*****

ALBERT CAMUS

MUTLU
ÖLÜM

*****

Can Modern

Mutlu Ölüm, Albert Camus

Fransızca aslından çeviren: Ramis Dara

La mort heureuse, Albert Camus

© 1971, Éditions Gallimard, Paris

© 1991, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 1991

Dizi editörü: Emrah Serdan

Mizanpaj: Emin Petek

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-2033-8

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Maslak Mah. Eski Büyükdere Cad. İz Plaza, No: 9/25, Sarıyer/İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

ALBERT CAMUS

MUTLU
ÖLÜM

ROMAN

1957 NOBEL EDEBİYAT ÖDÜLÜ

Fransızca aslından çeviren

Ramis Dara

*****

Albert Camus’nün Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Yabancı, 1982

Tersi ve Yüzü, 1992

Yolculuk Günlükleri, 1993

İlk Adam, 1994

Yaz, 1994

Başkaldıran İnsan, 1995

Düğün - Bir Alman Dosta Mektuplar, 1995

Sürgün ve Krallık, 1996

Sisifos Söyleni, 1997

Düşüş, 1997

Veba, 1997

Asturya’da İsyan / Bütün Oyunları 1, 2015

Caligula / Bütün Oyunları 2, 2015

Yanlışlık / Bütün Oyunları 3, 2015

Sıkıyönetim / Bütün Oyunları 4, 2015

Adiller / Bütün Oyunları 5, 2015

*****

ALBERT CAMUS, 1913 yılında Cezayir’de dünyaya geldi. Cezayir Üniversitesi’nde sürdürdüğü felsefe öğrenimini sağlık nedenleriyle yarıda bıraktı. 1938’de Paris’e gitti, ilk yapıtları Tersi ve Yüzü ve Düğün bu dönemde yayımlandı. Edebiyat dünyasına asıl girişini, 1942’de yayımlanan Yabancı adlı romanı ve Sisifos Söyleni başlıklı felsefi denemesi belirledi. Birbirini tamamlayan bu iki yapıtta, varoluşçu izler taşıyan “saçma” felsefesini geliştirdi. Başkaldıran İnsan, Yaz, Sürgün ve Krallık isimli eserleriyle hem edebiyat hem de düşünce alanlarında yetkinliğini kanıtladı. Mutlu Ölüm ve İlk Adam adlı romanları ölümünden sonra yayımlandı. 1957’de Nobel Edebiyat Ödülü’ne değer görülen ve bugün XX. yüzyıl edebiyat ve düşünce dünyasının en önemli adlarından biri kabul edilen Albert Camus, 1960 yılında bir araba kazasında yaşamını yitirdi.

RAMİS DARA, 1953’te Manisa’da doğdu. Atatürk Üniversitesi Fransız Dili ve Edebiyatı Bölümü’nü bitirdi, Uludağ Üniversitesi’nde yüksek lisans yaptı. 1977-81 yıllarında Fransızca öğretmenliği, 1981-85 yılları arasında radyo metin yazarlığı yaptı. 1986-2000 yılları arasında Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi’nde öğretim görevlisi olarak çalıştı. 1993-99 yılları arasında Yeni Biçem dergisini çıkardı, 2000’den bu yana Akatalpa dergisini çıkarıyor. İç Sızıları (1985), Şiir Çünkü Şiir (1988), Edebiyatçı Aydın Değildir (1998) ve Kırık Amfora (1999) başlıklı deneme-eleştiri kitaplarıyla çeşitli alanlarda başka bazı kitapları da bulunan Dara, Camus’nün Düğün, Yaz, Mutlu Ölüm ve Yolculuk Günlükleri’ni çevirdi.

*****

İçindekiler

Mutlu Ölüm’ün Oluşumu

Birinci kısım
DOĞAL ÖLÜM

Birinci bölüm

İkinci bölüm

Üçüncü bölüm

Dördüncü bölüm

Beşinci bölüm

İkinci kısım
BİLİNÇLİ ÖLÜM

Birinci bölüm

İkinci bölüm

Üçüncü bölüm

Dördüncü bölüm

Beşinci bölüm

*****

Mutlu Ölüm’ün oluşumu

Bu önsözde, yazarın yaşamöyküsü üzerinde durulmuyor. Bu konuda bilinmesi gerekenlerin başlıcaları, Roger Quilliot’ nun, Pléiade dizisinde yayımlanan çalışmasında yer alıyor. Mutlu Ölüm, Camus’nün Belcourt’da çocukluğunun geçtiği yoksul mahallenin, deniz taşımacılığı şirketi memurluğunun, 1936 yazında Orta Avrupa’ya yaptığı yolculuğun, 1936 ve 1937’de İtalya’daki gezilerinin, sanatoryumda kaldığı günlerin, Fichu’nün evinde ya da Kasım 1936’da yerleştiği Yukarı Cezayir’de “Dünyanın Karşısındaki Ev”deki yaşamının anılarından yararlanır. Bu yapıtta, yazarın aşk yaşamıyla ilgili kimi bölümler de vardır: Simon Hié’yle iki yıllık evlililiği ve fırtınalı bir açıklamayla Salzburg’da sona eren ilişkileri, romana bağlam değişimiyle katılır. Kimliğini saptamanın kolay olmadığı bir başka kadın kahraman, burada önemli rol oynar. Derinlikli bir incelemenin belki bir gün yanıtını bulacağı kimi soru işaretleri ortada durmaktadır: Lucienne kimdi? Roland Zagreus? Doktor Bernard? vb. Burada, bir yazınsal oluşum taslağı yapmak yerine, romanla yaşam arasında kılı kırk yaran bir uygunluk aramaya kalkmak, daha az yararlı görünüyor.

Defterler’de sonradan Mutlu Ölüm’e dönüşecek metinle ilgili ilk açıklama, bir plan dolayısıyla yapılır. Bu plana göre, “2. kısım” Orta Avrupa yolculuğundan sonra gelecektir. Mutlu Ölüm’e ilişkin son taslaklar ise 1938 tarihini taşır. Ocak 1939’da hâlâ Mersault adı vardır, ama artık Camus’yü yalnızca Yabancı ilgilendirmektedir. Demek ki Mutlu Ölüm, 1936 ile 1938 arasında tasarlandı ve oluşturuldu. İlk biçimiyle Tersi ve Yüzü’ndeki denemelerle, son değişiklikleriyle de Düğün’deki denemelerle yaşıttır. Yabancı, Caligula’nın ilk yazılışından sonra gelir.

Bu romanın hazırlanış biçimine ilişkin yetkin bir düşünceye ulaşmak için, öncelikle onun son değişik biçimine başvurabiliriz. Mutlu Ölüm, her biri beş bölümden oluşan iki kısma ayrılır: “Doğal Ölüm” ve “Bilinçli Ölüm”. Ama birinci kısım, daktiloyla yazılmış 140 sayfanın yalnızca 49 sayfasını, üçte birden biraz fazlasını kapsar.

“Doğal Ölüm”ün düğümü, Roland Zagreus’un öldürülüşüdür. Romanın kahramanı Mersault onu ilk bölümde öldürür, parasına el koyar ve evine dönerken üşütür. Sonraki bölümler bir geriye dönüştür: Mersault’nun olağan yaşamı (2. böl.), Marthe’la ilişkileri ve cinsel kıskançlığı (3. böl.), Zagreus’la uzun söyleşisi (4. böl.), sonunda da, fıçıcı Cardona’yla yaptığı ve yoksulluk öyküsünün anlatıldığı bir görüşme (5. böl.). Özetlemek için olay akışını şöyle toparlayabiliriz: Orta halli basit bir memur olan roman kahramanı Patrice Mersault, kendisinden daha kötü bir yaşam süren bir fıçıcıyla komşudur; ilk aşkını Roland Zagreus adında sakat bir adamla yaşamış bir kızın sevgilisi olan Patrice Mersault, bu kız sayesinde Zagreus’la tanışır, bir sohbet sırasında adamın nasıl zenginleştiğini öğrenir ve öğrendiği bu sırdan yararlanarak sakat adamı öldürür, bunun üzerine bozuk bir sağlık, ama dolu bir keseyle yolculuğa çıkar.

“Bilinçli Ölüm”ün beş bölümü, Mersault’nun Prag’da kalışını (1. böl.), yolculuğunun süreğini ve Cenova üzerinden Cezayir kentine geri dönüşünü (2. böl.), “Dünyanın Karşısındaki Ev”de geçen yaşamını (3. böl.), Chenoua’ya gidip deniz kıyısında bir eve yerleşmesini (4. böl.), sonunda da, satlıcana yakalanarak ölümünü (5. böl.) sergiler. Olay akışını şöyle toparlayabiliriz: Mersault, Prag’da mutluluğun kendisinden uzaklaştığını hisseder; güneşe yönelerek mutluluğu yeniden bulur. Cezayir kentine dönüşünde, art arda iki mutlu yaşam deneyimine girişir: önce “Dünyanın Karşısındaki Ev”de üç kız arkadaşıyla ortaklaşmacı yaşam deneyimi, sonra Lucienne’in ya da üç kız arkadaşının ziyaretleriyle biraz hafifleyen, çileci bir yalnızlık içinde geçen Chenoua’daki yaşam deneyimi. Mersault mutluluğu ele geçirmiştir ve Zagreus’u anımsayarak, mutluluğunu ölümüne değin korur.

