*****

BENJAMÍN LABATUT

ARSIZ YEŞİLLİK

*****

Can Çağdaş

Arsız Yeşillik, Benjamín Labatut

İspanyolca aslından çeviren: Saliha Nilüfer

Un verdor terrible

Bu çeviride kaynak alınan baskı: Editorial Anagrama, S.A., 2020

© 2020, Suhrkamp Verlag, Berlin

© 2023, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Bu eserin tüm hakları Puentes Agency adına Suhrkamp Verlag tarafından yönetilmektedir.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Mart 2023, İstanbul

Dizi editörü: Cem Alpan

Editör: Emrah İmre

Düzelti: Aylin Samancı Elmasdağ

Mizanpaj: Emin Petek

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

ISBN 978-975-07-6138-6

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Maslak Mah. Eski Büyükdere Cad. İz Plaza Giz, No: 9/25, Sarıyer/İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

BENJAMÍN LABATUT

ARSIZ YEŞİLLİK

ROMAN

İspanyolca aslından çeviren

Saliha Nilüfer

*****

BENJAMÍN LABATUT, 1980’de Hollanda’nın Rotterdam kentinde doğdu. Çocukluğunu Lahey, Buenos Aires ve Lima’da geçirdikten sonra on iki yaşında ailesiyle Şili’nin başkenti Santiago’ya taşındı. Öykü derlemesi La Antártica Empieza Aquí [Antarktika Buradan Başlar] 2010’da, ikinci kitabı Después de la Luz [Işıktan Sonra] 2016’da yayımlandı. Üçüncü kitabı Arsız Yeşillik (2020) İngiliz PEN Çeviri Ödülü’ne layık görüldü, Uluslararası Kitap Ödülü ve Uluslararası Booker Ödülü finalistleri arasında yer aldı. La Piedra de la Locura [Delilik Taşı] adlı deneme kitabı 2021’de yayımlandı.

SALİHA NİLÜFER, 1972’de İstanbul’da doğdu. İngilizce ve İspanyolcadan çeviri yapıyor. İlk şiirleri kitap-lık, Ludingirra, Ağır ol Bay Düzyazı’da yayımlandı. Sebastian Knight Bir Endülüs Hikâyesi (roman) 2006’da, Yokoluş Serüveni (şiir) 2016’da, Ekosemelek Kuklaları İş Başında (çocuk kitabı) ise 2018’de yayımlanmıştır. Başlıca çevirileri: İnsanın Bir Dakikası, Tuhaf Zamanlar, Dünya ve Ben, Cennet Başka Yerde, Yasak Bölge ve Çekişme Diyarında, Bütün İnsanlar Yalancıdır, Karasevdalılar, Yasak Olmayan Hazlar, Yedi Deli Adam, Portekiz’e Yolculuk.

*****

“(...) Yükselir, düşeriz. Düşerken de yükselebiliriz. Yenilgi bizi şekillendirir. Yegâne bilgeliğimiz trajiktir, o da iş işten geçtikten sonra elde edilir ve ancak kaybedilenlerle gelir.”

