*****

MARCUS AURELIUS

KENDİME

DÜŞÜNCELER

*****

Can Klasik

Kendime Düşünceler, Marcus Aurelius

Eski Yunanca aslından çeviren: C. Cengiz Çevik

Τὰ εἰς ἑαυτόν

Bu çeviride kaynak alınan baskı: Loeb Classical Library 58. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1916.

© 2023, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Mart 2023, İstanbul

Dizi editörü: Ayça Sezen

Düzelti: Aylin Samancı Elmasdağ

Mizanpaj: Emin Petek

Sanat yönetmeni: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

Kapak uygulama: İnci Yıldırım / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-6137-9

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Maslak Mah. Eski Büyükdere Cad. İz Plaza Giz, No: 9/25, Sarıyer/İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

MARCUS AURELIUS

KENDİME

DÜŞÜNCELER

DÜŞÜNCE

Eski Yunanca aslından çeviren

C. Cengiz Çevik

*****

MARCUS AURELIUS, MS 121 yılında Roma’da doğdu. 161-180 yılları arasında Roma imparatoru olarak görev yapan hükümdar, “filozof imparator” unvanıyla anılan, en büyük Stoacı düşünürlerden biridir. Genç yaşlarda Yunanca ve Latince öğrenmiş, Sofist Atticus ve Fronto’dan dersler almış, Epiktetos düşüncesinden etkilenmiş ve böylece felsefeye ilgi duymaya başlamıştır. Pers İmparatorluğu ve Germen kabileleriyle yaptığı savaşlar ve Tuna Nehri’ni aşmasıyla bir hükümdar olarak da tüm dünyada tanınmıştır. Beş İyi İmparator’dan sonuncusu Aurelius, yaşamının büyük çoğunluğunu savaşarak geçirse de eşitlik, özgürlük, doğa ve insan kavramlarına derinlemesine kafa yormuş Roma’nın hem kendisinden önceki hükümdarlarını hem de kendi hükümdarlığını sorgulayıcı şekilde ele almıştır. Germen kabileleriyle savaştığı sırada kaleme aldığı Kendime Düşünceler, Stoacı felsefenin modern çağda anlaşılmasını sağlayan en önemli kaynaklardan biri oluşu nedeniyle, günümüzde hâlâ en büyük Stoacı metinlerden biri kabul edilir. Marcus Aurelius 180 yılında, 58 yaşındayken ölmüştür.

C. CENGİZ ÇEVİK, 1983’te doğdu. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Latin Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı’nda lisans, yüksek lisans ve doktorasını tamamladı. Farklı üniversitelerde Latince dersler verdi. Temel çalışma alanı antik literatürde siyaset ve felsefe ilişkisidir. Cicero’nun Devleti-De Re Publica Yazıları ve Roma’da Siyaset ve Felsefe adlı kitapların yazarıdır. Akademik makalelerin yanı sıra Antikçağ’dan Rönesans’a kadar farklı çağlardan Eski Yunanca ve Latince yazılmış birçok kitabı Türkçeye çevirdi. Cicero, Horatius, Seneca, Epiktetos, Tyana’lı Apollonios, Copernicus ve Luther eserlerini çevirdiği yazarlardan bazılarıdır.

*****

Mutluluk kaynağım, eşim Gamze’ye...

*****

Önsöz

İmparator Marcus Aurelius’un (121-180) Kendime Düşünceler’i Roma dönemi Stoa felsefesinin günümüze ulaşan en önemli yazılı kaynaklarından biridir.

Stoa felsefesinin tarihine kısaca bakarsak onun üç döneme ayrıldığını söyleyebiliriz. Eski Stoa, Orta Stoa ve Roma veya İmparatorluk dönemi Stoa felsefesi. Eski Stoa dönemi, öğretinin kurucusu olan Kition’lu Zenon’la (MÖ 334-262) başlar. Khios’lu Ariston, Kartaca’lı Herillos, Herakleotalı Dionysios, Kition’lu Persaios ve Assos’lu Kleanthes (MÖ 330-230) onun öğrencileridir. Özellikle de Zenon’dan sonra okulun başına geçen Kleanthes bu dönemin en önemli filozoflarından biridir. Onun öğrencisi olan Soloi’lu Khrysippos (MÖ 279-206) okulun başına geçen üçüncü filozoftur. Orta Stoa döneminin en önemli filozofları Tarsuslu Antipatros (öl. MÖ 130 / 129), Panaitios (öl. MÖ 110/109) ve Poseidonios’tur (öl. MÖ 45). Tarihsel açıdan üçüncü aşamaya denk gelen Roma veya İmparatorluk dönemi Stoacılığı büyük ölçüde Roma’nın politik ve kültürel idealleriyle iç içe geçmiş bir öğretiye sahiptir. Seneca (MÖ 4- MS 65), Musonius Rufus (MS 20/30-101), Epiktetos (MS 55-155) ve İmparator Marcus Aurelius (MS 121-180) bu dönemin en önemli Stoacı filozoflarıdır. Adını andığımız bu filozoflardan özellikle de Seneca’nın birçok eseri günümüze tam olarak veya büyük ölçüde ulaşmıştır, keza Musonius Rufus’un başka yazarların metinlerine serpilmiş olan düşünceleri, tarihçi Arrianos’un Epiktetos’un derslerini içeren notları ve rehber niteliğindeki Enkheiridion metni ve burada çevirisini sunduğumuz Marcus Aurelius’un kendisi için kaleme aldığı düşünceleri bizim için sadece bu filozofların kendi görüşlerine değil, onlar aracılığıyla daha önceki Stoacı filozofların görüşlerine de ulaşmamızı sağlamaları açısından önemlidir.

Marcus Aurelius’un on iki kitaptan oluşan Kendime Düşünceler adlı eseri her çağda en çok okunan kitaplar arasında olmuştur ama özellikle de son birkaç yılda tüm dünyayı etkisi altına alan pandemi süreciyle birlikte birçok ülkede en çok okunan kitaplar arasına girmiştir. Kuşkusuz bunun birçok nedeni vardır, ancak en önemli nedenlerden biri, bu kitabın zor zamanlardan geçen insanlara kendilerinden hareketle evrene ve evrenden hareketle kendilerine bakmayı öğretmesidir. Bu öğretiye göre, insan sadece bedensel ihtiyaçlarıyla sınırlanabilecek bir varlık değildir; o aslında akıl sahibi olan, ebedî ve ruhsal bir varlıktır; aklı sayesinde, kendisinin de diğer her şey gibi evrendeki tanrısal düzenin bir parçası olduğunu ve evrensel plan çerçevesinde kötü diye bir şey olmadığını bilecektir.

*****

Sunuş

“Terbiye edilmeyi seven, bilgiyi de sever.”

Süleyman’ın Özdeyişleri 12.1

Marcus Aurelius’un Yaşamı ve Kendime Düşünceler

Batı felsefe tarihinin tek filozof imparatoru olan Marcus Aurelius1 MS 121’in 26 Nisan’ında2 Roma’da doğdu, doğduğunda tam adı Marcus Annius Verus’tu. Annesi, soylu ve güçlü bir aileden gelen, P. Calvisius Tullus Ruso’nun kızı Domitia Lucilla Minor’du (ölümü 155-161 arası). MA’nın babası Marcus Annius Verus hakkında fazla bilgimiz yoktur. Sadece 124’te praetor’ken öldüğü bilinmektedir.3 Yine aynı adı taşıyan dedesi (50-138) tarafından evlat edinildi. Dedesinin kökeni Baetica’daki Ucubis kentine dayanıyordu; 97, 121 ve 126’da consul ve üç imparatorun, Nerva, Traianus ve Hadrianus’un politika danışmanı olmuştu. Dahası, İmparator Hadrianus’un (76-138) bir akrabasıydı. Dedesinin, MA üzerinde büyük bir etkisi olduğu düşünülmektedir. MA’nın gözlerini dünyaya açtığı andan itibaren kendini bir saray âleminde bulduğunu söyleyebiliriz. Nitekim çocukluğundan itibaren İmparator Hadrianus’un gözdesi olduğu bilinmektedir.

MA 15 yaşındayken Hadrianus’un isteği üzerine onun evlatlık edindiği L. Aelius Caesar’ın kızı olan Ceionia Fabia’yla nişanlandı. 138’de Hadrianus ikinci mirasçısı Antoninus Pius’a MA’yı evlat edinmesini buyurdu, halihazırda Pius’un eşi MA’nın teyzesi olan Annia Galeria Faustina’ydı. Böylece MA’nın tam adı Marcus Aelius Aurelius Verus Caesar oldu. Hadrianus ölünce, MA Ceionia’dan ayrılıp Antoninus’un kızı ve kendi kuzeni olan Annia Galeria Faustina’yla nişanlandı.

Politik kariyerinin ilk basamağı olarak 139’da finanstan sorumlu quaestor oldu, sonra 140 ve 145’te consul seçildi. İkinci consul’lüğü sırasında Faustina’yla evlendi ve 30 Kasım 147’te ilk çocuğu doğdu. (Birliktelikleri boyunca on üç veya on dört çocukları oldu, bunların altısı bebekken öldü. MA’nın ardılı olan İmparator Commodus 161’de doğan ikizlerinden biriydi ve bu dönemde hayatta kalan tek oğullarıydı.) Ertesi gün, plebs sınıfının yönetiminden ve haklarından sorumlu olmayı ifade eden tribunicia potestas ve proconsul yetkisini aldı, eşi Faustina da Augusta unvanına kavuştu.

7 Mart 161’de İmparator Antoninus Pius ölünce, MA ve kendisi gibi evlat edinilen Lucius Verus eş imparatorlar ilan edildi. Bu, Roma tarihinde aynı anda aynı yetkilere sahip iki Augustus’un olduğu ilk dönemdir, ancak bu noktada MA’nın din işlerinden sorumlu en yüksek memur yani pontifex maximus olmasından ötürü, otorite (auctoritas) bakımından Lucius Verus’tan bir derece daha üstün olduğunu da belirtmek gerekir. Sınırlardaki uzun süren düşman işgallerinin bir nebze durulduğu sırada, 12 Ekim 166’da, ikisi de Pater Patriae (Vatanın Babası) ilan edildi. Ancak MA’nın imparatorluğu neredeyse baştan sona savaş ortamında ve seferlerde geçti; 163’te Armenia’da, 165-166’da Parthia’da zaferler kazanıldıysa da, bu yıllar Roma İmparatorluğu açısından oldukça yıpratıcı oldu. Dahası, 166-168’de kuzey sınırlarında askerî tehdit bulunurken Roma’da büyük bir salgın yaşandı. MA’nın 168’e kadar İtalya’nın dışına çıkmadığını biliyoruz. Bu tarihten sonra iki imparator kuzey sınırındaki lejyonların başına geçti. 169’un Ocak ayında seferden döndükten sonra Lucius Verus öldü, böylece MA, Quadi kavmine ve Sarmatialılara karşı düzenlenen seferleri tek başına yönetti, 170’in baharında Tuna ötesindeki toprakları ilhak etmek amacıyla bir sefer düzenlediyse de yenilgiye uğradı, Yunanistan ve İtalya işgal edildi. MA 172’de işgalcileri yendi; 172’de Germanicus ve 175’te Sarmaticus adlarını aldı. 175’te Syria valisi Avidius Cassius isyan ederek kendini imparator ilan etti ama bu kalkışma üç ay içinde bastırıldı. 175 aynı zamanda MA’nın eşi Faustina’nın Cappadocia’daki Halala’da öldüğü yıldır. 177’de MA’nın geride kalan tek oğlu Commodus, henüz on beş yaşında olmasına rağmen babasıyla ortak yetkilere sahip imparator ilan edildi. MA 180’nin 17 Mart’ında Pannonia’daki Sirmium yakınında öldü.

