*****

JAMES FENIMORE COOPER

BİR CEP MENDİLİNİN OTOBİYOGRAFİSİ

*****

Can Klasik

Bir Cep Mendilinin Otobiyografisi, James Fenimore Cooper

İngilizce aslından çeviren: Cahit Kaya

Autobiography of a Pocket Handkerchief

İlk baskı: The French Governess; or, The Embroidered Handkerchief,
Richard Bentley, Londra, 1843

Bu çeviride kaynak alınan baskı: Hesperus Press, 2007

© 2023, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Şubat 2023, İstanbul

Dizi editörü: Ayça Sezen

Editör: Cansu Varol İzmirli

Düzelti: Melis Oflas

Mizanpaj: Emin Petek

Sanat yönetmeni: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

Kapak uygulama: İnci Yıldırım / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-6134-8

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Maslak Mah. Eski Büyükdere Cad. İz Plaza Giz, No: 9/25, Sarıyer/İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

JAMES FENIMORE COOPER

BİR CEP MENDİLİNİN OTOBİYOGRAFİSİ

ROMAN

İngilizce aslından çeviren

Cahit Kaya

*****

JAMES FENIMORE COOPER, 1789’da New Jersey’de doğdu. Ailesi doğumundan kısa bir süre sonra Cooperstown, New York’a taşındı ve babası William Cooper zamanla burada bir topluluk kurdu. On üç yaşında Yale Üniversitesi’nde öğrenim görmeye başladı, üçüncü yılında yaptığı bir şaka nedeniyle okuldan atıldı ve önce bir ticaret gemisinin mürettebatına, ardından donanmaya katıldı. Eşi Susan’a kitap okuduğu sırada bir kurgu eser yazmaya karar verdi ve ilk romanı Precaution’ı (Önlem) yazdı. Pek adı anılmayan bu ilk romanı, yazarın ilerleyen yıllarda ilk Amerikan romancı olarak anılmasını sağlayan, çok satan The Spy (Casus) izledi. Romanlarına, Avrupa seyahatleri ve denizcilikle geçirdiği yıllardaki gözlemlerini serpiştirdi. Kızılderililer, sömürgecilik, tarih, denizcilik, Avrupa ve Amerika kültürleri eserlerinde benimsediği tipik temalardandır. Kızılderililer ve kahramanlık temalarının etrafında şekillenen Son Mohikan romanıyla dünyada tanındı. Avusturyalı besteci Schubert’in son günlerinde Cooper okuduğu, Henry David Thoreau’nun stilinde Cooper’dan izler olduğu söylenir. Cooper 1851 yılında, altmış ikinci yaş gününden bir gün önce yaşamını yitirdi.

CAHİT KAYA, Ege Üniversitesi Biyoloji ve Amerikan Kültürü ve Edebiyatı bölümlerinde öğrenim gördü. Öyküleri ve şiir incelemeleri çeşitli edebiyat dergilerinde yayımlandı. Dünya Sineğe Baktı adlı öykü kitabı 2021 yılında yayımlandı. İzmir’de yaşamakta olup kitap çevirmenliği ve editörlüğü yapmaktadır. Bugüne dek Charles Dickens, Virginia Woolf, Ernest Hemingway, Henry David Thoreau, Joseph Conrad, Willa Cather ve Robert Galbraith gibi yazarlardan çeviriler yaptı.

*****

BİRİNCİ BÖLÜM

Malum ahlak filozofları, insani kibrin derme çatma temellerine duydukları haklı bir horgörüyle her insanın, belirli sayıda nesille, bir milyon atadan aynı oranda kökenlendiklerini göstermiş; böylece içinde bir dilencinin kanını taşımayan hiçbir prens ya da prenslerin kanına ortak olmayan hiçbir dilenci olmadığını ispatlamışlardır. Şahsen kesin surette bitkisel bir soydan gelme ayrıcalığına sahip olmama rağmen doğanın yasaları bu ortak yasanın etkisinden kaçmama izin vermemektedir. Atalarıma ilişkin aklımdaki en eski hikâyeler, onların binlerce çağdaş bitkiye bölünmüş, müstesna bir mizacı olan Linum Usitatissimum’un1 üretimini değerli kılan tek tipliğiyle tanınan, hoş görünüşlü bir filizi olduğunu gösteriyor. Bu bakımdan köklerimin, bugün en az dört farklı Avrupa devletini yöneten, binlerce yıldır tahtta oturan Bourbon’larınkinden daha eskiye dayandığı söylenebilir.

Soyumuz, az evvel bahsi geçen mevzuda genel beşerî yasalara bağlı olsa da bu kıtada göç ve bölgesel köken açısından beyaz ırkın kanına tamamen hükmeden o kuralın dikkat çekici bir istisnasıdır. Amerikalının biri, atalarının tarihine şöyle bir baktığında bu iş onu en fazla on ila on iki kuşak sonra Avrupa’daki bir ülkeye sığınmaya götürür; ancak söz konusu biz olduk mu tam tersi geçerlidir, en uzak soyumuz Amerika’ya dayanırken en son Avrupa’da yetiştirilip ıslah edildik. “Atalarıma ilişkin aklımdaki en eski hikâyeler,” derken yalnızca güvenilir bilgileri kastediyorum; zira diğer ırklardaki gibi bizim de muhtemelen bizi eski dünyaya yeniden götürebilecek, mevki ve ayrıcalık sahibi kılacak bazı karanlık efsanelerimiz var. Fakat bu tarihi yazarken değişmez hakikatler dışında hiçbir şeyi kayıt altına almamaya ve muğlak bir rapor ya da doğruluğu ispatlanmamış bir anekdot kisvesine bürünmüş her şeyi reddetmeye en başından beri azmettim. Bu sınırlamaları göz önünde bulundurarak soyumu köken itibarıyla hep Amerikalı, göç yoluyla Avrupalı, ayrıca mutasyonların yanı sıra endüstri ve ticaretin çıkar hesaplarıyla ata toprağına geri dönmüş saydım.

Varlığımın kökeninin dayandığı çağdaş bitkilerin o şanlı soyu Connecticut’ın şirin bir vadisinde, aynı adı taşıyan meşhur nehrin kıyılarına epey yakın bir yerde yetişiyordu. Bu da kökenimizin halis Yankee2 olduğunu göstermektedir ki bu soydan gelen herkesin bununla övünmeye düşkün olduğunu öğrendim. Bildiğim kadarıyla, insanların hemcinslerinde kıskançlık uyandırmadan kendilerini şımartıp mutlu edebilecekleri tek konu budur; bundan çıkardığım sonuç da övgüye değer olmasa da hiç olmazsa masum bir şey olduğudur.

Dört başı mamur, gür bir bitkiler topluluğu olan atalarımızın Atlantik’in bu yakasındaki bereketli topraklarda dal budak saldıklarında yaşadıkları sevinçlere dair geleneklerimiz var. Buna rağmen onları göz ardı edeceğim, yalnızca cömert doğanın, her birinin kendi varoluşundan sevinç duymasını ve kendi türüne, üslubuna göre varlığını borçlu olduğu ilahî Varlık’ı yüceltmesine olanak sağlayarak yaratılan her şeyin mutluluğu için böylesi hazırlıklar yaptığını belirtmekle yetineceğim.

Vakti gelince, atalarımın büyüyüp geliştiği tarla devşirildi, tohumu samandan ayırmak için harman savruldu, varillere doldurulup partinin tamamı İrlanda’ya sevk edildi. Tam o sırada insanlarınkinin yanı sıra bitkilerin de kaderini belirleyen o rastlantılardan biri yaşanınca bana Milesius3 yerine Norman soyundan geldiğimi iddia etme hakkı doğdu. Atalarımın gemiye bindirilmesi ya da nakliyatı, uygun ifade hangisiyse artık, son topyekûn harbin en şiddetli zamanında pek alışılmadık biçimde bir İngiliz gemisiyle oldu. Bir Fransız korsan gemisi, memlekete dönüş yolunda gemiyi ele geçirdi, keten tohumlarına el kondu ve satıldı, atalarım toplu halde, ekseriyetle bu tür ürünlerle uğraşan Evreux4 civarındaki bir çiftçinin mülkiyetine geçti. Bu satışın aile geçmişimizde bir leke olduğunu öne sürerek bizi kınamayı uygun gören art niyetli sebzeler oldu fakat şahsen buna hep, Ortaçağ’daki bir baronun hırsızlıklarından ötürü bir D’Uzès5 mensubunun yüzünün kızarmasından daha fazla utanmamı gerektirmeyen bir durum gözüyle bakmışımdır. Bu olayların her biri medeniyetin ilerlemesindeki bir adımdır; insan olsun bitki olsun, kendi alın yazısını yerine getirmek üzere Takdiriilahî’nin işaret ettiği yöne doğru aynı şekilde ilerlemektedir.

Bitkilerin de hayvanlar kadar duyguları var. Ne var ki hayvanların fiziksel doğumlarından evvel bir bilinçleri yoktur; esasında bir zaman geçtikten sonra birazcık bilinç sahibi olurlar, oysa söz konusu biz olduk mu farklı bir yasa geçerlidir; zihinsel yapımız, manevi varlığımızı birkaç nesil öncesinin deneyim, muhakeme ve hislerini kucaklayan bir döneme dayandırmamızı sağlamaktadır. Mesela mantıksal tümevarım söz konusuysa linum usitatissimum, kendisininki kadar kendinden önceki üç-dört ana kökün muhtelif çağlarının entelektüel kazanımlarından da bolca istifade etmektedir. Sözün kısası, insanların kitaplar, verilen ve aktarılan bilgiler, okullar, kolejler ve üniversiteler vasıtasıyla miras aldığı bilgi birikimini biz, organik yapımıza katılmış daha incelikli yollarla ediniriz ki bu da bir nevi kalıtsal manyetizma; atalarımızın gözleriyle görmemizi, kulaklarıyla duymamızı, izanıyla sindirmemizi sağlayan bitkisel bir kehanet yetisi kazandırmaktadır.

Manevi varlığımın en mutlu anlarından bazılarını, işte böyle, soyumuz Normandiya’nın tarlalarında yetişirken edindim. Günün birinde, ünlü bir astronom, gözlemleri ve konuşmaları için gözde bir yer olan bulunduğumuz konumun tam kenarına yerleştirilmiş güzel kürsüyü seçti; bilhassa konuşmalarını her anımsadığımda hâlâ tarif edilemez bir doyum hissi duyumsuyorum. Daha dünmüş gibi geliyor, doğrusu on dört uzun yıl geçmiş üstünden. Onu böylece öğrencilerine söylev verirken, uçsuz bucaksız boşluğun mucizelerini açıklarken dinliyordum, her şeyi yaratan Varlık’ın ve ellerinden çıkan işlerin arasında mevcut olan engin mesafeyi anlayabileceğim bir açıklığa kavuşturuyordu. İnsani ilgi ve hislerden oluşan daracık çemberde yaşayanlar için yaratılış ölçeğiyle tartıldığında, kendi şahsi değersizliklerinin yok sayılan, neredeyse hiç fark edilmeyen, en aşağılayıcı delilleri gözlerinin önünde durur ki dünya ve barındırdığı her şeyin üzerinde kabul edilen üstünlükleri arasında ne oldukları ve ne için yaratıldıklarına dair adil fikirler edineceklerse, bunu dikkate almaları onların iyiliğine olacaktır.

