*****

FERNANDO PESSOA

ANARŞİST
BANKER

*****

Can Modern

Kısa Modern / 17

Anarşist Banker, Fernando Pessoa

O Banqueiro Anarquista

İlk baskı: Contemporânea, Sayı 1, Mayıs 1922.

Bu çeviride kaynak alınan baskı: Guimarães Editores, 2009.

© 2020, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Ağustos 2020, İstanbul

Portekizce aslından çeviren: Emrah İmre

Dizi editörü: Emrah Serdan

Düzelti: Aylin Samancı Elmasdağ

Mizanpaj: Emin Petek

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-4675-8

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

FERNANDO PESSOA

ANARŞİST
BANKER

Uzun öykü

Portekizce aslından çeviren: Emrah İmre

*****

Fernando Pessoa’nın

Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Huzursuzluğun Kitabı, 2006

Uzaklıklar, Eski Denizler, 2009

*****

FERNANDO PESSOA, 1888’de Lizbon’da doğdu. 1896-1905 yılları arasında Güney Afrika’da yaşadı ve orada tam bir İngiliz eğitimi gördü. Portekiz modernizminin öncülerinden olan Pessoa, ilk şiirlerini 1912’de Portekiz Rönesans hareketinin yayın organı Aguia dergisinde yayımladı. Aynı yıllarda, düzyazı metinler, eleştiri ve denemeler yazdı. 1913’te fütürist harekette yer aldı ve Sá Carneiro ile birlikte Portekiz öncü edebiyatını başlatarak, Paulismo akımını yarattı. Pessoa’nın farklı yazar kimliklerinin yansıması olan bu kökteş şair ve yazarlar Alberto Caeiro, Álvaro de Campos, Ricardo Reis ve Bernardo Soares Fernando Pessoa’nın kendisidir. Pessoa 1935’te Lizbon’da ardında yayımlanmış sadece dört kitap bıraktı. Portekizce olarak yayımlanan tek eseri Mensagem’dir [Mesaj]. Ardında bıraktığı elyazması fragman sayısı 25-27 bin arasındadır.

EMRAH İMRE, 1980’de İstanbul’da doğdu. Auckland Üniversitesi’nde Dilbilim ve Karşılaştırmalı Edebiyat öğrenimi gördü. İngilizce, Portekizce, İspanyolca ve Fransızcadan çeviriler yaptı. José Saramago, Gabriel García Márquez, Luisa Valenzuela, Mario Vargas Llosa, Carlos Fuentes, Virginia Woolf, Luis Sepúlveda, Gilbert Adair, Daniel Galera, Samanta Schweblin, César Aira gibi yazarların eserlerini Türkçeye çevirdi. 2011’den beri Can Yayınları’nda editörlük yapan Emrah İmre, İsviçre ve Yeni Zelanda’dan sonra yaşamını Brezilya’da sürdürmektedir.

*****

Akşam yemeğini yeni bitirmiştik. Mühim bir tacir ve işadamı olan banker arkadaşım karşımda boş bakışlarla purosunu tüttürmekteydi. İyiden iyiye can çekişmekte olan sohbetimizin ölüsü artık aramıza serilivermişti. Tesadüfen aklıma gelen bir fikirden yardım alarak onu diriltmeye çalıştım. Gülümseyerek ona döndüm.

“Sahi, geçen gün birileri bana sizin bir zamanlar anarşist olduğunuzu söyledi.”

“Bir zamanlar değil; eskiden de öyleydim, şimdi de öyleyim. Bu konuda hiç değişmedim. Halen bir anarşistim.”

“Demeyin! Anarşistsiniz demek! Ne açıdan anarşistsiniz? Ancak kelimenin anlamını değiştirirseniz mümkün bu...”

“Bildik anlamını değiştirirsem mi? Yok, değiştirmiyorum. Kelimeyi bildik anlamıyla kullanıyorum.”

“Yani tamı tamına işçi örgütlerindeki tiplerin anarşist oldukları anlamda mı anarşistsiniz? O eli bombalı, sendika kuran tiplerle aranızda hiçbir fark yok mu yani?”

