*****

MEMDUH ŞEVKET ESENDAL

TEMİZ
SEVGİLER

*****

Can Miras

Temiz Sevgiler, Memduh Şevket Esendal

© 2023, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

Can Yayınları’nda 1. basım: Şubat 2023

Dizi editörü: Mustafa Çevikdoğan

Düzelti: Mert Tokur

Mizanpaj: Emin Petek

Sanat yönetmeni: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

Kapak tasarımı: Ayşe Merdit / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-6131-7

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Maslak Mah. Eski Büyükdere Cad. İz Plaza Giz, No: 9/25, Sarıyer/İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

MEMDUH ŞEVKET ESENDAL

TEMİZ

SEVGİLER

ÖYKÜ

*****

Memduh Şevket Esendal’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Ayaşlı ile Kiracıları, 2023

Mendil Altında, 2023

Otlakçı, 2023

*****

MEMDUH ŞEVKET ESENDAL, 1883 veya 1884’te Çorlu’da doğdu. İlköğrenimini Çorlu’da aldı, bir süre Edirne İdadisi’nde ve İstanbul’da Mülkiye Mektebi’nde okuduktan sonra Çorlu’ya geri döndü. Balkan Savaşları sırasında ailesiyle İstanbul’a göçmek zorunda kaldı. 1906’da İttihat ve Terakki Cemiyeti’ne girdi. II. Meşrutiyet’ten sonra çeşitli idari görevler aldı. Birinci Dünya Savaşı’nın ardından partinin feshedilmesinden sonra İtalya’ya kaçtı, bir yıl Roma’da yaşadı. Milli Mücadele için yurda dönen ve Ankara’ya geçen yazar, 1920’de Ankara hükümetinin ilk hariciye memuru olarak Bakü’de görevlendirildi. Kısa aralıklar olmakla birlikte 1941’e kadar diplomat olarak Bakü, Tahran ve Kabil’de çalıştı. Yurda döndükten sonra Ankara’da politika hayatına devam etti. 1908’de Tanin’de çıkan “Veysel Çavuş” öyküsü, yazarın bilinen ilk eseridir. 1924’ten itibaren, bir yıldan kısa bir sürede Meslek dergisinde birçok öykü ve Miras romanını yayımlayan yazar, en çok bilinen eseri Ayaşlı ile Kiracıları’nı 1934’te önce Vakit gazetesinde tefrika ettirmiş, sonra aynı gazetenin matbaasında bastırmıştır. Hayattayken Ayaşlı ile Kiracıları’ndan başka sadece iki öykü kitabı daha yayımlatabilmiştir. Diğer öyküleri daha sonraki yıllarda derlenmiş ve kitaplaştırılmıştır. Edebiyatımızda öykü türünün en büyük ve en üretken isimlerinden olan Memduh Şevket Esendal, 17 Mayıs 1952’de Ankara’da ölmüştür.

*****

İçindekiler

Sunuş

İane

Bir Mübahase

Mebus Olursa

Dedikler

Şimdilik Dursun

İnsafsız

Avrupa

Çölde

Çaya Giderken

Aptal, Sen de

Tövbeler Olsun

Temiz Sevgiler

Ölü

Taş Havan

Bu Sıska Karı

Hamid İçin Bir Yazı

Uğursuzluk

İhtiyar Kadın

Bir Akşamüstü

Sahan Külbastısı

Kurt Masalı

Bu Yollar Uzar

Karısının Kocası

*****

Sunuş

Modern Türk edebiyatının en büyük öykücülerinden olan Memduh Şevket Esendal, yazar kimliğinin yanında politik kariyeriyle de bilinen bir isim. Daha yirmilerinin başında İttihat ve Terakki üyesi olur, Birinci Dünya Savaşı’nın bitiminde hakkında tutuklama kararı çıkınca yaklaşık bir yıl Avrupa’da kaçak hayatı yaşamak zorunda kalır. Yurda döner dönmez Milli Mücadele’ye katılır ve Ankara hükümetinin ilk diplomatı olarak1 Bakü’de görevlendirilir. Sonraki yıllarda aralıklarla Tahran ve Kabil’de de görev yapan yazar, hayatının yaklaşık 17 yılını hariciyeci olarak yurtdışında geçirir. 1941’de Türkiye’ye döndükten sonra da milletvekilliği ve parti yöneticiliği görevlerine devam eder. 1950 seçimlerinde birçok CHP adayı gibi Esendal da meclise giremez2 ve kalan günlerinde öyküleri üzerinde çalışır.

Esendal’ın ismi gençliğinden itibaren birçok önemli olaya karışır. 1916’da Yakup Cemil’in öldürülmesi olayının önemli aktörlerinden biridir.3 Ankara hükümetinin temsilcisi olarak bulunduğu Bakü’den döndüğünde Bolşevik olduğu söylentisi çıkar. Öykülerini ve Miras romanını yayımlattığı Meslek gazetesi kapatılır ve bir süre işsiz kalır, bu dönemde geçinmek için öğretmenlik yapar.4 İzmir Suikastı’na adı karışır, yıllar sonra CHP genel sekreteri olduğu dönemde de parti içi önemli çekişmelerin merkezindedir. 1947’de ise 35’ler Olayı olarak bilinen, meclisteki güven oylamasının en kritik ismidir.5

Tüm bu fırtınalı politik geçmişe rağmen Esendal, kendini her şeyden önce yazar olarak görür.

Ben sırasıyla çiftçi, politikacı, gazete yazarı, hariciye memuru, hoca ve hikâye yazarı oldum. Politika yaptığım sıralarda ve hariciye memuruyken hayatı tehlikeye koyacak vaziyetleri ve güçlükleri de kabul ettim. Bu yolda çoluk çocuğu bir yana bırakarak iş için çalıştığım günler de çok oldu. Ancak bana sorarsan ben bu milletin hikâyecisiyim çünkü ancak bu hikâyeciliğe aşkım vardır.

[...]

Hayat istedi, birçok işlere girdim ve çalıştım ama beni kendi kendime bıraktıkları gün ben oturup hikâye yazarım.6

Gençliğinde İttihat ve Terakki müfettişi olarak gittiği Anadolu şehirlerinden yol ve taşra hikâyelerini; İstanbul’da dolaştığı “Ayvansaray kahveleri”nden7 mahalle hikâyelerini toplar. İstanbul ve Anadolu yaşayışından şahit olduğu birçok ayrıntıyı öyküleriyle geleceğe taşır.

Edebiyat tarihimizde Esendal’ı, kendine vakit geçireceği bir uğraş arayan, bu aradığını öyküde bulan kerli ferli bir politikacı olarak görme eğilimi olduğunu söyleyebiliriz. Onun “havadan sudan” mevzuları anlatırkenki doğallığını suya sabuna dokunmama temkinliliğine yoranlar da olmuştur. Ne de olsa önemli bir siyasetçidir ve sadece gözlemlemekle yetinmiş, iktidarın hoşuna gitmeyecek şeyler söylemekten kaçınarak “tatlı su gerçekçisi” olarak yazmıştır.8

Bu iddiaların yazma deneyiminden çok çok uzak zihinlerden doğduğunu söylemek isterdim. Bu bakış açısı, Esendal’ın uzun yıllar boyunca, hasbelkader öykü yazmayı tercih etmiş, bunda da, eh, çok başarısız olmamış, karnı tok sırtı pek bir yazar olarak görülmesine neden olmuştur: Keyfi için sevimli resimler çizen, özensiz bir sokak ressamı – asla müzelere layık değil!

Tahir Alangu bu iddialara katılmıyor, Esendal’ın politik hayatında üç defa tasfiyeye uğramış bir yazar olduğunu belirttikten sonra, onun, “düşünceleri politik alanda engellerle karşılaştıkça hikâyelerinde yeni bir ifade bul”muş bir yazar olduğunu yazıyor.9 Nurullah Ataç da Esendal’ın “uysal” olarak nitelendirilmesini doğru bulmayanlardan.10 Gerçekte edebiyat, Esendal’ın asıl özgürlük alanıdır.

Yukarıda andığım otosansür iddiasının aksine, Esendal ilk öykülerinden itibaren üç aşağı beş yukarı aynı tarzda yazmıştır. Yıllar içinde geliştirilmiş bir üsluba müdahale etmek de yazar için intihar demek olur. Ayrıca yazarın en bilinen öyküleri, genç denebilecek yaşta, politikada çok da etkin değilken yazdıkları. Nadiren toplumsal hayata dair eleştirilerini öykülerine yedirdiği görülse de genel olarak yapmaya çalıştığı şey, olanı olduğu gibi sunmak. Esendal, manzarayı anlatan bir yazar olmayı tercih etmiştir. Anlatıcı olarak konumlanırken hatalar yaptığı, kimi zaman savruk yazdığı, gereksiz bulunabilecek bölümlere yer verdiği ve yer yer anlatım bozukluklarına düştüğü söylenebilir ama nihayet hikâye anlatmayı seven, ne mutlu bize ki pek de güzel anlatan bir yazar var karşımızda. O, kendini de yazdığı karakterler gibi kusurlarıyla bize yansıtmayı tercih etmiştir:

Ben hikâyeleri evde çocuklar okusun diye yazdım. Onun için ben hikâye sanatı hakkında söz söyleyebilecek birisi değilim.11

Çocuklar okumayacaksa bir hikâye ne işe yarar? Bu noktada en yerinde tespitlerden biri de Cahit Sıtkı Tarancı’ya ait:

O, işinin hikâye yazmak olduğunu bildiği için anlatacağı şeyi sigara içer gibi şaşılacak bir tabiilikle, konuştuğumuz Türkçenin en güzeliyle anlatmaya bakar. Anlattıkları sudan şeyler mi sanırsınız? Ne münasebet! [...] Hikâyenin her şeyden önce bir anlatış sanatı olduğunu onun kadar bilen hikâyecimiz pek azdır.12

Esendal bütün iyi yazarlar gibi teknik teferruatla değil hikâyenin kendisiyle uğraşmayı tercih eden, yazdıklarını tekrar tekrar yazan, çok azını beğenen bir yazar. Okurunu yönlendirmeye çalışmaz, okuruyla kol kola yürümeyi tercih eder. Fakat maalesef birçok yazarımıza yapıldığı gibi ona da derdi kolayca anlaşılmış, yıllardır aynı ezberlerle –Çehov tarzı öykü!– hesabı kapatılmış bir yazar muamelesi yapılır. Üstelik hakkında yapılan çalışma bu kadar azken.