Sanırım o bilgili ve dini bütün adamı –zira ruhu, evreni iradesine tabi kılabilen o dehşetli Varlık’a sadakatle doluydu– bilim ve mekanikteki son ilerlemeler sayesinde astronomların gökcisimleri arasında yaptığı tüm keşiflerden keyifle uzun uzadıya konuşurken hâlâ duyabiliyorum. Neyse ki derslerinin o yenilikçi niteliğini az da olsa söylevlerine de yansıtıyor, dinleyicilerine yol gösteriyor, belki de olması gerektiği gibi adım adım en sıradan kavrayışa sahip kimseler için her şeyi basitleştiriyordu. Böylece, uzayın neredeyse akıl almaz büyüklüğüne ilişkin ilk doğru fikirleri edindim, ki doğrusu nasıl sonsuzluğun bir başlangıcı ve sonu yoksa, kesin sınırları olmaması muhtemeldir! Böylesi mucizeler gerçek olabilir mi diye düşündüm; o halde her şeyi kendi kavrayış güçlerinin seviyesine, uygulamadaysa kendi tecrübelerine indirgiyormuş gibi davrananlar ne zavallı kimselerdir! Her şeyde bulunan sonsuzluğu kavramaya çabalarken ulvi ve şişirilmiş akıllarını bırak kullansınlar dedim kendi kendime, neticeyi göreceğiz! Şayet uzay sonsuzsa, sınırsız boşluklarına sınırlar koyduklarını göreceğiz, ta ki ilk çabalarının zayıflığından yüzleri kızarana kadar; yalnızca dünyevi her işin yetersizliğine yeni kanıtlar sağlamak, hatta tüm deneylerinin, tümevarımlarının, delillerinin, esinlerinin onları kabul etmeye zorladığı hakikatleri hayal güçlerinin pusulasının alanına sokmak için tekrar ve tekrar yeniden çabalayacaklardır.

“Ay’ın atmosferi yok,” dedi bizim astronom bir gün, “bir şekilde orada yaşam varsa bile, bizden tepeden tırnağa farklı yapıdaki varlıklar yaşıyordur. Bildiğimiz kadarıyla, hayvan ya da bitki; canlı hiçbir şey hava olmadan var olamaz, dolayısıyla yaşayan hiçbir şey Ay konusundaki görüşlerimize göre Ay’da yaşayamaz. Aksi takdirde, eğer orada yaşayan herhangi bir şey mevcutsa, bu bildiğimiz tüm hakikatlerin az çok değiştirilmesi gerekmektedir ki bu da varoluşun başka ilkelerine benzer bir şey manasına gelmektedir. Gezegenin bir tarafı güneşin hayat veren sıcaklığını iki hafta boyunca hissederken diğer tarafı o kadar vakti onsuz geçirir,” diye sürdürdü. “Gün ışığının vurduğu tarafta sıcaklığı bizlerin katlanamayacağı şiddette olan günler görülürken güneş ışıklarının düşmediği zıt tarafsa şayet donabilecek kadar su mevcutsa buz kütleleriyle kaplı olmalıdır. Fakat anladığımız kadarıyla Ay yüzeyinde denizler yok; yüzeyi kesinlikle volkanik kökenlerini yansıtıyor, dağlarsa müthiş derecede çoktur. Araç gereçlerimiz kraterlerini gözlemlememizi sağlıyor, bizim yanardağlarda çok yaygın görülen iç konileri, uzak bir geçmişte sayısız yanan tepenin burada faaliyet gösterdiğine inanmamıza neden oluyor. Atmosferik hava şöyle dursun, bildiğimiz kadarıyla, hızlı ve aşırı sıcak soğuk geçişlerine maruz kalan Ay’da yaşayabilecek hiçbir şey olmadığını söylemek handiyse gereksizdir.” Cankulağıyla dinliyor, yerimden memnuniyet duymayı öğreniyordum. Linum usitatissimum’un yazgısını yerine getirirken ben biraz fazla ya da biraz az bereketli bir toprakta mı yetişmişim, liflerim imalatçıların bildiği en yüksek inceliğe erişmiş mi erişmemiş mi ya da bu mükemmelliği kıl payı kaçırmış mıyım benim için ne önemi vardı. Yaratıcı’nın elinden çıkan diğer sayısız şey arasında ancak bir noktacıktan başka neydim ki; üstelik her şey onun bilge amaçlarına ve emsalsiz görkemine vesile oluyordu. Bana verilen vakti yaşamak, hoşnut olmak ve bana tahsis edilen yerde yeri göğü Tanrı’ya övgülerle doldurmak görevimdi. İnsanlar ya da bitkiler, düşüncelerini bir kez olsun yaratılışın engin derecesine çıkarabilselerdi, bu onlara kendi önemsizliklerini ayan beyan gösterir, yakınmalarının faydasızlığını hatasız bir şekilde ortaya koyardı; ayrıca faydalı memnuniyet dersini önemli olduğu kadar kaçınılmaz kılacak zaman ve sonsuzluk arasındaki uçsuz bucaksız eşitsizlik de apaçık gözlerinin önüne serilirdi.

Astronomumuzun bir gün güneşin yapısından ve büyüklüğünden söz ettiğini anımsıyorum. Gökbilimciler epey aşina olsa da güneşin büyüklüğüne dair bazı fikirleri, dinleyicileri zihinlerinde anlaşılır biçimde canlandırabilmek için takındığı eda üzerimde derin ve şaşırtıcı bir etki bıraktı. “Elimizdeki araçlar,” dedi, “günümüzde o kadar kusursuz ve güçlü ki neredeyse kesin bir doğruluk payıyla en derin merak konularına ilişkin birçok gerçeği öğrenmemizi sağlamaktadır. Elbette Ay bize en yakın gökcismi olduğundan diğer tüm gezegenlere kıyasla sırlarını daha derinlemesine anlayabiliyoruz. Ay’ın bize uzaklığının 381.000 kilometre6 olduğunu hesapladık. Kuşkusuz, aradaki mesafeyi ikiye katlayarak ve dünyanın çapını buna ekleyerek Ay’ın Dünya’nın etrafında hareket ederken takip ettiği dairenin ya da yörüngenin çapını elde ederiz. Başka bir deyişle, yörüngesinin çapı yaklaşık 772.000 kilometredir. Şimdi, Güneş bu yörüngeyle temas ettirilebilseydi ve Ay’ın yörüngesi, Güneş’in çevresini belirlemek için kullanılsaydı bu çevrenin Güneş’in bir tarafındaki yüzeyin yarısından biraz fazlasını içerdiği, küre çapınınsa 1.419.000 kilometre olarak hesaplanabileceği öğrenildi! Güneş, Dünya’dan bir milyon üç yüz seksen dört bin dört yüz yetmiş iki kat daha büyüktür. Güneş’in kimyasal içeriğinden söz etmekse o kadar kolay değildir. Yine de kesin olmasa da ara sıra bu kürenin hakiki yüzeyini gördüğümüz düşünülmektedir ki bu, Ay ve Mars haricinde diğer gökcisimlerine gelince sahip olmadığımız bir avantajdır. Güneş ışığı ve sıcaklığı muhtemelen atmosferinde de mevcuttur, ayrıca bu parlak kürenin yüzeyinde sıklıkla gördüğümüz lekelerinse, atmosferindeki açıklıklar sayesinde zaman zaman çıkan Güneş’in katı kütlesinin anlık parıltıları olduğu varsayılmaktadır. Her halükârda, bu lekelerin ortaya çıkışını izah etmenin en tutarlı yolu budur. Ancak yıldız sisteminin büyüklüğünü, buna kıyasla Güneş sisteminin tamamındaki mesafelerin birer noktacıktan başka bir şey olmadığını akılda tutarak daha iyi anlayacaksınız. Dolayısıyla, konumumuzdaki değişimlerin 321.000.000 kilometre civarında bir yörüngeyi kapsadığı bilinse de bu, yine de başka sistemlerin güneşleri olduğuna inanılan binlerce sabit yıldızın konumunda belirgin bir değişim yaratmayacak kadar önemsizdir. Hatta bazıları, çeşitli sistemleriyle beraber tüm bu güneşlerin, bizimki de dahil olmak üzere, bize görünmeyen ama Tanrı’nın gerçek tahtı olan ortak bir merkezin etrafında döndüğünü; göksel elçiler olarak ifade ettiğimiz ve titizlikle incelediğimiz kuyruklu yıldızların da pekâlâ bu dünya ailelerinin birinden ötekine durmaksızın geçiş yapıp duruyor olabileceğini varsaymaktadır.”

Gökbilimcinin öğrencilerinden birinin bu sırada, gerçekten görebildiğimizi düşündüğümüz ya da daha ziyade bildiğimiz ve hakiki yüzeylerinin bizden gizlendiğine inanılan gezegenlere dair bazı açıklamalar istediğini anımsıyorum. “Size anlatmıştım,” diye yanıtladı biliminsanı, “bunlar Ay, Mars ve Güneş’tir. Hem Venüs hem de Merkür bize Mars’tan daha yakındır ancak bir nesnenin kuvvetli bir lambanın yakınına yerleştirilmesinin onun görünüşü üzerinde yarattığı etki gibi bu gezegenlerin Güneş’e görece yakınlıklarının da yüzeyleri üzerinde bazı etkileri vardır. Halkın anlayacağı dille ifade edersek, gözlerimiz kamaştığından özenli bir ayrım yapamıyoruz. Mars’a gelince işler değişiyor. Eğer bu gezegenin atmosferi varsa bile yüksek bir yoğunluğu yoktur, yörüngesi de bizimkinden ayrı olduğundan yüzeyindeki denizlerin ve kıtaların ana hatlarının izini kolaylıkla sürebiliyoruz. Hatta ikincisinin rengi, kendi dünyamızda bilinenlerin çoğu gibi kızılımsı kum taşı rengindedir, ama daha belirgin renktedir, öte yandan kutuplarındaki iki parlak beyaz lekeninse bu bölgelerdeki kardan yansıyan ışık olduğu düşünülmektedir; lekeler on iki aylık kıştan ya da aynı uzunluktaki yaz mevsiminde gerçekleşen erimeden kaynaklanarak ilk kez ortaya çıktıklarında bu ışık ya daha dikkat çekici oluyor ya da gözden kayboluyor.”

Konuşmaları, yaratılanlara öyle derin tevazu dersleri öğretiyor ve Yaradan’ın gücüne yönelik öyle sessiz övgülerle dolup taşıyordu ki bu gökbilimciyi ebediyen dinleyebilirdim! Yarım arşın boyunda gösterişsiz bir bitki ya da ormandaki en gururlu meşe veyahut insan veya bitki olmamın benim için ne önemi vardı ki? Bütün bu mucizeleri var eden o dehşetli Varlık’ı yüceltmek ve ömrümü ona tapınarak, onu överek ve hoşnutlukla geçirmek apaçık görevimdi. İzlenimlerimin, kulak denilen organlar vasıtasıyla elde edilip edilmediğinin, diğerlerinin konuşma dediği şeyle aktarılmadığının ya da sıradan araçların algılayamayacağı kadar incelikli duyular ve yollarla her bir işlevin icra edilip edilmediğinin bir önemi yoktu. Tanrı’nın iyiliğini ve görkemini duymam, anlamam ve hissetmem bana yeterdi. Hakikat felsefesine dair ilk önemli derslerimi, sonlu ve sonsuzu birbirinden ayırmayı öğrendiğim, herhangi birine gıpta etmeyi bırakıp yaratıcıya tapınmaya meylettiğim bu derslerde kazandığımı söyleyebilirim. Tanrı’nın cömertliği tüm yaratıklara uzanır, canlıların her biri kendi gelişim gücüne uygun bir yolla bunu alır. Kaderim bir erkekle ya da daha doğrusu bir kadınla birleşmeye yönelik olduğundan gökbilimciyle yaptığım bu sessiz konuşmalara her zaman bir hazırlık eğitimi gözüyle baktım, öyle ki zihnim kendi geleceğine hazırlanabilsin ve gelecekteki arkadaşlarının önemine dair gereksiz bir minnettarlıkla kör olmasın. Bir cep mendilinin akıl ya da ruh namına herhangi bir şeye sahip olduğu varsayımına dudak bükecek kimseler var, biliyorum, ancak bırakalım böyleleri sabır gösterip okumaya devam etsin, umuyorum ki onlara yanlışlarını gösterme gücünü kendimde bulurum.