“Fark olmasına var... Olduğu aşikâr. Ama sizin sandığınız gibi değil. Galiba siz toplumsal teorilerimin onlarınkiyle aynı olmadığından şüpheleniyorsunuz…”

“Ah, şimdi anladım! Siz teoride anarşistsiniz, ama iş pratiğe geldiğinde...”

“Pratikte de teoride olduğum kadar anarşistim. Üstelik pratikte o bahsettiğiniz tiplerden katbekat daha anarşistim. Yaşamım bunun başlıca kanıtıdır.”

“Ha?”

“Yaşamım bunun başlıca kanıtı, arkadaşım. Böyle şeylere asla kafa yormayan asıl sizsiniz. Haliyle söylediğimi saçmalık olarak görüyor ya da sizinle dalga geçtiğimi sanıyorsunuz.”

“Gerçekten hiçbir şey anlamadım! Şayet... şayet siz yaşamınızı yıkıcı ve antisosyal sayıp anarşizme o anlamı yüklüyorsanız başka tabii.”

“Öyle olmadığını biraz önce söyledim ya – ‘anarşizm’e bildik anlamından farklı bir anlam yüklemediğimi söyledim.”

“Pekâlâ, ama halen anlayamadım. Asıl anarşist teorilerinizle yaşamınızda yaptıklarınız, yani yaşadığınız hayat arasında hiçbir fark olmadığını mı söylüyorsunuz bana? Yaşamınızın bildik anlamda ‘anarşist’ olan insanlarınkiyle birebir aynı olduğuna inanmamı mı bekliyorsunuz?”

“Yok, öyle değil. Teorilerimle yaşantım arasında hiçbir uyuşmazlık olmadığı gibi mutlak bir uyum bulunduğunu kastediyorum. Sürdüğüm yaşamın sendikacıların ve eli bombalı tiplerin yaşamına benzemediği doğru. Fakat asıl anarşizme, kendi anarşist ideallerine uymayan onların yaşamlarıdır, benimki değil. Benimkinde –evet, banker olarak, hatta dilerseniz tacir, istifçi, ne derseniz deyin– benimkinde anarşizmin teorisiyle pratiği beraberdir ve ikisi de geçerlidir. Sizse onlardan farklı olduğumu vurgulamak amacıyla beni uyuz sendikacılar ve eli bombalı tiplerle kıyasladınız. Farklıyım onlardan, ama farkımız şu: Onlar (evet, ben değil onlar) sadece teoride anarşisttirler; bense hem teoride hem pratikte anarşistim. Onlar aptal anarşistler, bense akıllı bir anarşistim. Doğru duydunuz, azizim, gerçek anarşist benim. Onlar –sendikacılar ve eli bombalı tipler (bir zamanlar ben de onlardan biriydim ve tam da gerçek anarşistliğimden dolayı ayrıldım)– anarşizmin çöplüğüdürler, meşhur liberteryen öğretinin damızlık dişileridirler.”

“Yok artık, daha neler! Olmaz öyle şey! Peki yaşamınızı –yani bankerlik ve ticaret yaşamınızı– anarşist teorilerle nasıl bağdaştırıyorsunuz? Anarşist teoriden anladığınız bildik anarşistlerin anladığıyla tıpatıp aynıysa yaşamınızla nasıl bağdaştırıyorsunuz? Doğru anladıysam, üstüne bir de onlardan fazla anarşist olduğunuz için farklı olduğunuzu iddia ediyorsunuz, değil mi?”

“Aynen öyle.”

“O halde hiçbir şey anlamadım.”

“Anlamayı arzuluyor musunuz peki?”

“Arzulamaz olur muyum.”

Purosu dudaklarının arasında sönmüştü; eline alıp yavaşça tekrar yaktı; alevi dinen kibriti zarifçe kül tablasına bıraktı. Sonra bir anlığına indirdiği başını kaldırıp şöyle dedi:

“Bakın. Ben bu şehrin halkının arasında, işçi sınıfında doğdum. Tahmin edersiniz ki ne iyi şartlara ne de konumuma miras aracılığıyla ulaştım. Yalnızca doğuştan parlak bir zekâya ve kuvvetlice bir iradeye sahiptim. Ama bunlar doğal yeteneklerdi, alt sınıfta dünyaya gelmiş olsam da elimden alınamazdı.

