onları Devrim’den uzaklaştırmakla” suçladılar.

Pekin artık, HK(M)P’nin en yeni ve en savaşçı fraksiyonunu, Bengal’in bir köyü olan Naksalbari’de silahlı ayaklanma hazırlamış olan Naksalit’leri7 destekliyordu. Bu fraksiyon, köylülerden savaşçı kadrolar kuruyor, topraklara el koyuyor, sahiplerini kovarak Sınıf Düşmanlarını yargılamak üzere halk mahkemeleri kuruyordu. Naksalist hareket bütün ülkeye yayıldı, her burjuvanın yüreğine dehşet saldı.

Kerala’da, zaten dehşet soluyan havaya heyecan ve korku tohumları serptiler. Kuzeyde cinayetler başlamıştı. O yılın mayıs ayında gazetelerde, bir sokak lambasına bağlanıp kafası uçurulan bir toprak sahibinin bulanık fotoğrafı yer aldı. Kafası bedeninden biraz ötede, suya da kana da benzeyen koyu renkli bir birikintinin içinde duruyordu. Siyah beyaz fotoğrafta hangisi olduğunu anlamak zordu. Şafaktan önceki alacakaranlıkta.

Hayret dolu gözleri açıktı.

Yoldaş EMS Namboodiripad (Sirk Köpeği, Sovyet Yardakçısı) Naksalitleri partisinden attı ve parlamentoya yönelik amaçları için halkı kışkırtmayı sürdürdü.

O gökmavisi aralık gününde gökmavisi Plymouth’un çevresinde yürüyenler, bu sürecin bir parçasıydı. Yürüyüşü düzenleyen de Travancore-Koçin Marksist İşçi Sendikası’ydı. Trivandrum’daki8 yoldaşları sekreterliğe yürüyecek ve halkın isteklerini gösteren bildirgeyi Yoldaş EMS’ye vereceklerdi. Şefine dilekçe veren orkestra. Sabahın yedisinden akşamın altı otuzuna kadar tam on bir buçuk saat tarlalarda çalıştırılan çeltik işçilerine öğlenleri bir saat yemek molası verilmesini istiyorlardı. Kadın işçilerin ücretlerinin günde bir rupi yirmi beş payzadan üç rupiye yükseltilmesini, erkeklerinkinin de iki rupi elli payzadan dört rupi elli payzaya. Ayrıca Dokunulmazlar’ın da kastlarının adıyla çağrılmasını istemiyorlardı. Kendilerine Achoo Parayan, Kelan Paravan ya da Kuttan Pulayan değil de yalnızca Achoo, Kelan ya da Kuttan denilmesini istiyorlardı.

Kakule Kralları, Kahve Kontları ve Kauçuk Baronları –eski yatılı okul arkadaşları– uzaklardaki ıssız arazilerinden kalkıp geliyor, Yelken Kulübü’nde buz gibi bira yudumluyorlardı. Bardaklarını kaldırıp, “Bizim adına gül dediğimiz...” diyorlar, içlerinde yükselen korkuyu gizlemek için alaylı alaylı gülüyorlardı.

O günkü yürüyüşçüler, partide çalışanlar, öğrenciler ve işçilerdi. Dokunulabilirler ve Dokunulmazlar. Omuzlarında, yeni bir fitille tutuşturulan bir varil dolusu eski öfke taşıyorlardı. Bu öfkenin Naksalit bir yanı vardı, yeni bir yanı da.

Rahel, Plymouth’un penceresinden, onların ağzından en yüksek sesle çıkan sözcüğün Zindabad olduğunu görebiliyordu. Ve bunu söylerken boyun damarlarının şiştiğini. Ve bayrakları ve flamaları tutan kolların yumru yumru ve sert olduğunu.

Plymouth’un içi sessiz ve sıcaktı.

Bebek Kochamma’nın korkusu, arabanın zemininde nemli, yapışkan bir puro gibi yuvarlanmış duruyordu. Bu yalnızca başlangıçtı. Bu korku yıllar içinde büyüyüp onu yutacaktı. Kapılarını ve pencerelerini kilitlettirecekti ona. Bu korku yüzünden iki tane saç çizgisi olacaktı ve iki ağzı. Onunkisi eskiden, yılların ötesinden gelen bir korkuydu. Malından mülkünden olma korkusu.

Bebek Kochamma tespihindeki yeşil boncukları saymayı denedi ama dikkatini toplayamıyordu. Biri arabanın camına eliyle vurdu.