Doksan yaşına kadar yazarak yaşamazsam yazık olur! Benim kadar yazı yazmış adam çok değildir. Eğer ben yazdıklarımı beğense ve hepsini bastırsaydım bir sürü kitap olurdu. Beğendiklerim azdır. Yazacaklarım da çok.13

Esendal, önemli olanın teori değil yazabilmek, içten yazabilmek olduğunu gösteren bir yazar. Her ne kadar modern edebiyatımızın belki de en güçlü türü olan öykünün önemli isimlerinden biri olarak kabul edilse de onun öykücülüğünün sonraki kuşakları etkilediğini, yazdığı kimi başyapıt olan öykülerin hak ettiği değeri gördüğünü söylemek güç. Belki Esendal’ın öyküleri daha fazla okunup irdelenmiş olsaydı edebiyatımız yüz yılı aşkın süredir mustarip olduğu melankoli batağından biraz olsun kafasını çıkarabilirdi.

Değinilmesi gereken bir mesele de yazarın Çehov’dan esinlendiği hatta kimi zaman Çehov öykülerini Türkçeye uyarladığı iddiası.

Necmeddin Turinay, Çehov ve Esendal bağlantısını kurmanın o kadar da kolay olmadığı görüşünde. Esendal’ın elçilik görevinde Rusça öğrenmeye başladığını biliyoruz ama “gitmeden yıllar önce hikâyelerini kaleme almış ve neşretmeye başlamıştı. Meslek’teki hikâyelerinin çoğu da yıllar önce yazılmışlardı. İkinci Meşrutiyet yıllarında ise bu tetebbuat mümkün değildi. Bizde o yıllarda Tolstoy bilinirdi ama Çehov’u tanımak pek mümkün olmazdı, zira Türk okuyucusu için Çehov meçhuldü. Yabancı dillerden okumuştur desek o sıralarda Esendal hiçbir yabancı dili bilmiyordu.”14

Esendal’ın 1920’de Bakü’de görevlendirildiğinde Rusça öğrenmeye başladığını, Çehov’u da orada duyup sonraki yıllarda okuyabildiğini varsayabiliriz. Hayatı boyunca da en çok okuyup tavsiye ettiği Rus yazarlardan biridir Çehov. Ama Esendal, Çehov’u tanımadan önce de onunla anılan tarzda öyküler yazmıştır.

Esendal, Çehov’u sevdiği için ona öykünmemiş, kendine yakın bulduğu için Çehov’u sevmiştir.

Meslek gazetesinde ve kitaplarında öykülerin sonuna eklediği tarihlere bakacak olursak örneğin “Temiz Sevgiler”in (Vapur Davası) 1912’de, “İane”nin 1916’da, “Bir Mübahase”nin 1921’de yazıldığını görüyoruz. Sonraki yıllarda yazdıklarında da bu öykülerdeki anlatımından çok uzaklaştığını söyleyemeyiz.

Çehov-Esendal benzerliğini vurgulayanların en çok başvurduğu öyküler “Memurun Ölümü” ve “Uğursuzluk”tur. Çehov’un “Memurun Ölümü” öyküsü ve Esendal’ın “Uğursuzluk” öyküsünü karşılaştıran İsmail Çetişli, iki öykünün inşa tarzının, yapısının, yapı unsurlarının, temalarının ve konularının aynı olduğunu iddia eder.15

Oysa iki yazarın da yazdıkları onlarca farklı öyküde aynı inşa tarzını, yapıyı ve yapı unsurlarını kullandıklarını rahatlıkla söyleyebiliriz. Hatta bu iddiaya onlarca farklı yazar ve binlerce farklı öyküyü de ekleyebiliriz. Çehov da Esendal da benzer coğrafyaların küçük insanlarını anlatan, devlet dairelerini, memurları sıkça konu edinen yazarlardı, konunun da benzer olmasında garip bir durum yok. Temanın aynı olduğunu söylemekse biraz zor. Benzer yollardan ilerleyen iki öykünün finalde bambaşka noktalara ulaştığını görüyoruz.

Çetişli, iki yazarın başka öykülerini de karşılaştırmıştır. Sonuçta ise Esendal’ın “başarıyla özümlediği bir tekniği, hikâye tarzını kendi şahsi üslubu, yaratıcılığı, müşahede kabiliyetiyle kendi toplumu için” kullandığını söyler.16

Memduh Şevket Esendal’ın ilk öyküsüne 17 Aralık 1908 tarihli Tanin gazetesinde17 rastlıyoruz. 24 yaşındayken yayımlattığı “Veysel Çavuş” adlı bu öyküden 1952’ye, Seçilmiş Hikâyeler dergisine kadar yüzlerce öykü yazan Esendal,18 hayatında bunların sadece elli tanesini kitaplaştırabilmiştir.

Öykü kitaplarını 1946’da M.Ş.E. imzası ve Hikâyeler adıyla iki cilt olarak Ulus Basımevi’nden çıkaran yazar, daha sonra diğer öykülerini de kitaplaştırmayı istediyse de başaramaz.

21 Kasım 1947’de kızı Emine Turgut’a yazdığı mektupta Hikâyeler kitabını üç bin bastırdığını ancak yarısının satılabildiğini, onun da çoğunu parti yahut hükümetin kütüphaneler için satın aldığını söyledikten sonra şöyle dert yanar: “Arkadaşlar, hikâyelerin üçüncü kitabını da çıkarmak; Ayaşlı ile Kiracıları’nın da yeni basımını yapmak istiyorlar. Parayı nereden bulacaklar bilmem. Bende para yok.”19

“Bende para yok,” diyen yazar, daha bir yıl öncesine kadar meclisin tepedeki iki-üç isminden biri, hatta başbakanlığın en önemli adaylarından biridir.20

Esendal, 1946’dan sonra yeni metinler yazmak ve eski metinlerini elden geçirmek için epey mesai harcamış olsa da 1952’deki ölümüne kadar ne yeni öykü kitabı çıkarabilir ne de diğer romanlarını yayımlatabilir. Öldükten sonra da uzun yıllar şanssızlığı devam eder. Birkaç iyi niyetli çabaya rağmen 2000’li yıllara kadar herkesin bildiği bir isim, çok az kişinin okuduğu bir yazar olarak kalır.

Ölümünden sonra Esendal’ın metinlerini hatırlatmak için ortaya konan ilk gayret, Dost Yayınları’nın 1957’de Ayaşlı ile Kiracıları’nı, 1958’de de öykü kitaplarını yeniden basmasıydı. Yayınevi daha önce yayımlanan elli öyküyü, herhangi bir değişikliğe gitmeden, olduğu gibi yayımlamış, yalnız bu defa ciltleri numaralı değil, başlıklı basmayı tercih etmişti. Öykülerin ilk cildi Otlakçı, ikinci cildi Mendil Altında ismiyle çıktı.

1965’te yine Dost Yayınları, bu defa farklı isimde bir öykü kitabı yayımladı. Temiz Sevgiler, “sanatçının 1920-1925 yılları arasında yazdığı ve sonradan yeniden elden geçirdiği hikâyeleri”21 içeriyordu. 1971’de ise aynı serinin ikinci kitabı olan Ev Ona Yakıştı yayımlandı. Bu ciltte de aynı şekilde “1926-1948” arası yazılmış öyküler yer alıyordu. Bu iki ciltle birlikte, daha önce basılan Otlakçı ve Mendil Altında kitaplarında yer alan 49 öyküden başka (sadece “Şair Tavafi” öyküsü alınmamıştı) yazarın 20 öyküsü daha kitaplaşmış oluyordu. Bu kitapların bir özelliği de yazar ismi olarak sadece “Esendal”ın kullanılmış olmasıydı. Ev Ona Yakıştı’nın sonuna eklediği notta Tahir Alangu, bir üçüncü cildi müjdelemiş, bu ciltte yazarın eserlerinin bibliyografyasının da bulunacağını söylemişse de22 bu cilt hiçbir zaman yayımlanamadı.23

Şunu da belirtmek gerekir ki bu baskılardaki öyküler, “Esendal’ın gazete, dergi ve kitaplardaki eski metinlere değil, merhumun terekesinden yayınevine verilen ve uzun araştırmalardan sonra elde edilen, sanatçının elyazısıyla yaptığı düzeltmelerle baskıya hazırlanmış metinlere uyularak” düzenlenmişti.24 Bu baskılardaki bazı öykülerde ufak tefek değişiklikler göze çarparken bazılarında ise başlık ve gövdenin büyük ölçüde değiştirildiği görülüyordu.