Hiç kuşku yok ki, Marcus Aurelius yukarıda özetlediğimiz yaşamöyküsüne sığmayan bir figürdür. Çağlar boyunca alelade bir imparator olarak değil, tarihte eşi benzeri görülmeyen bir filozof-imparator olarak anılmıştır. Onun bu şekilde anılmasını sağlayan da, doğal olarak imparator kimliğiyle yaptığı işlerden ziyade, Kendime Düşünceler olarak Tükçeleştirebileceğimiz Τὰ εἰς ἑαυτόν (Ta eis eauton) adlı eserinde beliren felsefesidir. Felsefeye eğilimi genç yaşta başlamış4 ve bu eğilimi dönemin önemli hocalarından aldığı eğitimle beslemiştir. Marcus Cornelius Fronto (100-176 veya 95-167) bu hocaların en önemlilerinden biridir. Kuzey Afrika’daki Numidia’da bulunan Cirtia’dan gelmiş ve eğitimini Roma’da tamamlayarak tanınan bir avukat olmuş, bir hatip olarak politika kariyerini Hadrianus ve Antoninus dönemlerinde sürdürmüştü. MA’nın Antoninus tarafından evlat edinilmesinden sonra onun Latin dili, edebiyatı ve retoriği branşlarında hocası olmuştu. MA’nın onunla olan mektuplaşmaları bu döneme ve aralarındaki ilişkiye ışık tutmaktadır.5 MA’nın resim hocası olan Marcus Diognetus aynı zamanda onun bir yaşam tarzı olarak felsefeye yönelmesini sağlayan ilk kişi olabilir.6 MA’nın üzerinde büyük bir etkisi olduğunu bildiğimiz hocalardan biri de İmparator Domitianus’un idam ettirdiği Stoacı Q. Arulenus Junius Rusticus’un (35-93) oğlu veya torunu olan Quintus Junius Rusticus’tur (100-170). Rusticus da bir Stoacıydı ve MA’nın ona verdiği değer Hist. Aug. 4.III.3-5’te anlatılmaktadır. Bunların ve Kendime Düşünceler’in ilk kitabının başlangıç bölümünden öğrendiğimiz diğer kişilerin yanı sıra, Chalcedon’lu Apollonius7, Stoacı Chaeronea’lı Sextus8, gramerci Alexander9, Platoncu Alexander10 ve yine Stoacı Cinna Catulus11 gibi dönemin önemli entelektüellerinden ne çok şey öğrendiğini bizzat MA’nın kendisi söylemektedir.

MA’nın felsefeye eğiliminin genç yaşta başladığını söylemiştik. 146 veya 147 yılında yazdığı bir mektupta MÖ üçüncü yüzyılda yaşamış olan Stoacı Khios’lu Ariston’un ahlak üzerine metinlerinden etkilendiğini söyler.12 Bununla birlikte Kendime Düşünceler’in iki yerinde Stoa felsefesinin kuruluş döneminin en önemli isimlerinden biri olan ve MÖ 232’de ekolün başına geçen Khrysippos’a gönderme bulunur.13 Bununla birlikte Stoa felsefesinin kurucusu Zeno ve onun ardından ekolün başına geçen Cleanthes’ten hiç söz etmez. Onun kendisinden en fazla söz ettiği Stoacı filozof Epiktetos’tur. Kendime Düşünceler’in birçok yerinde ona atıf vardır.14 Öncelikle 1.7’de yukarıda adını andığımız Rusticus’a, kendisini Epiktetos’un Ders Notları adlı eseriyle tanıştırdığı için şükran duyduğunu belirtir. İmparatorluk dönemi Stoa felsefesinin en önemli isimlerinden olan Epiktetos’un 50-125 veya 130 yılları arasında yaşadığı tahmin edilmektedir. Muhtemelen çocuk yaşta Roma’ya getirilmiş ve Epaphroditus’un kölesi olmuştur. Köleyken Stoacı Musonius Rufus’un (25-95) derslerine katılmış, İmparator Domitianus (51-96) döneminde diğer filozoflarla birlikte Roma’dan sürülmüş ve gittiği Nikopolis’te okulunu kurarak öğretisini öğrencileriyle paylaşmıştır. Birçok soylu Romalı onun öğrencisi olmuştur. Bunlardan biri de daha sonra imparator Hadrianus’un yönetiminde görev üstlenen ve yazdığı tarih eserleriyle de bilinen Lucius Flavius Arrianus’tur (86-160). Arrianus on sekiz yaşındayken Karadeniz’in güneybatısındaki zengin bir kent olan Nicomedia’dan gelip Epiktetos’un öğrencisi olmuştu, onu ailesinin mi yönlendirdiği, yoksa kendisinin mi ilgi duyarak filozofun derslerine katıldığı bilinmemektedir. Arrianus’un önemi, Sokrates gibi öğretilerini kaleme almamış olan Epiktetos’tan öğrendiklerini Διατριβαί (Diatribai, Latincesi Dissertationes) ve Εγχειριδιον (Enkheiridion) adlı iki ayrı metinde kayıt altına alıp günümüze ulaşmasını sağlamasıdır. Gellius’un aktarımları, ikinci yüzyılda Arrianus’un bu metinlerinin bilinip okunduğunu göstermektedir.15

Kendime Düşünceler’de Epiktetos’un yanı sıra Herakleitos16, Sokrates17 ve Platon18 başta olmak üzere birçok filozofa gönderme vardır. Bu, belli bir konunun sistematik bir şekilde ele alındığı bir eserden ziyade, Kendime Düşünceler adından da anlaşıldığı gibi bir imparatorun okuduğu, öğrendiği ve benimsediği felsefi ilke ve görüşleri kendine hatırlattığı bir eserdir. Bu hatırlatma kimi okuyucuya oldukça dağınık veya düzensiz tekrarlarla dolu görünebilir. Bu yönüyle bir günlüğü andıran bu eser, felsefi açıdan eklektik olarak değerlendirilebilir, zira kimileyin Herakleitos’un evren, değişim ve her şeye nüfuz eden akıl teorisinden, kimileyin Platon’un ölümsüz ruh anlayışından, kimileyin de Kiniklerin bireyi ve toplumu yozlaştıran tüm değer yargılarına getirdiği eleştirilerden izler taşır. Ancak şurası açık ki, Stoacılık son kertede adını andığımız bu filozof ve ekollerin öğretilerinin bir araya getirilmesinden oluşmuş, özgünlüğünü buna borçlu olan bir felsefedir.

Kendime Düşünceler’in Metinsel Yapısı
ve Tarihi

Marcus Aurelius Kendime Düşünceler’i Latince değil, Yunanca yazmıştır. Eserin Yunanca adı olan Τὰ εἰς ἑαυτόν aslında “Kendisine” anlamındadır ve bu adın içinde “Düşünceler” olarak çevirebileceğimiz bir sözcük yoktur. Dolayısıyla içerik göz önünde tutularak tercihe bağlı bir şekilde “Düşünceler, Notlar, İlkeler, vb.” eklemelerle bir başlık oluşturulabilir.19 Eserin Yunanca yazılmış olmasına gelirsek, her ne kadar Latin edebiyatının belki de en büyük ismi olan Cicero (106-43) Yunan felsefesinin Latinceye aktarılması ve Latince yazılması konusunda büyük bir ilerleme kaydetmiş olsa da, MA’nın döneminde, Yunanca hâlâ güçlü bir felsefe ve edebiyat dili olarak varlığını sürdürüyor ve Romalı entelektüeller tarafından öğrenilip kullanılıyordu. MA da bu kervana katılmış görünmektedir.

On iki kitaptan oluşan bu eserin ikinci ve üçüncü kitaplarının başında veya bir önceki kitapların sonunda yer alan, nerede yazıldığıyla ilgili bilgiler eserin en azından bu kitaplarının tarihiyle ilgili bir ipucu vermektedir. İkinci kitabın başında “Granus Nehri’nin aktığı Quadi kavminin topraklarında yazılmıştır”, üçüncü kitabın başında ise “Carnuntum’da yazılmıştır” ibaresi bulunur. MA yukarıda da değindiğimiz gibi 171-173’te Carnuntum’da barbarlara karşı savaş halindeydi, keza 174’te de Quadi kavmine karşı savaşıyordu. Bu kitapların tarihini bu şekilde kestirmek mümkündür. Bununla birlikte Hadot’nun aktardığı gibi, tarihçi Aurelius Victor ve Historia Augusta da MA’nın Tuna Cephesi’ne doğru yola çıkmadan önce, üç gün boyunca bir dizi yüreklendirici konuşma biçimi altında kendi felsefesinin temellerini halka açmış olduğunu anlatır.20 Bununla birlikte diğer dokuz kitabı kesinkes tarihlendirmek mümkün değildir, ama yine de tahmin yürütmek mümkündür. Örneğin Ceporina’ya göre 4-12 arasındaki kitapların 172 ile 178 yılları arasında yazıldığı varsayılabilir. Aynı yazara göre, birinci kitap içerik farklılığından ötürü 176 ile 180 yılları arasında Roma’da veya Sirmio’da yazılmış olabilir.21

Eserde yer yer eksiklikler ve detaylı analizi gerektiren anlaşılması zor kısımlar bulunmaktadır, birbirini takip eden çoğu bölüm arasında felsefi açıdan bir bağ olsa da edebî açıdan açıkça sezilen bir ardışıklık söz konusu değildir. Bazen başka yazarlardan yapılan alıntılar bir not defterine yazılmışçasına arka arkaya sıralanır, herhangi bir açıklama yapılmaz. Hammond’un (vii) özet niteliğindeki değerlendirmesiyle Kendime Düşünceler’in Yunancası “canlı, gergin, kıt, bazen muğlak ama hem keyifli hem de çevirmen için bir mücadele alanıdır”.

MA çağlar boyunca okunan bu eserini “yalnızca kendi için, kişisel kullanımını amaçlayarak ve bizzat kendi eliyle yazmıştır”. Hadot böyle der ve şunu ekler: “Ölümünden sonra bir yakını, bir tanıdığı ya da bir hayranı bu değerli belgeyi bulmuş ve koruması altına almıştır.”22 Haines (xiv) MA’nın damadı Pompeianus ve dostu Victorinus’u elyazmasını korumuş olabilecek kişiler arasında sayar. Ancak bu konuda kesin bir kanıtımız yoktur. Eserden bahseden en eski kaynak pagan filozof Themistius’un yaklaşık 350’li yıllarda kaleme aldığı bir konuşmadır; Themistius eserden Marcus’un Buyrukları veya İlkeleri (παράγγελματα, paraggelmata) olarak söz eder.23 Ne yazık ki, yaklaşık 550 yıl boyunca yazılmış başka hiçbir kaynakta esere dair bir bilgi yoktur.24 Yaklaşık 900’lerde Suidas adlı bir sözlük hazırlayıcısı bir elyazmasına dayanarak MA’nın metninin 1, 3, 4, 5, 9 ve 11. kitaplarından otuz alıntı yapmıştır. Bu alıntıları yaparken metni “İmparator Marcus’un, on iki kitap halinde kendi yaşam kılavuzu” olarak tanımlamıştır,25 burada “kılavuz” olarak çevirdiğimiz sözcük ἀγωγή’dir (agôgê). Neredeyse aynı dönemde Patras diyakozu ve sonra Caesarea başrahibi olan Arethas, Heracleia başrahibi Demetrius’a yazdığı bir mektupta eski bir elyazmasından söz eder: “Bir süredir İmparator Marcus’un çok faydalı bir kitabına sahibim, eski bir kopya olmasına rağmen hiç okunmayacak gibi değil, ondan yararlanmak isteyecek kişilerin işini görür. Ancak yine de yeni bir kopyasını çıkarabildim ve böylece onu gelecek nesle yeni cildiyle bırakabilirim.” Diyakozun eski kopyayı başrahibe gönderdiği bilinmektedir.26 Yine Arethas Loukianos’la ilgili yazdığı bir inceleme metninde MA’nın bu metninden üç defa τὰ εἰς ἑαυτὸν ἠθικά (ta eis eauton êthika) olarak söz etmiştir, yani “kendine etik”.27 Haines, xv’te Dio Chrysostomus’la ilgili yazılan bir inceleme metninde de iki benzer referans bulunduğu söylenmektedir. Bütün bunlar, Hadot’nun da dikkat çektiği gibi, MA’nın metninin Bizans dünyasında okunduğunu göstermektedir.28 Nitekim on ikinci yüzyılda da ünlü Bizans gramercisi Ioannes Tzetzes de MA’nın adını anarak Kendime Düşünceler’in 4. ve 5. kitaplarından alıntılar yapmıştır.29 On üçüncü yüzyılda yaşamış olan kilise tarihçisi Nicephorus Callistus Xanthopoulos (1295-1360) MA’nın Kendime Düşünceler’i oğlu Commodus’un eğitimi için yazdığını iddia etse de bunun herhangi bir kanıtı yoktur.30