İşçilik yaptım, alın teri döktüm, kıt kanaat geçindim; kısacası o çevrelerdeki çoğu insandan farksız yaşadım. Aç kaldığım hiç olmadıysa da birkaç kez epey yaklaştım. Ancak açlık çekseydim de bu durum sonradan olacakları değiştirmez, size anlatacaklarımı, yaşamımın eski veya şimdiki halini etkilemezdi.

Özetle, alelade bir işçiydim. Herkes gibi sırf çalışmam gerektiği için çalışıyor, olabildiğince az emek veriyordum. Ama akıllı mı akıllıydım. Her fırsatta yeni şeyler okur, tartışırdım, aptal olmadığım için de kaderime ve onu bu hale getiren toplumsal koşullara karşı büyük bir memnuniyetsizlik duyuyor, isyan etmek istiyordum. Biraz evvel dediğim gibi, doğruya doğru, kaderim çok daha kötü olabilirdi; ama o zamanlar kendimi talihin toplumsal gelenekler aracılığıyla bütün adaletsizlikleri sırtına yüklediği biri gibi görüyordum. Böylece yirmi yaş civarında –taş çatlasa yirmi bir– anarşist oldum.”

Bir an duraksadı. Gövdesini tamamen benden yana döndürdü. Biraz daha öne eğilerek konuşmayı sürdürdü.

“Hep kafası fena çalışmayan biri oldum. İsyan edesim geliyordu. İsyanımın kökenini anlamak istiyordum. Bilinçli ve inançlı bir anarşiste dönüştüm – bugün de aynı şekilde bilinçli ve inançlı bir anarşistim.”

“Peki ya teoriye dair bugünkü düşünceniz, o zamankiyle aynı mı?”

“Aynı. Anarşizmin asıl teorisi tektir. Anarşist olduğumdan beri teorim aynıdır, birazdan göreceksiniz. Doğa vergisi zekâmdan dolayı bilinçli bir anarşiste dönüştüğümü söylüyordum. İyi de anarşist ne demektir? Toplumsal açıdan eşitsiz doğmamıza yol açan adaletsizliğe başkaldıran biridir – özünde bundan ibarettir. Bunun sonucunda da bu eşitsizliği mümkün kılan toplumsal geleneklere karşı başkaldırı ortaya çıkar. Kastettiğim, işin psikolojik yönü, yani, insanların nasıl olup da anarşiste dönüştüğü; meselenin teorik kısmına birazdan geleceğiz. Şimdi benim koşullarıma sahip akıllı bir bireyin nelere başkaldıracağını düşünün. Dünyaya bakınca ne görür? Biri milyonerin evladı olarak doğar, paranın önleyeceği ya da zayıflatacağı –sayısı hiç de az olmayan– talihsizliklere karşı daha beşikten itibaren korunur; ötekiyse sefalet içinde doğar, ağzın bol yemeğin kıt olduğu bir ailede fazladan bir ağızdır. Biri kont ya da marki olarak doğar, bu sebeple herkesten saygı görür, ne yaparsa yapsın fark etmez; ötekiyse tıpkı benim gibi doğar, insan yerine konmak için bile her şeyi düzgün yapması gerekir. Birileri öyle refah içinde doğarlar ki diledikleri gibi okula gider, seyahat eder, kendini geliştirir, böylece zekâsı doğuştan gelen kişilerden (hani neredeyse) daha zeki hale gelirler. Böyle sürer gider, hem de her konuda.

Doğruya doğru, doğanın adaletsizliklerinden kaçış yok. Oysa toplumun ve ona ait geleneklerinkiler öyle mi – onlardan neden kaçınmayalım ki? Kabul ediyorum –zaten başka çarem yok–, Doğa’nın bahşettikleri sayesinde –yetenek, kuvvet, zindelik– bir insan benden üstün olabilir; kabul etmediğim, onun anne karnında edinmediği, kendisine ancak dünyaya gelince bahşedilen takma nitelikler –yani zenginlik, toplumsal konum, rahat yaşam, vb.– açısından benden üstün olması. Benim anarşizmim işte bu düşüncelerin körüklediği başkaldırıdan doğdu, dediğim gibi, bugüne dek en ufak bir değişiklik yapmadan savunduğum anarşizm bu.”