Guy Davenport

*****

İçindekiler

PRUSYA MAVİSİ

SCHWARZSCHİLD TEKİLLİĞİ

KALBİN CAN DAMARI

DÜNYAYI ANLAMAKTAN VAZGEÇTİĞİMİZDE

Önsöz

1 Helgoland’daki Gece

2 Prensin Dalgaları

3 Kulaklarda İnciler

4 Belirsizlikler Diyarı

5 Tanrı ve Zarlar

Sonsöz

SONSÖZ: GECE BAHÇIVANI

Teşekkür

*****

Prusya Mavisi

Nürnberg Mahkemeleri’nin başlamasına birkaç ay kala Hermann Göring’i muayene eden doktorlar Nazi liderin tırnaklarının koyu kırmızı olduğunu fark ettiler. Hatalı bir yaklaşımla, bu rengin, Göring’in dihidrokodein bağımlılığına, günde yüz adetten fazla aldığı ağrı kesici haplara bağlı olduğunu sanmışlardı. William Burroughs’a göre söz konusu ağrı kesicinin etkisi eroine yakındı; kodeinden en az iki kat güçlüydü ve peş peşe alınan kokain dozlarının yaratacağı etkiye benzetilebilirdi; bu yüzden Amerikalı doktorlar Göring’i mahkeme huzuruna çıkarmadan önce bağımlılığını tedavi etme gereği duydular. Elbette kolay bir iş değildi bu. Müttefik Kuvvetler tarafından yakalandığında Nazi liderin bavulunda Neron kılığına girerken tırnaklarını boyadığı ojenin yanı sıra o en sevdiği haptan yirmi bin dozdan fazla –yani İkinci Dünya Savaşı’nın sonlarında, ilacın Almanya’da üretilen kısmından geriye kalanın neredeyse tamamı– bulunuyordu. Ne var ki Göring’in bağımlılığı istisnai bir durum değildi: Wehrmacht birliklerinin hepsine tayınlarının yanında metanfetamin tableti dağıtılırdı. Askerler ticari adı Pervitin olan bu tableti haftalarca uyanık kalabilmek için kullanıyor, sinirleri altüst olmuş halde, kâbus gibi bir uyuşuklukla çılgın öfke gelgitleri yaşıyor, bu denli zorlanmanın sonucunda pek çoğu zapt edilemez öfori nöbetlerine maruz kalıyordu: “Mutlak bir sessizlik hâkim. Her şey anlamsız ve gerçekdışı geliyor. Yerden havalanmış, uçağımda uçuyor gibiyim,” diye yazmıştı bir Luftwaffe pilotu yıllar sonra, adeta savaşın karabasan gibi günlerini değil de saadet dolu, sessiz bir hayal gördüğü bir nöbeti yâd edercesine. Alman yazar Heinrich Böll, cepheden ailesine gönderdiği mektuplarda, “Burada şartlar çok ağır,” diye belirtiyor, kendisine ilaç yollamalarını istiyordu. 9 Kasım 1939’da annesiyle babasına, “Ancak iki-üç günde bir yazabiliyorum, umarım bunu anlayışla karşılarsınız. Bugün yazmamın asıl nedeni biraz daha Pervitin yollamanızı istemek... Sizi seviyorum, Hein,” diye belirtiyordu. 20 Mayıs 1940’ta yine aynı taleple daha hararetli bir mektup yollamıştı: “Yedekte bulunması için bana biraz daha Pervitin sağlayabilir misiniz?” İki ay sonraysa titrek bir elyazısıyla tek satırlık bir mektup alacaklardı: “Mümkünse bana biraz daha Pervitin yollayın lütfen.”

Bugün artık biliniyor ki, Almanların İkinci Dünya Savaşı sırasında yürüttükleri amansız – Blitzkrieg, yani Yıldırım Harbi sırasında metanfetamin ordunun başlıca yakıtıydı; askerlerin çoğu acımtırak haplar ağızlarında erirken psikoz atakları geçiriyordu. Reich’ın yüksek rütbeli liderlerine gelince, onlar çok başka bir şeyin tadına bakacaklardı: Müttefik Kuvvetler’in alev püskürten bombardımanları Yıldırım Harbi’ne son verdiğinde, Rusya’ nın kışı Alman tanklarının paletlerini dondurduğunda ve Führer, işgalci birliklere yanıp küle dönmüş topraklar haricinde bir şey bırakmamak için, ulusal sınırlar içinde değerli ne varsa yakıp yıkma emri verdiğinde; kısacası Nazi liderleri dünyaya saldıkları korku tarafından bizatihi alt edilip mutlak yenilgiyle yüz yüze kaldıklarında hızlı bir kaçışı tercih ettiler: Siyanür kapsüllerini ısırarak zehrin ağızlarına saldığı tatlı badem kokusu eşliğinde havasız kalarak ölmeyi...