1983’e kadar Memduh Şevket Esendal isminin bir kez daha unutulmaya terk edildiğini görüyoruz. Bu tarihten sonra Bilgi Yayınevi büyük bir özveri göstererek, Muzaffer Uyguner’ in gayretiyle yazarın tüm öykülerini kitaplaştırmaya çalıştı. 2000’li yıllardan sonra bu çabalar az da olsa meyve verdi, özellikle Ayaşlı ile Kiracıları’nın bilinirlik kazanması sayesinde yazarın öyküleri de biraz daha fazla okunur oldu.

Esendal gazetelerde, dergilerde yayımlattığı öykülere tekrar tekrar dönen, çok fazla değişiklik yapan bir yazar. Öyküleri arasında zamanla isimleri, hikâyeleri, kahramanları, izlekleri değiştirilmiş bir hayli metin var. Hatta birçoğunda bu müdahaleler, değişiklikten çıkıp “tekrar yazma”ya evriliyor. Örneğin “Temiz Sevgiler” öyküsü ilk olarak 3 Mart 1925’te Meslek dergisinde “Vapur Davası” ismiyle yayımlanıyor. 1946 baskısında bu öyküyü “El Malının Tasası” ismiyle ve değişmiş olarak görüyoruz. 1965 baskısında ise “Temiz Sevgiler” ismine ve son haline ulaşıyor. Bir başka örnek olarak “Çölde” ve “Arabacı Ali” öykülerini verebiliriz. 11 Ağustos 1925’te Meslek gazetesinde “Çölde” ismiyle yayımlanan öykü, 1946 baskısına “Arabacı Ali” ismiyle ve genişletilerek alınıyor. Öyle ki bu iki metin artık iki ayrı öykü olarak görülüyor ve 1965 baskısında “Çölde”yi, 1971 baskısında “Arabacı Ali”yi görüyoruz. (Bu çalışmada iki metne iki ayrı öykü muamelesi yaparak ilkini Otlakçı, ikinciyi Temiz Sevgiler kitabımıza dahil ettim. Aynı durumdaki “İane” ve “Gevenli Hacı” öykülerine de Mendil Altında ve Temiz Sevgiler kitaplarında yer verdim.)

Yazarın öykülerinin yazım tarihlerinde de ciddi bir karışıklık var. Öykülerin ilk yayımlandıkları mecralarda imza satırındaki tarihler, 1946 baskısındaki tarihler ve 1965-1971 baskılarındaki tarihlerin birçoğunun farklı olduğu göze çarpıyor.

Elinizdeki baskıda kafa karışıklığı yaratmamak için hiçbir öyküde yazılış ve basım tarihi kullanmadım ama öykülere dair tüm bilgileri kitabın sonuna eklediğim künye sayfasına ayrıntılı olarak dizdim. Meraklılarının ilgisini çekecektir.

İlk iki cildi hazırlarken 1946 baskılarını esas alsam da öykülerin yayımlandıkları ilk mecralar olan gazetelere, dergilere, 1965 ve 1971 baskılarına da sıkça başvurdum. Öykülerin tüm versiyonlarını inceledim. “Tekrar yazma”ya varan değişiklikleri işaretlemenin öykülerin okunurluğuna zarar vereceğini düşünerek 1946 baskılarındaki kullanımlarını tercih ettim, ciltlerde Otlakçı ve Mendil Altında isimlerini kullandım. 1946’da yanlış, eksik dizildiğini düşündüğüm yerleri diğer baskılardan tamamladım.

1965 ve 1971’de basılan Temiz Sevgiler ve Ev Ona Yakıştı kitaplarında yer alan ama 1946 baskılarında yer almayan öyküleri de ayrı bir cilt olarak, Temiz Sevgiler ismiyle hazırlamayı tercih ettim. Bu öyküleri hazırlarken de önce tefrikalara başvurdum, Meslek’teki eski harfli metinleri yeni harflere çevirdim. Metne esas olarak 1965 ve 1971 baskılarını alsam da birçok defa bu çevirilere başvurmam gerekti. Ayrıca 1946’da ikinci ciltte “El Malının Tasası” ismiyle yer alan “Temiz Sevgiler” öyküsünü de hazırladığım üçüncü cilde kaydırdım. Bu cilde yazarın “Taş Havan”, “Bu Sıska Karı” ve “Hamid İçin Bir Yazı” öykülerini de ekledim.

Esendal, dil devriminin şiddetli bir savunucusuydu. Zaten gayet sade olan Türkçesini 1930’lardan sonra daha da sadeleştirmiş ama gereksiz maceralara girmeyip yerel kelimelerden beslenen daha rafine bir dile ulaşmayı başarmıştı. Bu yüzden de eserlerini bugün, her yaş grubu rahatlıkla anlayabilir. Yine de bazı öykülerde bağlam gereği kullandığı eski kelimeler için açıklamalar yapmayı gerekli buldum. Aynı şekilde döneme dair kavramlar, olaylar, eşyalar ve yerel Türkçe kelimeler için de dipnotlar düştüm.

Esendal bir söyleşisinde yazma misyonunu, “Ben insanlara yaşamak için ümit, kuvvet ve neşe veren yazılardan hoşlanırım. [...] İnsanların içinde bir umut olmalı. Yaşama umudu. Neşe vermeli insana okudukları,”25 diye ifade ediyor. Hazırladığımız bu baskıların okuyanlara neşe vermesi ümidiyle.

Mustafa Çevikdoğan

1. M. Sunullah Arısoy, “Memduh Şevket Esendal’la Bir Konuşma”, Edebiyatçılarımız Konuşuyor, Varlık Yayınları, İstanbul, 1953, s. 5-15.

2. Yasin Beyaz, Gölgedeki Adam: Memduh Şevket Esendal, Pınar Yayınları, İstanbul, 2018, s. 119.

3. Agy. s. 34.

4. İsmail Çetişli, Memduh Şevket Esendal, Kültür Bakanlığı, Ankara, 1991, s. 13.

5. Gölgedeki Adam, s. 116.

6. Memduh Şevket Esendal, Oğullarıma Mektuplar, Bilgi Yayınevi, Ankara, 2003, s. 502.

7. Mustafa Şerif Onaran, “Esendal”, Türk Dili, Türk Öykücülüğü Özel Sayısı, Sayı 286, Temmuz 1975, s. 35.

8. Gölgedeki Adam, s. 140.

9. Tahir Alangu, “Memduh Şevket Esendal’ın Edebiyatımızdaki Yeri”, Dost, Cilt 7, Sayı 32, Mayıs 1960, s. 10.

10. Nurullah Ataç, “Dergilerde”, Türk Dili, Sayı 10, 1 Temmuz 1952.

11. O. Fehmi Özçelik, “M.Ş.E. ile İki Saat”, Hisar, Sayı 19, 1 Kasım 1951, s. 10-11, 16-17.

12. Cahit Sıtkı Tarancı, “İşte Hikâyeci”, Seçilmiş Hikâyeler Dergisi, Cilt 6, Sayı 5, 1947, s. 67.

13. Oğullarıma Mektuplar, s. 273.

14. Necmeddin Turinay, Geleneğin Dünyası, Yeniliğin Ufukları, Birlik Yayınları, İstanbul, 1983, s. 114.

15. Memduh Şevket Esendal, s. 99.

16. Memduh Şevket Esendal. s. 100.

17. Esendal’ın yayımlanmış ilk yazısı “Reşaşe-i Garam”, 1902’de İrtika ve Musavver Fen ve Edeb mecmualarında neşredilmiştir. (Yasin Beyaz, “Memduh Şevket Esendal’ın Eserleri Üzerine Bir Bibliyografya Denemesi”, RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, Mart 2019.)

18. Esendal’ın kaleme aldığı hikâyelerin toplamı 288 olarak hesaplanmıştır (Gölgedeki Adam, s. 146.)

19. Memduh Şevket Esendal, Kızıma Mektuplar, Bilgi Yayınevi, 2003, s. 490.

20. Memduh Şevket Esendal, s. 20.

21. Memduh Şevket Esendal, Temiz Sevgiler, Dost Yayınları, Ankara, 1965, s. VI.

22. Memduh Şevket Esendal, Ev Ona Yakıştı, Dost Yayınları, Ankara, 1971, s. 275.

23. Basılamayan bu üçüncü cildin hikâyesi için bkz. Mustafa Şerif Onaran, “Esendal”, Türk Dili, Türk Öykücülüğü Özel Sayısı, Sayı 286, Temmuz 1975.

24. Türk Dili, Türk Öykücülüğü Özel Sayısı. s. 275.

25. Muzaffer Uyguner, M.Ş.E. Memduh Şevket Esendal, Yaşamı, Sanatı, Yapıtlarından Seçmeler, Bilgi Yayınevi, Ankara, 1991, s. 58.

*****

İANE

“Ağa! Seni jandarma istiyor,” dediler.

“Nesi varmış ki? Gelsin bakalım!” dedik. Geldi, bizim eski jandarmalardan biri.

“Hayrolsun, ne var?” dedim.

“Seni kumandan istiyor!” diye cevap verdi.

“Hangi kumandan?”

“Bizim yüzbaşı, bölük kumandanı!” dedi.