Kendime Düşünceler’in günümüze ulaşan metni temelde iki elyazması geleneğine dayanmaktadır: Birincisi, ilkin 1558 veya 1559’da Zürih’te, filolog ve kütüphaneci Heidelberg Wilhelm Xylander tarafından düzenlenip oğul Andreas Gesner tarafından basılan Codex Palatinus (P) künyeli codex’tir (ikinci baskısı, Basel, 1568), eserin tamamını içeren bu codex’in kendisi değilse de, onu temel alan baskılar günümüze ulaşmıştır. İkincisi Codex Vaticanus 1950 (A) künyeli codex’tir. Kendime Düşünceler’in günümüze ulaşan tek codex’i budur, ancak bu codex’te yaklaşık kırk iki satır farklı nedenlerden ötürü kaybolmuştur. Bunların dışında, eksik olmalarına rağmen metinlerin filolojik kuruluşuna katkı sağlayan iki codex daha vardır. Bunlardan ilki Codex Darmstadtinus 2773 (D) künyeli olup 1-9. kitaplar arasından 112 parça içerir ve ortak bölümleri A’ya çok benzer, ikincisi ise Codex Parisinus 319 (C) künyeli olup 1-4. kitaplar arasından 29 parça içerir. Bunların dışında bir de Monacensis 323 künyeli bir elyazması daha vardır, bunda sadece 2, 3, 4 ve 7. kitaplardan çok kısa fragmanlar yer alır. Bunların dışında çok az parça içeren Monacensis 529, Vaticanus 1823, Vaticanus 2231 ve editörü bilinmeyen başka elyazmaları da vardır.31

Metin kritiği tarihine bakarsak Meric Casaubon’un düzenlediği, 1643’te Londra’da basılan metin dikkat çekicidir, editör Monacensis 529’dan parçaları da kullanmıştır. Sonra Thomas Gataker’in 1652’de Canterbury’de basılan metni birçok faydalı metin kritiği içerir. Gataker’ın bu metni on sekizinci yüzyılda birçok baskıya temel oluşturmuştur. S.F.N. Morus’un düzeltmeleriyle 1775’te Leipzig’de basılan metin ise on dokuzuncu yüzyılın sonuna dek kullanılmıştır. Sonraki kayda değer baskılardan bazıları şunlardır: Ed. J. M. Schultz (Schleswig: 1802) ve (Leipzig: 1882), ed. A. Corais (Paris: 1816), ed. C. Lofft (New York: 1861), ed. J. Stich (Leipzig: 1882 ve 1903). Yirminci yüzyılda ise en önemli baskılar şunlardır: Oxford Classical Texts serisinde ed. J.H. Leopold (Oxford: 1908), Bibliotheca Teubneriana serisinde ed. H. Schenkl (Leipzig: 1913), Loeb Classical Library serisinde ed. C.R. Haines (Londra: 1916), Oxford University Press’te ed. A. S. L. Farquharson (Oxford: 1944) ve Collection des Universites de France serisinde ed. P. Hadot (Paris: 1998).

Yukarıdaki baskılar içinde Farquharson’a ait olanı metnin İngilizce çevirisinin yanı sıra aynı zamanda hem metnin gramer yapısı hem de içeriğine ilişkin oldukça faydalı yorumlar içerir. Haines baskısı da metnin kendisinin yanı sıra, faydalı dipnotlarıyla birlikte en muteber İngilizce çevirilerden birini içerir. C. Gill’in hazırladığı ilk altı kitabın İngilizce çevirisini ve detaylı analizini içeren çalışması da (Oxford: 2013) önemli başvuru kaynakları arasındadır. Bunların dışındaki en kayda değer çevirilerden bazıları şunlardır:

Les Pensées de Marc-Aurèle. Çev. A. Couat ve P. Fournier. Paris, Fontemoing, 1904.

Meditations: With Selected Correspondence. Çev. R. Hard. Ed. C. Gill. Oxford, Oxford University Press, 2011.

Meditations. Çev. M. Hammond. Giriş: Diskin Clay. London, Penguin Books, 2006.

Meditations. The Annotated Edition. Çev. ve Ed. R. Waterfield. New York, Basic Books, 2021.

Daha önce Türkçe literatürde de kendine yer bulan bu eserin Eski Yunancadan yapılan ilk tam çevirisinin künyesi şudur: Kendime Düşünceler. Çev. Yunus Emre Ceren. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2018. Bunun dışında Fransızcadan yapılan “Düşünceler. Çev. Şadan Karadeniz. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2004” künyeli çeviri çalışması da kayda değerdir.

Kendime Düşünceler’deki Felsefe Üzerine

Hiç kuşku yok ki, Kendime Düşünceler’de beliren felsefeye dair ciltler dolusu yorum yapılabilir. Sadece ilk bakışta dağınık görünen MA’nın felsefesinin daha iyi anlaşılması için birkaç noktaya temas edelim, üzerine daha detaylı düşünüp yorumlamayı okuyucuya bırakalım.

MA’ya göre evren (κόσμος, kosmos) adeta büyük bir kenttir.32 Ondaki her şey bir bütün oluşturur ve bütünün doğasının (ὅλου φύσις, olou physis) meydana getirdiği ve sürdürdüğü her şey bütünün her bir parçası için iyidir.33 Bu açıdan bakıldığında MA evren konusunda bir nevi pozitif düşünmekte, onda madde ve element düzeyinde kötü hiçbir şeyin olmadığını varsaymaktadır, çünkü olan biten her şey hem bütünün hem de onun parçalarının yararınadır. Bu yüzden “evrende olup biten şeylere duyarlı ve derin bir kavrayışla bakan birine, neredeyse her şey, kendi başına bütüne eklemlendiği için, haz veren bir şey olarak görünecektir.”34 Peki, evrende nasıl bir işleyiş var? Evrenin sürekliliğini sağlayan, temelde elementlerin birbirine dönüşümüdür,35 her şey değişimle meydana gelir.36 Bu değişim sadece madde ve element düzeyinde değildir, onların biçim kazandığı her şey, her küçük bitki, her küçük kuş, karınca, örümcek ve diğer her bileşim ve katılımcı kendi işini yaparken aynı zamanda evrenin düzenli inşasına katkı sağlar.37 Ondaki hiçbir şey ona zarar veremez.38 Her şey tam zamanında gerçekleşir, zaten yararlı olması da bundandır.39 Başka deyişle MA, “evren bir değişimdir”40 derken başıboş bir değişimden söz etmez, aksine onun “şeylerin rasgele bir araya getirildiği bir karışım” değil, “düzenlenmiş bir evren” (κόσμος διατεταγμένος, kosmos diatetagmenos) olduğunu41 söylemek mümkündür. Peki, parçaların bir bütün olmasını sağlayan, yani evreni düzenleyen kim veya nedir? MA’ya göre tüm evreni, yani her şeyi yöneten bir akıl (λόγος, logos) vardır, MA bu hususu bilhassa Herakleitos’tan alıntı yaptığı o meşhur pasajda ortaya koyar.42 Bununla birlikte, bu akıl her şeyin doğası (ὅλων φύσις, olôn physis) veya ortak doğayla (κοινὴ φύσις‎, koinê physis) eşitlenir;43 dahası, kendi yaratma iradesi bulunan ve yaratmayı seven bir varlık gibi düşünülür.44

Doğa (φύσις, physis) terimi hem yukarıdaki “bütünün doğası”, “her şeyin doğası” ve “ortak doğa” gibi tamlamalarda hem de kimi örneklerde kendi başına kullanıldığında, genel olarak evrende işleyen düzenin karakterini ifade eder. Bununla birlikte kimi örneklerde de evrendeki soyut veya somut her bir şeyin kendine has karakterini ifade eder. Bu yüzden Stoa felsefesinin merkezinde yer alan “doğaya uygunluk” ölçütü, aslında bir şeyin hem evrenin düzenine ve yapısına hem de kendi düzenine ve yapısına uygunluğu olarak düşünülmelidir; bu açıdan bakıldığında Stoa felsefesinde ve MA’da doğaya uygunluk bir τέλος (telos) veya Latincesiyle finis’tir, yani gaye veya hedef.45 “Doğaya aykırılık” hali ise sadece teorik olarak bunun tam tersidir. Zira evrendeki her şey, her koşulda onun düzenine ve yapısına uygundur, onun doğasına uygun olmayan bir şey yoktur;46 dolayısıyla bir şeyin hem evrenin doğasına hem de kendi doğasına uygun bir eylem içinde olması mümkün değildir, doğaya aykırılık görüntüsü sadece doğadaki tüm değişim süreçlerinde beliren anlardan biridir. Bununla birlikte sadece insan, yanlış ve başarısızlıkla sonuçlanan bir girişimle, farkında olarak veya olmayarak doğaya uygun hareket etmeme iradesini gösterebilir veya gösterdiğini sanabilir. Bu yüzden MA doğaya aykırılık halinden, sadece bir girişim veya bir isyan olarak yalnızca insanla ilgili tespit ve örneklerinde bahseder.47

İnsanın doğaya aykırı davranması, kendisi için evrendeki akışın tersine hareket etmesinden kaynaklanan sorunlar yaratır, dolayısıyla insanın ayırt edici özelliği olan aklını kullanarak hem evrensel doğayı, hem evrendeki her bir şeyin doğasını, hem de kendi doğasını araştırma mecburiyeti vardır. Bu yüzden MA insanları ısrarla şeylerin doğasını araştırmaya davet eder.48 Bu sayede evreni ve kendini tanıyacak, kendini evrendeki akışa en iyi nasıl uyduracağını anlayacaktır, insanın yaşarken huzura ermesinin tek yolu budur. İnsanın var olan herhangi bir şeyden rahatsız olması bile diğer her şeyin doğasını toplu halde kucaklayan doğaya isyan ederek ondan ayrılması anlamına gelir.49 Bu, yukarıda söz ettiğimiz “düzenlenmiş evren”deki parçaların bütünlüğüne ait olmama, o bütünlüğün dışına çıkma anlamına geldiği için olumsuz bir durumdur. İnsanın öncelikle bilmesi gereken şey, evrendeki her şeyin evrenin doğasına uygun olduğu, evrenin doğasına uygun olan hiçbir şeyin de kötü olmadığıdır.50