1. (Lat.) Kumaş yapımında kullanılan keten varyetesinin botanikteki ismi. (Cooper, metnin farklı baskılarında baş harfleri büyük ya da küçük yazmıştır.) (Ç.N.)

2. ABD’nin Güney kesiminin, Kuzeyliler için kullandığı ifade. Ayrıca ABD’lileri ifade eder. (Ç.N.)

3. Argoda İrlandalı manasında kullanılan bu sözcük, İrlanda’yı fetheden efsanevi İspanyol liderin adıdır. (Ç.N.)

4. Fransa’nın Normandiya bölgesinde bir kasaba. (Ç.N.)

5. Güney Fransa’da köklü, soylu bir aile. (Ç.N.)

6. Ay’ın Dünya’ya mesafesi 384,403 kilometredir. (Ç.N.)

*****

İKİNCİ BÖLÜM

Toprakta ilk filiz verdiğim zamanla “koparıldığım” an arasındaki olaylar üzerine kafa yormanın hiç gereği yok. Gelgelelim sonuncusu benim için hüzünlü bir gündü, bitkisel yapım olgunluğa ulaşmamış olsa da eğrilip acayip incelikteki ipliklere dönüştürülmem önceden kararlaştırılmıştı. Burada yalnızca gençliğimin masum hazlardan oluşan bir dönem olduğunu, onlara hayat veren elin onuruna sade ama güzel çiçeklerimi sergilemenin gençliğimdeki en önemli zevkim olduğunu söylemekle yetineceğim.

Mevsimi geldiğinde tarla baştan ayağa yerle yeksan edilirdi, peşi sıra bir telaş ve keşmekeş görüntüsü gelirdi ki aklıma geldikçe fazlasıyla eziyet verici buluyorum. Bizim durumumuzda bu akan suyla yapılsa da, “çürütme”7 takip eden sürecin en küçük düşürücü kısmıydı, “dövülme”8 ise işin en tatsızı. Ne mutlu ki, tüm bu geçit töreninden büsbütün kaçmayı başardığımız söylenemese de genelde değirmende öğütülmeye eşlik eden ıstıraptan sıyrılmıştık. Masumiyet bizim kalkanımızdı, sırf âdet yerini bulsun diye yapılan bazı yüz karası şeylere katlanmış olsak da hiçbir zulmün ya da aletin mazlumu yoksun bırakamayacağı o avuntuya sahiptik. Acılarımız, yapılanları hak etmemiş olduğumuz bilinciyle çoğalmadı.

“Taraklama” ve “dokunma” arasında geçen ve benim betimleme gücümü aşan bir bölüm var. Etrafım içinden çıkılamaz bir kargaşa içindeymiş gibi görünüyordu ki düzen nihayetinde, dört bir yandaki işçilerin gelip bakmasını sağlayan kalitedeki bir parça patiska biçiminde ortaya çıktı. Bu nadir kumaşta on iki mensubu olan tek bir aileydik, diziliş ve elbette kıdem sıralamasına göre yedinci sırada yer aldığımı anımsıyorum. Düzgünce katlanınca ve rahat bir mahfaza içinde saklanınca vaktimiz kâfi derecede hoşça geçiyordu, tüm can sıkıcı görüntülerden ve kokulardan uzak, yüksek güvenlikli ve doğrusu onurlu bir yere tıkıştırılmıştık; insanların değerli eşyalarına bu özeni göstermekte yetersiz kaldığı nadirdir.

Üreticinin ellerinde böyle atıl halde ne kadar kaldık tam olarak söylemem mümkün değil. Aylarca olmasa bile birkaç hafta olsa gerek; bu süre zarfında başlıca konuşma mevzularımız ileride kısmetimize ne gibi fırsatlar çıkacağı üzerineydi. Aramızdan bazıları hırslıydı, Paris’e gelişimiz duyurulduğu anda şahsen kral tarafından satın alınmamız, ardından Fransa’nın o sıradaki başhanımefendisine, veliaht prensesine9 sunulma olasılığımız –hayır, sunulacağımız kesin– dışında hiçbir şey duymak istemiyorlardı. Bazılarımız d’Angoulême düşesinin faziletlerini hakkıyla takdir ederken, diğerlerininse derin bir hürmet ve alakanın ötesinde her türlü duyguyu beslediğini fark ettim. Hiçbirimizin yargıda bulunma vasfını o kadar taşıdığımızı düşünmediği bu konudaki görüş çeşitliliği, bir açıklama yapılsa kuşkuya pek yer bırakmayacak olsa da bu tür gündelik bir olayın neredeyse bu olayı anlatma gereksiniminin yerini alması durumundan ötürü ortaya çıkıyordu.

Biz ağartma alanında10 sere serpe uzanırken kumaşın bir tarafı meşrutiyetçi birinin yönetimine geçti, diğer tarafınınsa bir liberalin arazisini işgal edeceği tuttu. Bu kişilerin hiçbirinin bizimle herhangi bir alakası yoktu, ustabaşının özel gözetimi altındaydık ancak olay mahallimizin sonuçlarından kaçmak olanaksızdı, büsbütün imkânsızdı. Meşrutiyetçi Moniteur,11 liberalse sözde insan özgürlüğünün çıkarlarını savunan, yeni kurulmuş bir dergi olan Le Temps12 dışında hiçbir şey okumuyordu. Bu kişilerin her ikisi de günün belirli bir saatinde eline bir gazete alır, elinden geldiğince buyurgan bir tavırla, üstesinden gelinmesi gereken zorluklarla ilişkili olağandışı bir azimle bunu ağartıcıların müşterilerine okur, müşteriler de okuyan muhakeme yürüttükçe muhakeme yürütür, onunla birlikte yeminler eder, en nihayetinde de onun vardığı sonuçlara varırdı. Liberaller hem sayı hem de muhtemelen zekâ bakımından üstündü, Moniteur ise kurulduğu günden itibaren Fransa’ya hükmeden hanedanlıklar ve bakanlıkların yönetiminde resmî ağırbaşlılığın tüm can sıkıcılığını barındırıyordu. Fakat benim konum bunların cep mendilleri üzerinde bıraktığı etkidir, işçilerin üzerinde bıraktığı değil. Bir yanda sıradan côté gauche13 öbür yanda côté droit14 olan iki aşırı uçtu bunlar. Başka bir deyişle kumaşın sağ tarafının tamamı adanmış Bourbon’cu olup, her gün büyük bir hürmet ve ilgiyle bahsedilen prenslerin dört dörtlük olduğuna yürekten inanırken tam tersi taraftakiler Nasıra’dan iyi bir şey çıkmayacağını15 düşünme eğilimindeydi. Böyle böyle içimizden dördü, yalnızca muhalif oldukları taraflara karşı sınırsız bir küçümsemeyle bakmakla kalmayıp aynı zamanda birbirinden nefret etmeye benzeyen duygular da beslemeye başlayan kararlı siyasetçiler oldu.

Okuyucu bu hislerin kumaşın merkezine doğru hafiflediğini, uçlardaysa giderek şiddetlendiğini kolayca anlayacaktır. Kumaştaki tesadüf eseri konumum sayesinde şahsen merkez solda olduğum söylenebilir ki bu rengin fikirlerini edinmek doğal bir sonuçtu. Nihayetinde bu ilk izlenimlerin ne derece önemli olduğu, sadece cep mendillerinin zamanlarını çarçur etmelerinin, en uygun koşullar altında bile hakkında epey kuşkulu bilgiler dışında nadiren bilgi edindikleri, kesinlikle kaderlerinde kontrol etmelerinin olmadığı meseleler konusunda hislerinin coşmasına izin vermelerinin zahmete ne kadar değdiği anlaşılacaktır.

Bu duygu durumu, XVI. Louis’nin bahtsız kızının ellerine düşmek üzere olduğumuz fikrinin aramızda ciddi bir kargaşa ve tiksinti uyandırmasıyla sonuçlandı. Siyasi olarak hoşlanmadığım şeyler ve tercihlerimde epey ılımlı olsam da kendi durumum söz konusu olduğunda biraz heyecana kapıldığımı itiraf ediyorum; eğer talihime kraliyet çıkacak olursa, bir kralın kızı, bir diğerinin kız kardeşi olan, o sırada Palais Royal Sarayı’nda yönetimde bulunan ama şahsen kraliçe olma arzusu kadar az beklentisi olan mümtaz prenses Amélie’nin16 mülkiyetine geçmek dışında mevki olarak daha yükseğe çıkmayı tercih etmediğimi beyan ediyordum. Kumaşımızdaki sağcı taraf bu dileğime rezil, cumhuriyetçilikten bile daha fena bir şey gözüyle bakarken solcu taraf, açıkça beyan etme cesareti olmadan mevkiye korkakça bir saygı gösterme olarak bakıp dudak büküyordu. Fakat her iki taraf da yanılıyordu; kararımda hiçbir kıymetsiz fikrin payı yoktu. Beni bu saygıdeğer kadının faziletleriyle tanıştıran tesadüfler oldu, üstelik kadının bir cep mendiline dahi nazikçe davranacağına güvendim. Edindiğim bu ilk izlenim, çok sıkıntılı ve beklenmeyen olaylar karşındaki tutumuyla doğrulandı. Keşke hiçbir zaman kraliçe olmasaydı, onun da bunu dilediğine inanıyorum.

Tüm aile fertlerimiz kraliyet kadar yüksek mevkiler için can atmıyordu. Bazıları bir banker kızının çeyizinin görkemine kavuşmayı iple çekiyordu; fiyatımızın eski soylular için fazlasıyla yüksek olacağının hepimiz farkındaydık, öte yandan bazılarımız düzenli olarak gündelik hizmete sokulmadan önce yanlarında seyahat etme mutluluğunun bizi beklediğini bile sanıyordu. Birbirimize bu kadar sıkıca bağlı ve kardeş olduğumuzdan neticede birbirimizi sevdiğimiz için ayrılmamak ve ister yurtdışında ister yurtiçinde, bir prensin ya da halktan birinin olsun, aynı gardıroba hep birlikte yerleşmek ortak dileğimizdi. Aramızda, Berri düşesinden17 gelecekteki sahibemiz diye bahseden pek az kişi vardı ancak yakında bir femme de chambre’ın18 eline geçeceğimiz fikri galip geliyordu, ki bu da seçilmeyi pek cazip kılmıyordu. Nihayetinde her ihtimale karşı, soğukkanlılıkla sonucu sabırla beklemeye karar verdik, kaderimizin tamamen geçici heveslerin ve modanın avucunda olduğunu iyi biliyorduk.

Sonunda, imalatçının deposundan ayrılmak üzere olduğumuz o mutlu an gelip çattı. Ne olursa olsun, bu sevinç kaynağımız olmuştu zira sağlam köklerimizin toprağın içinde olduğu, hayat veren güneşin sıcaklığını göğsümüze bıraktığı, yumuşak ve ılık rüzgârların yanaklarımızı serinlettiği o eski konumumuzun zevkleri de olmadan o zamanlar bulunduğumuz yerde kalmaya devam edersek yalnızca ot gibi yaşayacağımızın hepimiz farkındaydık. Tıpkı diğer insanlar gibi değişimi seviyorduk, üstelik muhtemelen hem mecazi hem de gerçek manada bizi tatmin edecek kadar bitki örtüsü görmüştük. 1830’un Haziran ayında Picardie’den ayrıldık, sonraki ayın ilk günü Paris’e vardık. Aynı gün gümrük dairelerinin ya da barrière’lerin19 resmî işlemlerinden geçtik, ertesi sabah bizimle aynı türden eşyaların ticaretini yapan ünlü bir mağazaya gönderildik. Malların çoğu yük arabalarıyla dükkânlara gönderiliyordu ama namımız bizden önce oraya varmıştı, Douane20 ile dükkân arasında özel bir satış temsilcisinin dizinin üzerinde bir fiacre’la21 taşınarak onurlandırıldık.