“Ne işi varmış ki? Hadi vardım,” dedik ve kalkıp kumandanın olduğu yere gittik.

Selam verdim, cevap yok... Masanın başında kâğıt okuyor, delikanlı bir adam. Ayakta dikildik.

Okudu okudu, bitirdi, bizi gördü. “Senin adın nedir?” diye sordu.

Adımızı dedik.

“Sen falan köyden misin?”

“Evet.”

“Senin yanında asker kaçakları varmış?”

“Yoktur efendim... Kerem buyur diyeyim...” diyecektim dinlemedi.

“Yok mudur?” dedi. “Sen şimdi anlarsın...”

“Recep Çavuş!” diye bağırdı.

“Beyefendi, biz bu adamlara haber verdik,” diyecek olduk.

“Suss!” diye sözü kesti. “Zaten bir milletin kanını emen hep sizin gibi mütegallibe26 değil mi! Ne kadar böyle mütegallibe eşraf varsa kafasını koparmalı ki bu millet kurtulsun!”

“Recep Çavuş!” diye tekrar ünledi.

Dışarı çıkıp da Recep Çavuş’u çağıracak olduk.

“Nereye?” dedi.

“Recep Çavuş’u...”

“Senin ne üstüne vazife? Sen dur yerinde bakalım,” dedi. Bir de dik dik suratımdan aşağı baktı. Masanın üstünde çan var. Onu zıngırdattı, zıngırdattı. “Recep Çavuş!” diye çağırdı. Gelen giden yok. Kendi seğirtti kapıya, “Recep Çavuş!” diye çağırdı.

Aşağıdan nöbetçi cevap verdi:

“Efendim, namaza gitti.”

“Yok mu orada kimse?” diye sordu.

“Yok efendim.”

“Hasan nereye gitti?”

“Eve gitti efendim.”

Kızdı.

“Allah topunuzun belasını versin. Bak oradan, Halil kahvede mi? Birini görürsen çağır gelsin.”

“Peki efendim.”

Dönüp geldi, yerine oturdu. Benim yüzüme baktığı yok. Biz ayakta dikilip duruyoruz. Kâğıt okur gibi durdu. Şunu bunu karıştırdı. Suratıma bakmayarak, “Otur oraya, otur...” dedi. Oturduk. Acaba ne yapacak ki? Dama27 mı tıkacak? Bir yol yalımını alsam28!

Bir cigara sardı. Seğirttim, ateşini verdim. Yaktı. Yine ses yok. Kâğıda bakıp bakıp duruyordu.

Bir ara, “Bugüne kadar bu kaçakları yanında besliyorsun da, mademki doğru adamdın neye gelip hükümete haber vermiyorsun?” dedi.

“Verdik beyim, zatınız burada yoktunuz. Hepsini kumandana getirdik, bize ekini bunlar yoldu da... Sözümona Hıristiyandır, zarar etmez, işlerini bitirsinler dediydi hani... Ne bileyim beyim? Üç tanesi hızarda duruyor, biri davara gidiyor, yamak gibi... Üç tanesi de bizim orada.”

“Haber verdiğin ne malum? Bak reis yine tezkere yazıyor.”

“Efendim, şube reisi de zatınız gibi yenidir. O zaman yoktu. Kâtip Tevfik Efendi bilir. Sizin bölük emini de bilir. O zaman adam yoktu hani. Bizim hızar ustası bunları Eskişehir’den getirdi. Eh, yaşları ufak, getirdik gösterdik, bir şey demediler, bizim uşaklar da askerde, biz de sayenizde çoluk çocuk geçindireceğiz. Biraz mal, davarımız da var. İşimiz yirmi kişiyle dönmezdi. Eh, bugün böyle oldu, ne dersin?”

“Ben karışmam, gider şube reisine derdini anlatırsın.”

“Sen bilirsin beyim, sen emredersen varıp hepsini getirir gelirim!”

Cevap yok. Biraz da yavaşladı ya! Recep Çavuş’un da geldiği yok. Oturduk, oturduk. Sonra sormaya başladı:

“Sizin köy çok uzak mı?”

“Deh şurada, yarım saat çekmez.”

“Orada av bulunur mu?”

Kumandan birazcık yavaşladı. Bir cigara daha yakacak oldu, seğirttik, mangaldan ateş verdik, bir cigara da bize verdi.

Ve, “Siz köylülere zulmediyorsunuz, zulüm,” dedi. “Böyle olmaz, bu mütegallibelikten vazgeçmeli!”

Mütegallibelik ne ettik? Bunu da anlayamadık ya? Ne etsek de bundan kurtulsak, bunu hiç diyen yok! Bu kadar fakir fukara bizim yüzümüzden geçinir, dua eder. Biz babadan, dededen böyle görmüşüz, kapımız kapanmaz. Biri de çıksın da, “Bize de şunu etti, on paramızı yedi,” desin... Ama doğruyu desek olmaz. Gücenirler... “Sayenizde inşallah kurtuluruz,” dedik. Bir şey demedi. Ben, “Biz köylü adamlarız, konuşmayı bilmeyiz. Bir kusurumuz olursa görmeyiniz!” dedim.

“Yok,” dedi, “senin zararın yok ya, lakin bir kardeşin var. O çok yalancı, ben daha geleli iki hafta oldu, bizim geçit karakoluna odun verecekti, hâlâ verecek!”

“Yıktırdık beyim, onbaşı bir araba bulur çektiririz demişti de... Sonra biz kendi arabamızla çektirdik.”

“Şimdi odun karakola gitti mi?”

“Gitti beyim gitti, hiç merak etme.”

Ben dedim ama o inanmadı, önündeki telefonu çevirdi, yine çevirdi. Cevap gelince konuşmaya başladı:

“Ver karakol kumandanını... Hangi köye gitti? Canım size kırk defa tembih ettim, benim haberim olmadan bir yere gitmeyecekti. Ne halt ediyorsunuz! Dinle hayvan herif! Bir daha kim yaparsa gözünü patlatırım anladın mı? Dinle! Oraya odun getirdiler mi? Ha? Kaç araba? Canım nasıl cevap veriyorsun? Dört mü beş mi? Canım senden başkası yok mu orada? Ulan nereye gidiyorsunuz? Ne edepsiz heriflersiniz! O kumandan olacak herif ne halt etmeye gitti? Ne? Davar mı geçiyormuş? Ne davarı? Ulan! Tüccar mısınız jandarma mısınız? Ne Allah’ın belasısınız anlamadık ki! Ne davarıymış o? Satıyorlar mı? Ha? Olursa iki tane de benim için alsın göndersin, anladın mı? Ucuz olsun.”

Telefonu bıraktı. Bana dedi ki:

“Ucuz davar geçiriyorlarmış da... Burada muhacir mallarından yok mudur?”

“Vardı ya, hep sattılar. Ama zatıâlin için olursa bizde de bulunur,” dedim.

“Yok, ısmarladık, bakalım kumandan baksın da. Sonra parası çok olur veremeyiz.”

“Canın sağ olsun, biz gönderelim de hora geçerse parası kolay...”

Recep Çavuş geldi, topuk tepti.

Kumandan ona darıldı. “Canım,” dedi, “hepiniz birden ne cehenneme savuşup gidiyorsunuz, bu ne rezalet, vallahi canınızı yakarım.”

“Efendim, evden piliç istediler, onları aradım, evden beğenmediler, dört kuruştan aşağı kadın vermiyor...”

“Köşedeki kahvecinin piliçleri vardı, ona baktın mı?”

“Satmıyor, ‘Ben satın aldım,’ diyor. Damızlıktır diyor.”

“Canım köy yerinde damızlık olur mu? Sen bak, benim için söyle, kumandan istiyordu de. Bir de yukarı mahallede var diyorlar, orada bir evde satıyorlarmış, geçen gün evden görmüşler. Oralarını bir dolaş da, bir de geçerken bak, kılıcı hükümette, tahrirat kâtibinin odasına bıraktım galiba! Onu da eve bırakıver. Ben akşama bahçelere gideceğim, eve haber ver, geç gelirim. Yemeğe beklemesinler, sonra sen de oraya gelirsin.”

Recep Çavuş topuk tepti gitti. Sonra bana dedi ki:

“Seni de ağa, şube reisi görmek istiyordu, bu kaçaklar için, oraya kadar gider, anlatırsınız? Olduğu gibi, olmazsa ben de söylerim, ara sıra bize de uğrarsınız, görüşelim, biz de bu memlekette garip sayılırız, malum ya.”

Şunu daha evvel desen, ben gitsem olmaz mı? Ne diyeceksin?

* * *

Şubeye vardık. “Reis nerede?” diye sorduk.

“Şimdi gelir, hele otur...” dediler.

“Rifat Efendi de yok mu?”

“O da gitti.”

Bekledik, şube reisi gelmiş, Rifat Efendi de beraber. Odaya girdiler. Kimseyi istemediler, az sonra Rifat Efendi çıktı, ben ilkin yanına vardım.

“Reis beni istemiş, acaba niçin ki?” diye sordum.

“Bilmiyorum,” dedi.

“Galiba şu çocuklar için olacak?” dedim.

“Bilmem, istersen varıp bir yol sorayım?”

“Canım biz bunları getirdik, haber verdik, kaçırıp koynumuza almadık ya, isterlerse şimdi getireyim, biz bunların faydasından geçtik, zararlarını görmeyelim. Bundan geçen reisin de haberi vardı, sen de biliyorsun...”