Romanın bu hızlı akışı, ana izleği gözler önüne serer: Nasıl mutlu ölünür? Yani bizzat ölümün bile mutlu olacağı ölçüde mutlu nasıl yaşanır? İyi yaşama ve iyi ölmenin birinci kısmı, para, zaman ve duygusal egemenlik olmadığı için, tersi’dir; ikincisiyse, parasal bağımsızlık, zamanı istediğin gibi düzenleme ve kalbin dinginliği sayesinde yüzü’dür. Özet olarak son değişmesiyle Mutlu Ölüm’ün içerik ve anlamı budur.

İki kısımlı bölümleme daha sonra yapılmıştır. 1938’e kadarki bütün plan taslakları, istisnasız, üç kısımlıdır, oynamalar yalnızca bölümlerin dağıtımıyla ilgilidir. Öyleyse, son planda ortaya çıkan bakışımsızlığa (91 sayfaya karşı 49 sayfa!) şaşmamak gerek. “Yeniden Bölümleme” başlıklı bir tasarının tanıklık ettiği gibi, üçlü bölümleme daha dengeliydi: Her kısmın sayfa sayısı yaklaşık aynı olacaktı.

Son plan, belirgin bir karşıtlığı sergiler. Bu durum ilk taslaklarda söz konusu değildir. Bununla birlikte, karşıtlık ve karşıtlıkların art arda gelişi, Camus’nün felsefesinin bir esnekliği olduğu kadar, burada ilk ağızda yapıtın estetik esnekliği gibi de görünür. Bir notta şu “altı öykü”yü anlatmak istediğini belirtir Camus:

“Parlak oyunun öyküsü. Lüks.

Yoksul mahallenin öyküsü. Annenin ölümü.

‘Dünyanın Karşısındaki Ev’in öyküsü.

Cinsel kıskançlığın öyküsü.

Ölüm mahkûmunun öyküsü.

Güneşe doğru inişin öyküsü.”

Yaptığı sıralamayla art arda geliş kaygısını, Camus’nün kendisi ortaya koyar. Altı öykü, ikişer ikişer birbirine bağlanabilir. Ama Ağustos 1937 de içinde olmak üzere, o tarihe değin Camus, kutupsallık karşıtlığını, bir zaman karşıtlığıyla iki katına çıkarmak ister: Kimi bölümler şimdiki, kimileri geçmiş zamanla yazılacaktır. Hatta, “ikinci kısmın” ayrıntılı bir planını yaparak, girişik, titiz bir süslemeyle zamanları birbirinin ardına getirmeye de çalışır. İçsel bir gerekliliğe dayanmayan bu biçimcilikten daha sonra vazgeçecektir. Ancak son metinde bu girişimden geriye bir iz kalır: Katıksız ve sürekli bir mutluluğun çağrıştırıldığı “Dünyanın Karşısındaki Ev”e ayrılan bölüm, başlangıç tasarısındaki gibi, şimdiki zamanla yazılmış olarak durur.

Sözü edilen altı öykü, romanda yavaş yavaş oluşup biçimlenenlerin temel gerecini oluşturur. Onlardan, onların biçimsel değişikliklerinden ve düzenlenişlerinden yola çıkışla, romanın oluşumu yeniden çizilebilir.

İlk planlar, cinsel kıskançlık öyküsüyle birlikte “ikinci kısım”da yer alan, “Dünyanın Karşısındaki Ev” öyküsüne ağırlık tanırlar. İşte, Defterler’de okunan ilk plan:

“II. kısım:

A. Şimdiki zaman.

B. Geçmiş zaman.

Böl. A1. Dünyanın Karşısındaki Ev. Sunuş.

Böl. B1. Mersault anımsıyordu. Lucienne’le ilişki.

Böl. A2. Dünyanın Karşısındaki Ev. Gençliği.

Böl. B2. Lucienne sadakatsizliklerini anlatır.

Böl. A3. Dünyanın Karşısındaki Ev. Çağrı.

Böl. B3. Cinsel kıskançlık. Salzburg. Prag.

Böl. A4. Dünyanın Karşısındaki Ev. Güneş.

Böl. B4. Kaçış (Mektup). Cezayir kenti. Üşütüş, hastalanış.

Böl. A5. Yıldızların karşısındaki gece. Catherine.”

İlk kısım, Ağustos 1937’den sonraki bir planda görüldüğü gibi, parıltılı oyun, yoksul mahalle ikilisine ayrılır o sırada: Sisifos Söyleni, daha sonra, bu parıltılı oyun denen şeyi Don Juancılık, komedya, fetih üçlemi içinde gösterecektir; bu oyun “yoksul mahalle”deki yaşamın değişkenliklerinin tersidir. Bu durumda, aynı 1937 Ağustos ayındaki bir tasarının gösterdiği ikili uyuşmazlık ortaya çıkar:

“1. kısım. O zamana kadarki yaşamı.

2. kısım. Oyun.

3. kısım. Uzlaşmalardan vazgeçiş ve doğadaki gerçeklik.”

“O zamana kadarki yaşam”, yoksulluğu, sekiz saatlik iş gününü, toplumsal ilişkilerdeki şiirsizliği ve denebilirse doğallıktan kopmuş bir varlık biçimini dile getirir alttan alta. Defterler’de hakkında fazla şey söylenmeyen “oyun”, bir tür züppeliği, yoksul yaşamda yayılmayı, kendinden hoşnutluktaki taşkınlığı, ama yine de doğallıktan kopmuşluğu belirtiyor olmalı. Bu uyuşmazlık, Mutlu Ölüm’ün son yazımında önemsizleşir, söyleşiler içinde yoğunluğunu yitirir ve Mersault’nun yükselişiyle özetlenir. Buna karşılık, yalnızlığa ve doğaya bir kaçış eylemiyle doğallığın ele geçirilişi, ilk taslaklardan başlayarak tümünde yer almakta ve romanın sonuyla amacının hazırlandığı son ana dek kalmaktadır.

Ama Mutlu Ölüm, ilk taslaklarda, kahramanın ölümüyle sona erer görünmüyor: “Ölümün ve güneşin tadı” ifadesi okunuyor bir planda, bu yalnızca bir tattır. Bir başka planda ölüme meydan okunuyor(?), ama birinci kısmın sonunda şunlar yer alıyor: “Son bölüm: Güneşe ve ölüme doğru iniş (intihar-doğal ölüm).” Dikkate değer bir nokta: Ölümle güneş birbiriyle ilişkili. Güneş, bu yoğun imge, mutluluğun, ruhsal söylen’in yerine geçecek ve kararlı bir adım, kesin bir düşünceye doğru yol almış olacak. Bu adım Ağustos 1937’den ve şu nottan başlatılabilir: “Roman: Yaşamak için zengin olmak gerektiğini kavrayan, kendini bütünüyle para elde etmeye adayan adam, bunu başarır, mutluluk içinde yaşar ve ölür.” Defterler’de ilk kez Mutlu Ölüm’ün gerçek bir özetiyle karşılaşılır ve yine burada ilk kez “roman” sözcüğüne rastlanır.

Romanın akışı bellidir bundan böyle: “Parayla saadet olmaz” atasözünün ters çevrilmiş bir açıklaması. Parayla mutluluk, ana izlek olur, 17 Kasım 1937 tarihli notun başında açıklıkla görüldüğü gibi:

“17 Kasım.

Mutluluk isteği.

3. kısım. Mutluluğun gerçekleştirilişi.”

Ama bu sırada, yalnızca “sakat” olarak anılan Zagreus’un kişiliği ortaya çıkar, Mersault’yu parayla zaman arasındaki ilişkiler konusunda aydınlatır ve onun, bir başka özlü sözün gerçekliğini görmesini sağlar: Vakit nakittir, bunun ters biçimi de doğrudur: Zagreus’un yaşama sanatının temel maddesini oluşturacak olan söz, nakit vakittir. 17 Kasım tarihli notun son paragrafı buna tanıklık eder:

“‘Şanslı’ doğmuş bir adam için mutlu olmak, vazgeçme isteğiyle değil de, tersine, mutluluk isteğiyle, herkesin ortak yazgısını değerlendirmektir. Mutlu olmak için zaman gerekir, bol zaman. Mutluluk da uzun bir sabırdır. Ve zaman, bizden zamanı çalan para gereksinimi demektir. Zaman satın alınır. Her şey satın alınır. Zengin olmak, hak edildiğinde, mutlu olmak için zamana sahip olmaktır.”

Bunun üzerine romanın çeşitli gereçleri, yitik zaman kazanılmış zaman ikiliğine göre kümelenir. Yitik zaman; yoksulluğun, işin, şiirsiz yaşamın zamanı olacaktır: Mersault’nun yaşamına ayrılan bölüm, “Zamanı Öldürmek” başlığını taşıyacak, bu başlık onun Marthe’la ilişkisine ve Orta Avrupa yolculuğuna da uygun düşecektir; Zagreus’un öldürülüşü, yitik zamanın bu yoksulluk dolu olaylar zincirine son verecektir. Kazanılmış zaman, “Dünyanın Karşısındaki Ev”in ve doğaya kaçışın zamanı olacaktır. Bu yüzden, bir kâğıda elyazısı ile yazılmış üç kısımlı bir tasarıda, ilk bölüm, her seferinde olduğu gibi, zamana ayrılmıştır. Birinci kısım, “Zamanı Öldürmek”ten başlayarak; Mersault’un Prag dönüşüne kadar uzanan Cezayir’deki serüvenlerini içeren yedi bölümü kapsar (son yazımında 1. ile 75. sayfalar arası): “1. kısım. ‘Zamanı Öldürmek’ten ‘kendisini mutluluk için doğmuş hissediyordu’ya kadar,” diye yazar Camus. Bu son tümce, yaklaşık bu biçimiyle son yazımın 75. sayfasında bulunur: “...sonunda mutluluk için yaratılmış olduğunu anladı.”