Peki, MA’ya göre insan kim veya nedir? MA insanı oluşturan bileşenlere dair iki ayrı yorum yapar. Birincisi şöyledir: “Zavallı bir beden ve bir ruhtan oluşuyorum. Mevcut durumda bedenim için her şey farksızdır. Zira hiçbir şeyi kendi başına ayırt edemez.”51 Buradan anlıyoruz ki, Stoacılar gibi MA da insanı bir beden ve ruh varlığı olarak düşünmektedir. Bedenle ilgili olaraksa diğer Stoacılar gibi MA için de belirleyici olan iki unsur dikkat çekmektedir. Birincisi σωμάτιον (sômation) yani “zavallı beden” ile onun geçici ve kırılgan yapısına dikkat çekerek insan için asli unsurun beden değil, ruh olduğuna dikkat çeker. Buna göre birbiri yerine kullanılabilen “beden” anlamındaki σῶμα (sôma) ile σωμάτιον ruhu taşıyan basit bir araç gibidir.52 Burada dikkat çeken ikinci unsur ise beden için olan her şeyin “farksız” olmasıdır. “Farksız” olarak çevirdiğimiz ἀδιάφορον (adiaphoron) terimi bedensel yaşamda ne iyi ne kötü olan şeyler için kullanılır, Haines, 411’de verilen örnekle; bu şeyler kumsaldaki çakıltaşlarının sayısı gibi önemsizdir.53 Bir de neredeyse aynı anlamda kullanılan μέσον (meson) terimi vardır, bu da ahlaken önemli olan erdem ile kusur arasında bulunan ortalama şeyleri ifade eder ve insanın bunları önemsememesinden memnuniyet duyması gerekir.54 Burada Kiniklerden farklı bir şekilde bedenin tümüyle küçümsenmesi değil, sadece bedensel dünyada insanların çoğunun değerli gördüğü hazların küçümsenmesi söz konusudur.55

MA’nın insanı oluşturan bileşenlere dair ikinci yorumu şöyledir: “Seni meydana getiren üç şey var: zavallı bir beden, zavallı bir soluk, bir zihin.”56 Zavallı bedeni yukarıda görmüştük, onun gibi bir küçültme ekiyle oluşturulan πνευμάτιον (pneumation) terimi “küçük soluk” veya diğeri gibi düşünürsek “zavallı soluk” anlamındadır. Yunancada πνεῦμα (pneuma) ilkin “soluk, esinti, rüzgâr, hava”, ikinci olaraksa “solunan hava, soluma, soluk”, üçüncü olaraksa soluğun yaşam kaynağı olmasından hareketle “yaşam soluğu” ve “insanın veya tanrının ruhu” anlamlarında kullanılmıştır. Stoacıların sıklıkla kullandığı bu terim MA tarafından da kullanılır, ona göre birbiri yerine kullanılabilen πνεῦμα veya πνευμάτιον insanın soluduğu havadır57 ve kendi başına karar verme yetisine sahip değildir. MA’nın ikinci yorumunda insanı oluşturan üçüncü unsur olarak karşımıza çıkan νοῦς’u (nous) “zihin” olarak Türkçeleştiriyoruz. MA’ya göre her insanın bir zihni vardır ve bu onları birbiriyle akraba kılar, insanın olup biteni anlayabilmesini sağlar,58 her şeyin gerçek değerini sadece “zihinsel” (νοερός, noeros) yetimizle kavrarız.59 Dolayısıyla her şey zihnimizdedir, her şey evrenin zihnindedir.60 Bu yüzden zihin insanın maddi yapısındaki toprak ve kana kıyasla daha üstün olandır,61 elbette “tanrısal irade”yle (δαίμων, daimôn) birlikte! Birçok yerde karşımıza çıkan δαίμων bazen “kötü ruh”, bazen “iyi ruh”, bazen “mutluluk”, bazen “tanrı”, hatta bazen “zihin” yerine kullanılsa da,62 daha yaygın olarak insanın içinde bulunan tanrısal iradeyi ifade eder. O, Zeus’un yöneticimiz ve rehberimiz olması için bize armağan ettiği, temiz ve sağlam kalması gereken bir iradedir, ona aykırı bir şey yapılmaması gerekir, bir nevi insanı tanrılara yaklaştıran, onlarla bağ kurmasını sağlayan işte bu içsel iradedir, insan onun sayesinde tanrılarla yaşar.63 Bu insanın geçici bedensel varlığını aşması, insanlığını bir üst mertebeye ulaştırmasıdır.

İnsana dair önemli kavramlardan biri de “egemen unsur” olarak Türkçeleştirdiğimiz ἡγεμονικόν (hêgemonikon) terimidir. Tercih ettiğimiz Türkçe karşılığın da kökeninde bulunan bu terim bireyin tüm karar alma ve düşünme yeteneğinin arkasındaki yönetici aklı veya ilkeyi ifade eder.64 Kurucu Zenon bu terimle ifade ettiği şeyin ruhun yönetici bölümü olduğunu söylerken65 MA bu unsurun aynı zamanda kişiliği belirlediğine dikkat çeker.66

En önemli temalardan biri insanın bu dünyadaki yeri, yaşamı ve ölümüdür. Yaşam ve ölüm ne iyidir ne kötüdür,67 evrensel doğadaki düzenin işleyişindeki basit olaylardır. İnsana düşen, aklıyla bilhassa ölüm gerçeğini, ölümün basitçe elementlere dağılma olayı olduğunu68 kabul etmektir. Ölüm doğanın alelade bir işlevi değildir, yararlı bir işlevidir.69 Oysa insanların çoğu ölüm korkusuyla yaşar, dünyevi olan her şeyin, bedensel varlığımızın ve hatta şöhretimizin bile bir sonu vardır, her şey unutulup gidecektir. “O halde sadece ölüme her an daha da yaklaştığımız için değil, aynı zamanda olan biteni kavrama ve her şeyle yakından ilgilenme yetimizi anbean yitirdiğimiz için de acele etmeliyiz.”70

Çeviri Yöntemi Üzerine

Bu çeviride temel aldığımız (Eski) Yunanca metnin künyesi şudur: Marcus Aurelius. Ed. ve Çev. C.R. Haines. Loeb Classical Library 58. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1916. Bunun dışında şu eserlerdeki ana metin ve yorumlardan da yararlandık: The Meditations of the Emperor Marcus Antoninus, Vol. 1: Text and Translation. Ed. A.S.L. Farquharson. Oxford: Oxford Clarendon Press, 1944; Meditations Books 1-6. Çev., Giriş ve Yorum C. Gill. Oxford: Oxford University Press, 2013; Meditations. Çev. M. Hammond, Giriş D. Clay. London: Penguin, 2006; Meditations. Çev. R. Hard, Giriş ve Yorum C. Gill. Oxford: Oxford University Press, 2011. Çalışmada değinilen Yunanların adlarını Yunancalarının transliterasyonu yoluyla, Romalıların adlarını ise Latince olarak aktardık, bununla birlikte Yunanca ve Latince yazar ve eser adlarının kısaltmalarında Oxford Classical Dictionary’i (4. Baskı) temel aldık. Bu çalışmanın okuyucuyla buluşmasını sağlayan Can Yayınları’na ve beni bu eseri çevirmeye teşvik eden, uyarıları ve düzeltmeleriyle metnin iyileşmesini sağlayan eşim Gamze Çevik’e teşekkürü bir borç bilirim.

Dr. C. Cengiz Çevik

Haziran 2022

İstanbul

1. Buradan itibaren MA. (Aksi belirtilmedikçe tüm dipnotlar çevirmene aittir.)

2. Buradan itibaren aksi belirtilmedikçe tüm tarihler MS’dir.

3. Haines, 2, n.2’ye göre 136’dan önce, Hammond, 125’e göre muhtemelen 124’te ölmüştür. Bkz. Birley, Marcus Aurelius, 31; Gill, 54.

4. Hist. Aug. 4.II.6’ya göre on yedi veya yirmi yaşındayken felsefeye ilgi duymaya başlamıştır. Bkz. Gill, xvii.

5. Bu mektuplaşmalarla ilgili bkz. Marcus Aurelius in Love, ed. ve çev. A. Richlin (Chicago: The University of Chicago Press, 2006); Correspondence, Volume I, çev. C. R. Haines. Loeb Classical Library 112 (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1919); Correspondence, Volume II, çev. C. R. Haines. Loeb Classical Library 113 (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1920).

6. Hist. Aug. 4.IX.9. Bkz. Birley, Marcus Aurelius, 37; Gill, 56; Hammond, 126.

7. Hist. Aug. 4.III.2. Gill, 61’de Rusticus’tan farklı olarak Apollonius’un filozof ve profesyonel bir eğitmen olduğu söylenir. Aynı yerde belirtildiğine göre, Antoninus tarafından, 30’lu yaşlarındaki MA’yı eğitmesi için Roma’ya davet edilmiştir. Karş. Birley, Marcus Aurelius, 96; 106-107; 109; 143; 213.

8. Hist. Aug. 4.III.2’de söylendiğine göre MA ünlü yazar Plutarchus’un yeğeni olan Chaeronea’lı Sextus’un da derslerine katılmıştır. Sextus Roma’da yaşayan Stoacı bir öğretmendir ve MA imparator olduğunda bile onun derslerine katılmaya devam etmiştir. Karş. Cass. Dio 71.1.2. Bkz. Gill, 62; Hadot-Luna, xcv-xcvi; Hammond, 127.

9. Homeros hakkında yazdığı yorum metniyle de bilinen gramerci Alexander, Antoninus tarafından muhtemelen 135 yılı civarında Asia Minor’daki Phrygia’ da bulunan Cotyaeum’dan, MA’nın Yunanca konuşma ve yazma becerisini geliştirmesine yardımcı olsun diye çağrılmıştı (Gill, 64). Karş. Hist. Aug. 4.II.3. Gill’in aktardığına göre Alexander’in Cotyaeum’dayken öğrencisi olan sofist Aelius Aristides onun daha sonra saraydaki konumundan yararlanarak Roma’da kendi şöhretini artırmış ve onun cenaze konuşmasını yapmıştır. Karş. Hadot-Luna, xcvii-xcix.

10. Asia Minor’daki Seleucia’da doğmuş olan, meşhur hatip ve sofist Alexander.

11. Cinna Catulus, hakkında fazla bilgi sahibi olmadığımız Stoacı bir filozoftur. Gill, 67’ye göre iyi bilinen Romalı bir aileye ve soylu sınıfına mensuptur. Birley, Marcus Aurelius, 97’de Athenodotus’tan bahsetmiş olmasının onun Stoacı olduğunu açıkça ortaya koyduğu söylenir.

12. Ad Marcum Caesarem 4.13. Aktaran: Gill, xvii.

13. Bkz. 6.42; 7.19.

14. Bkz. 4.41; 7.19; 11.34-38.

15. Epiktetos’un yaşamı, eserleri ve felsefesiyle ilgili detaylı bilgi için bkz. Epiktetos, Enkheiridion, çev. C. Cengiz Çevik (İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2019), vii-xix. Burada “ders notları” olarak çevirdiğimiz sözcüğün tekili ὑπόμνημα’dır (hypomnêma), burada ya Arrianus’un kaydettiği ve Epiktetos’un derslerinin özeti olan metin ya da Rusticus’un Epiktetos’un felsefesiyle ilgili tuttuğu notlar kastedilmektedir. Bu konuyla ilgili en kapsamlı akıl yürütmelerden biri için bkz. P. Hadot, İçsel Kale: Marcus Aurelius Üzerine Düşünceler, çev. H. Can Utku (İstanbul: Alfa, 2021), 110 vd. Karş. Gill, 60; Hadot – Luna, lxxxvii-lxxxix.

16. Bkz. 3.3.1; 4.46; 6.42; 6.47; 8.3.

17. Bkz. 1.16.9; 3.31; 3.6.2; 6.47; 7.66; 8.3; 10.31.1; 11.23; 11.25; 11.28; 11.39.

18. Bkz. 7.48; 9.29; 10.23.

19. Eserin adıyla doyurucu bir değerlendirme için bkz. Hadot, İçsel Kale, 55-58.

20. Aurelius Victor, De Caesaribus 16.9; Hist. Aug. III.6-7; aktaran Hadot, İçsel Kale, 52.

21. M. Ceporina, “The Meditations”, A Companion to Marcus Aurelius, ed. Marcel van Ackeren (West Sussex: Blackwell Publishing, 2012), 46.