Avrupa’nın –modanın merkezi ve şıklığın mekânı– bu başkentinin sokaklarında arabayla ilk kez yola çıktığımızda küçük grubumuzun keyfine diyecek yoktu. Doğalarımız koşullara uyum sağlamıştı, artık linum usitatissimum’un lüks yaşamına özlem duymuyorduk, aksine, katışıksız geçit törenlerinden biri olacağını pekâlâ anladığımız yeni varoluşumuzun tüm zevklerine atılmaya hazırdık; zira bizim kalitemizde hiçbir cep mendili, öncesinde bu meslekte daha bayağı işlerde zinhar kullanılmamıştı. Ara sıra bir hanımefendinin yanağına hafif dokunuşlar indirebilir ya da kızaran yüzünü veya gülümsemesini gizleyebilirdik ama usitatissimum’u tarlalarda arkamızda bırakmıştık.22 Fiacre, meşhur bir parfümcünün kapısında durdu, bizleri bir arabanın koltuğunda tek başına bırakılmayacak kadar değerli varsayan satış temsilcisi, parfümerinin sahibesiyle önemsiz bir meseleyi görüşürken bizi elinde tuttu. Gelecekteki en narin ve sağduyulu birlikteliğin hazzını tatmanın kaderimiz olacağı, hoş kokuların güzel dostluğuyla böylece tanıştık. En saf kalitede olmadıkça ve asil bir cemiyetin inceliğiyle kullanılmadıkça bu tür şeylere kaba gözüyle bakıldığını çok iyi biliyorduk ancak buna rağmen bir cep mendiline azıcık lavanta ya da nefis kokulu bir kolonya püskürtmenin bir sakıncası yoktu. Dolayısıyla bu iki güzel kokunun izini taşımak bize epey doğal geliyordu, üstelik Madam Savon23 düşük kalitedeki herhangi bir parfümün ya da özel ürünlerin (bu şeylere teknik olarak böyle denilmektedir) dükkânını kirletmesine katiyen izin vermediğinden dükkâna sinmiş enfes rayihayı solumakta bir beis görmüyorduk. Satış temsilcisi Désirée, elinde tuttuğu hazineyle arkadaşı Madam Savon’un gözlerine ziyafet çekmeden oradan ayrılamazdı. Cep mendilleri yüzlerce “Dieux!”24, “Ciels!”25 ve “Dames!”26 haykırışı arasında gözler önüne serildi. Zarafetimiz ve güzelliğimiz, tüm ailenin izzetinefsini kusursuzca okşayan bir tavırla methedildi. Madam Savon, böylesine bir birliktelikte parfümlerinin bile mis gibi kokacağını düşünüyordu, bu yüzden de kolonyasından bir damlanın, tek bir damlacığın bu güzel dokuya düşmesi için ısrarcı oldu. Ben böylesine bir ayrıcalığa kavuşan mutlu mendildim; kadın gardırobundaki tüm o tatlı ve kadınsı izlenimler yerine havayı duygularla dolduracak kadar kuvvetli bu enfes kokunun içinde uzun zaman boyunca büyük hazlar yaşadım.

7. Ketenin suya sokularak yumuşatılıp dokuma için hazır hale getirilmesidir. (Ç.N.)

8. Çürütme işleminden sonra keten demetleri kurutulur. Ardından kurumuş saplar dövülerek odunsu lifleri birbirinden ayrılır. (Ç.N.)

9. Marie Thérèse Charlotte (1778-1851): Kral XVI. Louis’nin kızı, Angoulême Dükü Louis Antoine’ın eşidir. (Ç.N.)

10. Yeni dokunan keten kumaşının ağarması için güneş altına serildiği yerler. (Ç.N.)

11. Kral X. Charles’ın mutlakiyetçi Bourbon monarşisini destekleyen resmî gazete. (Ç.N.)

12. Dönemin devrim yanlısı dergisi. (Ç.N.)

13. (Fr.) Solcu. (Ç.N.)

14. (Fr.) Sağcı. (Ç.N.)

15. Bkz. “Nasıra’dan iyi bir şey çıkabilir mi?”, Yeni Ahit, “Yuhanna”, 1:46. (Ç.N.)

16. Marie Amélie (1782-1866): IV. Ferdinand’ın kızı, Kral I. Francis’in kız kardeşi. Kocası, Orléans dükü 1830’da tahtı X. Charles’dan aldığında gönülsüzce Fransa kraliçesi oldu. (Ç.N.)

17. Marie Caroline’den (1789-1870) bahsedilmektedir. Berry Dükü Charles Ferdinand’ın eşiydi. (Ç.N.)

18. (Fr.) Hanımın hizmetçisi. (Ç.N.)

19. (Fr.) Gümrük kapıları. Paris’in sınırındaki, gümrük vergilerinin toplandığı kapılar. (Ç.N.)

20. (Fr.) Fransa ve Akdeniz ülkelerindeki gümrük binası. (Ç.N.)

21. (Fr.) O dönem bir nevi taksi gibi kullanılan, dört tekerlekli küçük at arabası. (Ç.N.)

22. Usitatissimum, ketenin tür adı “en kullanışlı” demektir. (Ç.N.)

23. (Fr.) Sabun. (Ç.N.)

24. (Fr.) Aman tanrım! (Ç.N.)

25. (Fr.) Vay canına! (Ç.N.)

26. (Fr.) Amanın! (Ç.N.)

*****

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Seçkin cemiyetin en incelikli gruplarından birine ve bizim gruba hâkim olan genel sevince rastlantı sonucu dahil olsam da büsbütün mutlu olmaktan çok uzaktım. Doğrusunu söylemek gerekirse, yüreğimi Picardie’de bırakmıştım. Âşık olmuştum demiyorum; bir cep mendilinin âşık olduğu görülmüş şey midir orası şüphelidir; tecrübe ettiğim hislerinse o zamandan beri tarifini sık sık dinlediklerimden farklı olduğuna kesinlikle eminim. Hislerimi tetikleyen koşullar şöyleydi:

Ailemizin imal edildiği fabrika eskiden Rocheaimard Şatosu27 olarak biliniyordu, ayrıca XVI. Louis’yi tahtından indiren devrimden evvel Rocheaimard vikontunun mülkiyetindeymiş. Vikont ve karısı, Coblentz’deki kraliyet yanlılarına katılmıştı, vikont biricik oğlu Adrien de la rocheaimard ya da diğer yaygın adıyla Rocheaimard şövalyesiyle Fransa topraklarına yönelik işgal girişiminde müttefiklere katılmıştı. Bir maréchal du camp28 olan vikont savaşta ölmüş ama oğlu kaçmayı başararak gençliğini sürgünde geçirmiş; birkaç yıl sonra bahtı en az kendisininki kadar kara bir kuzeniyle evlenmişti. Biricik çocukları Adrienne bu evliliğin tek meyvesi olup 1810 yılında doğmuştu. Her iki ebeveyn de Restorasyon döneminden önce ölmüş, küçük kızı eski evinin ihtişamından dem vurmak ve diğer pek çok kişiyle beraber le bon vieux temps’a29 ah çekmek için hayatta kalan, dermansız ve epey ihtiyar olan dindar büyükannesine bırakmışlardı. Restorasyon döneminde Rocheaimard’gillerin tazminat payını belirlemede bazı zorluklar yaşandı; bu sıkıntının nedeninin açıklandığını hiç duymadım ama altmış beş yaşında yaşlı bir kadın ve dört yaşındaki küçük bir kız dışında meseleyle ilgilenen belli biri olmaması başlıca sebebiydi. Para, faiz ya da gücün desteğini arkasına almadan temyize başvuran kimseler, bizim adil dünyamızda genellikle herhangi bir tazminat talebinin lehinde kuvvetli bir iddia ortaya koyamaz; üstelik veliaht eşinin cömertliği olmasaydı vikontes ve torununun büsbütün dilenciliğe kadar düşmesi olasılığı vardı. Ama merhum kralın30 kızı, Haçlıların soyundan gelen bu ikisinin ihtiyaçlarından haberdar olunca onlara yılda iki bin frank emekli maaşı bağladı, en attendant.31

Yılda dört yüz dolar, Amerika’nın sonradan görme zenginlerine bile fazla bir meblağ gibi görünmeyebilir ama Adrienne ve büyükannesine rahat bir yaşam, hatta taşrada hatırı sayılır bir gelir kaynağı sağlamaya yetiyordu. Artık bir fabrikaya dönüştürülen ve makinelerle doldurulan şatoda yaşamaları olanaksızdı fakat hemen civarındaki lojmanlardan satın alındı. Madam de la Rocheaimard burada değişken ve dertli yaşamının sonlarında hoşça vakit geçiriyordu; torunu genç kadınlığa adım atar, sağ kalan tek ebeveynine karşı güzel bir mucizeye ve dinî bir sadakate dönüşürken büsbütün huzurlu olmasalar da, en azından büsbütün sefalet içinde değillerdi. Aile bağının Fransa’daki gücü ve Amerika’da buna kıyasla zayıflığı seyyahlar arasında bahsi sık geçen bir konudur. Tüm söylenenlerin kesinkes doğru olup olmadığını bilmiyorum, ama çoğunun doğru olduğunu düşünmeye meyilliyim zira şu an Amerikalılara yazıp Fransızları anlattığıma göre hakikatin saklanması için belirli bir gerekçe görmüyorum. Fransız yasaları ve ahlak kuralları, yaşlılara saygı gösterilmesini, varlıklarının sebebi bu kimselere hürmet edilmesini ve ebeveyn otoritesine boyun eğilmesini aynı oranda telkin etmektedir. Aile meclisi ülke yasalarındaki güzel ve bilgece kanun hükümlerinden biridir, üstelik tüm toplumsal yapının temelinde yatan ataerkil yönetim sisteminin korunmasına da oldukça yardımcı olmaktadır. Heyhat! Faziletli Adrienne söz konusuyken bu aile meclisi kolayca kuruluyor ve hiç sıkıntı yaşanmadan oybirliğine varılıyordu. Savaşlar, giyotin ve sürgün aile meclisi mensuplarının sayısını ikiye indirmiş, bunlardan birinin yönetimi en azından teoride, muhtemelen ara sıra biraz da uygulamada zorbacaydı. Yine de Adrienne, genel olarak epey mutlu büyüdü. Gereksiz başarılara boğulmadan bir hanımefendiye yarayacak çoğu şeyi öğrendi, ayrıca büyükbabasını anımsayan iyi bir papazın yardımıyla zihni hem yontuldu hem de bilgiyle donatıldı. Görgüsü, devrim öncesinde Paris’in seçkin cemiyetine has o kusursuz seviyedeydi, doğal, sessiz, sade ve düşünceliydi. Nadiren gülerdi ne yazık ki; ama gülümsemeleri tatlılık ve iyiliğin ta kendisiydi.