İkinci kısmın ilk bölümü “Zamanı Kazanmak” –“Dünyanın Karşısındaki Ev” söz konusudur burada– ve üçüncü kısmın ilk bölümü “Zaman” başlığını taşır o sırada. Proust düşünülünce, romanın, işte geçen yitik zamandan, “Dünyanın Karşısındaki Ev”de çiçekli kızlar arasında aylaklıkla geçen kazanılmış zamana, oradan da yalnızlıkta ve ölümde doğayla uyumun zamanı olan yeniden bulunmuş zamana yöneldiği görülür; bu durum, elyazılı metnin son sayfasındaki kısa ve özlü bir notla özetlenir: Zaman. “Önce çok şey yapar, sonra her şeyi bırakır. Kesinlikle hiçbir şey yapmaz. Zamanı izler, özellikle de mevsimleri (Günlük!).” Mutluluk bağlamında ana izlek durumuna gelen zaman, romanın çatısını ve ritmini oluşturur. İlk taslaklardaki şimdiki zaman-geçmiş zaman değişimi, tümevarıcı değildi. Şimdi, birinci kısmın parçalanmış zamanını, üçüncü kısmın zamansallıktan uzak oluşumuna dönüştürmek için akımın, vurgusuz betimlemelerden lirik söyleşilere geçmesi, bunları birbirine eklemesi gerekiyordu.

Böylece, romanın son değişikliğine, iki kısımlı daralmış biçimine ulaşılır. Daralışın iki nedeni vardır: Önce Camus’nün erotik ya da duygusal öykülere karşı duyduğu sıkıntı. Bu nedenle, onları sınırlamak zorunda kaldı. Sözü geçen tasarının ikinci kısmında, “Zamanı Kazanmak”tan sonra “Lucienne’le karşılaşma” ve “Catherine’in Gidişi” bölümleri geliyordu. Yazar bu bölümlerle ilgili yeterli gereç hazırlayamadı ya da bunu istemedi. Ayrıca, Zagreus öyküsü bir dizgenin düğümünü oluşturmak için oldukça yeterli duruma geldi. Çıkışında, cinsel kıskançlıkla ilgili olan Orta Avrupa’ya kaçış da, bu olaya eklendi.

Ama Camus, üç kısma ayırma düşüncesine sıkı sıkıya bağlıdır. Bu yüzden, son daralıştan önceki plan hâlâ şöyledir:

“1. kısım. 1º: Yoksul mahalle. 2º: Patrice Mersault. 3º: Patrice ve Marthe. 4º [Karalanmış, zor okunuyor.]: P. ve dostları [?]. 5º: Patrice ve Zagreus.

2. kısım. 1º: Zagreus’un öldürülüşü. 2º: Boğuntu içinde kaçış. 3º: Mutluluğa dönüş.

3. kısım. 1º: Kadınlar ve güneş. 2º: Tipasa’da gizli ve ateşli mutluluk. 3º: Mutlu ölüm.”

Kesin başlık bulunmuş, ama son bölüme konmuştur. Zagreus öyküsü henüz tam yerinde değildir. Öldürülüşünün yeri değişmeyi beklemektedir, bu da önce ilk kısmın sonuna, sonra başına geçerek gerçekleşir. Bu durumda, yolculukla dönüşe indirgenen ikinci kısım, ipince kalır. Sonuncu kısımla birleşir, “Bilinçli Ölüm” ortak başlığı kaynaşmayı onaylar ve ilk kısmın başlığı da buna koşut duruma gelir: “Doğal Ölüm” Buna karşılık bir başlığı olan bölümler bundan yoksun kalırlar: “Dünyanın Karşısındaki Ev”, sonra “Kadınlar ve Güneş”, daha sonra da “Kadınlar ve Dünya” başlığını taşıyan bölüm, haber kipinin alışılmamış ışığında, bundan böyle yazılı olmadan, Prag dönüşünün anlatımından sonra gelir. İşte, yeniden yazılmış – “Romanı yeniden yazmak” gereksinimi duyar Camus, Temmuz 1938’de, bitmiş, en azından yeniden elden geçirilmiş olan Mutlu Ölüm’ ün öyküsü.

Niçin yayımlanmadı? Burada ancak bütünüyle yazınsal nedenler üzerinde durulacak. Bay Castex, Yabancı üzerine yaptığı bir incelemede, Camus’nün düşsel tasarısı içinde, bu daha sonra yazılan romanın, Mutlu Ölüm’ün ayağını kaydırdığını varsayar, Ağustos 1937’nin nazik bir tarih olduğunu, ilk romanın oluşturulduğu bu dönemde Yabancı’nın izleğinin gizlice, usul usul araya girdiğini düşünür. Şu metni alıntılar:

“Yaşamı alışılagelen yerde (evlilik, iş vb.) arayan ve bir moda kataloğunu okurken, birdenbire kendi yaşamına (moda kataloglarındaki gibi düşünülen yaşam) ne kadar yabancı olduğunu fark eden bir adam.”1

Bu parça Mutlu Ölüm’le ilişkili olsa da, belirtilen izleğin ilk yazılışını sunmaktadır.

Bu, yerinde bir varsayım. Mutlu Ölüm’ün roman sanatı açısından bir değerlendirmesi yapılarak güçlendirilebilir. Öyle görünüyor ki, Camus, üzerinde çalıştıkça, ilk romanının giderilemez hatasıyla birlikte bir başka roman olanağını duyumsamıştı.

“İyi örülmemiş, ama aynı zamanda dikkat çekecek biçimde yazılmış yapıt,” diye değerlendirir Roger Quilliot. Bundan daha iyi dile getirilemezdi. Mutlu Ölüm’de biçemci bir yazarın özellikleri parıldar, romancının değil. Camus yok yere onu düzene koymaya ve birbiriyle uyumsuz gereçleri birleştirmeye çalışır: Zagreus’un düşsel öldürülüşüyle, Prag’a yapılan gerçek yolculuğun öyküsü arasında ve yoksul Cardona betimlemesiyle “Dünyanın Karşısındaki Ev”in anımsanışı arasında ne gibi bir ilişki vardır? Anlatım biçimlerinin uyumsuzluğu yan öykülerin uyumsuzluğunu artırır, bu durum, üzerinde çalışılmış bir karşıtlık biçemi dikkate alınarak hoş görülemez: Dokunaklılık, neşe, bayağılık, betimlemelerdeki kuruluk, cinsel coşkunluk, güneşle ilgili lirizm bir düzen izlemeksizin art arda gelir. Yan öyküler çok fazladır ve kimi zaman gereksiz yinelemeye dönüşür: Mersault’nun annesinin ölümünden Cardona’nın annesinin ölümüne geçeriz. Özellikle kadın kahramanların rolleri iyi dağıtılmamıştır: “Küçük budalalar” üçlüsü içinde Catherine’in ayrı bir yeri vardır, aslında –ilk planların gösterdiği gibi– onun başlangıçta Mersault’yla bir ilişkisi vardı, ama Lucienne aynı üstünlükten yararlanabilirdi. Planlar, kimi zaman biriyle, kimi zaman öbürüyle kurulmuş ilişkiyi öngörürler. Planlarda Lucile diye belli birinin adı da geçer. Bir düzeltimde görüldüğü gibi, Marthe, onun yerini alacak ve Lucienne’le Catherine’in rollerinin bir bölümünü de üstlenecektir. Marthe yitik zamanla, Catherine de yeniden bulunan zamanla ilişkili olacaktır. Kuşkusuz Camus’nün, kadınlarıyla arası iyi değildir! Onlar romanın doğuşunu geciktirirler. “Çoğu zarar, azı karar,” atasözünün yazınsal bir açıklamasını oluştururlar. Son yazılışta, kadın kahramanların görevlerini yerli yerine oturtmak, izlerini korumak ya da olaya katılışlarını düzenlemek için yazarın harcadığı çaba fark edilir. Sonuç, pek parlak değildir.

Daha çok çabayla daha iyi sonuç alınabilir miydi? Mutlu Ölüm, roman olarak, türünün ilkesinden bağımsız değildir. Yenilerde roman üzerine yapılmış bir çalışmada2 şunları okuyoruz: “Bir romanın değeri, doğru gözlem ile, gerçeğin düşsellikçe düzeltilmiş ya da derinleştirilmiş biçiminin birleştiği gerilime bağlıdır.” Hiçbir roman bu kuralın dışında değildir. Oysa Mutlu Ölüm’de gözlemle ilgili öğeler, yani özyaşamsal parçalar dağınık kalırlar: Yoksul mahalle, sanatoryum, “Dünyanın Karşısındaki Ev”, Orta Avrupa yolculuğu, kadın kahramanlarla ilgili anılar, daha sonra Başkaldıran İnsan’ın örnek olarak göstereceği Proust’un yapıtındaki gibi, “bir bütün, kapalı ve birleşmiş bir dünya” olarak birleşmek üzere, kimyasal anlamda işlenmiş değillerdir. Ancak yaratıcı bir imgelemce yeniden değerlendirildiklerinde bir bütün olabileceklerdir. Oysa yaratıcı imgelem, Mutlu Ölüm’de, yalnızca biçem düzeyinde kendisini gösterir. Yan öykülerin ya da kişilerin uyduruluşu yoksulcadır: Ne, İnsanlık Durumu’ndan ya da Suç ve Ceza’dan esinlenilen Zagreus’un öldürülüşü ne de bu kahramanın bizzat kendisi, roman gerçekliğine ulaşabilir. Bu olanaksız romanda, Tersi ve Yüzü’ nün damarından gelen, biçim açısından “Alay”dan ya da “Ruhta Ölüm”den farklı olmayan yaşanmış sahneler ya da Düğün’dekilerle yakınlığı olan lirik anımsamalar değerlidir yalnızca. Romanın en iyi yanı, romansı olmamasıdır.