22. Hadot, İçsel Kale, 51.

23. Themistius, Oratio 6 (Philadelphoi), 81c; Hadot, İçsel Kale, 52; Haines, xiv; Gill, xv, n.4; Ceporina, “The Mediatations”, 47.

24. Haines, xv.

25. Haines, xv.

26. Birley, Marcus Aurelius, 212; Ceporina, “The Mediatations”, 48-49.

27. Haines, xv; Gill, xv, n.4.

28. Hadot, İçsel Kale, 53.

29. Haines, xv.

30. Haines, xv; Ceporina, “The Mediatations”, 47.

31. Haines, xvi; Ceporina, “The Mediatations”, 54.

32. Bkz. 2.16; 4.2.2; 4.4; 4.23; 5.22; 6.44; 10.15; 10.33.4; 12.36.

33. Bkz. 2.3; 6.9; 10.20; 11.13.

34. Bkz. 3.2.2; 8.5.

35. Bkz. 2.3; 6.15; 8.18.

36. Bkz. 4.36; 7.18; 7.23; 7.25; 7.75; 8.6; 9.19; 9.35 12.23.

37. Bkz. 5.1.1; 5.8.2; 6.38; 6.42.

38. Bkz. 5.35; 8.55; 10.6.1.

39. Bkz. 10.20-21; 11.13; 12.23.

40. Bkz. 4.3.4.

41. Bkz. 4.27; 7.9.

42. Bkz. 4.46.

43. Bkz. 5.1.1; 9.1.1-2; 10.8.1.

44. Bkz. 4.36; 8.50; 9.29.

45. Bkz. 1.9.1; 1.17.5.

46. Bkz. 6.33.

47. Bkz. 2.1; 2.9; 2.16;

48. Bkz. 2.9; 2.12.

49. Bkz. 2.16.

50. Bkz. 2.17.

51. Bkz. 6.32.

52. Bkz. 3.3; 8.27; 9.3; 12.2-3.

53. Bkz. 11.16.

54. Karş. 6.45; 7.31; 11.10.

55. Bkz. 11.19.

56. Bkz. 12.3.

57. Bkz. 2.2.

58. Bkz. 2.1; 4.4; 5.27; 7.30; 7.66. Karş. 7.9.

59. Bkz. 2.12; 4.5; 4.29; 7.55.2; 7.72.

60. Bkz. 6.40.

61. Bkz. 3.3.2.

62. Örnekler için bkz. 1.6; 10.13; 7.17; 5.10; 3.3.

63. Bkz. 2.13; 2.17; 3.6-7; 3.12; 3.16; 8.2; 8.45; 12.3; 5.27.

64. Bkz. 2.2; 4.38; 5.26; 6.8; 7.16; 7.22; 7.33; 7.55.1-2; 7.62; 8.43; 8.48; 8.56; 8.61.

65. Diog. Laert. 7.159.

66. Bkz. 5.11.

67. Bkz. 2.11.

68. Bkz. 2.17.

69. Bkz. 2.12.

70. Bkz. 3.1.

*****

1. KİTAP

[1] Dedem Verus’tan71 iyi niyetliliği ve sakinliği.72

[2] Babamın73 şanından ve hatırasından alçakgönüllülüğü ve yiğitliği.

[3] Annemden74 tanrı korkusunu ve cömertliği, sadece kötülük yapmaktan değil, onu yapma düşüncesinden de sakınmayı ve sade yaşam anlayışını, zengin alışkanlıklarından olabildiğince uzak durmayı.

[4] Dedemin babasından75 halk okullarına gitmekten vazgeçmeyi, evde iyi öğretmenlerden yararlanmayı, bu tür şeyler için cömertçe para harcamam gerektiğini.

[5] Hocamdan76 yarışlarda Yeşiller’den veya Maviler’den yana olmamayı, Yuvarlak Kalkanlılar’ı veya Uzun Kalkanlılar’ı desteklememeyi,77 zahmete katlanmayı ve az şeye ihtiyaç duymayı, kendi işimle uğraşmayı ve kendi dertlerimi düşünmeyi, iftirayı umursamamayı.

[6] Diognetus’tan78 gereksiz şeylere takılmamayı, mucizelerden bahsedenlerin ve büyücülerin büyü, şeytan çıkarma ve bunlar gibi şeylerle ilgili sözlerine inanmamayı,79 bıldırcın beslememeyi80 ve bu tür şeylere karşı heyecan duymamayı, yalın konuşmaya içerlememeyi ve felsefeye aşina olup önce Baccheius’un, sonra Tandasis ile Marcianus’un81 öğrencisi olmayı, henüz bir oğlanken diyaloglar yazmayı, postla örtülü bir tahta yatak ve Yunan eğitimiyle örtüşen diğer şeyleri istemeyi.

[7] Rusticus’tan82 karakterim için değişikliğe ve eğitime ihtiyacım olduğu izlenimini, sofistçe gurura kapılmamayı, sadece teorik konularla ilgili yazmamayı,83 anlamsız nutuklar atmamayı, gösteriş yaparcasına çileci ve fedakâr biriymiş gibi davranmamayı, retorik, şiir ve ince üsluptan kaçınmayı,84 evin içinde togayla dolaşmamayı ve bu tür davranışlar sergilememeyi, kendisinin Sinuessa’dan85 anneme yazdığı mektup gibi,86 duyguya kapılmadan mektup yazmayı, bana saldıran ve hakaret edenlere, geri adım atmayı istiyor gibi göründüklerinde, hoşgörü ve anlayışla yaklaşmaya hazır olmayı, dikkatli bir şekilde okumayı ve yüzeysel bakış açısından memnun olmamayı ve başkalarının fikirlerini çarçabuk kabul etmemeyi, kitaplığından çıkarıp bana verdiği Epiktetos’un Ders Notları’yla karşılaşmayı.87

[8] Apollonius’tan88 özgür olmayı ve hiçbir şeyi riske atmamayı, bir an bile akıl dışında hiçbir şeye başvurmamayı, şiddetli bir sancım olduğunda, evladımı kaybettiğimde, geçmek bilmeyen bir hastalıkla boğuşurken hep aynı kalmayı, aynı insanın hem coşkulu hem de rahat olabileceğini yaşayan birinde görmeyi, açıklama yaparken sabırsız olmamayı, uygulamadaki deneyimini ve teorilerini açıklama becerisini açıkça yetenekleri arasında sayan birini onun şahsında görmeyi, dostların sözde lütuflarını kabul ederken bu tür şeyler için hür irademden vazgeçmemeyi ve buna karşılık onları duyarsız bir şekilde de karşılamamayı.

[9] (1) Sextus’tan89 iyi niyetli olmayı, ev halkını ata geleneğine uygun olarak yönetmeyi, doğaya uygun yaşam anlayışını ve yapmacıksız asaleti, dostlarımı dikkatle gözetmeyi, eğitimsizlere ve düşünmeden fikir beyan edenlere karşı hoşgörülü olmayı.

(2) Onun dostlarına nazik davranmasını, (öyle ki onunla olmak insanlara pohpohlanmaktan daha büyük bir zevk veriyordu, aynı zamanda bu ayrıcalıktan yararlananların ona duyduğu saygı da artıyordu), yaşamın temel ilkelerini keşfedip düzenlemedeki kavrayışını ve yöntemini.

(3) Hiçbir öfke veya başka bir duygu belirtisi göstermemeyi, aksine tüm tutkulardan sıyrılmayı ve doğal bir şefkatle dolu olmayı, abartılı yılışıklıktan uzak bir biçimde övmeyi ve eğitimli olmakla birlikte bununla övünmemeyi.

[10] Gramerci Alexander’den90 azarlayan biri olmamayı: Biri konuşurken araya yabancı, gramere uymayan veya yanlış telaffuz ettiği bir sözcük sıkıştırdığında onu eleştirmemeyi, aksine olması gereken kullanımla cevap vererek, onu destekleyerek, dile değil konuya odaklanarak veya zarif bir hatırlatmayla ifade etmeyi.

[11] Fronto’dan91 tiran yönetiminde alışılmış olan kıskançlığın, uyanıklığın ve ikiyüzlülüğün farkına varmayı, genel olarak aramızdaki patricii sınıfına mensup olduğu92 söylenen kişilerin doğal bir sevgiden yoksun olduğunu.

[12] Platoncu Alexander’den93 kimseye çoğunlukla veya zorunlu bir neden olmadıkça “meşgulüm” dememeyi ve yazmamayı, çevremizdeki kişilerle kurduğumuz ilişkilerden kaynaklanan yükümlülüklerden kaçınmak amacıyla benzer bir mazerete sığınmamayı.

[13] Catulus’tan94 bir dostun eleştirisini, akla yatkın olmasa bile küçümsememeyi, aksine onda her zamanki dostane duyguları yeniden uyandırmaya çabalamayı, Domitius ve Athenodotus’la ilgili söylendiği gibi95 öğretmenlerimi şükranla yâd etmeyi, çocukları yürekten sevmeyi.

[14] Biraderim Severus’tan96 aile sevgisini, hakikat sevgisini, adalet sevgisini, onun sayesinde Thrasea, Helvidius, Cato, Dio, Brutus’u97 tanımayı, bireysel doğruluğa ve konuşma özgürlüğüne dayanan, herkesi bağlayan tek bir yasanın egemen olduğu devlet fikrini, bireyin özgürlüğünü her şeyin üzerinde tutan yönetim anlayışını, yine ondan felsefeye ölçülü ve şaşmaz bir değer biçmeyi, her an başkalarına nazik davranmayı, dürüstlüğü, iyimserliği ve dostların sevgisine güvenmeyi, eleştirdiğim kişilere karşı açıksözlü olmayı, dostlarım niyetimi tahmin etme gereğini hissetmeden beğendiğim ve beğenmediğim şeyleri açıkça söylemeyi.

[15] (1) Maximus’tan98 kendime hâkim olmayı ve dışarıdan yönlendirilmemeyi, diğer durumlarda olduğu gibi hastayken de neşemi korumayı ve tatlılık ile ağırbaşlılığın hakça orantılı olduğu bir karakteri, üzerime düşen vazifeyi şikâyet etmeden yerine getirmeyi.

(2) Herkesi söylediğim, düşündüğüm ve yaptığım şeyde bir art niyet olmadığına inandırmayı, şaşkınlık belirtisi göstermemeyi, hiçbir şeyden yılmamayı, aceleci, tereddütlü, yenik ve yıkık olmamayı veya yapmacık bir şekilde gülümsememeyi öfkeli veya evhamlı olmamayı.

(3) Cömertliği,99 müsamahakârlığı, doğruluğu ve zorla doğru yola sevk edilen değil, doğru yoldan sapmayacak bir insan izlenimi vermeyi. Kimsenin kendisini küçümsediğimi düşünmemesini veya benden daha iyi biri olduğunu sanmamasını, şakayı sınırlı tutmayı.

[16] (1) Babamdan100 yumuşak başlılığı, dikkatli bir incelemeden sonra aldığım kararların arkasında durmayı, sözde onurlara değer vermemeyi, iş sevgisini ve titizliği, kamu çıkarıyla ilgili her öneriye kulak vermeyi, herkese hak ettiğini esnemez bir kararlıkla vermeyi, ne zaman ısrar edileceğini ve ne zaman vazgeçileceğini bilme deneyimini, oğlancılık arzusundan tümüyle kurtulmayı.