Savaşın son aylarında, Almanya’yı bir intihar dalgası kasıp kavurdu. Sadece Nisan 1945’te, Berlin’de üç bin sekiz yüz kişi intihar etti. Şehrin kuzeyinde, merkeze üç saatlik mesafede, küçük Demmin köyünün sakinleri ise, Alman birliklerinin geri çekilirken köyü ülkenin geri kalanına bağlayan köprüleri dinamitlemesi nedeniyle, yarımadayı çevreleyen üç nehrin ortasında Kızıl Ordu’nun acımasızlığı karşısında dımdızlak savunmasız kaldılar, bu yüzden topluca panik yaşadılar. Demmin köyünde sadece üç gün içinde, yüzlerce kadın ve erkek hayatına son verdi. İnsanlar genciyle yaşlısıyla adeta tüyler ürpertici bir halat çekme oyunu oynarcasına bellerine ipler bağlayıp kendilerini Tollense’nin sularına bıraktı, daha küçük çocuklarınsa sırt çantalarına taş dolduruldu. Öyle bir kaos hâkimdi ki o zamana kadar sadece evleri yağmalayıp kadınlara tecavüz etmekle ve binaları ateşe vermekle yetinen Rus birlikleri artık intihar salgınını da durdurma emri almıştı; örneğin pişirdiği kurabiyelere işlediği son suç babında fare zehri kattıktan hemen sonra, kendini bahçesindeki dev meşe ağacına asmaya çalışan bir kadını –kısa bir süre önce çocuklarını ağacın dibine gömmüştü– üç kez ağaçtan kurtarmak zorunda kaldılar. Kadın hayatta kaldı ama aynı birlikler bir başka kız çocuğunun anne babasının bileklerini kestiği bıçakla kendi damarlarını da kesip kanamadan ölmesine engel olamadılar. Bu kendini öldürme arzusu üst rütbeli Nazi subaylarını da etkisi altına almıştı: Eğitim Bakanı Bernhard Rust, Adalet Bakanı Otto Thierack, Feldmareşal Walter Model, Çöl Tilkisi lakaplı Erwin Rommel ve elbette bizzat Führer’in yanı sıra ordudaki elli üç general, Hava Kuvvetleri’nden on dört ve Deniz Kuvvetleri’nden on bir general intihar etmişti. Hermann Göring gibi bazıları bunda tereddüt edip sağ yakalanmış olsa da tek yaptıkları kaçınılmaz olanı ertelemekti. Doktorlar akli dengesinin yerinde olduğuna karar verdiğinde Göring, Nürnberg Mahkemeleri’nde yargılandı ve asılarak idama mahkûm edildi. Ama kendisi kurşuna dizilmeyi talep etti: Sıradan bir adi suçlu gibi ölmeyi istemiyordu. Son arzusunun geri çevrileceğini öğrendiğinde, saç kreminin içinde sakladığı bir ampul siyanürü içerek intihar etti, yanında da “Büyük Hannibal” gibi hayatına kendi elleriyle son vermeyi seçtiğini açıklayan bir not bıraktı. Müttefikler Nazi liderden geriye kalan bütün izleri silmeye niyetliydi. Göring’in dudaklarına yapışan cam kırıklarını temizleyerek giysilerini, kişisel eşyalarını ve çıplak cesedini Münih’teki Ostfriedhof Krematoryumu’na yolladılar; fırınlardan biri bu kez Göring için yandı, Nazi liderin külleri Stadelheim Hapishanesi’nde giyotinle öldürülen binlerce politik tutsağın, rejim karşıtının, Aktion T4 ötenazi programı çerçevesinde öldürülen sakat çocuklarla psikiyatri hastalarının ve toplama kamplarında öldürülen sayısız kurbanın küllerine karıştı. Mezarının gelecek nesiller için bir hac mekânı olmasını önlemek niyetiyle, bedeninden arta kalanlar bir gece yarısı haritadan rasgele seçilen Wenzbach adlı küçük dereye saçıldı. Yine de bu çabaların hepsi boşunaydı: Bugün hâlâ dünyanın dört bir tarafından koleksiyoncular, Luftwaffe’nin komutanı, Hitler’in doğal halefi en son büyük Nazi liderine ait nesne ve eşyaları değiştokuş etmeyi sürdürüyorlar. Haziran 2016’da Arjantinli bir adam Reich mareşalinin ipek çoraplarına üç bin euro’dan fazla para ödedi. Bundan aylar sonra da yine aynı adam Göring’in 15 Ekim 1946’da dişlerinin arasında ezdiği ampulün durduğu bakır çinko silindir hazneye yirmi altı bin euro ödedi.