Camus de bunu açıklıkla duyumsadı mı? Hiçbir yerde itiraf etmiyor. Ama büyük bir olasılıkla, en azından sanatçı bilinçaltı, onu, yanlışı konusunda uyarıyor, farkında bile olmadan, daha iyi bir yola götürüyordu. Gide’den doğalcı ve etkili bir karşılaştırma sözünü ödünç alırsak, Mutlu Ölüm’ün krizalitinde Yabancı’nın larvası biçimleniyordu. Mutlu Ölüm aldatıcı oluşumunu izliyor, yazarı onu bütün bölümleriyle yeniden yazmaya, canlandırmaya çalışıyordu, ama asalak olarak esinlenilmiş olan Yabancı, sonunda, hatalı bir roman yerine, gerçek bir anlatı verecek olan bu çalışmadan, en kazançlı çıkan yapıt oluyordu.

Öyleyse, bu inceleme Mutlu Ölüm’le Yabancı arasında kısa bir koşutlukla sona erecek.3 Roger Quilliot, “Meursault’ nun... Mersault’nun4 küçük erkek kardeşi” olduğunu gösterdi; kimi yan olgularla kimi ikincil kişilerin iki metinde de ortak olduğuna dikkati çekti; ama o, özellikle ayrılıklar karşısında duyarlıdır ve şunları yazmaktan da kendini alamaz: “İki olay örgüsünün birbiriyle hiçbir ilgisi yoktur...” ya da: “‘Mutlu Ölüm’ hiçbir biçimde Yabancı’nın matrisi değildir, apayrı bir romandır o...”

Yine de, olay örgüsündeki, kuruluş ve amaçtaki apaçık ayrılıklara karşın, Mutlu Ölüm’de Yabancı’nın bir önsimgesi ve hatta, terim biyolojik anlamına çekilirse, onun matrisi görülebilir. Bunu kanıtlamak için iki yapıtın yapısını karşılaştırmak yeterlidir: Mutlu Ölüm son düzenlenişiyle iki kısma indirilmiştir. Camus için üçlü bölümlemeden ikili bölümlemeye geçiş, karşıtların kestirmeden sergileneceği daha kişisel bir diyalektiğin yararına, çelişkilerin bireşiminin düzenleneceği klasik bir kurgulamadan vazgeçme anlamına gelir. Bu bakış açısıyla, Yabancı, Mutlu Ölüm’ün yalnızca bir kopyasıdır: İkisinde de iki kısım ve yaklaşık aynı sayıda bölüm (birinde 6+5, öbüründe 5+5) vardır. İki kitapta da, birinci kısımların şeması, görülür biçimde aynıdır: Şiirsiz yaşamdan sahneler, sonra köpekli adamla söyleşi (Salamano ya da Cardona), ardından, bir cinayet: Zagreus’un ya da Arap’ın öldürülmesi. Bu cinayet, kahramanı gerçeklik içindeki yapaylığa iter. Görünüşte, ikinci kısımların artık ortak hiçbir yönü yoktur. Prag yolculuğu, “Dünyanın Karşısındaki Ev”, simgesel bir anlatıda sindirilemez öğeler olarak, kuşkusuz Yabancı’da yok oldular. Ama Mersault, Chenoua’daki uzletinde, Mersault da Cezayir’deki tutukevinde ele alınsın; kendilerini eğlendiren ziyaretlerin, heyecanlandıran mevsimlerin, son saatlerine götüren tartılmaz zamanın ritmi içinde, aralarında bir uygunluk bulgulanacaktır. Biri sonucundan yararlandığı eksiksiz bir cinayet işlediği, öbürü yeteneksiz bir katil olarak yargıçların kurbanı durumuna geldiği için yazgıları birbirine pek benzemez görünürse de, unutmamak gerekir ki, her ikisinin sorunu da mutlu ölümdür –bir elyazması “Yabancı ya da Mutlu Bir Adam” alt başlığını taşır– ve her ikisi de bu sorunu, dünyayla uyuşup insanlardan kurtularak başarıyla çözümlerler.

Burada yapılan, dikkatli bir incelemeden çok, yalnızca bir karşılaştırma taslağı. İki yapıtın biçemlerinden çok, konuları üzerinde durabilseydi, bu taslak derinliğe ulaşabilirdi. Bundan da yalnızca Yabancı’nın üstünlüğü daha açıklıkla ortaya çıkardı. Ama en sonunda, Camus’nün yayımlamadığı Mutlu Ölüm’ ün, bir yapıttan çok bir belge olduğunu ve yazarın deha dosyasına eklenmek üzere bu belgede olumlu parçaların bulunmasının onun parlaklığı için yettiğini söylemek gerekir mi? Bunları bulma zevki okura bırakılıyor.

JEAN SAROCCHI

1. R. Quilliot, La Mer et les prisons (Deniz ve Tutukevleri), s. 87.

2. H. Coulet, Le roman Jusqu’à la Révolution (Devrime Kadar Roman), A. Colin.

3. Bütünlüklü bir incelemede Caligula’yla koşutluk da zorunlu olacaktır.

4. Mutlu Ölüm’ün başkişisi Mersault, Yabancı’nınki Meursault’dur. Kaynaklarda genellikle, birincisinin “deniz-güneş”, ikincisinin “ölüm-güneş” sözcüklerinin bileşimi olduğu belirtilir. (Ç.N.)

*****

Birinci kısım
DOĞAL ÖLÜM

*****

Birinci bölüm

Saat sabahın onuydu, Patrice Mersault düzenli adımlarla Zagreus’un villasına doğru yürüyordu. O saatte hastabakıcı pazara çıkar, villa ıssız olurdu. Nisan ayıydı; pırıl pırıl, soğuk, duru, donuk, mavi ve güzel bir ilkbahar sabahıydı, göz kamaştırıcı, ama ısıtmayan bir güneş vardı. Villanın yanındaki küçük yamaçları süsleyen çamların arasından ağaç gövdeleri boyunca duru bir ışık akıyordu. Yol ıssızdı. Yükseliyordu biraz. Mersault’nun elinde bir valiz vardı; soğuk yol üzerindeki sert adım sesleriyle, valizinin kulpunun çıkardığı düzenli gıcırtı arasında, bu dünyanın sabahının görkemi içinde ilerliyordu.

Yol, villaya varmadan az önce banklar ve bahçelerle dolu bir alana açılıyordu. Kül rengi sarısabırların ortasındaki erkenci kırmızı sardunyalar, gökyüzünün maviliği, kireç badanalı beyaz bahçe duvarları, bütün bunlar, öyle hoş, öyle çocuksuydu ki, Mersault, alandan Zagreus’ un villasına inen yola koyulmadan önce bir an durdu. Eşiğe gelince yeniden durdu ve eldivenlerini giydi. Sakat adamın aralık tuttuğu kapıyı açtı ve rasgele kapattı. Koridorda ilerledi, soldan üçüncü kapının önüne varınca kapıyı çaldı, içeri girdi. Zagreus oradaydı, şöminenin yanındaki koltukta, tam Mersault’nun iki gün önce oturduğu yerde; kesik bacaklarının üzerinde bir İskoç battaniyesi vardı. Kitap okumaktaydı; hiçbir şaşkınlığın okunmadığı yuvarlak gözlerini, şimdi, kapalı kapının yanında durmakta olan Mersault’ya diktiğinde, kitabını örtüye dayıyordu. Pencerelerin perdeleri çekilmişti; yerde, mobilyaların üzerinde, eşyaların orasında burasında, güneş birikintileri vardı. Camların arkasındaki sabah, yaldızlı ve soğuk toprağın üzerinde gülüyordu. Donuk, büyük bir sevinç, güvensiz kuşların keskin çığlıkları, acımak bilmez bir ışık taşkınlığı, sabaha, masum ve gerçekçi bir görünüm veriyordu. Boğazı ve kulakları odanın boğucu sıcaklığıyla tıkanmış olan Mersault, durmuştu. Mevsim değişimine karşın, Zagreus büyük bir ateş yaktırmıştı. Mersault, kanının şakaklarına yükseldiğini, kulaklarının şiddetle zonkladığını hissediyordu. Öteki, sürekli sessiz, gözleriyle onu izliyordu. Patrice şöminenin öbür yanındaki sandığa doğru yürüdü, sakat adama bakmadan, valizini masanın üzerine bıraktı. Oraya varınca ayak bileklerinde hafif bir titreme hissetti. Durdu, ağzına bir sigara aldı, eldivenli elleri yüzünden sigarayı zorlukla yaktı. Ardında hafif bir ses. Sigara dudaklarında, geriye döndü. Sürekli kendisine bakmakta olan Zagreus kitabını yeni kapatıyordu. Mersault, ateşin acı verecek kadar dizlerini yaktığını hissederken, başlığı tersinden okudu: Saray Adamı, Baltasar Gracian’ın kitabı. Duraksamadan sandığa eğildi ve açtı. Beyaz üzerinde siyah tabanca, bakımlı bir kedi gibi tüm eğri çizgileriyle parlıyor, Zagreus’un mektubunun üzerinde durup duruyordu. Mersault sol eline mektubu, sağına tabancayı aldı. Bir duraksamadan sonra, silahı sol kolunun altına kıstırıp mektubu açtı. İçinden, Zagreus’ un köşeli, iri elyazısıyla yalnızca birkaç satır yazılmış büyük boy, tek bir kâğıt çıktı:

Ortadan kaldırdığım yarım bir adamdan başkası değil. Bana bundan ötürü kızılmamasını dilerim, zaten sandıkta şimdiye dek hizmetimi görenlere borcumu ödemek için gerekenden fazlası bulunmakta. Artanın, idam mahkûmlarının koşullarının iyileştirilmesine ayrılmasını istiyorum. Ama bunun, çok şey istemek olduğunun da bilincindeyim.