Yine durakladı, lafa nasıl devam edeceğini düşünür gibi bir hali vardı. Purosundan bir nefes çekti ve başını yana çevirip dumanı yavaşça benden uzağa üfledi. Sonra konuşmayı sürdürmek üzere yine bana döndü. Ancak bu kez lafını ben kestim.

“Bir sorum var, merak ediyorum. Niçin özellikle anarşist oldunuz? Mesela sosyalist olabilirdiniz, ya da ona yakın başka bir ilerici düşünceyi benimseyebilirdiniz. İçinizdeki başkaldırı hissiyle gayet güzel uyuşurdu. Söylediklerinizden çıkardığım kadarıyla anarşizmden anladığınız (ki bence anarşizmin iyi de bir tanımı), bütün toplumsal gelenek ve yöntemlere başkaldırmak, hepsinin ortadan kaldırılmasını arzulamak ve bunun için gayret göstermek.”

“Aynen öyle.”

“İyi de, niçin daha ılımlı başka yöntemler yerine böyle aşırı bir yöntemde karar kıldınız?”

“Hemen söyleyeyim. Ben bu meselelere çok kafa yordum. Okuduğum broşürlerde elbette bütün bu teorileri görüyordum. Anarşist teoriyi –gayet güzelce dile getirdiğiniz gibi, uç bir teori– seçme sebeplerimi size kısaca özetleyeyim.”

Bir an dalıp gitti. Sonra yine bana döndü.

“Asıl kötülük, hatta yegâne kötülük, toplumsal gelenekler ve kurgulardır; doğal hakikatlerin üstüne çökerler – aileden paraya, dinden devlete her şeyin üstüne. İnsan erkek ya da kadın olarak doğar – demek istediğim, yetişkinken erkek mi kadın mı olacağı doğduğu anda bellidir, oysa evlenecek mi, zengin mi fakir mi olacak, Katolik mi Protestan mı, Portekizli mi İngiliz mi, doğduğu anda belli değildir. Bütün bunlar toplumsal kurgulardan ibarettir. Peki bu toplumsal kurgular niye kötüdür? Tam da kurgu oldukları, doğal olmadıkları için. Para da devlet de, aile kurumu da dinler de birbirinden kötüdür. Bunlardan başka kurgular ortaya çıksaydı onların da kötü olması kaçınılmazdı, çünkü onlar da özünde kurgu olacak, doğal gerçeklerin üstüne çökecekti. Bütünüyle, saf anarşist olmayan her sistem de birer kurgudur. Bütün arzumuzu, gayretimizi, zekâmızı kullanarak bir toplumsal kurgunun yerine bir başkasını nakletmek, ya da nakletmeye katkıda bulunmak abestir, hatta suç teşkil eder, çünkü her şeyi olduğu gibi bırakmak amacıyla toplumsal kargaşa yaratmak anlamına gelir. İnsanın doğasını ezen ve bastıran toplumsal kurguları adaletsiz buluyorsak, gayretimizi hepsini yok etmek için kullanabilecekken niye yerlerine başka kurgular koymaya harcayalım ki?

Bence sağlam bir görüş bu. Ama varsayalım ki öyle olmasın; varsayalım ki birileri bize karşı çıksın, her şey iyi güzelse de anarşist sistemin pratikte mümkün olmadığını söylesin. Gelin meselenin bu kısmını irdeleyelim.