İmalathanemizin ağartma alanları şatonun eski bahçesindeydi. Madam de la Rocheaimard, güzel haziran sabahlarında buraya gelmeye bayılırdı zira bir zamanlar orada bol bol bulunan güller ve güzel tespihağaçlarının çoğu hâlâ yerindeydi. Adrienne’i ilk defa bu ziyaretlerin birinde gördüm, küçük aile çevremizin kalitesi dikkatini çekmişti. Aslında ağartıcılardan biri vikontun eski hizmetçilerinden biriydi, ilginç olabileceğini düşündüğü herhangi bir şeyi hanımefendilere göstermek onun için bir zevk kaynağıydı. Moniteur’ü o kadar özenle okuyan ve içindeki her şeye dinî bir inançla güvenen adam buydu. Adam, böylesine nefis incelikteki kumaşları tutmaya Matmazel Adrienne’inki kadar layık başka el hayal edemiyordu; adamın bu gayreti sayesindedir ki Adrienne’in güzel küçük parmaklarının nazik dokunuşlarını ilk defa hissetme onuruna eriştim. Bu, Paris’e doğru yola çıkışımızdan yaklaşık bir ay önce oldu.

Adrienne de la Rocheaimard o sıra daha yirmi yaşındaydı. Güzelliği Fransa’da yaygın olmayan bir nitelik taşıyordu, ancak böylesi bir kere var oldu mu aşılması olanaksızdı. Şahsen incecik ve narin biriydi; sarı saçlı, açık tenliydi, ayrıca bugüne kadar bir kadının çehresinde gördüğüm en uysal ve dürüst mavi gözler onundu. Gülümsemesiyse her türden sevgiye gebe bir mizacı beyan edercesine cazip ve nazikçeydi. Buna rağmen Adrienne’in evlenmesinin pek olası olmadığı iyi biliniyordu; soyu onu, kadim adını safi zenginlikle ilişkilendirecek her türlü niyetin dışında tutarken yoksulluğu, ara sıra gördüğü kendi sınıfından yoksul genç adamlarla arasına neredeyse aşılmaz bir engel yerleştirmişti. Veliaht prensin eşinin gücü bile, Adrienne de la Rocheaimard’a münasip bir koca bulmaya yetmiyordu. Ancak mesele, bu büyüleyici kızın aklına hiç mi hiç gelmiyordu; kendinden çok büyükannesi için yaşıyordu, ayrıca saygıdeğer akrabası, yeryüzünde neredeyse ona kalan tek yakını acı çekmediği veya yakınmadığı sürece Adrienne’in kendisi de aynı oranda mutlu olabilirdi.

“Dans le bon vieux temps,”32 dedi vikontes, gözlükleriyle beni inceliyor, onun bilgeliğine kulak vermek için orada şapkası elinde dikilen Georges’a hitaben konuşuyordu; “dans le bon vieux temps, mon ami33, şatonun hanımları böyle şeylere ihtiyaç duymazdı. Corbeille’imde34 en az bunun kadar güzel altı düzinesi vardı; trousseau’ya35 gelince, bunun iki katı kadar vardı galiba, lakin kaliteleri azıcık düşüktü.”

“Anımsıyorum bunu madam,” dedi Georges, eskiden çalıştığı evin hanımına hep bu onur unvanıyla hitap ederdi, “çeyizinizdeki güzel esvabın çoğunu hiç dokunmadan hüzünlü devrim dönemine kadar korumuştunuz.”

“Çeyiz, o sevgili çocuğun namına bir servet kaynağı oldu bana, Georges. Çeyizin soyunma odamın küçük kapısının sağ tarafındaki şu eski gardırobumda durduğunu anımsarsın...”

“Madam vikontes, bağışlayın ama odanın sol tarafındaydı; mösyönün madalyaları karşı dolapta saklanıyordu.”

“Sevgili Georges haklısın, Adrienne! Hafızası çok iyi! Büyükbaban ısrarla, Georges’un dediği gibi madalyalarını soyunma odamda tutmak istiyordu. Eh, Mösyö Georges sol ya da sağ, neresiyse işte, Fransa’dan kaçtığımda çeyizimin geri kalanını orada bıraktım, geri döndüğümde de hiç dokunulmamış halde yerinde buldum. İmalathane şatoyu kurtarmış, imalatçılar da gardırobuma kıyamamıştı. Dönüşümüzden itibaren, çeyizin satışının ve içindekilerin sevgili çocuğun saygın olması ve derli toplu giyinmesinde çok büyük faydaları oldu.”

Çoğu zaman Adrienne’in güzel, oval yanaklarını süsleyen belli belirsiz rengin bu söz üzerine azıcık koyulaştığını gördüm, bir de kuşkusuz beni tutan elin hafifçe titrediğini duyumsadım; fakat sebebi utanç olamazdı zira tatlı kız bu mevzuda hiçbir yapmacık duygusu olmadığını kanıtlamak istercesine yoksulluğundan öylesine sade ve doğallıkla sık sık üstü kapalı bahsederdi. Hem niye utansın ki? Yoksulluk, zenginliğe üstün olan bir sınıfın avantajlarına sahip olduğunun bilincinde olanlarda genelde böylesi hissiyatlar yaratmaz; ayrıca şüphe yok ki iyi eğitimli, soylu, erdemli bir kızın, kadim ve kudretli bir tahtı deviren siyasi bir karışıklık yüzünden mülkleri ailesinin elinden alındı diye yüzünün kızarmasına gerek yoktur.

27. Rocheaimard ailesi ve şato yazarın hayal gücünün ürünleridir. (Ç.N.)

28. (Fr.) Feldmareşal. (Ç.N.)

29. (Fr.) Geçmiş güzel günler. (Ç.N.)

30. 1793’te giyotinle idam edilen XVI. Louis’den bahsedilmektedir. (Ç.N.)

31. (Fr.) Beklerken, o arada. (Ç.N.)

32. (Fr.) Eski güzel günlerde. (Ç.N.)

33. (Fr.) Dostum. (Ç.N.)

34. (Fr.) Damadın geline verdiği düğün hediyeleri. Damat bohçası. (Ç.N.)

35. (Fr.) Çeyiz. (Ç.N.)

*****

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

O günden itibaren sevimli Adrienne, hep büyükannesinin eşliğinde, ağartma alanlarını sık sık ziyarete geldi. Georges’un varlığı bahaneydi, asıl sebebi görünüşümüzdeki gelişmeleri izlemekti. Adrienne daha evvel bizimki kadar güzel bir kumaş görmemişti, ayrıca sonrasında öğrendiğim üzere, kumaşı satın alma ve velinimeti veliahdın eşine sunmak için mendilleri işleyip süslemek maksadıyla birkaç frank biriktiriyordu. Madam de la Rocheaimard bu projesinden memnundu; Rocheaimard adına yakışır bir şeye dönüşüyordu; çok geçmeden de ziyaretleri sırasında bundan açıkça bahsetmeye başladılar. On beş ya da yirmi napoléon36 bu işi yapmaya yeterdi, üstelik ortaya çıkarılan çeyizden kalanlar da bu meblağı karşılardı. Zavallı kızın yakalandığı, hayatını daha da bedbaht kılan ciddi bir hastalık olmasaydı amacını muhtemelen gerçekleştirecekti. Bununla birlikte, satın alma işinden hiç bahsedilmese de yolculuğumuza başlamadan önce Adrienne’in giderek iyileştiğini duyma mutluluğuna erişmiştim. Belki de durum eskisi kadar iyiydi; çünkü şimdiye kadar bizim uç sol tarafta öyle bir his vardı ki kumaşın o ucundan çıkarılan mendiller, veliaht eşinin gardırobunda, prenses gibi üstün sınıftan ve mükemmel karakterde birinin etrafındaki her şeyden beklenen ihtiyat ve sağduyuyla terbiyelerini takınırlar mıydı takınmazlar mıydı kuşkuluydu. Hiçbirimizin gündemdeki meseleleri anlamadığı doğruydu, ama bu da meseleleri sadece daha da içinden çıkılamaz hale getiriyordu; her anlaşmazlığın şiddeti, tartışmacıların cehaleti ve bunun neticesindeki özgüvenleriyle genelde son derece orantılıydı.

Satış temsilcisi bizleri, ... sokağındaki şirket başkanının eşinin gözleri önüne sererken Adrienne’i anımsamadan edemedim. Özenle incelendik ve “mükemmel” olduğumuz ilan edildi; öyle olsa da o tatlı ses tonundan, Picardie’de bıraktığımız parlak ve nazik kızın bal gibi gülümsemelerinden eser yoktu. Onun beğenisinde hepimizin yüreğine, hatta aramızdaki en abartılı cumhuriyetçininkine bile dokunan bir duyarlılık vardı zira kumaşın sade doku ve fiyatından öte esas değerini daha derinden inceliyormuş gibiydi. Güzelliğimizde kendi takdimini, yumuşaklığımızda veliaht eşinin iyilikseverliğini, enfes inceliğimizde duyduğu minnettarlığı, zarafetimizde soylulara yaraşır cömertliği görmüştü. Lafın kısası, bir cep mendilinin hislerine ortak olabiliyordu. Heyhat! Désirée ve işverenlerinin bizlere değer biçme şekilleri nasıl da farklıydı. Onların yanında, mesele sadece paraydı; daha dükkâna geleli beş dakika olmamışken kendimizi şu kadar napoléon’a mı yoksa bir napoléon daha fazlasına mı satışa sunulacağız diye hararetli bir tartışmanın ortasında bulduk. Madam düşesin çok lafı geçti, ben de alıcının, eski ve tarihi uzun bir ailenin mensubu olduğundan servetini elinde tutmak gibi muazzam bir şans yakalayan, bu faubourg’da37 modanın öncüsü olan o sınıftan belli bir hanım olmasının beklendiğini öğrendim. Her halükârda, bu hanım kente dönene kadar hiç kimsenin bizi görmemesi kararlaştırıldı; o sırada Rosny’de38 madamla39 beraberdi, bundan dolayı Dieppe’e giderken prensese eşlik etmesi, ekim ayının sonu civarında Bourbon Sokağı’ndaki oteline geri dönmesi bekleniyordu. Burada böylece Avrupa’nın en şenlikli başkentinin kalbinde üç aylık tam bir inzivaya mahkûm olduk. Yakınmanın bir yararı yoktu, bu yüzden kendi aramızda elimizden geldiğince sabır göstermeyi kararlaştırdık.

Dolayısıyla, belirli seçkin ama hazırda bulunmayan bazı müşterilerin bakması için ayrılmış ailemiz gibi bazı gözde diğer birkaç eşyayla birlikte özel bir çekmeceye dikkatle konulduk. Paris’te bu özel ürünlerin ticareti sık görülen bir durum olup satıcı ve alıcı arasında güzel bir gönül bağı oluşturur; bu da söz konusu ticarete özgü bir lezzet kazandırır, çoğu zaman mallara da özel bir kıymet verilmesini sağlar. Başka hiç kimsenin görmediğini görmek ve hiç kimsenin sahip olamayacağını elde etmek aynı oranda hem keyifli hem de zevkli bir ayrıcalıktır. Doğal olarak onları ayrıcalıklı kılacak kaynaklara sahip olmayan tüm zihinler, bunları tali yollarla ve daha yapay bir tarzda yaratmaya bayılır.

Bütüne bakıldığında aksine yeni durumumuzdan keyif aldığımızı düşünüyorum. Doğru, çekmecemiz hiç açılmıyordu ama hemen yanımızdaki sürekli açılıp kapanıyordu, ayrıca tezgâhın altındaki bazı çatlaklar dükkânda ne olup bittiğini azıcık da olsa görmemizi ve fazlasıyla duymamızı sağlıyordu. Dükkânın, hanımların en sık ziyaret ettiği kısmındaydık, burada eğlenceden yoksundu diyemeyeceğimiz birkaç özel baş başa görüşmeye de kulak misafiri olduk. Bunlar genellikle cancan’larla40 ilgiliydi. Paris dedikodu kazanlarının genelde kaynamadığı bir şehirdir, dedikodunun asıl yeri kuşkusuz taşra ve ticaret bölgeleridir; yine de Paris’te de cancan boldur, zira uygarlığın bu merkezine her türden insan sık sık uğramaktadır. Tek fark, şehir denilen yerlerde ortaya konan toplumsal tabloda cancan uluorta yapılır, ayrıca en göze çarpan gruplaşmalar bunlardan oluşur, oysa Paris’te cancan’lar gizli saklı, sosyal çevre içinde yapılır. Öyle ya da böyle Paris’te yine de cancan olur; kulak misafiri olduğumuz cancan’ları da tam olarak anlattığım biçimde duyuyorduk. Bu güzel hanımlar, cep mendillerinin de kulakları olduğunun farkında olsalardı, muhtemelen bu olağanüstü meraklarının keyfini sürerken biraz daha ihtiyatlı davranırlardı.