Mersault, anlaşılmaz bir yüzle mektubu katladı, zarfın üzerine kül düşerken, tam o anda sigarasının dumanı gözüne kaçtı. Kâğıdı salladı, masanın üzerine, görülür bir yere koydu, Zagreus’a döndü. Beriki, şimdi zarfa bakıyordu, adaleli, kısa elleri kitabın çevresinde kalakalmıştı. Mersault eğildi, kasanın anahtarını çevirdi, sarıldıkları gazete kâğıdının arasından yalnızca yan kenarları görülen tomarları aldı. Silahı koltuğunun altında, tek eliyle onları düzenli bir biçimde valizine doldurdu. Yirmi kadar yüzlük paket vardı, Mersault çok büyük bir valiz almış olduğunu anladı. Kasada yüzlük kâğıt paralardan bir tomar bıraktı. Valizi kapatınca, yarısı içilmiş sigarayı ateşe fırlattı, tabancayı sağ eline alarak, sakat adama yaklaştı.

Zagreus şimdi pencereye bakıyordu. Hafif bir ezme sesiyle birlikte, kapının önünden yavaşça bir otomobilin geçtiği duyuldu. Zagreus, kımıldamaksızın, bu nisan sabahının insansız güzelliğini seyre dalmış gibiydi. Tabancanın namlusunu sağ şakağının üzerinde hissettiğinde, gözlerini dışarıdan ayırmadı. Ama ona bakan Patrice, gözlerinin yaşlarla dolduğunu gördü. Gözlerini yuman o oldu. Geriye bir adım attı ve ateş etti. Bir an duvara dayandı, gözleri sürekli kapalı, kanının yeniden kulaklarını zonklattığını hissetti. Baktı. Baş, sol omzun üzerine düşmüş, gövde hafifçe yan yatmıştı. Öyle ki, artık Zagreus değil; beyin, kemik, kan kabartısı içinde büyük bir yara görülüyordu yalnızca. Mersault titremeye başladı. Koltuğun öbür yanına geçti, el yordamıyla sağ eli aldı, ona tabancayı tutuşturdu, şakağın hizasına kaldırdı ve düşmesi için bıraktı. Tabanca koltuğun koluna, oradan da Zagreus’un dizlerinin üstüne düştü. Bu davranış sırasında, Mersault sakat adamın ağzını ve çenesini fark etti. Pencereye baktığı zamanki aynı ağırbaşlı ve hüzünlü havayı taşıyordu adam. O anda kapının önünde keskin bir boru sesi çınladı. Gerçekdışı çağrı, ikinci bir kez kendini duyurdu. Mersault, koltuğun üzerine eğilmiş kalmıştı, kıpırdamadan durdu. Bir araba sesi, kasabın yola çıkışını haber verdi. Mersault valizini aldı, bir güneş ışını altında mandalı parlayan kapıyı açtı, zonklayan başı ve kuruyan diliyle dışarı çıktı. Sofanın kapısını geçti, hızlı adımlarla yürüdü. Küçük alanın kıyısındaki bir küme çocuk dışında, ortalıkta kimseler yoktu. Uzaklaştı. Alana gelirken soğuğun bilincine vardı ve ince ceketinin altında titredi. İki kez aksırdı ve küçük koyak, göğün duruluğunun iyice artırdığı belirgin, alaycı yankılarla doldu. Biraz kararsızlık geçirdiyse de, durdu, derin derin soluklandı. Mavi gökyüzünden milyonlarca küçük, beyaz gülücük iniyordu. Gülücükler; yağmur dolu yapraklarla, bahçe yollarının ıslak tüfleri üzerinde oynuyor, taze kan rengi kiremitli evlere doğru uçuyor; kanat çırparak, havayla, güneş göllerine doğru yükseliyor ve birdenbire, oradan da taşıyorlardı. Gökten, yol alan küçük bir uçağın hafif mırıltısı iniyordu yere. Havanın bu ışıl ışıllığı, göğün bu verimliliği altında, insanların tek ödevi, yaşamak ve mutlu olmak gibi görünüyordu. Mersault’nun içinde her şey susuyordu. Üçüncü bir aksırıkla sarsıldı, ateşten titrediğini hissetti. Bunun üzerine çevresine bakmadan, valizinin gıcırtısıyla adımlarının sesi arasında hızla uzaklaştı. Evine varınca, valizini bir köşeye bırakıp yattı, öğle sonunun ortalarına kadar uyudu.

*****

İkinci bölüm

Yaz, uğultular ve güneşle dolduruyordu limanı. Saat on bir buçuktu. Rıhtımı, sıcaklığının tüm ağırlığıyla çökertmek isteyen gün, ortasından açılıyordu. Siyah tekneli, kırmızı bacalı “Schiaffino”lara, Cezayir Ticaret Odası’nın hangarları önünde buğday çuvalları yükleniyordu. Onların ince toz kokusu, sıcak bir güneşin yol açtığı yoğun katran kokularına karışıyordu. Vernik ve anason kokulu küçük bir barakanın önünde insanlar içki içiyorlar, kırmızı mayolu Arap akrobatlar, içinde ışığın oynaştığı denizin önünde, kızgın döşeme taşlarının üzerinde ha bire gövdelerini döndürüyorlardı. Çuvalları taşıyan dok işçileri, onlara bakmaksızın, rıhtımdan yük gemisinin güvertesine uzatılmış iki esnek kalas üzerinde yürüyorlardı. Yukarıya varınca vinçler ve gemi direkleri arasında, beyazımsı bir hamur sıvanmış terli ve tozlu yüzlerinde parlayan gözlerle, birden, gökle körfez arasında, gökyüzünün karşısında bir an şaşkın şaşkın duruyor, sonra sıcak kan kokulu sintineye körlemesine dalıyorlardı. Yakıcı havada bir siren sesi uzun uzun uludu.

Adamlar kalasın üzerinde, birdenbire bir kargaşa içinde durdular. İçlerinden biri, düşmesine engel olacak kadar birbirine yaklaştırılmış kalın kerestelerin arasına kaymıştı. Ama arkasında kalan kolu, çuvalın dayanılmaz ağırlığı altında kırılmış, adam acıyla bağırıyordu. O sırada Patrice Mersault bürosundan çıktı. Adımını kapıdan dışarı atar atmaz, yaz sıcağı soluğunu kesti. Kocaman açılmış ağzıyla, boğazını yakan katran buharını içine çekti, dok işçilerinin yanında durdu. Yaralıyı çıkarmışlar, tahtaların üzerine, tozun toprağın içine sırtüstü yatırmışlardı, dudakları acıdan beyazlaşmıştı, dirseğinden kırılan kolu sarkıyordu. Bir kırık kemik parçasının eti deldiği korkunç bir yaradan kan sızıyordu. Kol boyunca yuvarlanan kan damlaları, teker teker, küçük cızırtılarla kızgın taşların üzerine düşüyor, oradan bir buğu yükseltiyordu. Mersault, birisi kolunu tuttuğunda, kımıldamaksızın bu kana bakıyordu. Emmanuel’di bu, “koşu arkadaşı ufaklık”. Zincir şakırtıları ve gürültü patırtılarla kendilerine doğru gelen bir kamyonu gösteriyordu: “Var mısın?” Koştu Patrice. Kamyon onları geçti, onlar hemen ardından atıldılar, gürültüye, toza bulanmış, soluk soluğa ve kör gibi, koşunun dizginsiz hızının verdiği esrimeyi hissedecek kadar bilinçli, ufuktaki gemi direklerinin dansı ve yanlarından geçtikleri kırık dökük teknelerin yalpası eşliğinde, vinçlerle makinelerin ritmine uyarak koştular. Kamyona ilk Mersault tutundu, gücünden ve çevikliğinden emin, uçarcasına atladı. Bacaklarını sarkıtarak, oturması için Emmanuel’e yardım etti. Beyaz kireçsi toz, gökten inen ışık dolu bunaltıcı hava, güneş, gemi direkleri ve siyah vinçlerle dolu limanın uçsuz bucaksız düşsel görünümü içinde, solukları kesilesiye gülen, kanları kaynayan Emmanuel’le Mersault’yu, rıhtımın düzensiz döşeme taşları üzerinde hoplatarak, son hızla uzaklaştı kamyon.