Sıcacık gökmavisi kaportanın üzerine bir yumruk indi. Motor kapağı açıldı. Plymouth, hayvanat bahçesinde doyurulmayı bekleyen huysuz bir hayvana benzemişti.

Bir çörek isteyen.

Bir muz.

Bir yumruk daha indirilince motor kapağı kapandı. Chacko camını açtı, yumruğu indiren adama seslendi.

“Teşekkürler keto!” dedi. “Valarey, teşekkürler!”

“Bu kadar yaltaklanma, yoldaş,” dedi Ammu. “İsteyerek yapmadı. Yardım etmek filan istememişti o adam. Bu eski arabanın içinde gerçek bir Marksist yüreğin çarptığını nerden bilsin ki?”

“Ammu,” dedi Chacko, sesi dingindi, istifini bozmadan konuşuyordu. “Şu kokuşmuş kinizminin her şeyi bozmasını engellemen mümkün mü acaba?”

Sessizlik suyla şişmiş bir sünger gibi doldurdu arabanın içini. Kokuşmuş sözcüğü, yumuşak bir şeyi kesen bir bıçak gibi inmişti. Güneş ürpertici bir iç çekişle parlıyordu. İşte ailelerin sorunu buydu. Sevimsiz doktorlar gibi, onlar da insanın neresinin acıyacağını biliyorlardı.

Tam o sırada Rahel Velutha’yı gördü. Vellya Paapen’ in oğlu Velutha’yı. En sevdiği arkadaşı Velutha’yı. Elinde kırmızı bayrakla yürüyen Velutha’yı. Beyaz bir gömlek ve munduyla, boyun damarları şişmiş olarak. Genellikle hiçbir zaman gömlek giymezdi.

Rahel ansızın camını indirdi.

“Velutha! Velutha!” diye seslendi.

Adam bir an donup kaldı, elinde bayrağı, bu sese kulak verdi. Duyduğu, hiç tanıdık olmayan bir ortamda tanıdık bir sesti. Oturduğu kanepede ayağa kalkmış olan Rahel, otomobil biçimindeki bir otçul hayvanın boynuzu gibi Plymouth’un penceresinden dışarı uzanmış, çırpınıyordu. Tokyo’da Aşk’la tutturulmuş fıskıye saçı ve sarı çerçeveli kırmızı güneş gözlüğüyle.

“Velutha! İviday! Velutha!” Onun da boyun damarları şişmişti.

Velutha kenara çekildi ve çevresindeki kargaşanın içinde ustalıkla kayboldu.

Arabanın içinde Ammu yana döndü, gözleri öfke doluydu. Rahel’in baldırlarına vuruyordu, çünkü kızın arabanın içinde kalan tek yeri baldırlarıydı. Baldırları ve Bata sandaletleri içindeki esmer ayakları.

“Kendine gel!” dedi Ammu.

Bebek Kochamma Rahel’i aşağı çekti, Rahel şaşkınlık içinde, gürültüyle koltuğa düştü. Bir yanlış anlama olduğunu düşünmüştü.

“Velutha’ydı o!” diye açıkladı gülümseyerek. “Elinde de bir bayrak vardı!”

Bayrağın çok etkileyici bir araç olduğunu düşünmüştü. Bir arkadaşta bulunması doğru olan bir şey.

“Budala, salak kızın tekisin!” dedi Ammu.

Ammu’nun ani, keskin öfkesi Rahel’i arabanın koltuğuna çivilemişti. Çok şaşırmıştı. Ammu neden bu kadar kızmıştı? Neye kızmıştı?

“Ama oydu o!” dedi Rahel.

“Kes sesini!” dedi Ammu.

Rahel Ammu’nun alnını ve üst dudağını ince bir ter tabakasının kapladığını gördü, gözleri de cam gibi sertleşmişti. Pappachi’nin Viyana’daki fotoğrafçıda çekilen fotoğrafında olduğu gibi. (Pappachi’nin Pervanesi nasıl da çocuklarının damarlarında mırıldanıyordu!)

Bebek Kochamma Rahel’in camını kaldırdı.

Yıllar sonra, pırıl pırıl bir sonbahar sabahı, New York’un dışında, pazar günü Grand Central’dan Croton Harmon’a giden bir trende birden bütün bunları hatırladı Rahel. Ammu’nun yüzündeki o ifadeyi. Tıpkı bir bulmacanın eksik parçası gibi. Bir kitabın sayfalarında başıboş dolaşan ve asla bir cümlenin sonuna yerleşmeyen bir soru işareti gibi.