Berlin’in düşmesinden kısa bir süre önce, 12 Nisan 1945’te, Berlin Filarmoni Orkestrası’nın son konserinin bitiminde, Nasyonal Sosyalist Parti’nin önde gelen kadroları da aynı kapsüllerden edindi. Silahlanma bakanı, III. Reich’ın resmî mimarı Albert Speer, Beethoven’ın Do Major Keman Konçertosu, ardından Bruckner’in Dördüncü Senfoni’si –La Romantica– son olarak da gayet uygun bir biçimde Richard Wagner’in Götterdämmerung’unun üçüncü perdesinin kapanış aryası Brünnhilde’den oluşan özel bir program hazırladı; aryada Brünnhilde adlı Valkür hem insanların dünyasını, hem Valhalla savaşçılarını, hem tanrıların bütün panteonunu, hem de salonu topluca yutan dev cenaze ateşinde kendini kurban ediyordu. Seyirciler kulaklarında halen Brünnhilde’nin acı çığlıkları yankılanmaya devam ederek çıkışa doğru yönelirken, Hitlerci gençlik Deutsches Jungvolk’un taş çatlasa on yaşlarındaki üyeleri de –daha büyükler barikatlarda ölüyordu– fuayede seyircilere komünyondan sonra verilen adaklar gibi küçük hasır sepetlerde siyanür dağıtıyorlardı. Bu kapsüllerin bazıları Göring, Goebbels, Bormann ve Himmler tarafından intihar amacıyla kullanıldı, öte yandan Nazi liderlerinin çoğu, zehrin kendilerini yarı yolda bırakmasından ya da kasten bozulmuş olmasından, arzuladıkları ve bir çırpıda gelen acısız ölümü değil hak ettikleri uzun ve sancılı can çekişmeyi yaşatmasından korkarak siyanürü ısırırken aynı anda kafalarına da sıkmayı tercih edecekti. Hitler kendi dozunun üzerinde oynandığına o kadar emindi ki zehrin etkisini ilk önce Führerbunker’e kadar yanında getirdiği, her tür ayrıcalığın keyfini süren, yatağının ayakucunda uzanan sevgili Alman çoban köpeği Blondi’de denedi. Führer, Berlin’i saran ve her geçen gün yeraltı sığınağına daha çok yaklaşan Rus birliklerin eline düşmeden evcil hayvanını da öldürmeyi tercih etti ama bunu kendi elleriyle yapmaya cesaret edemediğinden, özel doktorundan kapsüllerden birini köpeğin burnunda kırmasını istedi. Daha yeni dört yavru doğuran köpek, bir nitrojen, bir karbon ve potasyum atomundan oluşan siyanür molekülünün dolaşım sistemine girmesiyle ânında soluksuz kalıp can verdi.

Siyanürün etkisi öyle ani ve yıkıcıydı ki, tadıyla ilgili tek tanıklık 19. yüzyılın başlarında, M. P. Prasad adında otuz iki yaşında Hintli bir kuyumcunun bıraktığı nottan ibarettir; Prasad onu yuttuktan sonra ancak üç satır yazabilmişti: “Doktorlar, potasyum siyanür. Denedim. Dili yakıyor ve tadı ekşi.” Hayatına son vermek için tuttuğu otel odasında cesedinin yanında bulunan notta böyle yazıyordu. Almanya’da Blausäure (mavi asit) adıyla bilinen zehrin sıvı formu da hayli uçucuydu; yirmi altı santigrat derecede kaynıyordu, havada tatlı ama acımtırak hafif bir badem kokusu bırakıyordu; bu kokuyu ayırt etmek için insanların yüzde 40’ında mevcut olmayan özel bir gen gerekiyordu, herkes yapamıyordu. Evrimin bu rasgele sonucuna bağlı olarak, Auschwitz, Majdanek ve Mauthausen’de Zyklon B’yle öldürülen insanların çoğunluğu gaz odalarını dolduran siyanürün kokusunu muhtemelen hiç almazken, diğer bir kısmı imhalarına karar veren insanların kendi intihar kapsüllerini ısırdıklarında damaklarına dolan kokunun aynısını aldılar.

Bundan yirmi-otuz yıl önceye gidildiğinde, Nazilerin ölüm kamplarında kullandıkları zehrin atası –Zyklon A– ise California eyaletinde portakal bahçelerine pestisit olarak serpilmiş, ayrıca on binlerce Meksikalı göçmenin Amerika Birleşik Devletleri’ne gizlice giriş yaptığı trenlerde haşereye karşı ilaçlama amacıyla kullanılmıştı. İlaçlamadan sonra vagonların ahşap kısımları hoş bir mavi renge boyanmıştı, aynısını bugün bile Auschwitz’in bazı duvarlarında görmek mümkün; her ikisi de bizi 1782’ye, ilk modern sentetik pigmentten elde edilen siyanürün gerçek kökenine, Prusya mavisine götürüyor.