(2) Başkalarının düşüncelerine saygı duymayı, dostlarımı benimle yemek yemeye veya yurtdışına gelmeye zorlamamayı, acil bir durumdan dolayı yanımdan gitmeleri gerektiğinde bundan rahatsız olmamayı, danışma meclisindeki101 toplantılarda dikkatli bir değerlendirme yapmayı, ilk izlenimlerin ikna gücüne kapılıp incelemeden vaktinden önce vazgeçmemeyi, dostlarımı yanımda tutmayı, onlardan sıkılmamayı veya onlara aşırı bağlanmamayı, her acil durumda kendime güvenmeyi ve iyi mizacımı korumayı, ileriye bakmayı ve gözüpeklik sergilemeden en ufak ayrıntıyı bile gözeterek hazırlıklı olmayı.

(3) Yönetimimde, halkın övgüsünü ve her türden yalakalığı kısıtlamayı, iktidarın ihtiyaçlarını ara vermeksizin düşünmeyi, kaynaklarını bilgece yönetmeyi, tüm bunlara getirilen eleştirilere karşı sabırlı ve hoşgörülü olmayı, tanrıların önünde eğilerek batıl inanıştan ve insanların arzularını gözetip kalabalığa yaltaklanmayı gerektiren halkın beğenisini kazanma çabasından uzak olmayı, her konuda uyanık ve kararlı olmayı, tüm bayağı zevklerden ve yenilik çılgınlığından sakınmayı.

(4) Talihin yaşamın daha rahat geçmesini sağlayan tüm cömert hediyelerinden, önüme sunulduklarında keyfini sürerken, kendilerinden yoksun kaldığımda hasretini çekmeyeceğim şekilde gurura kapılmaksızın ve herhangi bir mazeret bildirmeksizin yararlanmayı, kimsenin beni sofistlikle, küstahlıkla veya bilgiçlikle suçlayamamasını, aksine olgun, kemale ermiş ve dalkavukluğa kulaklarını kapamış biri olmayı, dahası sadece işlerimle ve başkalarının işleriyle meşgul olmayı.

(5) Ayrıca diğerlerini hiçbir şekilde azarlamadan ve söylediklerini gereksiz yere kabul etmeden, tüm gerçek filozofları takdir etmeyi,102 kolay ulaşılabilir olmayı ve bıktırıcı olmayan cana yakınlığı, bedensel gereksinimlere makul ölçüde özen göstermeyi, yaşamı aşırı sevmemeyi, dış görünüşe düşkün olmamayı ama tümüyle umursamazlık da etmemeyi, bakımına yeterince önem verip hekimlere, ilaçlara ve harici uygulamalara nadiren ihtiyaç duymayı.

(6) Ancak en önemlisi belagat, hukuk bilgisi, etik veya başka bir konuda yeteneği bulunan kişileri hiç kıskançlık duymadan öne çıkarmayı, onura layık görülebilmeleri için böyle kişileri bilhassa desteklemeyi, sisteme ilişkin önceki geleneğe sadık kalmayı, ancak bunu bir gösteriye dönüştürmemeyi.

(7) Dahası, değişikliğe ve bocalamaya meyilli olmamayı, aksine aynı yerlere ve şeylere bağlı kalmayı, şiddetli baş ağrılarından sonra her zamanki gibi işe yenilenmiş bir güçle geri dönmeyi, çok sır tutmamayı, aksine çok az ve nadiren, sadece politik sırlar tutmayı, halka açık gösteriler düzenlerken, kamu binaları inşa ederken, bağışta bulunurken ve diğer benzer durumlarda, beğeni kazanmaya değil, yapılması gereken işe odaklanarak sağduyulu ve ölçülü olmayı.

(8) Yerli yersiz banyo yapmamayı, inşaat-sever olmamayı, yiyecek, kıyafetlerin deseni ve rengi veya kölelerin görünüşü üzerine düşünmemeyi, kır evinin bulunduğu Lorium’dan103 getirilen togayı giymeyi ve diğer birçok ihtiyacını Lanuvium’dan104 karşılamayı, Tusculum’da özür dileyen vergi memuruna nasıl davranılacağını ve her tür davranış şeklini.105

(9) Kaba, ölçüsüz ve heyecanlı olmamayı, deyim yerindeyse “ter dökmedi” dedirtmeyi, aksine her şeyi geniş bir boş vakti olan biri gibi sakince, yönteme uygun olarak, sağlam ve tutarlı bir şekilde düşünmeyi. Sokrates için söylenen bir şey babama da uyarlanabilirdi,106 birçoklarının kendilerinden uzak duramayacak kadar iradesiz ve aşırı düşkün olduğu şeylerden ölçülü bir şekilde keyif alabiliyor ve uzak durabiliyordu. Maximus’un107 son hastalığı sırasında da kanıtladığı gibi, güç ve dayanıklılık göstermek, her iki durumda da sınırını bilmek dengeli ve yenilmez bir karaktere sahip olan bir insanın göstergesidir.

[17] (1) Tanrılara, iyi büyükanne ve büyükbabamı, iyi anne babamı, iyi kız kardeşimi,108 iyi öğretmenlerimi, iyi yakınlarımı, akrabalarımı, dostlarımı, neredeyse sahip olduğum her şeyi. Hiçbirini suistimal etmedim, oysa beni bu türden bir eyleme sürükleyecek bir yaradılışım vardı, ancak tanrıların inayetiyle beni böyle bir duruma düşürecek koşullar oluşmadı.

(2) Dedemin metresinin109 yanında uzun süre kalmamamı, böylece gençliğimin baharının lekesiz geçmesini, erkekliğime vaktinden evvel geçmememi, aksine onu biraz geciktirmemi.

(3) Beni her türlü kibirden kurtaran ve bana korumalara, göz kamaştıran kıyafetlere, şamdanlara, heykellere ve bu türden şatafatlı şeylere ihtiyaç duymadan bir sarayda yaşanabileceğini öğreten bir yöneticiye ve babaya tabi olmamı.110 Kendimi neredeyse sıradan bir adam seviyesine indirebilme gücünü, bununla birlikte yöneticinin ortak çıkara hizmet etme sorumluluğunun bir gereği olarak saygınlığımı ve iktidarımı kaybetmememi.

(4) Beni kendime özen göstermeye teşvik eden, aynı zamanda hürmeti ve bağlılığıyla beni mutlu eden böyle bir erkek kardeşe sahip olmayı,111 çocuklarımın zekâdan yoksun ve bedensel engelli olmamasını. Retorik, şiir ve diğer alanlarda daha fazla ilerleme kaydetmemiş olmamı. Nitekim kendimi onlarda iyi görseydim, belki de ilerleme kaydedebilirdim. Öğretmenlerimi, arzuluyor göründükleri onurlara kavuşturmakta tereddüt etmememi112 ve sırf genç oldukları için hep “daha sonra” diyerek umut tacirliği yapmamamı. Apollonius, Rusticus ve Maximus’u tanımış olmamı.

(5) Doğaya uygun yaşamın ne anlama geldiğini anlaşılır bir şekilde ve sıkça imgelerle kavramamı, böylece tanrılar ve onlarla kurduğum irtibat, onların yardımları ve esinleri sayesinde hiçbir şey beni doğaya uygun yaşamaktan alıkoymamıştır, bu yaşam tarzından uzaklaşmışsam bu benim kabahatimdir, bunun nedeni beni uyaranlara ve deyim yerindeyse tanrıların rehberliğine kulak asmamış olmamdır.

(6) Bedenimin böyle bir yaşam boyunca bana ait olarak sağlam kalmasını, Benedicta veya Theodotus’a113 hiç dokunmamış olmamı, daha sonra aşkla ilgili tutkulara boyun eğsem de, onlardan arınmış olmamı, Rusticus’a kızmama rağmen pişman olacağım hiçbir şey yapmamış olmamı, erken ölmüş olmasına rağmen annemin son yıllarını benimle geçirmiş olmasını.

(7) Ne zaman parasal açıdan sorun yaşayan veya herhangi bir desteğe ihtiyacı olan birine yardım etme eğiliminde olsam, bu amaç için paramız olmadığının söylenmemiş olmasını, başkasının yardımına muhtaç olacağım bir duruma düşmemiş olmamı. Çok yumuşak başlı, sevecen ve yapmacıksız bir eşle114 onurlandırılmış olmamı, çocuklarım115 için uygun öğretmenlerden yoksun olmamamı.

(8) Rüyalar aracılığıyla kan tükürme, baş dönmesi ve diğer rahatsızlıklarımla ilgili ilaçlar önerilmesini, Caieta’ da116 “kullanacaksın” cevabının verilmesini. Felsefeye gönülden bağlandığımda, bir sofistin eline düşmemiş, bir yazarın masasına oturmamış veya tasım çözen biri olmamamı, doğa olaylarıyla meşgul olmamamı. Yukarıdaki her şey tanrıların yardımı ile iyi talihe ihtiyaç duyar.

71. Bkz. Sunuş, Marcus Aurelius’un Yaşamı ve Kendime Düşünceler.

72. MA farklı kişilere adeta minnet borcunu ödediği bu ve devamındaki bölümlerde yüklem kullanmamıştır, bu yüzden biz de modern çevirilerin rehberliğinde (Haines, Hammond, vb.) aslına uygun olarak cümleleri tamamlamadan bıraktık. Long çevirisinde sadece birinci bölümde “öğrendim” (“I learned”) yüklemi köşeli parantez olarak eklenmiştir. Ancak aynı çevirmenin de bildirdiği gibi, “öğrendim” yüklemi bölümlerdeki tüm ifadelere uymamaktadır. Bağlamda geçtiği gibi erdemleri veya iyi nitelikleri öğrenmek, halihazırda onları yaşama aktarmayı da ifade edebilir, oysa Haines, 2, n.1’de belirtildiği gibi, MA’nın bahsettiği tüm iyi niteliklere sahip olduğunu (veya aksini) iddia etmediği açıktır. Aynı yorum için bkz. Hammond, 125; Gill, lxxv. Okuyucu yerine göre “öğrendim”, “edindim”, “örnek aldım”, “borçluyum” gibi yüklemleri aklından geçirebilir. Ayrıca kişilerin sıralanışıyla ilgili yorumlar ve tartışmalar için şu çalışmalara bakılabilir: Gill, lxxv-lxxvi; P. Hadot – Luna, 1998: Marc Aurèle: Écrits pour lui-même, Tome 1, ed. P. Hadot – C. Luna (Paris: Les Belles Lettres, 1998), lxxxiv-xcv.

73. Bkz. Sunuş, Marcus Aurelius’un Yaşamı ve Kendime Düşünceler.

74. Bkz. Sunuş, Marcus Aurelius’un Yaşamı ve Kendime Düşünceler.

75. Burada MA’nın annesinin dedesinden bahsedilmektedir, bu kişi Traianus ve Hadrianus döneminin önemli politikacılarından, 110’da consul suffectus, 120’de consul ordinarius olan Lucius Catilius Severus’tur.

76. Bu hocanın adı bilinmemektedir. Gill, 56’ya göre MA’nın en eski hocasından bahsediliyor olabilir. Hist. Aug. 3.X.5’te (Vita Pii) bu hocanın aileden biri sayıldığı ve MA’nın onun ölümüne yas tuttuğu söylenir.

77. Burada halkın büyük bir bölümünün heyecana kapılarak izlediği spor karşılaşmalarının ve dövüşlerin gereksiz olduğu, dolayısıyla ideal ahlak gelişiminin bir parçası olarak bunlardan uzak durulması gerektiği fikri paylaşılmaktadır. Bu bağlamda Yeşiller ve Maviler araba yarışındaki takımlar, Yuvarlak ve Uzun Kalkanlılar ise gladyatörlerdir.