Belcourt’a varınca, şarkı söyleyen Emmanuel’le birlikte kamyondan indi Mersault. Emmanuel şarkıyı yüksek sesle ve kötü söylüyordu. “Anlıyor musun,” diyordu Mersault’ya, “yürekten gelen bir şey, bu şarkı işi. Diyelim, hoşnut olduğum zaman. Ya da deniz, güneş banyosu yaptığım zaman.” Gerçekten de Emmanuel yüzerken şarkı söyler ve göğsünün sıkışmasıyla boğuklaşan, denizin üzerinde belirsizleşen sesi, kısa ve adaleli kollarının devinimlerine uyardı. Birlikle Lyon Sokağı’na yöneldiler. İyice boylu olan Mersault, geniş ve adaleli omuzlarını sallayarak, uzun adımlarla yürüyordu. Yürüdüğü kaldırıma ayağını koyuş biçiminde, kimi anlar kendisini kuşatan kalabalığın arasından kayıp geçişinde, son derece genç ve güçlü olan bu gövdenin sahibini, bedensel kıvancın son sınırlarına götürebilecek yetenekte olduğu hissediliyordu. Spor sayesinde gövdenin dilini öğrenmiş bir sporcu gibi, esneklik dolu hafif bir gösterişle, gövdesinin ağırlığını tek bir kalçanın üzerine vererek ayakta dururdu. Gözleri, epeyce gür kaş kemerlerinin altında parladı; Emmanuel’le, kavisli dudaklarını büzerek, kurulmuş makine gibi konuşurken, boynunu rahatlatmak için yakasını çekiştiriyordu. Her zaman yemek yedikleri lokantaya girdiler; oturdular ve yemeklerini sessizce yemeye başladılar. Hava gölgede serindi. Sinekler, tabak çınlamaları ve konuşmalar vardı. Lokanta sahibi Céleste, onlara doğru ilerledi. İriyarı, bıyıklı biriydi, önlüğün üzerinden karnını kaşıyordu. “Çok iyi,” dedi Emmanuel. “Tıpkı yaşlılar gibi.” Konuştular. Céleste’le Emmanuel karşılıklı, “Ooo, ahbap!” deyip birbirlerinin omuzlarına vurdular. “Yaşlılar, görüyorsun,” diyordu Céleste, “aptal oluyorlar biraz. Bir de gerçek erkeğin, ellisindeki erkek olduğunu söylemezler mi! Tabii kendileri ellisinde oldukları için. Benim yalnızca oğluyla mutlu olan bir arkadaşım vardı. Birlikte çıkarlar, âlem yaparlar, gazinoya giderlerdi. Arkadaş, ‘Niye yaşlılarla gezecekmişim?’ derdi. ‘Her gün bana, müshil içtiklerini, karaciğerlerinin iyi çalışmadığını söylerler. Oğlumla gezmem daha iyi. O, gördüm ki bir fıstığa asılıyor, hiçbir şey görmemiş gibi yapar, atlarım tramvaya. Eyvallah ve teşekkürler. Böyle, çok hoşnutum.’” Emmanuel gülüyordu. Céleste, “Elbette,” dedi, “önemli biri değildi, ama çok hoşlanırdım ondan.” Mersault’ya yönelerek sürdürdü: “Eski bir arkadaşıma yeğlerim onu. Bizimki başarılı olduğu zamanlar, başı hep havalarda, küçük dokundurmalarla konuşurdu benimle. Şimdi daha az gururlu, her şeyini yitirdi.”

“İyi olmuş,” dedi Mersault.

“Ama yaşamda enayilik etmenin de gereği yok. İyi yaşadı ve iyi de etti. Bir ara serveti dokuz yüz bin franka varmıştı... Ah, ben olsaydım...”

“Ne yapardın,” dedi Emmanuel.

“Küçük bir kulübe satın alırdım, çatının göbeğine biraz ökse sürer ve bir bayrak dikerdim. Böyle, rüzgârın estiği yönü görmek üzere beklerdim.”

Mersault yemeğini dingin dingin yiyordu. Emmanuel, patrona Marne’daki ünlü savaşını anlatmaya başladı.

“Bizim gibi zuhafları yerli asker yerine koydular...”

“Canımı sıkıyorsun,” dedi Mersault, bunun üzerine soğukkanlılıkla.

“Komutan, ‘Hücum!’ dedi. Biz de aşağı doğru aktık, ağaçlıklı bir küçük koyaktaydık. Saldırmamızı söylemişti, ama önümüzde kimse yoktu. İleriye yürüdük, yürüdük. Sonra birdenbire makineli tüfekler bizi taramaya başladı. Hepimiz birbirimizin üstüne düşüyorduk. Koyağın içinde o kadar ölü, o kadar yaralı vardı ve öylesine kan akmıştı ki, karşıya bir kayıkla geçilebilirdi. ‘Anneciğim!’ diye bağıranlar... Öyle korkunçtu ki...”

Mersault ayağa kalktı ve peçetesini buruşturdu. Patron, mutfak kapısının arkasına tebeşirle onun yemeğini işaretlemeye gitti. Onun hesap defteri buydu. Bir anlaşmazlık olduğunda kapıyı menteşelerinden söker, hesapları sırtında getirirdi. Patronun oğlu René bir köşede rafadan yumurta yiyordu. “Zavallı,” dedi Emmanuel, “göğsündeki illetten ölüp gidecek.” Doğruydu. Genellikle sessiz ve ağırbaşlıydı René. Çok zayıf değildi, ama bakışı solgundu. O sırada bir müşteri ona, “veremin zamanla ve önlemler alınırsa iyileşeceğini” açıklıyordu. O, onaylıyor ve iki lokma arasında ağırbaşlılıkla karşılıklar veriyordu. Mersault, bir kahve içmek üzere onun yanına gelip dirseklerini tezgâha dayadı. Müşteri sürdürüyordu: “Jean Pérez’i tanır mıydın? Hani canım, gaz şirketindeki. Öldü o. Akciğerlerinden biri rahatsızdı. Ama evine dönmek için hastaneden ayrılmayı kendi istedi. Evinde karısı vardı çünkü. Ve karısı onun için bir kısraktı. Hastalığı böyle yapmıştı adamı. Anlıyorsun ya, sürekli karısının üzerindeydi. Karısı istemiyordu. Ama adam korkunçtu. Her gün, her gün iki kez, üç kez... Elbette hasta bir adamı sonunda öldürür.” René dişleri arasında bir ekmek parçası yemeyi bırakmış, gözlerini adama dikmişti. “Evet,” dedi, “sonunda hastalığın gelişi birdenbiredir, ama gidişi için zaman gerekir.” Mersault parmağıyla, buğu kaplı kahve süzme makinesinin üzerine adını yazdı. Gözlerini kırptı. Kendi kendinden, kendi çıkarından uzak, kendi yüreğine ve kendi gerçekliğine yabancı yaşamı; kahve ve katran kokuları içinde, her gün, bu soğukkanlı veremli ile şarkılarla dolup taşan Emmanuel arasında salınıp duruyordu. Başka koşullarda, kendisini coşturacak şeyler konusunda, odasına dönünceye kadar susuyordu, çünkü onları yaşıyordu; odasına döndüğündeyse tüm gücünü ve dikkatini içinde yanan yaşam ateşini söndürmeye harcıyordu.

“Bak Mersault,” diyor patron, “sen okumuş adamsın.”

“Evet, iyi,” dedi Patrice, “bir daha gözden geçirirsin.”

“Aa, bu sabah canavar gibiydin!”

Mersault gülümsedi ve lokantadan ayrıldı, yolu geçip odasına çıktı. Bir at kasabının üzerindeydi odası. Balkonundan dışarı sarkınca burnuna kan kokusu geliyor, “İnsanın en soylu utkusuna” yazılı tabelayı okuyabiliyordu. Yatağına uzandı, bir sigara yaktı ve uyudu.