Prusya mavisi ilk ortaya çıktığı andan itibaren Avrupa sanat camiasında büyük heyecan yaratmıştı. Ucuzluğu sayesinde birkaç yıla kalmadan Rönesans’tan beri ressamların Meryem Ana’nın pelerinini ve meleklerin tuniklerini süslemek için kullandıkları rengin yerini aldı: Söz konusu deniz mavisi rengi o zamanlar mavi pigmentlerin en inceliklisi en masraflısıydı; Afganistan’daki Kocha Nehri’nin vadisinde mağaralarda bulunan lapis lazuli taşının öğütülmesiyle elde ediliyordu. İncecik toza dönüştürülen bu mineral öyle koyu bir mavi ton ortaya çıkarıyordu ki yerine bir kimyasal ürünün konabilmesi ancak 18. yüzyılın başlarında, boya fabrikası sahibi İsviçreli Johann Jacob Diesbach Prusya mavisini ürettikten sonra olabildi. Esasında Diesbach da onu kazayla bulmuştu: Asıl peşinde olduğu, milyonlarca dişi koşinil böceğinin ezilmesiyle elde edilen karmin kırmızısıydı; Meksika’da, Orta ve Güney Amerika’da frenkincirlerine dadanan, ipekböceğinden daha fazla özen gerektiren koşinil böceği öyle narindi ki küçük beyazımtırak tüylü bedeni kolayca rüzgârdan, yağmur ya da dondan etkilenir, kuşlar, sıçanlar ya da tırtıllara yem olabilirdi. Böceğin kıpkırmızı kanı İspanyol fatihlerin Amerika’nın köylerinden altınla gümüşün yanı sıra çalıp götürdüğü definelerden biriydi. Bu sayede İspanyol krallığının karmin tekeli yüzyıllar boyunca sürmüştü. Diesbach, bu tekeli kırma niyetiyle, yardımcılarından genç simyager Johann Conrad Dippel’in, hayvanların kalıntılarını damıtarak elde ettiği çözeltisine sale tartari (potasyum) serpti. Ancak karışım grana cochinilla adlı koşinil böceğinden elde edilen o parlak rubi rengini vereceğine ortaya öyle göz alıcı bir mavi renk çıkardı ki Diesbach bir an, tanrıların tenini boyamak için Mısırlıların kullandığı o efsanevi maviye, gökyüzünün öz rengi hsbd-iryt’e ulaştığını sandı. Yüzyıllar boyu Mısır rahiplerinin sır gibi sakladığı o formülü vaktiyle Yunan bir hırsız çalmış, ama Roma İmparatorluğu’nun yıkılmasıyla bu sır ilelebet tarihe gömülmüştü. Diesbach bulduğu yeni renge “Prusya mavisi” adını verdi, çünkü tesadüfi keşfiyle kadim imparatorluklardan daha şanlı gördüğü kendi imparatorluğu arasında mahrem ve kalıcı bir bağ kurulsun istiyordu; imparatorluğun gelecekte yıkılacağını öngörebilmesi için elbette kâhinlik gibi daha üstün becerileri olması gerekirdi. Diesbach sadece bu ulu hayal gücünden değil temel ticaret becerilerinden de, yarattığı malzemelerden kâr sağlayabileceği gerekli ilişkilerden de yoksundu; bunu başarmak ve kendi bulduğu maviyi altına çevirmekse maliyecisi, ornitolog, dilbilimci ve böcekbilimci Johann Leonhard Frisch’e düşecekti.

Frisch, Prusya mavisinin Paris, Londra ve San Petersburg’un dükkânlarına toptan satışı sayesinde bir servet elde etti. Kazancıyla Spandau yakınlarında yüzlerce hektarlık arazi satın alarak ilk Prusya ipeği plantasyonunu kurdu. Tutkulu bir doğabilimci olan Frisch, İmparator I. Friedrich Wilhelm’e destan gibi bir mektup yazdı: Mektubunda küçük ipekböceğinin erdemlerini say say bitiremiyor, bunun yanı sıra bir keresinde rüyasında gördüğü devasa tarımsal dönüşümü tarif ediyordu: İmparatorluğa ait bütün kiliselerin bahçelerinde boy veren dut ağaçları görmüştü; o zümrüt yeşili yapraklar Bombyx mori’nin yavrularını besliyordu. Planları İmparator Friedrich tarafından çekingen adımlarla uygulandı, iki yüz yıldan uzun süre sonra III. Reich döneminde ise hummalı biçimde kopyalandı. Naziler terk edilmiş arazilere, yerleşim yerlerine, okulların, mezarlıkların, hastanelerin, sanatoryumların bahçelerine ve yeni Almanya’yı bir uçtan diğerine kat eden otoyolların iki kenarına milyonlarca dut ağacı ekti. Küçük üreticilere ipekböceği toplama ve işleme yöntemiyle ilgili devlet onaylı teknikleri detaylarıyla anlatan rehberler ve kullanım kitapçıkları dağıtıldı: Böceklerin ağır ağır ölmesi için, toplandıktan sonra üç saatten uzun süre kaynayan suyun buharında tutulmaları gerekiyordu ki kozalarını yaparken etraflarına sardıkları o malzeme en ufak zarar görmesin. Aynı yöntem, Frisch’in hayatının son yirmi yılını adadığı ve kılı kırk yaran bir titizlikle Almanya’ya has üç yüz böcek türünü katalog haline getirdiği üç ciltlik başyapıtına yaptığı eklerden birinde de geçiyordu. Frisch eserinin son cildinde çayır çekirgesinin bütün yaşam döngüsünü ele almış ve erkek çekirgeyi larva evresinden bir bebek çığlığı kadar tiz ve kulak tırmalayan çiftleşme ötüşüne varana dek anlatmıştı. Bunun yanı sıra kitabında çiftleşme mekanizmalarını ve dişilerin yumurta bırakma sürecini de açıklıyordu: Yumurtaların rengi, Avrupa’da ticari bir ürün haline gelir gelmez bütün ressamlarca kullanılmaya başlanıp onu zengin bir adam yapan pigmente şaşırtıcı derecede benziyordu.