78. Bkz. Sunuş, Marcus Aurelius’un Yaşamı ve Kendime Düşünceler.

79. Tarihsel kaynak ve bilgi eksikliğimizden ötürü aynı isimdeki kişiler birbirine karışabilmektedir. MA’nın hocasıyla neredeyse aynı dönemde yaşayan ve Hıristiyanlığı araştıran Diognetus isminde saraya yakın olduğu düşünülen başka bir yazar daha vardır, kimilerine göre bunlar aynı kişilerdir. Eğer aynı kişilerse, MA’yı büyü, şeytan çıkarma ve bunlar gibi Hıristiyanlıkla veya geleneğin dışında kalan başka bir dinsel yapıyla alakalı uygulamalara karşı uyarmış olması şaşırtıcı değildir.

80. Anlaşılan o ki MA’ya göre dövüştürme amacıyla “bıldırcın beslemek” (ὀρτυγοτροφεἰν, ortugotrophein) yaygın görülen gereksiz uğraşlardan biridir. Bıldırcınların büyü amacıyla beslenmiş olabileceğiyle ilgili olarak bkz. The Meditations of the Emperor Marcus Aurelius Antoninus (Dublin: Robert Main, 1753), 44, n.7.

81. Baccheius Platoncudur, Tandasis ile Marcianus hakkında hiçbir bilgiye sahip değiliz. Gill’in metninde Tandasis yerine muhtemelen bir Stoacı olan Basilides’in adı geçer. Karş. Gill, 57; Hammond, 126.

82. Bkz. Sunuş, Marcus Aurelius’un Yaşamı ve Kendime Düşünceler.

83. Burada geçen θεώρημα (theôrêma) sözcüğü hem “teori” hem de “teorik konu” anlamındadır. MA, Rusticus’tan yukarıda değindiğimiz felsefenin bireyi daha iyi bir insana dönüştürme hedefinin teorik değil, pratik bir hedef olduğunu öğrendiğini söylemektedir.

84. Gill, 59-60’a göre bunlar “İkinci Sofistik” denilen akımın odaklandığı unsurlardır. İkinci Sofistik Roma İmparatorluğu’nun ilk üç yüzyılında Yunanca ve bazı Latince konuşulan bölgelerde görülen bir akımdır. Seçkin kişiler dil ve edebiyat konusunda ne kadar usta olduklarını ve hitabet yeteneklerini göstermek için bir araya gelir, konuşmalar yapardı. Bu konuşmalar temelde hukuki ve politik bir anlam taşımazdı, başka deyişle sadece gösteriş için yapılırdı. Bu akımla ilgili birçok çalışma vardır, sadece kapsamlı ve anlaşılır değerlendirmeler için şu iki çalışmaya bakılabilir: T. Whitmarsh, The Second Sophistic (Cambridge: Cambridge University Press, 2005), passim ama özellikle de 3 vd.; G. Anderson, The Second Sophistic: A Cultural Phenomenon in the Roman Empire (London: Routledge, 1993).

85. Campania’da bulunan, eski adı Sinope olan bir kent.

86. Rusticus’un yazdığı bu mektup günümüze ulaşmamıştır.

87. İmparatorluk dönemi Stoa felsefesinin en önemli isimlerinden olan Epiktetos’un 50-125 veya 130 yılları arasında yaşadığı tahmin edilmektedir. Muhtemelen çocuk yaşta Roma’ya getirilmiş ve Epaphroditus’un kölesi olmuştur. Köleyken Stoacı Musonius Rufus’un derslerine katılmış, İmparator Domitianus döneminde diğer filozoflarla birlikte Roma’dan sürülmüş ve gittiği Nikopolis’te okulunu kurarak öğretisini öğrencileriyle paylaşmıştır.

88. Bkz. Sunuş, Marcus Aurelius’un Yaşamı ve Kendime Düşünceler.

89. Bkz. Sunuş, Marcus Aurelius’un Yaşamı ve Kendime Düşünceler.

90. Bkz. Sunuş, Marcus Aurelius’un Yaşamı ve Kendime Düşünceler.

91. Bkz. Sunuş, Marcus Aurelius’un Yaşamı ve Kendime Düşünceler.

92. Εὐπᾰτρίδης (eupatridês) hem “iyi veya soylu aileden gelen” hem de “patricii sınıfına mensup” anlamındadır. MA burada saray çevresinde sık gördüğü kişileri düşünüyor olmalıdır.

93. Bkz. Sunuş, Marcus Aurelius’un Yaşamı ve Kendime Düşünceler.

94. Bkz. Sunuş, Marcus Aurelius’un Yaşamı ve Kendime Düşünceler.

95. Gill, 67’de Fronto’nun mektuplarında retorik hocası Athenodotus’tan şükranla bahsettiğini, muhtemelen Athenodotus’un aynı şeyi kendi hocası Gnaeus Domitius Afer için yaptığını söyler.

96. Gnaeus Claudius Severus Arabianus Aristotelesçi veya Peripatetik ekole mensup biridir. 146’da consul ve muhtemelen kent praefectus’udur. Severus MA’dan yaklaşık on yaş büyüktür ve oğlu MA’nın kızıyla evlenmiştir. Bu bilgileri aktaran Gill, 67’ye göre böyle bir Aristotelesçi düşünürle güçlü anlayışla örülü politik bir idealin örtüşmesi başta şaşırtıcı gelebilir, ancak MA’nın özetlediği bu dönemde yaygın bir şekilde paylaşılan bir idealdir. Karş. Hadot, The Inner Citadel, 17; 282.

97. Burada tiranlara direnmiş ve cesaretiyle ünlenmiş bazı kahramanlardan söz edilmektedir. Bu kahramanların biri hariç hepsi Romalıdır. Bunların ilki olan Publius Clodius Thrasea Paetus 56’da consul suffectus seçildi. Dürüstlüğü, senatoryal sınıfa bağlılığı ve onun özgürlüğü için verdiği mücadeleyle biliniyordu. Başta İmparator Nero’yla çalıştıysa da, onun senatoryal sınıfı köleleştirme girişiminden sonra ona karşı çıktı. 66’da suçlanınca damadı Helvidius Priscus ve kinik filozof Demetrius’un yanında intihar etti. Burada bahsedilen Helvidius Priscus da 75’te, İmparator Vespasianus döneminde benzer bir nedenle idam edildi. Marcus Porcius Cato Uticensis res publica rejiminin ve senatoryal sınıfın savunucusu olarak Iulius Caesar ile Pompeius arasındaki içsavaş sırasında ikisine birden karşı çıkmış, 46’daki Thapsus Muharebesi’ndeki yenilgisiyle Caesar’ın Roma’daki egemenliği kesinleşince kılıcına abanarak intihar etmiştir. Onun gerek mücadelesi gerekse ölüme korkusuzca gitmesi, özellikle de Seneca’nın metinlerinde Stoacı bir erdem olarak anlatılmaktadır. Marcus Iunius Brutus da senatoryal sınıfın bir temsilcisi olarak res publica rejimini kurtarmak amacıyla Caesar’ı öldüren grubun içinde yer almıştır, sonraki içsavaş sırasında, 42’deki Philippi Muharebesi’nde yenilince intihar etmiştir. Burada bahsedilen Dio’nun kimliği kesin değildir. Hammond, 128’e göre burada bahsedilen ya Syracusae’lı Dio ya da Prusa’lı Dio Cocceianus yani Chrysostomus’tur. İlki Syracusae’daki tiranlığı bir nevi Platoncu filozof-kral idealine göre yeniden biçimlendirmek istemiş ve MÖ 353’te öldürülmüştür. İkincisi ise İmparator Domitianus tarafından sürgün edilmiştir.

98. Claudius Maximus, imparatorlar Hadrianus ile Antoninus döneminde öne çıkan Stoacı bir politikacıydı, muhtemelen 142-143’te consul seçildi. 137’de Aşağı Pannonia’nın, 150-155’te Yukarı Pannonia’nın valisiydi. 158-159’da Afrika’da valiyken Metamorphoses adlı eserin yazarı olan Apuleius’un yargılandığı davada yargıçtı ve onun tarafından sıklıkla övüldü. Bu bilgileri aktaran Gill, 70’e göre MA’nın burada kendisinden öğrendiğini söylediği nitelikler Apuleius’un Maximus’a övgüleriyle uyumludur.

99. MA yeni bir tanrı olarak “Cömertlik” (Εὐεργεσία, Euergesia) için bir tapınak yaptırmıştır (Haines, 12, n.2).

100. MA 1.2’den farklı olarak burada Verus’tan değil, kendisini evlat edinen İmparator Antoninus Pius’tan bahsetmektedir. Pius 86’da seçkin bir Romalı ailede doğdu. Hadrianus döneminde önde gelen bir politikacıydı ve 120’de consul, 135-136’da Asya eyaletinin valisi oldu. İmparatorluğu 138’in 10 Temmuz’undan, öldüğü 161’in 7 Mart’ına kadar sürmüştür.

101. Burada Roma’nın geleneksel politik kurumu senatus değil, imparatorun kendi danışma meclisi kastedilmektedir.

102. MA, Pius’u ilkelerini uygulamaya koyan filozofları desteklemekle birlikte felsefeden ziyade karakteri ve geleneksel Roma etiği temelinde erdemli davranan biri olarak sunar (Hard-Gill, 145).

103. Lorium Roma’dan 12 mil uzaklıkta, Güney Etruria’da bir köydür, özellikle de Pius’un burada bulunan villasıyla ve Fronto’ya yazdığı mektuplardan anladığımız kadarıyla MA’nın burayı dinlenme yeri olarak kullanmasıyla bilinir. Bkz. Fronto, Epistulae ad Caesarem 2.18; 3.20; 6.3, vb.; Hist. Aug. 3.I.8; Gill, 77.

104. Lanuvium, Latium’da Via Appia üzerinde bulunan bir kasabadır ve burası Pius’un doğum yeridir. Karş. Hist. Aug. 3.I.8.

105. Latium’da çok eski ve ünlü bir kasaba. Burada bahsedilen olayla ilgili hiçbir şey bilinmemektedir (Hard-Gill, 145; Gill, 77).

106. Sokrates’in burada bahsedilen karakteriyle ilgili olarak bkz. Pl. Symp. 176c; 219e-220c; Xen. Mem. 1.3.14.

107. Bkz. 1.15.1.

108. MA’nın tek kız kardeşi, aynı zamanda Ummidius Quadratus’un eşi olarak da bilinen Annia Cornificia Faustina’dır. MA’nın imparator olmasından önce öldüğüne inanılmaktadır. Karş. Hist. Aug. 4.IV.7.

109. Burada kastedilen metres (παλλακῇ‎, pallakê) Annius Verus’un ilk eşi öldükten sonra birlikte olduğu kişidir. Karş. Hist. Aug. 4.XXIX.10.

110. Antoninus Pius (138-161 arasında imparator). Sarayda da iyi bir yaşam sürülebileceğiyle ilgili olarak bkz. 5.16.

111. Üvey kardeşi Lucius Ceionius Commodus, MA imparator olunca onun adını Lucius Aurelius Verus yaptı ve en büyük kızını onunla evlendirdi.

112. Bu konuda detaylı bilgiye sahip değiliz, sadece MA’nın Rusticus’u 162’de consul, ertesi yıl da praefectus urbanus yaptığını biliyoruz.

113. Bu kadınların kimler olduğu bilinmemektedir, muhtemelen saraydaki kölelerdir. MA’nın cinsellik konusunda özdenetime sahip olmasıyla ilgili olarak bkz. 1.17.2; 3.2.2.

114. MA’nın eşi, Antoninus’un kızı olan Annia Galeria Faustina’ydı, 146’da Faustina Augusta oldu. 176’da Taurus’taki Halala’da ölünce, MA Halala’yı bir koloni yaptı ve adını Faustinopolis koydu ve burada Faustina’ya tapınılmasını sağladı.