“Ben bir şey bilmiyorum, sen reise geldin söyledin, o da şimdilik dursun dedi. Başka aranızda hiçbir şeyden malumatım yoktur!”

“E canım, biz de fazla bir şey demedik ya! İşte bu.”

“Ben sorayım istersen?” Gitti, biraz eğlendi, gönlüme şüphe düştü. Tekrar geldi, yüzüme bakmıyor.

“Ağa bu kumandan tanımıyor, ben bilmem diyor. Divanıharbe göndereceğim, bunlar hem muhacir hem asker kaçağıdır diyor.”

“Ee?”

“İşte böyle diyor.”

“Fesuphanallah, canım biz bunları şubeye getirip göstermedik mi? Daha ne edelim? Biz de şaştık. Versin bakalım divanıharbe, gideriz.”

Ama kellem kızdı. Şeytan, “Ko da git!” dedi. Hiç bu yaşa kadar mahkeme kapısına varmadık, adam yok, çocuklar askerde, güvey kayıp, işler karı, çoluk çocuk elinde, köyde dört mavzerle ruzikleniriz29. Bir de git, divanıharpte sürün... Yarabbi sen bilirsin.

“Canım Rifat Efendi, sen şunun bir kolayına bak, şuna bir laf de, beni boğuşturma bu heriflerle.”

“Ağa, ben sana söyleyeyim, o şimdi şubeyi düşünecek, İstanbul’dan eşya getirtecek, sen birkaç kuruş iane verirsen belki bir şey olur, ben gider söylerim.”

“Canım verelim kardeş, tek sürünmeyelim, ne versek olur?”

“Yirmi lira verecek diyeyim mi?”

“Rifat Efendi, ne diyorsun gözüm, yirmi lira olur mu? Ne günahımız var?”

“Canım efendim, ben senin için söylüyorum. Çocukları alır, seni divanıharbe verirse daha mı kârlı çıkarsın? On lirasını sen verirsin, on lirasını da Ali Ağa verir, olur biter.”

“Ali Efendi nereden verecek? Hâlâ buğdayların parasını ne Ali aldı ne ben aldım. Kaymakam da iane ister durur. Kuzum Rifat Efendi, sen bilirsin, şunu üç-beş altına bağla, ne yapayım, eksiklik deriz...”

“Peki, sen bilirsin ama bana sorarsan razı olmaz.”

“Sen hele bir yol söyle, belki bize merhameti olur?”

Rifat Efendi gitti, tekrar geldi. “Seni istiyor, hadi gidelim,” dedi. Gittik.

* * *

Bize itibar etti, yer gösterdi. Merhaba dedi, konuşmaya başladı.

“Biz de memleketinize daha yeni geldik. İnşallah çok görüşüp konuşacağız, bizim de bir oturacak yerimiz yok. İstanbul’a bizim çavuşu gönderip birkaç parça şey aldırmak istiyoruz. Şöyle perde gibi, masa gibi. Malum ya, buraları askerî yerlerdir. Dinimiz de bize cihadı emrediyor. ‘Ve cahidü fi sebilillah’30 buyurmuşlar. Cennet kılıçların gölgesindedir: ‘El cennetü tahte zilale’s-süyuf’. Seyf dediği yani kılıç, cennet kılıcın gölgesindedir. Sizin anlayacağınız yani kaba Türkçesi kılıçlara sarılınız demektir. Dinimiz de bize böyle emrediyor! Asker memleketin ruhudur yani canıdır. Can olmayınca kalıp ne yapar? Asker hududa gidiyor, can veriyor, sizi muhafaza ediyor. Bak Balkan’da ne oldu? Gördük! Bunları eşraf-ı belde, hamiyetmendan-ı ahali31 yapacak... Senin yanında kaçaklar varmış, bunlar hain-i vatan şeylerdir. Onları esir gibi kullanırsın. Ağam, şimdi sen ne münasip görürsen, bir şey yazalım?”

Ben Rifat Efendi’nin yüzüne baktım.

O dedi ki:

“Efendim, ağa bu memleketin eşrafıdır, en ileri gelen hanedanı. Zatınız ne münasip görürseniz... On lira verelim diyor.”

“Yooo... On lira? Nasıl olur? Ağa gibiler böyle yaparsa sonra? Hele söyle bakalım ağa, anlattık ya bu asker için! Ayeti, hadisini de getirdik! Bak, ben şimdi münasip göreceğim. Sen de beni kırmayacaksın. İşte yirmi lira yazıyorum, nasıl? Tamam değil mi? Ben adamı şahsından anlarım. Ver mührünü bakayım... Ha şöyle... Haydi şimdi sefa geldin, git güle güle.”

Odadan çıktık. Bari devlet zahireyi rahat koysa... Yoksa tövbeler olsun hep acımızdan kırılacağız!

26. Zorba, zorba takımı. (Y.N.)

27. Cezaevi. (Y.N.)

28. Bu deyim eski baskılarda “yalmanı alsam” şeklinde yazılmıştır. Doğrusu, tefrikasında yazıldığı gibi “ateşini, öfkesini almak” anlamında “yalımını almak” olmalıdır. (Y.N.)

29. Sefil bir biçimde gün geçirmek veya geçinip gitmek. (Y.N.)

30. “Allah yolunda savaşın.” Tevbe Suresi: 41. (Y.N.)

31. Belde eşrafı, hayırseverler. (Y.N.)

*****

BİR MÜBAHASE

İki ecnebi seyyah, Emir Musa İmareti harabesini geziyorlar. Kitabeleri okuyor, nakışlara bakıyor, mescidin bulunduğu mahzene giriyor, notlar alıyor, kubbeleri yıkılmış bu muhteşem, bu nefis harabeyi tetkik ediyorlardı.

İmaretin karşısında, kerpiç duvarları, toprak damı, kavak ağacından oluklarıyla yanındaki evlerden farksız olan mescidin önünde, vilayet müderrislerinden Hafız Hüseyin Efendi, yüksekçe bir taşın üstüne oturmuş, yanında Tellal32 Hacı Mustafa, cübbeli, yeşil sarıklı, altmışlık bir ihtiyar, duvar dibine çömelmiş, güneşleniyor. İkindi vaktini bekliyorlardı.

Hacı Mustafa, Emir İmareti’ni gezen seyyahlara bakıyor, “Sanki bu kâfirler, bu yazılardan ne anlıyorlar acaba?” diye düşünüyordu, birdenbire hocadan sordu:

“Hocam,” dedi, “bana meraktır, acaba bu kâfirler yarın ahrette cehenneme gidip yanacaklarını bilirler mi dersin?”

Hafız Hüseyin Efendi cevap verdi. “Okumuşları, keşişleri elbette bilirler!” dedi.

“Fesuphanallah... Öyle ya, onların da okumuşları var, elbette bilirler, eski kitaplar hepsini yazıyor. Bile bile bu zavallıların başlarını da nara yakarlar. Bunlar dünyadan bihaber... Koyun gibi zavallılar... Taşlara bakıp duruyorlar. İnsan sevabına, bunlara Tefsir-i Tibyan’ı33 açıp ne kadar ‘vel kâfirûn’34 ayeti varsa okusa... O zaman ne yaparlar acaba?”

Hoca tavrını bozmayarak, “Onlar sana inanırlar mı,” dedi, “gidip yine kendi keşişlerine sorarlar.”

Hacı Mustafa hayran... Öyle ya hoca haklı, hiç inanırlar mı?

“Doğrusun hocam,” dedi. “İnanmazlar, yani bu zavallılara hiç kurtuluş yok. Ne yapsan bunlar cehennemlik... Fesuphanallah, Cenabıhakk’ın hikmetine bak! Bir de şu bize verdiği nimetleri düşün... Yüz bin yıl insanın ömrü olsa hiç uyumayıp gece gündüz şükretse yine hakkını ödeyemeyiz. Elhamdülillah... Yüz bin şükür lütfuna, ihsanına... İnsan bu zavallılara bakmalı da halimize şükretmeli.”

Hacı Mustafa birkaç sene var ki tellallığı terk etmiş, bahçesinde zuhur eden bir türbenin türbedarlığını ediyordu. Bu türbe mazanneden35 “Sancaktar Baba”nın türbesiymiş. Rüyada hazret, Hacı’ya göründü. Kendi mezarını işaret etti. Ve üç gece birbiri arkasına bu rüya tekerrür edince artık şüpheye mahal kalmadı. Mezarın işaret olunduğu yere bir toprak duvar, bir tahta parmaklık, yazısız bir taş, bir kandil astılar ve mezar tamam olur olmaz erenlerim kerametini gösterdi.

Yalnız mahalle halkı, yalnız şehir halkı değil, bütün vilayet halkı, bütün köylüler gelip gitmeye, avuç avuç topraklarını götürmeye başladılar. Babanın nezri36: Yağ, mum, tavuk, yumurta, ellerine ne geçerse taşıyıp Hacı’yı beslemeye başladılar. O zamandan beridir ahvale vâkıf olanlar babanın kerametine elbette iman etmişlerdir.

Fakat hocalar, vilayetin müderris takımı, tellallık ederken bir türbe, bir yeşil sarık, arkasına bir cübbe geçirmekle kendi kafilelerine kolayca iltihak etmiş37 bu arkadaşlarından hoşlanmazlar. Hafız Hüseyin Efendi de şimdi onun nutkundan sıkılıyordu.