Prusya mavisi pigmentinin kullanıldığı ilk büyük eser 1709’da, Flaman Pieter van der Werff’in yaptığı İsa’ nın Gömülmesi tablosuydu. Tabloda gökyüzünde ufuk bulutlarla kaplıdır, Meryem’in yüzünü gölgeli hale getiren pelerinin mavisi, mesihin naaşını çevreleyen müritlerin üzüntüsünü yansıtır; çıplak bedense öylesine soluktur ki çivilerin açtığı yaraları dağlamak istercesine mesihin dizlerini ve ellerinin tersini öpen kadının yüzünü ışıldatır.

Demir, altın, gümüş, bakır, kalay, kurşun, fosfor, arsenik... 18. yüzyılın başlarında insanlığın bildiği saf elementlerin sayısı iki elin parmaklarını geçmezdi. Kimya henüz simyadan ayrılmamıştı; bizmut, sülfürik asit, zincifre ve amalgam gibi esrarengiz isimlere sahip bileşikler bütünüyle tesadüfen, beklenmedik mutlu kazaların gerçekleştiği bir ortamdan çıkıyordu. Sözgelişi, Prusya mavisinin yaratıldığı boya atölyesinde o genç simyager çalışmıyor olsaydı söz konusu renk ortaya çıkmayacaktı. Simyager Johann Conrad Dippel kendisini pietizm yanlısı bir ilahiyatçı, filozof, sanatçı ve doktor olarak tanıtsa da aleyhinde konuşanlar onu alelade bir madrabaz olarak görürdü. Almanya’nın batısında, Darmstadt yakınlarındaki küçük Frankenstein Kalesi’nde doğmuştu ve çocukluğundan itibaren tuhaf bir etki gücüne sahipti; yanında uzun süre kalan insanların zihnini bulutlandırabiliyordu. Bu ikna gücü sayesinde döneminin önde gelen bilim dehalarından birini, İsveçli mistik Emanuel Swedenborg’u ayartmış, Swedenborg önce onun en hararetli müritlerinden biri, sonraysa başdüşmanı haline gelmişti. Ona bakılırsa, Dippel’in insanları ilkin inançtan soğutup bütün akli melekelerden ve iyilikten mahrum ederek “bir nevi sanrı haline terk etme” becerisi vardı. Swedenborg, Dippel’in aleyhinde yazdığı en sivri dilli hicivlerinden birinde onu bizzat şeytanın ikizi diye yaftalamıştı: “Herhangi bir ilkeye tabi olmayan, aksine hepsine karşı duran en kötücül şeytanın ta kendisiydi.” Gelgelelim eleştiriler Dippel’e zerrece tesir etmedi, beriki sapkın fikirleri ve uygulamaları nedeniyle yedi yılı hapiste geçirdikten sonra zaten her tür rezalete karşı bağışık hale gelmişti. Mahkûmiyetini tamamladıktan sonra insanca denebilecek bütün iddiaları enikonu bir kenara bıraktı: Son derece hummalı bir arzuyla canlı ve ölü hayvanları parçalara ayırıp üzerlerinde sayısız deney yaptı. Amacı ruhu bir bedenden diğerine nakleden kişi olarak tarihe geçmekti, ama onu bir efsane haline getiren, aşırı zalimliği ve kurbanlarının kalıntılarıyla oynarken aldığı o sapıkça zevk oldu. Leiden’de Christianus Democritus takma ismiyle basılan Hayatın ve Tenin Şikâyetleri ve Tedavileri adlı kitabında, içen herkese ölümsüzlük verecek ve bütün hastalıkları iyileştirecek Yaşam İksiri’ni –Felsefe Taşı’nın sıvı halini– keşfettiğini belirtiyordu. Bu formülü Frankenstein şatosunun mülkiyet hakkı karşılığında takas etmek istediyse de iksirinin yegâne kullanım alanı haşere öldürmek için oldu, çünkü içeriğindeki çürümüş boynuz, toynak, tırnak, kemik ve kan nedeniyle kokusu iğrençti. Tam da bu niteliğinden ötürü, katranı andıran bu yapışkan sıvı, yüzyıllar sonra, İkinci Dünya Savaşı sırasında Alman birlikleri tarafından kullanılacaktı; Almanlar, öldürücülüğü olmayan (dolayısıyla Cenevre protokolüne tabi olmayan) bu kimyasal maddeyi, çölün kumlarında peşlerinden gelen General Patton’un tankçı birliklerini sersemletmek amacıyla Kuzey Afrika’daki kuyulara boca edeceklerdi. Dippel’in iksirinin bileşenlerinden biri, daha ileride, sadece Van Gogh’un Yıldızlı Gece’sinin göğüne ya da Hokusai’nin Büyük Dalga’sının sularına rengini veren maviyi ortaya çıkarmakla kalmayacak, aynı zamanda Prusya ordusunun piyade üniformalarının da başlıca tonu olacaktı; adeta rengin kimyasal yapısında şiddeti çağrıştıran, simyacının deneylerinden miras bir gölge, bir leke vardı; o simyacı ki hayvanları canlı canlı kesmiş, parçalarını korkunç canavarlar halinde birleştirip elektrik vererek canlandırmaya çalışmıştı: Mary Shelley, insanlığın gelmiş geçmiş en tehlikeli sanatı olan bilimin körü körüne ilerleyişi hakkında uyarılar içeren başyapıtı Frankenstein ya da Modern Prometehus’u yazarken Dippel’in canavarlarından esinlenecekti.