Annesinin oturmuş olduğu odada kalıyordu. Uzun zaman üç odalı bu küçük dairede yaşamışlardı. Mersault yalnız kalınca iki odayı bir fıçıcıya kiralamıştı, adam kız kardeşiyle birlikte yaşıyordu. En iyi odayı kendisine ayırmıştı Mersault. Annesi elli altı yaşında ölmüştü. Güzel görünmeye özen gösteren, iyi yaşayıp göze çarpacağını sanan güzel bir kadındı. Kırkına doğru korkunç bir hastalığa yakalanmıştı. Giysilerinden, düzgününden yoksun kalmış, hasta giysilerine bürünmüş, korkunç şişler yüzünden yüzünün biçimi bozulmuş, şiş ve güçsüz bacakları yüzünden handiyse yerinden kıpırdayamaz olmuş, kendi haline bırakıldığı renksiz bir dairede, çevresini çılgın gibi el yordamıyla yoklayarak, yarı kör yaşamak zorunda kalmıştı. Darbe ani ve kesindi. Şekeri vardı, ama umursamamıştı, bu aldırmaz yaşayış ağırlaştırmıştı hastalığı. Mersault, öğrenimini bırakmak, çalışmak zorunda kalmıştı. Annesinin ölümüne dek okumayı ve düşünmeyi sürdürmüştü. Hasta kadın on yıl boyunca bu yaşama katlandı. Bu işkence öyle uzun sürmüştü ki, çevresindekiler onun hastalığına alışmışlar, gerçekten ölebileceğini unutmuşlardı. Ama öldü bir gün. Mahallede Mersault’ya acıdılar. Cenaze töreninden çok şey bekliyor, oğlunun annesine bağlılığının büyüklüğünü anımsatıyorlardı. Patrice’in acısını artırmamak için, uzak akrabalardan hiç ağlamamalarını istiyorlardı. Onu korumaları, kendilerini ona adamaları için yalvarıyorlardı. Bununla birlikte o, elinden geldiğince iyi giyindi, şapkası elinde hazırlıkları seyre daldı. Cenaze alayını izledi, dinsel törene katıldı, bir avuç toprak attı ve birilerinin ellerini sıktı. Yalnızca bir kez heyecanlandı ve çağrılılar için yeterli taşıt olmadığına üzüldüğünü belirtti. Hepsi buydu. Ertesi gün, dairenin pencerelerinden birine “Kiralık” yazılı bir duyurunun asıldığı görüldü. Artık annesinin odasında oturuyordu. Eskiden annesinin yanında yoksulluğunun bir tadı vardı. Akşamları evde bir araya gelip gaz lambasının çevresinde sessizce yemek yerlerken, bu yoksullukta, bu sıkıntıda gizli bir mutluluk vardı. Mahalleleri sessizdi. Mersault annesinin yorgun ağzına bakar ve ona gülümserdi. Annesi de gülümserdi. Yemeği sürdürürlerdi. Lamba tüterdi biraz. Annesi hep bildik devinimle, gövdesi arkaya kaykılmış, yalnız sağ kolunu uzatıp lambanın fitilini ayarlardı. Biraz sonra, “Aç kalmadın ya?” diye sorardı. “Hayır.” Sigara içer ya da okurdu Mersault. Birinci durumda, annesi, “Yine mi!” derdi. İkinci durumdaysa: “Lambaya yaklaş, gözlerin bozulacak.” Şimdi tersine, yalnızlık da yoksulluk, korkunç bir yoksulluktu. Ve Mersault ölmüş kadını hüzünle düşünürken, acıması, aslında kendine dönüktü. Daha rahat bir yerde oturabilirdi, ama bu daireyi ve onun yoksulluk dolu kokusunu çok seviyordu. Burada en azından, bilerek kendini silmek istediği bir yaşam biçimi içinde, bir zamanlarki benliğine kavuşuyor, bu bıkıp usanmaz, iğrenç karşılaştırma, hüzün ve pişmanlık dolu saatler boyunca, yeniden kendine dönme olanağı sağlıyordu. Annesinin mavi kurşunkalemle adını yazdığı, kenarları saçaklı, gri karton kâğıdı, kapıdan almamıştı. Pamuklu saten örtülü, eski, bakır karyolayı ve küçük sakallı, devinimsiz, parlak gözlü büyükbabasının portresini de yerinde bırakmıştı. Şöminenin üzerinde, çoban kızlar, çalışmayan eski bir saatle, hemen hiç yakılmamış bir gaz lambası duruyordu. Hafif çökmüş hasır sandalyelerin, sararmış aynalı dolabın ve bir köşesi eksik tuvalet masasının oluşturduğu kötü görünüm, gerçekte var değildi onun için, çünkü alışkanlık her şeyi düzeltip yok etmişti. Kendisinden hiçbir çaba istemeyen bir dairenin karanlığında geziniyordu. Bir başka odaya taşınsa, yeni duruma alışması ve yeniden savaşması gerekecekti. Ona gelince; dünyada kullandığı yüzeyi azaltmak ve her şey tükeninceye kadar uyumak istiyordu. Bu amaç doğrultusunda bu oda kendisine yardımcı oluyordu. Odası, bir yanıyla sokağa, öbür yanıyla da her zaman çamaşırlarla kaplı bir terasa, oradan da yüksek duvarlar arasında sıkışıp kalmış portakal ağaçlarının bulunduğu küçük bahçelere bakıyordu. Kimi zaman, yaz geceleri, odayı karanlıkta bırakıyor, terasa ve karanlık bahçelere bakan pencereyi açıyordu. Gece ilerledikçe portakal ağaçlarının kokusu daha yükseliyor, ince ve hafif örtüsüyle onu sarıyordu. Bütün bir yaz gecesi, uzun günler boyunca ölü kalmış da, penceresini ilk kez yaşama açıyormuş gibi, odası ve kendisi bu keskin ve yoğun kokunun içinde yaşıyordu.

Ağzı uyku dolu ve ter içinde uyandı. Vakit çok geçti. Tarandı, koşarak aşağı indi ve tramvaya atladı. Saat ikiyi beş geçe bürosundaydı. Dört duvarında, üst üste dosyaların yığıldığı dört yüz on dört göz bulunan bir odada çalışıyordu. Oda ne pis ne de iğrençti, ama ölü saatlerin çürüdüğü ölü külleri mahzenini çağrıştırıyordu günün her saatinde. Mersault konşimentoları inceliyor, İngiliz gemilerinin taşıdığı malların listelerini çeviriyordu, üçten dörde kadar da koli göndermek isteyen müşterileri kabul ediyordu. Aslında üstüne düşmeyen bu işi kendisi istemişti. Ama başlangıçta, bu işte yaşama açılan bir kapı bulmuştu. Yaşayan yüzler, tanıdıklar, bir geçit ve içinde kendi yüreğinin de attığını duyumsadığı bir soluk vardı. Böylece, üç daktilografın ve büro şefi Bay Langois’nın yüzlerini görmekten kurtuluyordu. Daktilograflardan biri epeyce güzeldi ve kısa bir süre önce evlenmişti. Öbürü annesiyle yaşıyordu, üçüncüsü yaşlı, enerjik, ciddi bir kadındı; Mersault onun süslü konuşma biçimini ve Langois’nın deyişiyle, “mutsuzlukları” konusundaki sakınımlı tutumunu severdi. Langois’yla yaşlı daktilograf arasında bir çekişme vardı, her zaman yaşlı Bayan Herbillon üstün çıkardı bundan. Pantolonunu kıçına yapıştıran terden ve müdürün karşısına çıktığında ya da kimi kez bir avukat ve adının önünde soyluluk sıfatı bulunan biriyle telefonda konuştuğunda içine düştüğü şaşkınlıktan dolayı, küçümserdi kadın onu. Zavallıcık, yaşlı kadını yatıştırmak ya da gönlünü alacak yolu bulmak için boşuna çalışırdı. O akşam da bürosunun ortasında sarsak sarsak dolanıyordu. “Beni sevimli buluyorsunuz değil mi, Bayan Herbillon?” Mersault çeviriyle uğraşıyor, vegetables, vegetables, diye söyleniyor, başının üzerindeki ampule ve onun yeşil kıvrımlı karton abajuruna bakıyordu dalgın dalgın. Karşısında Terre-Neuvas haç törenlerini gösteren renkli, büyük bir takvim vardı. İnce uzun kesilmiş ekmek dilimi, kurutma kâğıdı, mürekkep şişesi ve cetvel, masasının üzerinde yan yana sıralanmışlardı. Büronun pencereleri, sarı ve beyaz renkli yük gemilerinin Norveç’ten getirdiği tahta yığınlarına bakıyordu. Kulak kabartıyordu. Duvarın arkasında büyük, sağır, derin vuruşlarla, denizin ve limanın üzerinde soluk alıp veriyordu yaşam. Ona hem öyle uzak ve hem öyle yakın... Saatin altıyı vuruşu özgürlüğüne kavuşturdu onu. Bir cumartesiydi.