Hacı Mustafa bir sual daha sordu. “Hocam,” dedi, “bunların keşişleri hem hak dini biliyorlar da hem de neden iman getirmiyorlar acaba; ne dersin? Öyle ya, bu da Hakk’ın bir hikmeti... Bak, hem biliyorlar hem de iman getirmiyorlar, Allah Allah...”

Hoca cevap verdi. “Sen onların gizli din taşımadıklarını ne biliyorsun?” dedi.

“Haaa... Doğrusun hocam! Öyle ya... Fesuphanallah, hiç aklıma gelmemişti, keşişlerin içinde gizli din taşıyan çok, burada bir Ermeni papaz vardı, herkes onun için gizli din taşıyor, derlerdi. Öldüğü vakit odasından bir tespih ile bir seccade çıkmış... Öyle ya, bu da Cenabıhakk’ın bir hikmeti...”

Biraz sükûttan sonra Hacı Mustafa eliyle uzun sakalını sıvazlayıp derinden, iniltili, gümbürtülü bir sesle, iki hecesini birbirinden ayırarak, “Al-lah!” dedi. Yanlarından diğer bir ses, aksiseda gibi, “Celle celalü...”38 diye cevap verdi. İkisi de başlarını çevirip baktılar.

Müezzin İsmail, mescit kapısının eşiğinde ayakta duruyor, onları dinliyordu. O da söze karıştı. “Gizli din kullansa da, ne yapsa gâvur değil mi? Nihayeti hepsi cehenneme!” dedi. “Müslümanlık hak din olduğunu biliyor da niye iman getirip Müslüman olmuyor?”

Hafız Hüseyin Efendi bu defa müezzine kızdı. “Onun orasını Allah bilir,” dedi. “Kırk yıl günahkâr, bir gün tövbekâr.”

Hafız İsmail kâfirlerin cennete girmelerine razı değil!

“Öyle ama hocam,” dedi, “sonra onlarla bizim ne farkımız olur? Kırk yıl zünnar39 taşıyacak, haça, puta tapacak, sonra cennette gelip benim yanıma oturacak! Bu da olur mu ya?”

Hafız Hüseyin Efendi, bu iki cahille bu bahse giriştiğine pişman fakat, “Bir sual sorduk hoca cevap veremedi,” diyecekler diye bahsi devam ettirdi. “Oturursa ne olur,” dedi. “Cennet dar bir yer değil ya, rahatsızlık olursa biraz öteye git...”

“Ben niye gideyim? Ben Müslüman, o kâfir, o gitsin. O da benim gibi Müslümansa Müslümanlığını bilsin.”

“Bilsin ama onun nasibi de o yüzden, sonra sen onun nafakasını boynuna alıyor musun?”

“Ben niye alayım, o benim nafakamı alıyor mu? Allah-ü Rezzâk-ı âlem.40”

“Rezzak-ı âlemse işte onun nafakasını da o yüzden vermiş. Ne yapacaksın? Yoksa Cenabıhak az biliyor da sen mi çok biliyorsun?”

Hafız İsmail sustu, Hacı Mustafa kendi kendine gibi, “Hâşâ, sümme hâşâ!” dedi.

Hoca, müezzinin sustuğunu görüp büsbütün galebe etmek için hücumunda devam eyledi. “Yoksa bana mı inanmıyorsun?” dedi.

“İnanırım hocam. Hiç inanmam mı? Benim aklım kesmedi de...”

“Aklın kesmedi ama o aklın yanına bir de nakil41 koymuşlar...”

Hacı Mustafa oturduğu yerden müezzinin yüzüne bakarak hocanın sözlerini tekrar etti. “Amenna, aklın yanına bir de nakil koymuşlar,” dedi. “Allah’ın hikmetine kim akıl erdirmiş? Kim akıl erdirdim42 derse inanma.”

Müezzin cevap verdi. “Onu da yine kâfirler der!” dedi. “Ben neden diyeyim?”

Hoca sustu, Hacı Mustafa müezzini tasdik ederek, “Elbette kâfirler der,” dedi. “O da neden? Akılsızlıklarından, gâvur aklı tavuk aklı...” Parmağıyla harabeyi gezen seyyahları işaret ederek: “Baksana, koyun gibi taşlara bakıp duruyorlar, bir Müslüman gider de bunlar gibi bakar mı? Türbeyi de ziyaret ediyorlar! Hiç olmazsa bir Fatiha okumayı bilseler! Bunların bir arkadaşları var. O da bir haftadır dağları, kırları geziyor, ot topluyor. Cünüp gezen insanın bastığı yerde ot bitmez derler, zahir bunların memleketlerinde ot bitmiyor, hiç ot görmemişler.”

Hoca Hüseyin Efendi dayanamadı. “İyi ama Hacı,” dedi, “yine her şeyi de onlar yapıyor, top tüfeği bile onlardan alıyoruz, tayyareyi yapıp havalarda onlar geziyorlar. Kuş gibi uçuyorlar. Sen onlar gibi uçabiliyor musun?”

Hacı ağzı açık hocaya baktı, hocanın hakkı var... Öyle ya, havalarda uçuyorlar.

“Doğrusun hocam!” dedi. “Ben düşünemedim.”

Fakat müezzin kabul etmedi. “Geziyorlarsa onu da kendiliklerinden bulmadılar ya,” dedi. “Hepsi Kuran-ı Mecid’de43 var.”

“Olsun! Sen bulup çıkarabiliyor musun?”

“Ben onların yaptıklarını beğenmiyorum ki... Canım yeryüzü dururken sanki havalarda ne arıyorlar? Allah’a şirk koşuyorlar. Nemrut da şirk koştu ama sonrası ne oldu?”

Hacı Mustafa söze karıştı. “Bana meraktır hocam,” dedi, “bunların havalarda gezmesi hoş değil, acaba bunlar havada ne arıyorlar? Bunların bir bildikleri olsa gerek diyorum? Öyle ya, bak, canım yeryüzü dururken gökyüzünde ne var?”

Müezzin cevap verdi. “Hazreti İsa’yı ararlar!” dedi.

“Hazreti İsa’yı mı ararlar? Fesuphanallah... Allah Allah, Hazreti İsa kâfirlere görünür mü? Hocam yine bana darılır ama doğrusu gâvur aklı tavuk aklı!” Biraz düşündükten sonra ilave ederek: “Hocam, bunlar yedi kat göklere kadar çıkabiliyorlar mı dersin?”

“Hiç yedi kat göklere kadar çıkabilirler mi? Bunlar birinci katı bile geçmezler, haydi çok çıksınlar da ikinci kata çıksınlar.”

Hoca, hacı, müezzin hepsi düşündüler. Hepsinin zihninde bir sual düğümleniyordu:

Ya çıkarlarsa? Birinci, ikinci kata çıkanlar üçüncüye neden çıkamasın? Bugün çıkamıyorlarsa bile belki yarın çıkarlar!

Göklerin havi44 olduğu esrarın kurcalanması ihtimali onları rahatsız ediyordu. Buna nasıl müsaade olunuyor, bu şeytani işlere kim izin veriyor?

Hacı Mustafa hayret içindeydi. “Fesuphanallah, Allah Allah, Allah bunları ıslah etsin,” diyordu.

Hoca kısa kesti. “Sen onları sahibine bırak!” dedi. “O ne yaptığını, ne yapacağını bilir...”

Bir müddet hepsi sükût ettiler, sonra müezzin sükûtu bozdu. “Bir çiniye bir kâğıt veriyorlar,” dedi. “Bende dört tane vardı sattım.”

Hacı Mustafa söze karışıp, “Ha,” dedi, “ben de onu soracaktım. Bunlar bu çiniyi alıp da sanki ne yapıyorlar acaba? Dün Saatçi İbrahim Efendi’ye sordum, panzehir yaparlarmış, bizim bildiğimiz panzehir yılanın boynuzundan olur.”

Müezzin cevap verdi:

“Çininin içine belki yılan boynuzunu karıştırmışlardır.”

Hacı Mustafa hayret etti, bu defa da müezzinin hakkı var, öyle ya belki karıştırmışlardır. “Hakkın var hafız,” dedi, “ben düşünemedim.” Biraz durduktan sonra, “Bak şu ecdat neler biliyormuş!” diye ilave etti.

Müezzin de kendi reyini ilave etti. “Ne varsa bizde vardır!” dedi. “Eğer dünya bunlara kalsa...”

Hacı Mustafa da takdir etti: “Hakkın var hafız!” dedi. “Halimize bin şükretmeli, bak dünyada bizim gibi var mı?”

Hacı Hüseyin Efendi sükût ediyordu. Bir müddet hepsi de sustular, sonra Hacı Mustafa sakalını sıvazlayıp yine o gümbürtülü, o deruni sedasıyla, “Al-lah!” dedi.

Müezzin ilave etti:

“Celle celalü!”

İkindi olmuştu, camiye girip namazlarını kıldılar. Hoca Hüseyin Efendi çarşıya, Hacı Mustafa türbesine, müezzin de Turhan Bey’in türbesinde gördüğü dört çiniyi söküp satabilmek için bir çare aramaya gittiler.

32. Satış işlemlerinde aracı, çığırtkan. (Y.N.)

33. Ayıntabî Mehmed Efendi’nin, ilk matbu Kuran tefsiri olan eseri. (Y.N.)

34. (Ar.) Kâfirler. (Y.N.)