Siyanürü keşfeden kimyager Carl Wilhelm Scheele, belki de bilimin bu tehlikeli tarafını bizzat tecrübe edenlerdendi: 1782’de bir kavanoz Prusya mavisini tesadüfen üzerinde sülfürik asit kalıntıları olan bir kaşıkla karıştırmış, böylece modern çağın en önemli zehrini elde etmişti. Yeni bileşiğine “Prusya asidi” adını verdi ve derhal maddenin aşırı etkin, muazzam potansiyelini fark etti. Elbette, ölümünden çok sonra, 20. yüzyılın ortasında, aynı maddenin her ay düzenli olarak kimyasal, endüstriyel ve tıbbi amaçlarla, yeryüzündeki bütün insan nüfusunu zehirlemeye yetecek miktarlarda üretileceği o zaman aklının ucundan bile geçmezdi. Haksız biçimde unutulan dâhi Scheele bir ömür talihsizlikten yakasını kurtaramadı; en çok sayıdaki elementi keşfeden kimyager olduğu halde (hava ateşi adını verdiği oksijenin de aralarında olduğu dokuz element bulmuştu) buluşlarının getirdiği itibarı benzer sonuçları ondan daha önce yayan kendisinden daha yeteneksiz biliminsanlarıyla paylaşmak zorunda kaldı. Scheele’nin yayıncısı, İsveçlinin büyük bir tutku ve gayretle –o kadar ki pek çok kez laboratuvarında icat ediverdiği yeni maddeleri koklar, hatta tadardı– hazırladığı kitabı basmak için beş yıl oyalandı. Bu tatma işini Prusya asidiyle denemeye kalkmayacak kadar şansı varsa da –çünkü bir-iki saniyede onu öldürebilirdi– kırk üç yaşında hayatının sona ermesine yine bu kötü alışkanlığı neden oldu; karaciğeri paramparça olmuş, vücudu tepeden tırnağa kabarcıklarla dolu ve eklemlerinde biriken aşırı sıvı nedeniyle kımıldamaktan âciz bir halde öldü. Oyuncakları ve şekerlemeleri, maddenin zehirli etkisinden haberi olmayan Scheele’nin arsenikle elde ettiği boyayla renklendirildiğinden, Avrupa’daki binlerce çocuk da aynı belirtileri yaşayacak, bu son derece göz kamaştırıcı ve ayartıcı zümrüt yeşili ayrıca Napoléon’un da gözde rengi olacaktı.