Son zamanlarda sesini sık sık duyduğum, özgüvenli ve ölçülü bir ses tonuyla konuşan, saray çevresinden olduğunu gösteren imalarda bulunan, hemen yakınımızdan gelen kadının sesini tanıdığımda neredeyse bir aydır çekmecedeydik. Saraydaki mevkisinin çok yüksek olmadığını varsayıyordum, ancak kendi kanısına göre siyasetten konuşmasına hak kazandıracak kadar yüksekti. “Les ordonnances,”41 lafı ağzından düşmüyordu, artık her ne idilerse bu kararnamelere büyük önem verdiği ve siyasi bir bin yıllık42 dönemin yaklaştığını hayal ettiği kolayca anlaşılıyordu. O gün dükkâna her zamankinden daha az kişi uğradı; ertesi gün işler açısından daha da kötü geçti, tezgâhtarlar da les ordonnances hakkında yüksek sesle konuşmaya başladılar. Ertesi sabah ne vitrinler ne de kapılar açıldı, bizlerse kasvetli bir belirsizlik içinde duruma dair kafa patlatarak zaman geçirdik. Sokaklardan kaygı verici sesler yükseliyordu. Bazılarımız uzaklardan gelen top atışının gürlemelerini duyduğunu düşünüyordu. En sonunda dükkân sahibi ve sahibesi şahsen dükkâna uğradılar; paralar ve belgeleri güvenli bir yere sakladılar, kadın tam iç odaya giriyordu ki aniden tezgâha geri dönüp çekmecemizi açtı, pek de saygılı olmayan elleriyle bizi kavradı, ardından bir baktık ki on ikimiz birden üst kattaki bir sandığa tıkıldık ve derin bir Mısır karanlığına43 gömüldük. O andan itibaren Paris sokaklarında olup bitenlere dair tüm izler zihnimizden silindi gitti. Neticede, devrim sırasında yalnızca bir cep mendili olmak o kadar da nahoş bir durum değildir.

İzleyen aralık ayına kadar tutsak kaldık. Duygularımız, dönemin yanı sıra çevremizdeki diğer mantıksız varlıkların meseleleri konusunda kızıştığından tek bir durum haricinde sandıkta en tatsız zamanlarımızı geçirmiş olabiliriz. Hanımımız bizi böyle kilit altına alırken öyle acele etmişti ki hangi tarafın côté droit hangisinin côté gauche olduğunu anlamamızı olanaksız kılacak şekilde sıkış tıkıştık. Taraflar olarak böyle altüst olunca genel olarak felsefi meseleleri tartışmaya koyulduk; zaten bu, çokça sağduyulu hareket etmeyi gerektiren bir duruma epey uyan bir uğraştı.

Bir gün, bu denli büyük bir değişimi hiç ummadığımız bir anda hanımımız şahsen çıkageldi, birkaç kutuyu, sandığı ve çekmeceyi karıştırdı ve en sonunda bizi yaklaşık dört ay önce kendi elleriyle koymuş olduğu yerde buldu. Görünüşe göre telaştan ve korkudan bizi sakladığı kuytu köşeyi ciddi ciddi unutmuştu. İtinayla kırışıklarımız düzeltildi, siyasi düzenimiz yeniden kuruldu, ardından aşağı kata götürüldük ve daha evvel bahsi geçen çekmecedeki seçkin yerde saygınlığımıza yeniden kavuştuk. Şık bir meydana taşınmış ya da bir başkentin gösterişli bir semtinde yaşıyormuş gibi hissediyorduk. Doğu Broadway’den, kilometrelerce uzunluktaki, yaklaşık yirmi beş metre genişliğindeki iyi niyetli, hakiki, benzersiz Broadway’e44 gitmekten bile daha güzeldi!

Böylece Fransa’da son dönemde gerçekleşen ve hâlâ Avrupa’nın başını ağrıtan bazı büyük olayları öğrenme fırsatımız oldu. Bourbon’lar, denildiği üzere tekrar tahtan indirildi ve yerlerine başka bir Bourbon geçirildi. Görünüşe göre il y a Bourbon et Bourbon.45 O zamandan bu yana sonuçları, “can çıkar huy çıkmaz” sözünü ispatlamıştır. Ticaret durma noktasına gelmişti; patronumuz, devrimcilerin devrime karşı devrim yapmalarını engellemek için zamanının yarısını ulusal muhafız olarak silah altında geçiriyordu. Büyük aileler hizmetlilerinden; bazıları arabalarından, çoğu da silahlarından vazgeçmişlerdi. Şüphe yok ki bizim mertebemizdeki cep mendilleri aristokratlara özgü görülebilir; tam da o sırada Paris’teki aristokrasiyse, kimse bu kelimenin kesin anlamını bilmiyor gibi görünse de, neredeyse aristokrasiye sekizinci ölümcül günah gözüyle bakılan Amerika’daki kadar itibarını kaybetmişti. Amerika’da, dürüstçe gelişen bir demokrasinin bu suçla lekeli diye damgalanacağı kesindir. Hiçbir yönetici bu suçu bağışlamaya cüret edemez. Ticaretin masum hileleriyle geçimini sağlayanlar yüksek sesle ve içtenlikle ticaretin durumundan ötürü sızlanıyorlardı. Buna rağmen tatil zamanı yaklaştığından umut yeniden canlanmıştı. Şayet devrimci Paris, jour de l’an46 yaklaşırken alışverişe çıkamayacaksa Paris’in başına yeni bir hanedanlık geçmeliydi. Polis bunu öngörüyordu, bu yüzden de cumhuriyetçileri itibarsızlaştırmak için kışkırtmaktan vazgeçmişti, ticaretinse birazcık canlanmasına müsaade edilmişti. Heyhat! Oy verenler niye oy verdiklerinin, türdeşlerinin kanıyla ellerini boyayanlar bu kahramanlığın neden yapıldığının nasıl da hiç farkında değiller!

Düşes ne Paris’e dönmüştü ne de yurtdışına göç etmişti. İlk doğan hakkına ve soyun kendileri açısından gayet önemli olduğuna son derece haklı olarak inanan yüksek soylu sınıfın çoğu gibi düşes de, birçok ailenin en genç prensinin en yaşlısının tahtına oturtulduğu mevcut hayat düzenine duyduğu tiksintiyi şatosundan çıkmayarak göstermeyi tercih ediyordu. Bizleri ona satmaya dair tüm beklentilerden vazgeçilmiş, özgürlük ve eşitliğin yüce ilkesi gereği büsbütün piyasaya sürülmüştük. Bu da cumhuriyet rejimine yakışır bir şeydi.

Beklentilerimiz günbegün değişiyordu. Veliaht eşi, madam ve diğer tüm Rochefoucauld’lar, Tremouille’ler, Grammont’lar, Rohan’lar, Crillon’lar vesaire artık söz konusu bile değildi. Kraliyet ailesi İngiltere’deydi, Orléans kolu hariç; yüksek soylu sınıfı genel olarak “diken üstünde” oturuyordu ya da sessizliğe gömülmüşlerdi. Bankerlere gelince, egemenlikleri henüz tam olarak başlamamıştı. Temmuz 1830’dan önce, bu saygıdeğer vatandaş zümresi doğal israf ve gösteriş zevklerine düşkünlüklerini gösterme cesaretini bulamamıştı; kadim ama fakirleşmiş soylu sınıfının ağırbaşlılığı ve sıkı terbiyesi bunları biraz dizginliyordu; üstelik o sıra gelecekleri belirsizdi; hatta yaptığı her işi seçkin hale getiren onurlu ve saygıdeğer Jacques Laffitte47 bile borç içinde kıvranıyordu. On iki ay sonra piyasaya sürülmüş olsaydık bazı borsa çalışanlarının eşleri ya da kızlarının bizi bir hafta içinde kapışacaklarına hiç kuşku yoktu.

Buna rağmen, ne olursa olsun gözler önünde olmanın ve ilgi görmenin bolca keyfini sürdük. Güzelliğimize teslim olmadan edemeyeceği düşünülen kişilere defalarca gösterildik ancak kimse satın almıyordu. Herkes aristokrasiden kaçınıyor gibiydi, cep mendilleri söz konusu olduğunda bile. Fleurs de lys’in48 hazinenin madalyonlarından kesilip çıkarıldığı, kralın teslim olduğu gün hanımımızın bizim adımıza sinir krizi geçireceğini sandım. Hanımımız insan doğasından pek anlamıyordu, zira karınları tok sineklerin ardından aç sineklerin gelmesi gibi yerinden edilmiş eski üst sınıfın yerini alacaklarına kesin gözüyle bakan sonradan görme zenginler, paraya başından beri alışkın ve önemlerini göstermek için zenginliklerini sergilemeye bel bağlamayan kişilere göre taşkınlığa ve ahmaklığa kapılmaya çok daha fazla meyilli olacaklardı. Her şeye rağmen bana, cemiyetin aşırılıklarına kendini kaptırmak için can atan yeni gelin bir kız gibi görünen kurtuluş günü yaklaşıyordu.

36. Yirmi frank değerinde Fransız altın para birimi. (Ç.N.)

37. (Fr.) Civarda, muhitte. (Ç.N.)

38. Rosny-sur-Seine’deki, Berry Düklerine ait taşra mülkü Rosny Şatosu. (Ç.N.)

39. Prenses Marie Thérèse Charlotte’u kastediyor. (Ç.N.)

40. (Fr.) Argoda “dedikodu” manasında kullanılır. 19. yüzyılda görülen dans çeşidiyle karıştırılmamalı. (Ç.N.)

41. Kral X. Charles tarafından 25 Temmuz 1830’da yürürlüğe koyulan, istibdadı tesis eden dört karar, peşleri sıra Temmuz Devrimi’nin fitilini ateşledi. Durum nihayetinde 31 Temmuz’da kralın tahtan indirilmesiyle sonuçlandı. Yerine Orléans Dükü I. Louis Philippe geçti. Yazar o sırada Paris’te yaşıyordu ve devrimde önemli bir rol oynayan Marquis de Lafayette’in yakın arkadaşıydı. Yeni kral da çok geçmeden eskisi kadar muhafazakâr olunca Cooper ve çoğu kişi açısından devrim, sonuçları itibarıyla bir hayal kırıklığı oldu. (Ç.N.)

42. Kutsal Kitap’ta bahsi geçen bin yıllık refah dönemine atıfta bulunuluyor. Yeni Ahit’te “Vahiy” kitabında, İsa’nın bin yıl boyunca dünyaya hükmedeceği bir çağdan bahsedilir. (Ç.N.)

43. Eski Ahit, “Mısır’dan Çıkış”, 10:21-23: “RAB Musa’ya, ‘Elini göğe doğru uzat,’ dedi, ‘Mısır’ı hissedilebilir bir karanlık kaplasın.’ Musa elini göğe doğru uzattı, Mısır üç gün koyu karanlığa gömüldü. Üç gün boyunca kimse kimseyi göremez, yerinden kımıldayamaz oldu. Yalnız İsraillilerin yaşadığı yerler aydınlıktı.” (Ç.N.)