Eve dönünce yattı, akşam yemeği saatine kadar uyudu. Yumurta pişirdi ve aynı kapta yedi (ekmeksiz, çünkü ekmek almayı unutmuştu), sonra uzandı ve hemen uyudu, ertesi sabaha kadar. Kahvaltıdan az önce uyandı, temizliğini yaptı, yemeğe indi. Yukarı çıkınca iki bulmaca çözdü, titizlikle Kruschen tuzlarının reklamını kesti ve kesiği, daha önce merdiven korkuluklarından inen şakacı büyükbabalarla dolmuş bir deftere yapıştırdı. Bunu yaptıktan sonra ellerini yıkadı, balkona yöneldi. Güzel bir öğle sonuydu. Bununla birlikte kaldırımlar kir pas içindeydi, tek tük ve yine aceleci insanlar vardı. Her insanı, dikkatli bir bakışla, görüş alanının dışına çıkıncaya kadar izliyor ve onu, yeni birini izlemek üzere bırakıyordu. Önce, geçenler, gezintiye çıkan ailelerdi; denizci giyimli, külotları dizlerinin üzerinde, sert giysileri içinde sıkışıp kalmış iki oğlan, kocaman pembe kurdeleli, parlak siyah ayakkabılı küçük bir kız. Onların arkasında kahverengi, ipek giysili bir anne, elinde bir bastonla, seçkin bir baba. Biraz daha sonra, başlarına yapışmış saçları ve kırmızı kravatıyla, bellerine iyice oturmuş, küçük cebi işlemeli ceketleri ve küt burunlu ayakkabılarıyla, mahallenin gençleri geçtiler. Kent merkezindeki sinemalara gidiyor; çok yüksek sesle gülerek, tramvaya doğru aceleyle yürüyorlardı. Yol, onların ardından, yavaş yavaş ıssızlaştı. Eğlenceler her yerde başlamıştı artık. Mahalle şimdi dükkâncılarla kedilere kalmıştı. Gökyüzü duruydu, ama yolun iki yanında sıralanan incir ağaçlarının üzerinde ışıksızdı. Sigara satıcısı, Mersault’nun tam karşısında, kapısının önüne bir sandalye çıkardı, iki kolunu arkalığa dayayarak ata biner gibi oturdu. Az önce tıklım tıklım dolu olan tramvaylar, hemen hemen boşalmıştı. Küçük Chez Pierrot Kahvesi’nde, boşalan salonda talaşları süpürüyordu garson. Mersault sandalyesini çevirip sigara satıcısınınki gibi koydu ve üst üste iki sigara yaktı. Odaya döndü, bir parça çikolata kopardı, yemek için, pencereye geldi. Biraz sonra gök karardı ve hemen de açıldı. Ama bulutların geçişi sokağa, onu daha bir karartan yağmur umudu gibi bir şey bırakmıştı. Tramvaylar, saat beşte, banliyölerdeki stadyumlardan basamaklara ve korkuluklara tünemiş seyirci salkımlarını taşıyarak, gürültü içinde geldiler. Arkadan gelen tramvaylar, küçük çantalarından belli olan sporcuları getirdiler. Haykırıyorlar, göğüslerini gere gere, kulüplerinin hiç ölmeyeceğini tekrarlıyorlardı. Birçoğu Mersault’ya çeşitli işaretler yaptı. Biri, “Onlara hadlerini bildirdik!” diye bağırdı. Mersault başını sallayarak, “Evet,” dedi yalnızca. O sırada otomobiller iyice çoğaldı. Kimilerinin yanları ve tamponları çiçekler içindeydi. Sonra gün biraz daha döndü. Gökyüzü çatıların üzerinde kızardı. Başlayan akşamla sokaklar yeniden canlandı. Gezintiye gidenler dönüyordu. Yorulmuş çocuklar ağlıyor ya da kendilerini güçlükle sürüklüyorlardı. Mahallenin sinemaları sokağa bir seyirci dalgası boşalttı o sırada. Mersault, ortaya çıkan delikanlıların kararlı, gösterişli davranışlarında, gördükleri serüven dolu filmin bilinçsiz öykünmelerini buluyordu. Kent merkezindeki sinemalardan dönenler biraz daha geç geldiler. Onlar pek ciddiydiler. Kahkahalarla taşkın şakaları arasında, gözlerinde ve çeşitli davranışlarında, sinemanın kendilerine açtığı o parlak yaşamların bir özlemi beliriyordu. Sokakta kaldılar, gidip geldiler. Ve sonunda Mersault’nun karşısındaki kaldırımda iki öbek oluşturdular. Mahallenin kızları, başları açık, kol kola girmişlerdi ve öbeklerin birini onlar oluşturuyordu. Öbür yandan, delikanlılar, kızların başlarını döndürüp güldükleri matrak sözler söylüyorlardı. Ciddi kişiler, kahvelere girdiler ya da insan selinin çevresini bir ada gibi kuşattığı kümeler oluşturdular. Şimdi sokaklar aydınlatılmıştı ve elektrik lambaları, gecede ilk doğan yıldızları solduruyordu. Mersault’ nun altında kaldırımlar, insan ve ışık yükleriyle uzanıyordu. Lambalar kir pas içindeki döşeme taşlarını parlatıyor; düzenli aralarla gelen tramvaylar, yansımalarını, parıltılı saçların, ıslak bir dudağın, bir gülümseyişin ya da gümüş bir bileziğin üzerine düşürüyordu. Çok az bir zaman sonra, seyrekleşen tramvayların, ağaçların, lambaların üzerinde çoktan kararan geceyle birlikte yavaş yavaş boşaldı mahalle; ilk kedi, yeniden ıssızlaşan sokağın bir ucundan öteki ucuna yavaş yavaş geçti. Mersault akşam yemeğini düşündü. Sandalyesinin arkalığına uzun bir süre dayalı kaldığı için, biraz boynu ağrımıştı. Ekmek ve makarna almaya indi, yemeğini hazırladı ve yedi. Yeniden pencereye döndü. İnsanlar dışarı çıkıyordu, hava serinlemişti. Titredi, camları kapattı ve şöminenin üzerindeki aynaya doğru döndü. Marthe’ın eve geldiği ya da onunla çıktığı akşamlar ve Tunuslu kız arkadaşlarıyla yazışmanın dışında, aynanın, kirli gaz lambası ile ekmek parçalarının yan yana durduğu bir odadan yansıttığı sararmış bir çevren içindeydi bütün yaşamı.

“Bir pazar daha geçti,” dedi Mersault.

*****

Üçüncü bölüm

Mersault, akşam vakti sokaklarda gezindiği, Marthe’ ın yüzünde ışıklarla gölgelerin birlikte parladığını görmekten gururlandığı sırada her şey, gücü ve yürekliliği bile, şaşılacak derecede basit gelirdi ona. Sarhoşlukların en benzersizi olarak her gün kendisine sunduğu bu güzelliği, herkesin içinde ve kendisinin önünde sergilemesinden dolayı minnet duyuyordu kıza. Marthe’ın önemsiz biri olması, onu erkeklerin kollarında mutlu görmesi kadar üzerdi kendisini. Bu akşam gösterimin başlamasından az önce, salonun hemen hemen dolduğu bir sırada birlikte sinemaya girdikleri için hoşnuttu. Kız, hayranlık dolu bakışlar arasında, çiçekler ve gülümseyişler dolu yüzü ve çarpıcı güzelliğiyle, önünde yürüyordu. Kendisi, fötr şapkası elinde, bilinçaltında sanki kendi zarafetini hissediyormuş gibi, olağanüstü bir rahatlık içindeydi. Aldırmaz ve ağırbaşlı bir havaya büründü. Nezaketini artırdı, yer gösteren kızın geçmesi için geriye çekildi ve oturmadan önce Marthe’ın koltuğunu eğdi. Bunlar, kendini gösterme isteğinden çok, yüreğini kabartan, içini tüm varlıklara yönelik bir aşkla dolduran o minnet duygusundandı. Yer gösteren kıza fazla bahşiş verdiyse, sevincini nasıl ödeyeceğini bilemediğinden ve her gün yapılan bu sıradan işte, ışıklı gülümseyişi, bakışında bir yağ gibi parlayan bu Tanrısal varlığı çok sevdiğindendi. Gösterime ara verildiğinde aynalarla çevrili fuayede gezinirken, duvarların ona geri yolladığı, kendi mutluluğunun yüzüydü; salon, zarif, titrek görüntülerle, açık renk giysiler giymiş Marthe’ın büyük, loş silueti ve gülümsemesiyle dolmuştu. Kuşkusuz Mersault, yüzünün bu görünüşünü, sigaranın çevresinde titreyen ağzını, hafif çökmüş gözlerinin hissedilir ateşini seviyordu. Dahası, bir erkeğin güzelliği içsel ve içten gerçekliklerde kendini gösterir. Yüzünden ne yapabileceği okunur. Ve bu, bir kadın yüzünün görkemli yararsızlığı pahasındadır. Mersault gururunu okşayan bu gerçeği biliyor, gizli şeytanlarına gülümsüyordu.

Salona dönerken, yalnız geldiğinde sigara içmeyi ve o sırada orada çalınan hafif müziği dinlemeyi yeğleyip arada hiç dışarı çıkmadığını düşündü. Ama o akşam oyun sürüyordu. Bunu uzatmak ve yinelemek için, bir yığın fırsat vardı. Oturmak üzerelerken, birkaç sıra arkalarına oturmuş bir adamla selamlaşmıştı Marthe. Ve selama katılmak durumunda kalan Mersault, adamın dudaklarının ucunda hafif bir gülümseme gördüğünü sandı. Marthe’ ın kendisiyle konuşmak için omzuna koyduğu eline aldırmaksızın oturdu; bir dakika önce olsaydı, onu etkilediğinin yeni bir kanıtı olarak karşılardı bu davranışı.

“Kim bu?” dedi, “kim” sözcüğünün ağzından kusursuz bir doğallıkla çıkmasını bekleyerek; gerçekten öyle de oldu.

“Biliyorsun bu adam...”

“Aa,” dedi Marthe... ve sustu.

“Ee?”

“İlle de öğrenmek mi istiyorsun?”

“Yoo,” dedi Mersault.

Hafifçe geriye döndü. Yüzünde hiçbir kıpırtının sezilmediği adam, Marthe’ın ensesine bakıyordu. Kıpkırmızı güzel dudaklarıyla epeyce yakışıklı biriydi, ama gözlerinde hiçbir ifade yoktu. Mersault şakaklarına kan dalgalarının yükseldiğini hissetti. Birkaç saatten beri içinde yaşadığı eşsiz görünümün parlak renkleri, kararan bakışının önünde birdenbire islerle kaplanmıştı. Söylenecekleri dinlemenin ne gereği vardı! Emindi, bu adam Marthe’la yatmıştı. Mersault’nun içinde bir ürkü gibi büyüyen şey, bu adamın kafasındaki düşünceydi. Bunu iyi biliyordu, o da aynı biçimde düşünüyordu: “Böbürlenebilirsin her zaman...” Bu adamın, imgeleminde, hem de o dakikada, Marthe’ın zevk anındaki belirli davranışlarını ve kolunu gözlerinin üstüne koyuş biçimini gözünün önüne getirdiğini düşündükçe, yine bu adamın imgeleminde, kadının gözlerinde karanlık tanrıların görkemli ayaklanışını