Ammu’nun gözlerindeki o sert cam bakışı. Üst dudağındaki o ter parıltısını. Ve o apansız, öfke dolu sessizliğin soğukluğunu.

Bütün bunların anlamı neydi?

Pazar treni neredeyse boştu. Rahel’in karşı tarafında, yanakları çatlamış, bıyıklı bir kadın öksürüp balgam çıkarıyor ve bunu kucağındaki pazar gazetelerinden koparıp büktüğü kâğıt parçalarına koyuyordu. Balgam sergisi açar gibi bu küçük paketleri önündeki boş sıranın üzerine düzgünce sıralıyordu. Bunu yaparken de tatlı, sakin bir sesle kendi kendine konuşuyordu.

Anı, trendeki o kadındı. Karanlık dolaptaki şeyleri karıştırıp en olmayacakları –uçup kaçan bir bakışı, bir duyguyu– alıp çıkarması delilikti. Duman kokusunu. Bir sileceği. Bir annenin cam gözlerini. Karanlığın içinde kocaman bölgelerin üzerini örtülü bırakması da akıllılıktı. Hatırlanmadan.

Yolculuk arkadaşının deliliği Rahel’i rahatlatıyordu. Onu New York’un karmakarışık rahminin içine iyice çekiyordu. Rahel’i rahat bırakmayan öteki, çok daha dehşet verici şeyden uzaklaştırıyordu. Ekşi metal kokusu, çelik otobüs tutamaklarının ve biletçinin onları tutmaktan kokan ellerinin kokusu gibi. Ağzı, yaşlı bir adamınkine benzeyen genç bir adam gibi.

Trenin dışında Hudson Irmağı ışıldıyordu, ağaçlar sonbaharın kızılkahve rengine bürünmüşlerdi. Hafif bir soğuk vardı.

“Meme başın havaya kalkmış!” dedi Larry McCaslin Rahel’e ve elini Rahel’in penye tişörtünün altında üşüyüp dikilen meme başının üzerine yavaşça koydu. Rahel’ in neden gülümsemediğini merak etti.

Rahel, evini düşündüğü zaman orayı, neden hep yağlı ahşap teknelerin koyu renklerini ve pirinç lambalarda titreşen alevlerin içi boş çekirdeğini düşündüğünü merak etti.

O adam gerçekten Velutha’ydı.

Rahel bu kadarından emindi. Onu gözleriyle görmüştü. O da onu görmüştü. Rahel onu nerede, ne zaman olursa olsun tanırdı. Ve eğer üzerinde gömlek olmasaydı arkadan bile tanırdı onu. Sırtını tanıyordu. O sırtta taşınmıştı. Hem de sayısız kez. Orada, sivri uçlu kuru bir yaprak biçiminde açık kahverengi bir doğum lekesi vardı. Velutha onun uğurlu bir yaprak olduğunu, muson rüzgârlarını vaktinde getirdiğini söylüyordu. Kara tenli bir sırtta kahverengi bir yaprak. Gecenin içinde bir sonbahar yaprağı.

Yeterince uğurlu olmayan uğurlu bir yaprak.

Velutha aslında marangoz olmayacaktı.

Ona Velutha –Malayalam dilinde beyaz anlamına geliyordu bu– denmesinin nedeni, simsiyah oluşuydu. Babası Vellya Paapen bir Paravan’dı. Palmiye şarabı üretirdi. Bir gözü camdı. Çekiçle bir granit parçasını biçimlendirirken bir kıymık fırlayıp sol gözüne gelmiş ve yarıp geçmişti.

Velutha delikanlıyken Vellya Paapen ile birlikte Ayemenem’deki evin arka kapısına gelir, arazideki ağaçlardan topladıkları hindistancevizlerini teslim ederdi. Pappachi, Paravanların eve girmesine izin vermezdi. Kimse izin vermezdi. Dokunulabilirlerin dokundukları hiçbir şeye dokunmalarına izin verilmezdi onların. Kast Hindular ve Kast Hıristiyanlar. Mammachi Estha ile Rahel’e, genç kızlığında, Paravanların ellerinde bir süpürgeyle geri geri sürünmelerinin ve kendi ayak izlerini silmelerinin istendiği günler olduğunu hatırladığını anlattı; bunun nedeni Brahmanların ya da Süryanilerin yanlışlıkla bu ayak izlerine basıp kendilerini pisletmemeleriydi. Mammachi’nin gençliğinde, Öteki Dokunulmazlar gibi Paravanların da halka açık yollarda yürümelerine, belden yukarısını örtmelerine, şemsiye taşımalarına izin verilmezdi. Konuştukları kişiyi pis soluklarıyla kirletmemeleri için konuşurken elleriyle ağızlarını örtmeleri gerekirdi.