Anarşist sistem pratikte niçin mümkün olmayacakmış? Bizim ilericiler olarak yola çıktığımız ilke sadece güncel sistemin adaletsiz olduğunu değil, adaletsizliğin yerine daha adaletli bir sistemi koymanın fayda sağlayacağını savunur. Böyle düşünmediğimiz takdirde ilerici değil burjuva oluruz. Peki bu adalet ölçütü nereden geliyor? Doğal ve sahici olandan geliyor, karşısındaysa toplumsal kurgular ve geleneğin yalanları var. Tabii doğal dediğimiz şeyin tamamı doğaldır, yarısı, çeyreği ya da sekizde biri değil. Öyleyse iki olasılık söz konusudur: Doğal olanın toplumsal seviyede gerçekleştirilmesi ya mümkündür ya da değildir; başka bir deyişle, toplum ya doğaldır ya da özünde kurgudur ve hiçbir şekilde doğal olamaz. Toplumun doğal olması mümkünse, anarşist ya da özgür toplumun varlığı da mümkün olabilir ve olmalıdır da, çünkü tamamı doğal olan toplum böyledir. Toplum doğal olamıyorsa, (herhangi bir sebeple) kurgu olmaya mecbursa, kötünün iyisini seçmeli, bu kaçınılmaz kurgunun içinde onu olabildiğince doğal hale getirmeliyiz. Kurguların en doğalı hangisidir? Aslında hiçbiri doğal değildir, çünkü kurgudur; en doğalı, bizim durumumuzda, en doğal görünen, en doğal hissedilen mi olacaktır? Alışık olduğumuz kurgudur bu. (Anlayacağınız üzere: Doğal olan içgüdüsel olandır; içgüdü olmamasına rağmen her açıdan içgüdüye benzeyen şeye ise alışkanlık denir. Puro içmek doğal değildir, içgüdünün bir ihtiyacı değildir ama alıştığımız takdirde doğal hale gelir, içgüdüsel bir ihtiyaca dönüşür.) Alışkanlıklarımızın özündeki toplumsal kurgu hangisidir? Şimdiki sistemdir, yani burjuva sistemi. Öyleyse, mantıken ya toplum denen şeyi doğal kabul edip anarşizmi savunmamız gerekir ya da bunun mümkün olmadığına kanaat getirip burjuva rejiminin savunucusu oluruz. Ortası yoktur. Anladınız mı?”

“Evet; bu gayet sağlam bir görüş.”

“Henüz yeterince sağlam sayılmaz. İcabına bakılması gereken aynı türden bir itiraz daha var. Bir yandan anarşist sistemin gerçekleştirilebilir olduğunu kabul edip diğer yandansa bunun çabucak gerçekleştirilebileceğinden şüphe duymak mümkün – yani, burjuva toplumdan özgür topluma, arada bir ya da birden fazla rejim veya safha olmaksızın geçilebileceğinden. Bu itirazda bulunan kişi, anarşist toplumu iyi ve gerçekleştirilebilir bir şey olarak kabul eder; ama burjuva toplumla anarşist toplum arasında bir nevi geçiş safhası bulunması gerektiğini öne sürer.

Pekâlâ. Varsayalım ki öyle olsun. Nedir bu ara safha? Amacımız anarşist ya da özgür toplum olduğuna göre bu ara safha ancak insanlığı özgür topluma hazırlayacak bir safha olabilir. Bu hazırlık maddi de olabilir, yalnızca zihinsel de; diğer bir deyişle, insanlığın özgür toplum fikrine uyum sağlamasını destekleyen bir dizi maddi ya da toplumsal değişim olabilir, ya da kademeli ve etkili bir propaganda şeklini alıp insanları özgür toplum fikrini arzulamaya ya da kabul etmeye zihinsel olarak hazırlayabilir.

İlk duruma, yani insanlığın özgür topluma kademeli ve maddi olarak uyum sağlamasına bakalım. İmkânsızdır bu; hatta imkânsızdan öte, abestir. Bir şeye maddi açıdan uyum sağlayabilmek için öncelikle o şeyin var olması şarttır. 23. yüzyılın nasıl olacağını şimdiden bilsek bile hiçbirimiz o yüzyılın toplumsal ortamına maddi açıdan uyum sağlayamayız; çünkü 23. yüzyıl ve toplumsal ortamı henüz maddeten var olmamıştır. Böylece vardığımız sonuç, burjuva toplumdan özgür topluma intikal ederken, uyum, evrim ve geçişin yalnızca zihinsel düzeyde gerçekleşebileceğidir;