44. New York’taki Broadway caddesinden bahsediliyor. (Ç.N.)

45. (Fr.) Bir Bourbon gider, başka bir Bourbon gelir. (Ç.N.)

46. (Fr.) Yılbaşı. (Ç.N.)

47. Jacques Laffitte (1767-1844): Fransız finansçı. 1830’daki Temmuz Devrimi’nin destekçilerinden. (Ç.N.)

48. (Fr.) Zambak. Bourbon’ların sembolü. (Ç.N.)

*****

BEŞİNCİ BÖLÜM

Beklenmedik bir anda kurtulduğumda ticarette maddi anlamda hiçbir canlanma olmadan tatil bitmişti. Aylardan şubattı, hanımımızın bizi o mevsim elden çıkarma umudunu kaybettiğine inandığım bir sırada tezgâhın orada bana tanıdık gelen tonda konuşan nazik bir ses duydum. Kadın sesiydi kuşkusuz; soruları Picardie’deki bir fabrikadan bu dükkâna gönderildiğini söylediği bir parça patiska cep mendili hakkındaydı. Hanımımızın tavırlarında o alışılagelmiş açıkgözlülüğün emaresi yoktu, bizi çıkarmadan önce çok daha düşük kalitedeki bir ya da iki parçayı bile müşterisine göstermesine hayret ettim. Ancak ışığı gördüğüm an, Adrienne de la Rocheaimard’ın kıvrımlı güzel vücudunu ve tatlı yüzünü tanıyıverdim. Zavallı kız onu son gördüğüm zamana kıyasla daha solgun ve zayıftı; şüphesiz son yakalandığı hastalığın etkisi yüzünden diye düşündüm ancak öncesine göre daha ucuz kıyafetler giydiği yönündeki nahoş gerçeği kendimden gizleyemedim. Öncesine göre daha ucuz kıyafetler giyiyor desem de bu ifade pek doğru değil zira onu hiçbir zaman tam olarak pahalı denebilecek bir kıyafet giyerken görmemiştim; ancak ortalama sözcüğü bile mevcut görünüşüyle aynı oranda alakasız olurdu. Kusursuz, hatta müşkülpesent bir yalınlık ve zarafetle öne çıkan halihazırdaki kıyafetinde ciddi ve belki de zar zor yapılan bir tasarruf havası vardı denmesi daha doğru olurdu. Hanımımızı, ilk sorulduğunda bizim gibi güzel kumaşlarını göstermekten alıkoyan şey buydu. Yine de eski tanıdıklar gibi bizi görür görmez tanıdığında kızcağızın yanağında hafif bir kızarıklık, yüzünde solgun bir gülümseme belirdiğini düşündüm. Bilhassa, yumuşacık parmak uçlarının benim zarif yüzeyimi yeniden okşadığını fark edince, kesinlikle belli birine göre tasarlandığımı hissettiğim için sevinçten havalara uçuyordum. İşte o zaman Adrienne bocaladı; konuşmaya can atıyor gibiydi ama mahcup olmuştu. İki yanağına birden koyu gül rengi bir kızarıklık kazılana, dili gereken kelimeleri bulana kadar yüzünün rengi gitti geldi.

“Sizin için bir sakıncası olur mu madam,” diye söze girdi sanki reddedilmekten ödü kopuyormuşçasına, “bunlardan birini satsanız?”

“Kusura bakmayın matmazel; bu kalitedeki mendiller nadiren tek tek satılır.”

“Ben de bundan endişe ediyordum – ancak yalnızca birine gereksinimim var. Mendili nakışlayacağım, eğer…”

Sözcükler ağzından ağır ağır ve güçlükle çıkıyordu. Nihayetinde dile getirdiğinde tatlı kızcağızın sesi büsbütün sönüp gitti. Ne yazık ki hanımımızın kuralından sapmasına herhangi bir iyilik düşüncesinden ziyade ticaretin durgunluğu neden oldu.

“Her bir mendilin fiyatı yirmi beş frank matmazel.” Bir gün öncesinde, Paris’teki en zengin borsacılardan birinin eşine bizleri parça başına bir napoléon’a satmayı teklif etmişti. “Eğer bir düzine alırsanız fiyat yirmi beş frank ama birini almak istediğinize göre sizi zorlamamak için bir tanesi yirmi sekiz frank olabilir.”

Adrienne’in çehresinde keder ve sevinç karışımı tuhaf bir ifade belirdi; ama tereddüt etmedi, kolonya kokusunun çekimine kapılıp hiç beklemeden seçtiği mendil olarak parmağıyla beni işaret etti. Hanımımız benimle komşum côté gauche arasından makasını geçirdi, ama hemen peşi sıra körü körüne davrandığı için o anda pişmanlık duymuş gibiydi. Kumaşa son darbeyi vurup beni kesip çıkarmadan önce kuşkularını dile getirdi.

“Bir frank daha ödemeniz gerekecek matmazel,” dedi, “kumaşın ortasından bir mendil kesip çıkarmak için.”

Adrienne’in ıstırabı artık gizlenmeyecek kadar belli oluyordu. Mendili şevkle arzu ettiğine kuşku yoktu ancak isteklerinin önünde apaçık bir engel vardı.

“Ne yazık ki yanımda o kadar para yok madam,” dedi beti benzi atmış bir halde, zira tüm o utanç hissi yaşadığı şiddetli kaygı içinde kaybolup gitmişti. Yine de titreyen elleri görevlerini yaptı ve cüzdanını çıkardı. Altın bir napoléon umut vericiydi ancak devamı gelmedi. Tek deste halinde bir de yedi frank göründü. Ardından iki adet on sou 49çıktı; geriye bakır paradan başka bir şey kalmadı. Cüzdanı boştu, el çantasını didik didik karıştırdı, tüm parası sadece yirmi sekiz frank yedi sou’ya karşılık geliyordu.

“Başka param yok madam,” dedi Adrienne cılız bir sesle.

Şüpheciliğin okulunu okumuş olan kadın, karşısındakini dikkatle süzdü bir an için, ardından parayı alıp çekmeceye kaldırdı, borsacının eşinden talep etmeye cüret edemeyeceği parayı kızcağızdan fazlasıyla gasp ettiği için halinden memnundu. Adrienne beni aldığı gibi dükkândan süzülürcesine çıkıp gitti, sanki satın aldığı değerli ödülü yine elinden alınacakmış gibiydi. O sırada mutluluktan durumun güçlüğünü tam olarak kavrayamayacak kadar başımın döndüğünü kabul ediyorum. Özgürlüğüme kavuşmuş olmak, temiz havaya çıkmak ve kişisel yazgımı yerine getirmek üzere olmak yetiyordu da artıyordu. İçinde ne yetişebildiğim ne de gözyaşlarıyla sulandığım bir nevi bitkisel hayattan gına gelmişti; üstelik o kadar delicesine sevdiğim ve bana içe işleyen bir bilgelik aşılayan yıldızları da göremiyordum. Bir yandan siyaset de ailemizin tadını kaçıyordu; sağcı tarafın da burnu giderek büyüyordu – zaten başından beri mantıksızdılar; öte yandan sol tarafsa devrimi başka insanlar için yaptığını50 öğrenmeye başlamıştı. O sıralar Adrienne’le olmak mutluluğun ta kendisiydi, sevgili kızcağızın beni kalbine bastırdığını hissettiğimde, azıcık da olsa cep mendillerinin sahip olduğu düşünülen bir iradeyle bürümcüğe benzeyen kumaşımın katlarından birini rüzgârla savrulmuşum gibi kaldırıp açtım, böylece gözünden aylar sonra akan ilk mutluluk gözyaşını nazikçe sildim.

Adrienne de la Rocheaimard’ı Paris’e getiren koşulları ve bilhassa beni bulmak için neden bu kadar gayret ettiğini kestirmeye çalışırken hayal gücümün capcanlı olduğuna okuyucunun hiçbir kuşkusu olmasın. Acaba, bu kadirbilir kızın maksadı hâlâ Angoulême düşesine51 hediyesini vermek miydi? Ah! Olamaz – o prenses sürgündeydi; kız kardeşi52 kendi oğlu adına cılız entrikalar kuruyor olsa da iki taraflı bir ihanet onu yenilgiye uğratmak üzereydi. Cep mendillerinin insan türünün kullandığı organlar vasıtasıyla fikir alışverişinde bulunmadığını zaten üstü kapalı anlatmıştım. Cep mendillerinin, uygun koşullar altında her daim hazır olan bir büyüleme yetisi vardır. Cep mendilleri söz konusu olduğunda, gerekli işlevlerini yerine getirirken büyüleyen bir esrime halinin her daim mevcut olduğu söylenebilir. Yalnızca ticaretin bayağı amaçları için balyaların içine sokulduklarında ya da çekmecelere tıkıştırıldıklarında bu içgüdü uyku haline geçer; bu, mantık sahibi eşyalar haricinde herhangi bir şeye karşı cömertçe davranmayı küçümseyen lütufkâr bir yetidir. Mantıklı derken sebep ve sonuç bağlamından bahsediyorum, siyaset veya hanedanlıkla alakalı bir şeyden değil.

Bu güç sayesinde, Adrienne’in tüm düşüncelerinin yanı sıra umut ve korkularının muhtelif nedenlerini büsbütün öğrenmeden onun yumuşacık elinde durduğum ya da çarpan kalbinin üzerine bastırılmış halde uzun uzun kaldığım olmadı. Bu bilginin bazı uyurgezerlik vakalarında iddia edildiği gibi öyle bir anda zihnimde belirmediği doğru, ben söz konusu olduğumda şarlatanlığa yer yoktur – her şey sebepten sonuca doğru ilerler, ayrıca bütünü noksansız tanımam için bazı aşamalı adımlarla beraber birazcık zaman gerekiyordu. İlk anlaşılanlar en basit şeyler oluyordu, diğer şeylerse peşinden bir nevi manyetik tümevarım şeklinde geliyordu ki şimdi durup açıklayamayacağım. Bu hikâye anlatıldığı zaman, benim bu konuda ders vermemi öneriyorum, ülkedeki tüm başyazarlar,53 tüm dünyanın en az bu övgüye değer kamu görevlileri kadar bilgili olmak zorunda olduğu vakit, her zamanki gibi gelip bedava dinleyebilirler.

İlk öğrendiğim, oldukça mühim bir şey; vikontesin son devrim ve neticesinde veliahdın eşinin sürgüne gönderilmesi yüzünden her zamanki geçim kaynaklarının tümünü kaybettiğiydi. Büyükanne ve onun baktığı çocuğa inen bu korkunç darbe zaman bakımından en uygunsuz şekilde gerçekleşmişti. Büyük değişim meydana geldiğinde altı aylık emeklilik maaşı vadesi neredeyse gelmek üzereydi, ancak ödeme günü gelip geçtiğinde bu iki kadını kelimenin tam anlamıyla ellerinde yirmi frankları olmadan öylece bıraktı. Şayet çeyizden geriye kalanlar olmasaydı her ikisi de ya dilencilik yapar ya da yokluktan ölüp giderdi. Kriz bir karara varılmasını zorunlu kılıyordu; neyse ki sayısız iniş çıkışa zaten şahitlik etmiş yaşlı kadının nasıl bir yol izleyeceğini belirlemeye yetecek enerjisi hâlâ vardı. Paris kişisel eşyalarını satabileceği en uygun yerdi, büyükanne ve Adrienne bir saniye bile beklemeden oraya geldiler. Öncelikle dükkânları denediler, ancak 1830 sonbaharında dükkânlar satıcılara düşük paralar teklif ediyordu. Değerli kişisel eşyalar her gün asıl ederlerinin yirmide birine satılıyordu, dolayısıyla vikontes küçücük stokunun günbegün azaldığını görüyordu; zira rehin dükkânları, günün hesaplanan geçerli değerine göre kendi satış işlemlerini düzenlemekle yükümlüydü. Yaşadığı eziyetler, yaşlılık ve bu son acı darbe, belki de beklenenin gerçekleşmesini sağladı. Vikontes yaşadığı talihsizlikler yığınının altında kaldı; yatalak, çaresiz ve huysuz biri olmuştu. Artık her şey ürkek, narin ve tecrübesiz Adrienne’in üstüne kalmıştı. Fransa gibi medeniyetin ileri olduğu ülkelerde, Adrienne’in koşullarında yaşayan tüm kadınlar, şahsen kazandıklarından bir payı, acil ihtiyaç anlarında hemcinsleriyle paylaşmaya dikkat ederler. Adrienne’in mecburen bir mürebbiye ya da refakatçi olma olasılığı uzunca bir süredir göz önünde tutuluyordu ama ülkenin durumu böyle bir iş imkânının ortaya çıkmasını zerre kadar mümkün kılsaydı bile Madam de la Rocheaimard’ın durumu şimdilik bu türden her teşebbüsün önünde engel teşkil ediyordu. Adrienne, bu dehşetli mecburiyet yüzünden tüm enerjisiyle harekete geçmiş ve şartlarını bilinçli biçimde özenle hesaba katmıştı.