İngilizler Malabar’a geldiğinde, bir kısım Paravan, Pelaya ve Pulaya (içlerinde Velutha’nın büyükbabası Kelan da vardı), Dokunulmazlık musibetinden kurtulmak amacıyla Hıristiyanlığı kabul edip Anglikan Kilisesi’ne katıldı. Teşvik edilmeleri için onlara biraz yiyecek ve para da verildi. Bu adamlara Pirinç Hıristiyanları denirdi. Yağmurdan kaçarken doluya tutulmuş olduklarının farkına varmaları uzun sürmedi. Ayrı ayin saatleri ve ayrı rahipleri olan ayrı kiliselere konuldular. Hatta özel bir hak tanındı onlara ve kendilerine ait Parya piskoposları oldu. Bağımsızlık’tan sonra, iş sağlanması ya da düşük faizli banka kredisi almak gibi hükümetten hiçbir yardım görmeyeceklerini öğrendiler, çünkü resmî olarak, kâğıt üzerinde Hıristiyan’dılar, dolayısıyla da kast dışı. Ayak izlerini süpürgesiz olarak silmek zorunda olmak gibi bir şeydi bu. Ya da daha kötüsü, ayak izi bırakmalarına izin verilmemesi gibi bir şey.

Küçük Velutha’nın ellerini kullanmada özel bir yeteneği olduğunu ilk keşfeden, Delhi’den ve Kraliyet Böcekbilimi’nden izinli gelen Mammachi oldu. O sıralarda Velutha on bir yaşındaydı, Ammu’dan üç yaş kadar küçüktü. Küçük bir sihirbaz gibiydi. Kurutulmuş palmiye saplarından karmaşık oyuncaklar yapabiliyordu: küçücük yeldeğirmenleri, çıngıraklar, minicik mücevher kutuları; tapioka köklerini oyup kusursuz kayıklar, baladur ağacının meyvelerinden küçük heykeller yapabiliyordu. Bunları Ammu’ya getiriyor, (kendisine öğretildiği gibi) Ammu alırken eli eline değmesin diye avuçlarına koyup uzatıyordu ona. Kendisi Ammu’dan yaşça küçük olduğu halde ona Ammukutty diyordu, Küçük Ammu. Mammachi Vellya Paapen’i, oğlunu, kendi kayınbabası Punnyan Kunju’nun kurmuş olduğu Dokunulmazlar Okulu’na göndermesi için ikna etti.

Bavyera’daki bir marangoz locasından Johann Klein Kottayam’a gelip Hıristiyan Misyoner Derneği’nin yanında üç yıl geçirerek yerel marangozlarla atölye çalışması yaptığında Velutha on dört yaşındaydı. Her akşamüzeri, okul bitiminde Velutha Kottayam’a giden otobüse atlar, gün ağarana kadar Klein’la çalışırdı. On altı yaşına geldiğinde Velutha liseyi bitirmiş ve usta bir marangoz olmuştu. Kendine ait marangozluk araçlarına sahipti, tasarım konusundaki duyarlılığı da belli belirsiz Almanlık kokuyordu. Mammachi için, gülağacından bir Bauhaus yemek masasıyla on iki iskemle ve bir de geleneksel Bavyera koltuğu yaptı. Bebek Kochamma’nın her yıl düzenlediği ve İsa’nın doğumunu canlandıran temsiller

4. İngiliz yönetimi altındaki Hindistan’da arazi vergisi toplamakla yükümlü feodal çiftlik sahibi. (Ç.N.)

5. “Madam, ben Adam” anlamında tekerleme. (Ç.N.)

6. Avatar: Dünyada belli bir kötülükte bulunmak için insan ya da hayvan biçimine girmiş bir Hindu Tanrısı. (Ç.N.)

7. Hindistan’da, Naksalbari’de faaliyet gösteren bir terörist komünist örgütün üyesi. (Ç.N.)

8. Hindistan’ın güneyinde bir kent. (Ç.N.)