115. Bkz. Sunuş, Marcus Aurelius’un Yaşamı ve Kendime Düşünceler.

116. Roma’nın yetmiş beş mil güneyinde bulunan, Latium’da bir kasaba ve liman. MA, buradaki kehanet merkezinde Apollon rahibinin kendisine ilettiği tanrının mesajından bahsetmektedir. Bu aynı zamanda MA’nın kehanet ilmine inandığını da gösterir. Bu konuyla ilgili olarak bkz. 9.27

*****

2. KİTAP

Granus Nehri’nin aktığı Quadi kavminin topraklarında yazılmıştır.117

[1] Gün ağarınca kendine şöyle söyle:118 “Bugün işgüzar, nankör, küstah, hain, kıskanç ve kötü niyetli kişilerle karşılaşacağım. Onların tüm bu özelliklerinin nedeni iyiyi kötüden ayırt edememeleridir. Ancak ben iyinin doğasının güzel, kötünün doğasının çirkin olduğunu, kötülük yapan bir akrabamla aynı kan ve soyu değil, aynı zihni ve tanrısal parçayı paylaştığımı bilen biriyim, onların hiçbiri bana zarar vermez, zira hiçbiri beni alçaltıcı bir şeye bulaştıramaz, dahası ben böyle biri olan akrabama öfkelenmem ve ondan nefret etmem. Ayaklarımızın, ellerimizin, gözkapaklarımızın, alt ve üst çenedeki dişlerimizin yaptığı gibi, biz de işbirliği için dünyaya geldik. Dolayısıyla birbirimizi engellememiz doğaya aykırıdır ve biz kızgınlık ve nefretle birbirimizi engelleriz.

[2] Sonuçta ben sadece etten, zavallı bir soluktan ve bir egemen unsurdan ibaretim. At şu kitaplarını, sürüklemesinler seni daha fazla, buna izin yok.119 Ölmekte olan biri olarak küçümse şu bir parça eti, onda kan ve kemikler dışında hiçbir şey yok, sadece sinir, damar ve atardamar ağından oluşuyor. Şu soluğuna bak, nasıl bir şey o? Sadece hava, her zaman aynı bile değil, aksine her an dışarı çıkar ve yine içeri girer. Üçüncü olarak bir de egemen unsur var. Şöyle düşün: Sen artık yaşlı bir adamsın,120 artık bir esir ve her bencil güdünün istediği gibi yönettiği bir kukla olma, homurdanma şimdi sana sunulandan veya korkuya kapılma gelecekte olacaklardan.

[3] Tanrıların işleri öngörüyle doludur. Talihin işleri bağımsız değildir doğadan veya iç içe örülüdür, bağlantılıdır tanrısal öngörünün kontrolündeki her şeyle. Buradan kaynaklanır her şey, ancak zorunluluk da oynar rolünü ve senin de bir parçasını oluşturduğun bütün evrenin yararına çalışır. Bütünün doğasının meydana getirdiği ve sürdürdüğü her şey bütünün her bir parçası için iyidir. Sadece elementlerin değil, aynı zamanda onlardan oluşan şeylerin de dönüşümüdür evrenin sürekliliğini sağlayan. Bunlar sana yeter, eğer ilke olarak kabul edersen. Kurtul şu kitap susuzluğundan, böylece mırıldanarak değil, tanrılara karşı gerçek bir minnetle ve yüreğinden gelen bir şükran duygusuyla ölebilirsin.

[4] Bu şeyleri ne kadar uzun süredir ertelediğini ve ne kadar çok tanrıların lütfuna erdiğin halde onlardan yararlanmadığını hatırla. Daha önce değilse de, bari şimdi nasıl evrenin bir parçası olduğunu, nasıl tabi olduğun evrenin yöneticisinden türediğini, vaktine nasıl bir sınır konduğunu, gün ışığının ruhuna nüfuz etmesine izin vermediğinde kaybolup gideceğini ve bir daha asla bu şansı bulamayacağını anla.

[5] Her saat görevini, bir Romalı ve bir erkek olarak, özenle, yapmacıksız bir asalet ve türüne duyduğun sevgiyle, bağımsızlık ve adalet bilinciyle yerine getirmek için zihnen hazırlan ve diğer tüm düşlemlerden sıyrıl. Kendini amaçsızlıktan, tutku uğruna aklın düzeninden sapma eğiliminden, riyakârlıktan, bencillikten ve payına düşenden duyduğun memnuniyetsizlikten kurtarırsan, bunu başaracaksın. Bir insanın huzurlu ve tanrılarınkine benzer bir yaşam sürebilmesi için ne kadar az şeye hâkim olması gerektiğini anlayacaksın, zira tanrılar bu kurallara uyan kişilerden başka bir şey istemez.

[6] Kendini incitiyorsun ruhum, kendini incitiyorsun! Böyle giderse kendini onurlandırma vaktin geçmiş olacak, zira bir insanın sadece bir yaşamı vardır ve senin için kapı kapanmış olacak; kendine hürmet etmiyorsun, aksine esenliğini başkalarının ruhunda arıyorsun.

[7] Seni alıkoymuyor mu, dışarıdan gelen şeyler? İyi bir şeyler öğrenmek için kendine vakit ayır, oradan oraya sürüklenmeye bir son ver. Ancak bununla birlikte diğer hatanın da farkına varmalısın: Her dürtüsünü ve düşlemini yönelteceği bir amacı olmadan yaşamdaki eylemleriyle kendilerini yıpratanlar aptalca davranmış olur.

[8] Başka bir insanın ruhunda ne olup bittiğiyle ilgilenmeyen birinin mutsuz olduğu pek görülmez, ancak kendi ruhundaki değişimlerle yakından ilgilenmeyen insanların mutsuz olması kaçınılmazdır.

[9] İnsan evrenin ve kendisinin doğasının ne olduğunu, bu ikisi arasında nasıl bir ilişki bulunduğunu, ikincisinin nasıl bir evrenin parçası olduğunu ve kimsenin bir insanı her zaman bir parçası olduğu doğaya uygun hareket etmekten ve konuşmaktan alıkoyamayacağını aklında tutmalı.

[10] Theophrastos kusurları kıyaslarken (bu kıyas halkın anlayabileceği bir dilde yapılmalı) filozofça şöyle der: “Şehvete dayanan yanlış davranışlar öfkeye dayanan yanlış davranışlardan daha iğrençtir. Zira öfkeyle hareket eden insan belli bir acı ve kasılmayla akla yüz çevirir,121 buna karşılık hazzın kölesi olarak şehvetinden ötürü kusur işleyen biri daha iradesiz ve insana daha yakışmayan bir davranış sergilemiş olur.”122 Sonra, haklı olarak ve yine bir filozofa yakışır bir şekilde hazzın eşlik ettiği kusurun acının eşlik ettiği kusurdan daha sert bir kınamayı hak ettiğini, bununla birlikte ilk kusuru işleyen önce kendisine yapılan haksızlıktan ötürü öfkeye kapılacak kadar acı çeken biriyken, diğerinin şehvete kapılarak bir eyleme giriştiği için kendi hareketiyle kötülük yapmaya itildiğini söyler.

[11] Her işin, sözün ve düşüncen her an yaşamdan ayrılabilecek bir insana uygun olmalı. Bununla birlikte tanrılar varsa, insanların arasından ayrılmak korkunç bir şey değildir, zira tanrılar seni kötülüğe yöneltmez. Ancak tanrılar yoksa veya var olmakla birlikte insanların işleriyle ilgilenmiyorlarsa, tanrılardan yoksun veya tanrısal öngörüden yoksun bir evrende yaşamanın bana ne faydası olabilir? Hayır, tanrılar vardır ve insanların işleriyle ilgilenirler, insana kötülüklere kapılmama gücünü bahşetmişlerdir. Ayrıca bu gücü aşan bir kötülük varsa, herkesin o kötülükten kaçınma gücünün olmasını sağlayacak bir öngörüde de bulunmuşlardır. İnsanı daha kötü hale getirmeyen bir şey, nasıl onun yaşamını daha kötü hale getirebilir? Bütünün doğası, bilgisizliğe dayanan bir gaflet içinde veya olup biten şeylerden haberdar olmasına rağmen onlara karşı kendini koruyamamakla veya onları düzeltememekle ve hiçbir ayrım yapmadan iyi insanın da kötü insanın da başına iyi ve kötü şeyler gelmesine engel olamayacak kadar beceriksiz veya yeteneksiz olmakla suçlanamaz. Elbette ölüm ve yaşam, şan ve kötü şöhret, acı ve haz, zenginlik ve fakirlik iyi insanın da başına gelir kötü insanın da. Bunlar kendi başlarına güzel veya çirkin değildir, bu yüzden iyi veya kötü de değildir.

[12] Her şey nasıl da hızla kaybolup gidiyor, evrendeki bedenler ve onların hatırası silinip gidiyor zamanla; duyularla kavranan şeylerin ama özellikle de hazla bizi kendine çeken, acıyla bizi korkutan veya boşuna övülen şeylerin doğasını düşünün, ne kadar da değersiz, adi, kirli, geçici ve ölüler! Bunları kavrayacak olan zihinsel yeteneğimizdir, ayrıca şunları kavrayacak olan da odur: İnsanların fikirleri ve sözleriyle ödüllendirdikleri şeyler gerçekte nedir? Ölmek nedir? Bir insan ölümün kendisini düşünür ve aklıyla analiz etme gücünü kullanarak onu korkulardan arındırırsa, geriye kavrayacağı doğanın işlevinden başka bir şey kalır mı? Bir insanın doğanın bir işlevinden korkması çocukçadır, dahası ölüm sadece doğanın bir işlevi değil, aynı zamanda yararlı bir şeydir. İnsanın tanrıyla nasıl bağlantı kurduğunu, hangi parçasıyla ve bu parçanın hangi eğilimiyle bunu yaptığını düşün.

[13] Her şeyin etrafında dönüp duran, şairin dediği gibi “toprağın dibini araştıran”123 ve hiçbir fikre ihtiyaç duymadan içindeki tanrısal güçle bağlantı kurmak ve tam anlamıyla ona hizmet etmek yerine komşusunun aklından geçenleri öğrenmeye çabalayan insandan daha zavallı hiçbir şey olamaz. İçteki tanrısal iradeyi124 korumak, onu tutkudan, amaçsızlıktan ve tanrılardan veya insanlardan gelen herhangi bir şeyle uyumsuz olmaktan kurtarmaktır. Tanrılardan gelen her şey iyiliğinden ötürü saygıyı hak eder, insanlardan gelen şeyler ise ortak bir doğayı paylaştığımız için bize yakındır, bu şey bazen insanlar iyi ve kötüyü bilmediklerinden (bu, bizi siyah ile beyazı ayırt etme yeteneğinden alıkoyan hastalıktan daha az ağır bir hastalık değildir) acıdığımız bir şey de olabilir.

[14] İster üç bin yıl, ister otuz bin yıl yaşa, şunu unutma ki kimse yaşadığından başkasını yitirmez ve yitirdiğinden başkasını yaşamaz, bu yüzden en kısa yaşam ile en uzun yaşamın süresi aynıdır. “Şu an” eşit sürer hepsinde, geçmiş olan da öyle olmalıdır, nitekim yitirilen sadece bir andır. Kimse geçmişi veya geleceği yitiremez, öyle ya, insan sahip olmadığı bir şeyi nasıl yitirebilir? Bu yüzden şu iki şeyi asla unutma: Birincisi ezelden beri her şey doğası açısından aynıdır ve bir döngü içinde tekrarlanır, bu yüzden bir insanın aynı görüntüyü yüz yıl, iki yüz yıl veya sonsuza dek görmesi fark etmez, olan hep aynıdır. İkincisi en uzun süre yaşayan ile en erken ölenin yitirdiği aynıdır; zira bir insanın yitirebileceği tek şey şu andır, durum buysa, insanın