35. Ermiş sanılan kişi. (Y.N.)

36. Adak. (Y.N.)

37. Katılmak. (Y.N.)

38. Yüce olan Allah. (Y.N.)

39. Hıristiyan rahiplerinin bellerine bağladıkları örme kuşak. (Y.N.)

40. Âleme rızık veren Allah. (Y.N.)

41. İleten, taşıyan, anlatan. (Y.N.)

42. Tefrikada ve 1965 baskısında “akıl eder derdim” olarak basılmıştır. (Y.N.)

43. Yüce Kuran. (Y.N.)

44. Kapsayan. (Y.N.)

*****

MEBUS OLURSA

Çayhanenin penceresi önünde oturup deminden beri gelip geçenleri seyrediyor görünen ve söze karışmayan Mustafa Hilmi Bey birdenbire dönerek, “Pekâlâ,” dedi. “Sen mebus olursan ne yapacaksın? Bir de onu söyle bakalım.”

“Ben mi?”

“Sen ya!”

“Mebus olayım da görürsün.”

Bahis yarım ciddi yarım latifeye benzer bir şekilde devam ediyordu. Orada bulunanlar içinde mebus olmayı pek çok düşünmüş fakat derdini kimseye açamamış olanlar olduğu gibi, şu karşı köşede oturup sakin çayını içiyor görünen kısa boylu, irice kafalı, esmer çehreli efendi talepnamesini daha henüz göndermiş, her gün cevap bekliyor, büyük bir ümit içinde yaşıyor, her gece yatağına uzandıkça büyük hülyalar kuruyor. Geniş projeler tasavvur ediyor ve gündüzleri de sokakları dolaşırken her gözüne çarpan yolsuz şeyler hakkında birer takrir45 yazıyor, sonra da takririni izah için kısa, uzun birer de nutuk irat ediyordu. Devam etse kendi âleminde hoş bir hülya âlemiydi. Tesadüfen çayhanede mebusluk bahsi açılınca tehalükle, heyecanla dinlemeye başlamıştı. Mübahasenin zemini ciddileşse bahse karışacak ve herkesin ağzını hayretten açık bırakacak bin fikir, bin esas ortaya dökecekti.

Mebus olayım da görürsün diyen Sabri Bey, maliye vezne kalemi46 ketebesinden, vücutluca, sevimli çehreli, kalın sesli otuz beşlik bir efendi, verdiği cevaba kendi de hoşnut olmayarak biraz düşünür gibi oturdu. Etraftan da herkes diyorlardı ki:

“Olayım mı yok... Farz et ki oldun... Söyle bakalım!”

Evet, bir şey söylemek lazımdır. Zaten ciddi bir şey yok ya. Ortalığa laf lazım.

“Söyleyeyim mi?” dedi. “Bak dinle. Evvela bir memurin nizamnamesi47 yapardım. Öyle azil, nasb, keyfî yağma yok. Bir memurin nizamnamesi. Herkes kendi terfi sırasını, maaşça ne zaman terakki edeceğini daha daireye girerken bilirdi. Kalemden biri öldü mü maaşını tevzi etmek yok.”

Çaycının kaynayan semaveri yanında oturmuş, kısa boylu, ufak tefek, peltek konuşur, gülünç yüzlü bir hoca çay fincanını dudaklarından çekerek, “Pekâlâ ya, bakalım buna hükümet razı olur mu?” dedi.

“Hükümet neden razı olmayacakmış?”

Sabri Efendi’nin yanında oturan, kara sakallı, memur kıyafetli bir efendi ilave etti:

“Elbette hükümetin hesabına gelmez. Gelse şimdiye kadar yapmaz mıydı?”

Sabri Efendi yarı latifeye boğarak, “Canım,” dedi, “benim kanun layihasını48 daha siz buradan suya düşürmeyin, bırakın reddederse hükümet reddetsin. Vallahi onların şimdiye kadar akıllarına gelmemiştir. Gelse yapmazlar mıydı?”

Mustafa Hilmi Bey cevap verdi:

“Yapmazlardı ya!”

“Neden?”

“Neden olacak? Hazır böyle serbest memur kullanırken hükümet tutup kanunla kollarını bağlar mı?”

“Hükümet bağlamazsa meclis bağlar!”

“Meclis bağlar mı? Bağlar ama sonra meclisi de azat ederler!”

“Niçin azat ediyorlarmış?”

“Neden olacak? Hükümetin ellerini bağlıyor diye!”

“E, peki ne yapmalı?”

“Ne yapmalı olduğunu bilmem. Sen mebus oluyorsun. Benim ne mebus olacağım var ne de kanun yapacağım.”

Sabri Efendi ehemmiyet vermiyormuş gibi başını salladı. Bastonunu iki avucu içinde yuvarlayıp döndürerek, “Ben kanun teklif ederim,” diye devam etti, “baktım hükümet ısrar ediyor, meclisi de kapayacak, neme lazım, benim yüzümden olmasın, takriri geri alırım.”

Sakallının yanında oturan bir efendi de söze karışarak, “E zahmet edip hiç vermeseniz olmaz mı?” dedi.

Sabri ona cevap vermeye hazırlanırken Mustafa Hilmi Bey ilave etti:

“Hem farz edelim sen bu takriri verdin, meclis kabul etti. Farz bu ya, tutalım hükümet de kabul etti. Kanun yapıldı, tatbik de oldu. Derken pat hükümet düştü. O vakit ne olacak?”

“Nasıl ne olacak?”

“Öyle ya. Basbayağı. Evvela bir defa sizi dağıtacaklar, hele bu bir şey değil. Sonra kanunları da birer birer bozacaklar.”

“Niçin?”

“Canım niçin olacak, evvelki hükümet yaptı diye.”

Sabri Bey, Mustafa Hilmi’nin meseleye ciddiyet ve adeta fecaat vermesine sıkıldı. “Ama,” dedi, “sen de Hilmi... Kırk yılda bir mebus olup icraat yapacağım tuttu, daha bismillah birinci maddede sanki kulüpteymiş gibi dedikoduya kalktık.”

Mustafa Hilmi sanki elektrik cereyanına tutulmuş gibi birdenbire dönerek, “Yook,” dedi, “lakırdının orasında dur ve sözünü de bil. Kulüpte dedikodu olmaz. Şimdi sana kulüp mulüp karıştıran var mı?”

“Ne darılıyorsun? Vazgeçtik. İstersen mebus da olmam. Hem sen sordun şimdi de kızıyorsun...”

Mesele Sabri’nin ricatıyla49 bastırılmış oldu. Ancak hazırunda Hilmi’nin kulüp gayretini tahsin eden bir hal, dudaklarda hafif bir tebessüm vardı.

Köşede mebus olacak zat sanki bir ders almış gibi. Nedense fikrinde projeleri taravetlerini50 kaybetmiş bulunuyordu. Ve bir ciddi zeminde söze karışmak için sabırsızlanırken bir dakikada sanki bütün arzuları sönmüştü.

Köşelerden birinde oturan ve nargile içen irice vücutlu, orta yaşlı, iyi çehreli bir binbaşı söze karışarak, “E? Sabri Bey, devam!” dedi. “Daha neler yapardın?”

“Ben söylüyorum ama Hilmi darılıyor.”

Mustafa Hilmi Bey sükûn bulmuş çehresiyle, “Sen kulüp mülüp karıştırma, ben darılmam,” dedi.

Sabri artık söylemek istemeyen bir tavırla, “Ben lakırdının alt tarafını unuttum,” dedi. Biraz sonra ilave ederek, “Hem,” dedi, “bir mebuslukta bir memurin nizamnamesi kabul ettirirsem yetmez mi? Başkaları da başka kanunlar düşünsünler!”

Binbaşı tekrar söze karışarak:

“Pekâlâ, mebus olduktan sonra, talih bu ya bir de nazır51 olsaydın o zaman ne yapardın?”

Sabri Bey, binbaşıdan tarafa dönerek, “Nazır mı?” diye sordu. “Ne nazırı?”

“Sen veznede değil misin? Tabii maliye nazırı!”

Sabri bey dudaklarında hafif bir tebessümle, “Vallahi,” dedi. “Şu sözlerin latife olduğundan şüphe yok ya. Lakin ne yalan söyleyeyim, hoşuma gidiyor!”

Herkeste hafif bir tebessüm vardı. Yalnız mebus olacak zat köşede kısılmış, gülemiyordu. Çünkü nedense o vakte kadar nazır olmak hatırına gelmemişti. Ancak mebus olunca... Evet... Pek muhtemeldir ki insan nazır da olsun. Ve Yarabbi, bir nazır oluverse, diye düşünüyor, adeta rengi sararıyordu.

Çayhane halkı Sabri Bey’e ısrarla soruyorlardı:

“Evet, nazır olursan?”

O cevap veremiyordu.

“Vallahi, bilmem,” diyordu, “evvela sizlerin hiçbirinizle konuşmam! Konuşsam bile hariçte bir gören fark eder ki ben bir büyük adamım, sizler küçük. Hiçbiriniz hakkımda diyemezsiniz ki nezarete yakışmamış. Böyle kahvehanelere, çayhanelere çıkmam, Serkledoryan’a52 giderim. Poker öğrenirim. Oralarda dolaşan büyüklerle senlibenli, kırk yıllık dostmuşum gibi görüşürüm. Daha ne bileyim ben?”