Yoksulluk, Madam de la Rocheaimard’ı, kente varır varmaz derli toplu en ucuz pansiyonları aramaya zorlamıştı. Uzun süre ikamet etme beklentisi ve kirada mühim bir indirim yapılması karşılığında neyse ki altı aylık kirayı peşin ödemişti; böylece Adrienne’i bir süre daha başını sokacağı bir yeri olmadığı endişesinden kurtardı. Kaldıkları yer, şehrin epey saygın ve özel bir bölgesi olan Place Royale’de bir ara kat olup birçok bakımdan uygundu. Ufak tefek işlerin çoğunu da yaptıkları anlaşmaya göre kapıcının karısı yapacaktı, ancak zavallı Adrienne’e, odasından nadiren çıkan büyükannesinin hasta bakıcılığından yemek pişirmeye tüm bakımı, ayrıca en önemlisi de geçim kaynakları bulma görevi kalmıştı.

Zavallı kimsesiz kızcağız, çeyizdeki farklı eşyaları elden çıkararak tam bir ay boyunca büyükannesinin ihtiyaçlarını temin etmenin bir yolunu buldu. Bu stok da neredeyse tükenmek üzereydi artık; o sırada günde sekiz ila on saat iğnesiyle didinip durma karşılığında ona acınası miktarda düşük bir ücret veren bir tuhafiyeci bulmuştu. Adrienne hiç vakit kaybetmemiş, parası tükenmeye yüz tutmadan çok önce bu düşük ücretli çalışma sistemine dahil olmuştu. Büyükannesinin öleceğini sezmişti, dolayısıyla o anki varoluşunun en büyük amacı, büyükannesinin hayatta kaldığı kısacık süre boyunca bu tek akrabasının geriye kalan birkaç ihtiyacını karşılamak ve ona Hıristiyanlığa uygun, saygın bir cenaze töreni sağlamaktı. Zavallı kızcağız kendi yazgısına dair mümkün olduğunca az düşünüyorsa da ürkütücü anlık görüntüler huzursuz hayallerine münasebetsizce sokuluveriyordu. Başta bir doktor tutmuştu; ama parası hekimin vizite ücretlerini ödemeye yetmiyor olsa da büyükannesinin durumu bu ziyaretleri son derece gerekli kılıyordu. Hekim ücret almadan sık sık uğrayacağı sözünü verdi, kısa bir süreliğine sözünü tuttu, ancak aslında gereksiz olan işleri yapa yapa yardımseverlik duygusu yok olup gitti. Bir ayın sonunda Adrienne onu bir daha görmedi.

Adrienne, gündelik emeği şahsi ihtiyaçlarını karşılıyor gibi göründüğü sürece, yeryüzünde sahip olduğu son bağı koparacak o çok korktuğu ânı beklerken sürekli tetikte olmaktan, gözyaşları dökmekten, dua etmekten hoşnuttu. Doğrusu birkaç uzak akrabası vardı ama onlar da 1789 Devrimi’nin başlangıcında Amerika’ya göç etmiş, tüm izlerini uzunca bir zaman önce kaybetmişti. Gerçek şu ki erkekler ölmüştü, kadınlarsa İngiliz isimleri taşıyan büyükannelerden ibaretti ve de la Rocheaimard’gillerin hiçbirinden hemen hiç haberleri yoktu. Adrienne’in o taraftan hiçbir beklentisi yoktu. Adrienne açısından onlar başka gezegendeki varlıklar gibiydiler. Ancak çeyiz hemen hemen tükenmiş, hazır para stoku tek bir napoléon ve azıcık bozukluğa kadar düşmüştü. Geçici bir geçim kaynağı bulmak için mutlaka yeni bir plan kurması ve bunu hiç gecikmeden yapması gerekiyordu.

Çeyizdeki değerli eşyalar arasında hiç kullanılmamış enfes bir dantel parçası vardı. Vikontes ona bakarken gözlerinde bir gurur ışıltısı beliriyordu zira dantelde eski zenginliğinin ve azametinin emareleri vardı, bu nedenle onu elden çıkarmaya asla razı olmazdı. Adrienne, danteli bir keresinde işverenine, tuhafiyeciye satma amacıyla götürdü ancak önerilen fiyat Adrienne’in bildiği gerçek değerin o kadar altındaydı ki satamamıştı. Fakat kendi gardırobu hızla eriyordu, büyükannesininkinden geriye, elden çıkarılabilir bir şey kalmamıştı, bu dantel parçası bir şekilde değerlendirilmeliydi. Adrienne zaruri ihtiyaçlarını düşünüp taşınırken aklına bizim aile geldi. Paris’te hangi dükkâna gönderildiğimizi biliyordu, böylece, şimdi içimizden birini satın almayı, seçtiği mendilin üzerine kendi güzel iğne işlerinden birini nakşetmeyi, onu bu dantelle bezemeyi ve mendili satarak büyükannesinin dünyevi ihtiyaçlarının hepsine yetecek bir meblağ toplamayı kafasına koymuştu.

Yüce gönüllü ruhlar genellikle gayretlidir. Umutları arzularıyla uyumludur, dolayısıyla Adrienne, bu şekilde süslenmiş tek bir cep mendiline zengin kimselerin bazen yirmi napoléon ödediğini duyduğunda zihninde elinde küçük bir hazine tuttuğunu gördü.

“Çalışmaya ayırdığım zamanı değerlendirerek, kemer sıkarak; daha az yiyerek, sıkı çalışarak bu işi iki ayda halledebilirim,” dedi kendi kendine, “elimizdekiyle idare edebiliriz.”

Satın alınmamın arkasındaki sır ve bu sevimli kızın son sou’sunu bunu gerçekleştirmek için harcamasının gerçek nedeni buydu. Maliyet maddi olarak beklentilerini aşmıştı; bu yüzden de cüzdanında açılan deliği azıcık kapatmak için çantasındaki bazı eşyaları satmadan eve dönemezdi. Tuhafiyeciye iki ya da üç günden önce bir şey hazırlayamazdı, üstelik ara katta büyükannesinin gereksinimlerini karşılayacak pek az şey vardı. Aldığı şeyden memnun bir halde rıhtım yanından geçip giden Adrienne, rehin dükkânından epey uzaklaştıktan sonra bu zaruri iş aklına dank etti. İşte o zaman şimdilik bir şeyleri satabileceği bir dükkân bulmak için etrafına bakınmaya başladı. Bereket versin ki büyükannesinin son doğum gününde ona hediye ettiği altın yüksüğü vardı. Yüksükten ayrılmak canını acıtıyordu ama tek ebeveyninin gereksinimlerini karşılayacağından bu fedakârlık ona normalde olabileceğinden daha ucuza mal oldu. Yüksüğün ederi bir napoléon’du, o sıralarda bir napoléon, Adrienne için aniden köşeyi dönmek demekti. Ayrıca evde gümüş bir yüksüğü vardı, pirinç olanı da işini görürdü.

Adrienne yoksulluğu yüzünden birkaç kuyumcu dükkânına aşina olmuştu. Şimdi onlardan birine doğru ilerliyordu, pencereden bakıp içeride hemcinslerinden birinin, gümüşçünün karısı dışında kimsenin olmadığını görünce daha büyük bir özgüven ve hevesle içeri girdi.

“Madam,” dedi çekingen bir sesle, zira yoksulluk Adrienne’i cesur ya da görgüsüz birine dönüştürmemişti, “satmak istediğim bir yüksük var – ilginizi çeker miydi acaba?”

Kadın yüksüğü alıp incelemeye koyuldu, tarttı ve metalin ayarını tespit etmek maksadıyla mihenk taşına sürttü. Küçük olsa da güzel bir yüksüktü, Adrienne’in parmağına uymazdı. Bu durum dükkân sahibesinin dikkatini çekti, Adrienne’in eline kuşkuyla şöyle bir baktı, ancak elin beyazlığı ve boyutu kadını yüksüğün çalıntı olmadığına ikna etti.

“Bu yüksük için ne kadar bir ücret bekliyorsunuz matmazel?” diye sordu kadın kayıtsızca.

“Maliyeti bir napoléon’du madam, özel olarak benim için yapılmıştı.”

“Bunu maliyetine satmayı düşünmüyorsunuz herhalde?” dedi soğuk bir sesle.

“Elbette hayır madam – yeniden satarken siz de kâr elde etmeye bakacaksınız sanırım. Fiyatı siz belirleyin.”

Söylediği bu oldu, çünkü hassas kimseler başkalarının zamanına ve hizmetlerine bir değer biçmekten her daim imtina ederler. Adrienne, istemeden de olsa karşı tarafın haklı kazancını elinden almaktan korkuyordu. Kadınsa, yüksüğü satan kızın ürkekliği ve kararsız tavrından epey tecrübesiz biriyle pazarlık yaptığını anlamış, bu da ona cesaret vermişti. Öncelikle yüksüğün sonradan iadesinin istenmeyeceğinden emin olmak için kızın güzel eline ve parmaklarına bir bakış daha attı, yüksüğün gerçekten onu satmak isteyen kıza ait olduğuna ikna olunca yanıt verme riskini aldı.

“Tüm yabancıları Paris’ten süren şu rezil cumhuriyetçiler başımıza çöreklenmeden evvelki zamanlarda, işimizin rast gittiği dönemde,” dedi kadın, “şu yüksük için yedi buçuk frank teklif edebilirdim ancak işler şu haldeyken aklıma gelen son miktar beş frank.”

“Altının ayarı epey yüksektir, madam,” dedi Adrienne boğuk bir sesle, “büyükanneme sırf metalinin on üç frank ettiğini söylemişlerdi.”

“Muhtemelen öyleydi matmazel, darphanede o kadarını verebilirler, zaten parayı da onlar basıyor; ancak bu dükkânda şu yüksüğe beş franktan fazlasını verecek kimse yoktur.”

Adrienne, soğuk ve kalpsiz dünyayla biraz daha uzun süre haşır neşir olmuş olsaydı bu bencil gasp olayına sessiz kalmazdı; ancak tecrübesizliğinden ve biraz da kadının tavrından korktuğundan kendisine bir lütuf gibi sunulan üç kuruşu rica etti, yüksüğü bırakıp telaşla geri çekildi. Zavallı kızcağız sokağa çıktığında yaptığı şeyi düşünüp durdu. Elindeki odun ve şarapla bile beş frank büyükannesine anca bir hafta yetebilirdi, üstelik feda edecek başka altın yüksüğü de yoktu. Göğsü derin bir solukla indi kalktı, gözleri yaşlarla