Mustafa Hilmi tekrar yüzünü çevirerek, “Bunlar hiç!” dedi. “Sen bir şey bilmiyorsun. Bak ben sana söyleyeyim, maliye nazırları istikrazlar53 akdederler. O istikrazlar akdolundukça nazırlara komisyonlar verilmek âdettir. Sen kazara maliye nazırı olunca elbette evvela bir istikraz akdedersin. Komisyonu cebe indirirsin.”

“Ya sonra paraları nereden ödeyeceğiz?”

“Paraları sen ödeyecek değilsin ya, millet verecek, ondan sana ne, sen açıktan bir komisyon alacaksın.”

“Hilmi darılma ancak bunu ben söylesem kızardın. Malum ya, maliye nazırı sizden, istikraz akdedileli de çok olmadı. Herif liraları cebe yerleştirdi desene!”

“Haa, bak orasını söyleyeyim. Sen söyleme, sen bir şey söylersen olmaz, ancak ben söylerim, onun zararı yoktur. Hem bu söze hiç darılmam. Neden darılayım? Bu gizli kapaklı değil ya, böyle âdet olmuş...”

“Hiç de aşikâr bir şey değil ya, neyse peki, istikraz ettiğimiz ne olacak?”

“Allah Allah... Maliye memuru olacaksın yahu. İstikraz edilen para ne olur? Bütçe açığına konur. Sarf olunur. Devletin bunca maaş masrafı nereden kapanacak?”

Sabri Bey işi daha ziyade latifeye dökerek, “Birader benim bu nazırlık işine pek aklım ermedi,” dedi. “Hani hoşuma gitmesine gidiyor ya. Ancak ne bileyim, karışık bir şey... Ben mebus olurum daha iyi.”

“Canım niçin aklın ermedi, neden karışık?” diye birkaç kişi birden soracak oldular.

“Ne bileyim? Karışık vesselam,” diye sözü kesmek istiyor gibi göründü ve biraz umumi bir sükût oldu.

Sabri Bey biraz sokakta gelip geçenlere baktıktan sonra bir latife olsun diye, semaverin yanında dördüncü çayını içmekte bulunan güler yüzlü, peltek dilli, yeşil sarıklı hocaya hitap edip, “Hocam,” dedi, “sen mebus olsan ne yapardın?”

Hoca ile çayhane halkının göz aşinalıkları eskiydi. Ancak kendisini çok iyi tanımıyorlardı.

Hoca çay bardağından dudaklarını çekerek ve gülerek, “Geçen mecliste ne yaptımsa onu yapardım,” dedi.

Sabri Bey hayret ederek, “Nasıl geçen mecliste?” diye sordu.

“Bayağı geçen mecliste. Biz de insan kıtlığında mebus tayin edilmiştik, bazı arkadaşlar bir kanun madde madde kabul olunurken dikkatsizlikle hem lehe hem aleyhe el kaldırırlardı. Ben samiinden54 belki dikkat eden olur diye yalnız bir tarafa el kaldırır yahut gaflet basarsa hiç kaldırmazdım. Bu defa da intihap olunursam yine öyle yaparım.”

45. Eski kelimelerin yoğun kullanıldığı öykülerde kelimeler için her paragrafta bir dipnot düşüldü. Takrir: önerge; irat etmek: söylemek; tehalük: can atmak; mübahase: konuşma, bahis. (Y.N.)

46. Kalem: Resmî dairelerde yazı işlerinin görüldüğü yer; ketebe: kâtipler. (Y.N.)

47. Memurin nizamnamesi: memurluk tüzüğü; azil: görevden alma; nasb: atama; tevzi etmek: dağıtmak. (Y.N.)

48. Kanun tasarısı. (Y.N.)

49. Ricat: geri çekilme; hazırun: bulunanlar; tahsin: beğenme. (Y.N.)

50. Tazelik, güzellik. (Y.N.)

51. Bakan. (Y.N.)

52. Beyoğlu, İstiklal Caddesi’nde bulunan Cercle d’Orient binası. (Y.N.)

53. İstikraz: borçlanma; akit: anlaşma. (Y.N.)

54. Samiin: dinleyiciler; intihap: seçme. (Y.N.)

*****

DEDİKLER

Vilayet defterdarı Recai Bey –otuz beş yaşlarında, ince uzun boylu, çiçekbozuğu, sevimsiz bir adam– sabah erken evinden çıkmış, çarşıya doğru giderken yolda belediye reisiyle buluştular, birlikte yürümeye başladılar.

Defterdar reise, “Dün neredeydiniz?” diye sordu.

Belediye reisi –otuz beşle kırk arasında, iriyarı, ablakça yüzlü, kısa kesilmiş çember sakallı; hukuk mektebinde okuyup burada birkaç yıl avukatlık ettikten sonra belediye reisi olunca avukatlığı bırakıp alışverişe başlamış, biraz da para yapmış, hırsızlık ediyor diye arkasında dağlar kadar dedikodusu olan ve “Camcının Hüsnü” diye anılıp memleketlileri arasında soysuz sayılan bir adam– defterdarın sorduklarına birdenbire karşılık veremedi.

“Dün,” dedi. Biraz düşündü. Belediye reisinin ortakları vardır, fırkaya et, ot, arpa veriyorlar. Bugünlerde ortaklar üç yüz liralık karışık bir hesap çıkarıyorlar. Evinden çıkarken bunları düşünüyordu. Biraz kendini topladı. “Ha,” dedi, “mektepteydik. İnan olsun içime doğdu. Ülen, dedim, bugün cuma, vali bey yeni gelen ceza reisine numune mektebini gezdirir, bizler de sürükleniriz. Evdekilere anlattık, bizi soran olursa çıktı desinler. Ama kumandanı görür müsün! Bir şeytanlık etmese içi rahat etmez. Ben validen haber gelecek diye beklerken kumandan istiyor demezler mi! İşimiz de var. İş için çağırdı sandım. Yanına vardım, baktım vali de orada. Anladım. Kumandan beni gördü, bıyık altından gülüyor. Bir şey değil, mektupçu55 çakacak. Herifin ağzında bakla ıslanmaz. Sezinledi mi hemen valiye yetiştiriyor.”

Defterdar sordu, “Nasıl,” dedi, “ceza reisi mektebi beğendi mi?”

“Beğenmez mi! Herif kurnaz. Dün orada tuhaf bir iş de oldu: Vali birinci sınıfa girdi, oğlanlar zırp ayağa kalktılar. Vali, ‘Merhaba çocuklar!’ dedi, oğlanlar da, ‘Merhaba vali bey babamız!’ diye sıkı bağırınca ceza reisine baktım, rengi uçtu, az daha valinin arkasına saklanacaktı.”

Defterdar, ceza reisinin kısaca boyunu, omuzları arasına batmış kafasını, ufak kara gözlerini, gülünce görünen ak dişlerini gözünün önüne getirip gülümsedi. “Korkmuştur,” dedi.

“Korktu ya, valinin arkasına kaçıverecekti!”

“Daha kimler vardı?”

“Kumandan vardı, mektupçu vardı, kadı vardı, bizim Hacı Salih’in Emin vardı, mektupçunun yamağı vardı, kâtib-i mesul56 vardı.” Biraz düşündü: “İşte bunlar.”

“E, daha ne marifetler gösterdiniz?”

“Hep bildiğin şeyler. Vali dünden haber vermiş, oğlanları toplamışlar, biraz sümüklerini silmişler. Vali gene musahabe57 istedi, iki çocuk çıkardılar. Biri o şaşı, karaman oğlan. Biri de Mal Hasan’ın öksüzü. Karşılıklı geçip musahabe okudular. Ha, bir de yeni numara vardı: Vali oğlanlara soruyor: ‘Sizin ananız kimdir?’ Oğlanlar, ‘Vatan!’ diyorlar. ‘Müşfik babanız kimdir?’ Oğlanlar, ‘Siz vali beyimiz,’ diyorlar. Oğlanlar bunu deyince vali, reise döndü, ‘Bunlar,’ dedi, ‘bizi baba tanıyorlar.’ Reis sırıttı, ‘Aman efendim, hepimiz öyle tanıyoruz,’ dedi. Ben az daha gülecektim. Sonra tiyatrosu oynandı. İşte hep bildiğin şeyler!”

“Vali, Dedikler kitabından reise vermedi mi?”

“Vermez olur mu! Reis yaman yağcı, herif bilir misin kitabı alınca ne dedi?”

“Ne dedi?”

“‘Efendim,’ dedi, ‘mahviyet58 buyurup bunu çocuklar için demişsiniz ama doğrusu bu bizler için.’ Gördün mü herifi! Vali bayıldı! ‘Evet,’ dedi, ‘biz çocuklar için yazdık ama içinde her şey vardır.’ Reis bastı yağcılığı! Bir saat ayakta benim belim koptu.”

“Vali çocukların arasına girip oturmadı mı?”

“Oğlanları bit saralı o numarayı kaldırdı.”

“Çocuklar bitli mi?”

“Bitli ya, bakmıyorlar ki! Başlarına o bunakla o yüzsüz oğlanı koymuş. On okka sabun yolladım, naftalin yolladım. Götürüp çarşıda satıyorlar. Oğlanların değiştirecek çamaşırları yok. Ama söylemeye gelmiyor ki. O yüzsüz oğlan yaverin tanıdığı...”

“Bizim vali çocuk gibi be! Kendisi de her şeyi biliyor ama yaveri kıramaz. Onlara her gün