Scheele’nin yeşili, Napoléon’un son ikametgâhı olan, altı yıl boyunca Saint Helena Adası’nda İngilizlerin elinde esir tutulduğu, sıçan ve örümcek kaynayan rutubetli ve karanlık malikâne Longwood House’un banyosuyla odalarındaki duvar kâğıdında da kullanılmıştı. İmparatorun ölümünden iki yüzyıl sonra incelenen saç örneğinde saptanan yüksek arsenik düzeyini odaları süsleyen duvar boyası açıklamaktadır; aynı zamanda midesinde tenis topu büyüklüğünde oyuk açan kanserin de nedeni muhtemelen yine aynı toksinlerdi. Ömrünün son haftalarında hastalık Napoléon’un bedenini tıpkı imparatorluk askerlerinin Avrupa’yı kasıp kavurduğu hızla mahvetmişti: Cildi cesedi andıran bir kül rengine bürünmüş, gözlerinin feri sönmüş, gözyuvarları çökmüştü, seyrek sakallarında kusmuk kalıntıları vardı. Kol kasları erimiş, sanki ömür boyu vücudunun maruz kaldığı bütün kesikler ve çizikler sanki tekrar su yüzüne çıkmış, bacakları küçük küçük yaralarla dolmuştu. Fakat Napoléon adadaki sürgünde yalnız değildi, onunla birlikte Longwood’da tecritte tutulan hizmetkârlar takımı da dinmek bilmeyen ishallerden, mide ağrılarından, kol ve bacaklarındaki korkunç şişliklerden, herhangi bir sıvının gideremediği aşırı susuzluktan sayısız kez söz etmişlerdi. İçlerinden bazıları hizmet ettikleri adamla aynı belirtileri göstererek öldü, bu bile doktorların, bahçıvanların ya da hizmetkârların sonrasında ölü imparatorun çarşafları için kıran kırana çarpışmasına engel olamadı – üstelik de kana bulanmış, dışkı ve idrar lekeleriyle dolu, kuşkusuz onu azar azar öldüren maddeyle pislenmiş oldukları halde...

Arsenik bedenin en derin dokularına sinen, yıllar yılı biriken sabırlı bir katilse, siyanür de soluğu tek hamlede kesen türde bir katildi. Yeterince yüksek konsantrasyonda hazırlanmış bir miktar siyanür, şahdamarındaki kimyasal reseptörleri ânında harekete geçiriyor; kelimenin tam manasıyla soluk almayı durduran bir refleksi tetikliyordu, İngiliz tıp literatüründe taşikardiden, apneden, spazmlardan ve kalp-damar hastalıklarına bağlı krizlerden önce duyulan soluksuz kalma haliydi bu. Bu hızlı etki mekanizması, zehri pek çok katilin gözdesi haline getirecekti; örneğin Grigori Rasputin’in düşmanları, Rus İmparatorluğu’nun son çariçesi Aleksandra Fyodorovna Romanova’yı din adamının efsunlu etkisinden kurtarmak niyetiyle rahibi petit four tatlılarının içine koydukları siyanürle zehirlemeye çalışmış fakat hâlâ çözülemeyen gizemli bir sebeple Rasputin sağ kurtulmuştu. Onu öldürmek için üç el göğsüne bir el de kafasına kurşun sıkmak, cesedini zincire vurup Neva Nehri’nin buz gibi sularına atmak zorunda kalmışlardı. Başarısızlığa uğrayan zehirleme girişimiyse sadece çılgın rahibin ününü perçinlemeye yaramıştı, Aleksandra Fyodorovna ve dört kızı ona öyle bağlıydı ki çariçe en sadık hizmetkârlarını yollayıp cesedi buzların altından çıkarttırmış, ormanın ortasında bir mihraba yerleştirilmesini sağlamıştı – ta ki yetkililer, orada soğuk sayesinde bozulmadan kusursuz biçimde korunan cesedi ilelebet ortadan kaldırmak için yakmaya karar verene dek...

Siyanürü cazip bulanlar sadece katiller ya da suikastçılar değildi; Britanya hükümetinin eşcinselliğini cezalandırmak amacıyla kimyasal hadım etme uygulamasına maruz bıraktığı, bu yüzden göğüsleri büyüyen bilgisayar biliminin babası, dâhi matematikçi Alan Turing de içine siyanür konmuş bir elmayı ısırarak intihar etmişti. Söylentilere bakılırsa, bunu en sevdiği film Pamuk Prenses’in bir sahnesini taklit ederek çalışırken de kendi kendine tekrarladığı filmin uyaklı dizeleri eşliğinde yapmak istemiş: “Elmayı demle büyüyle / Uyku gelsin ölümle.” Gelgelelim intihar varsayımını ispatlamak üzere elma hiç incelenmemiş (gerçi elmanın çekirdekleri de doğal haliyle siyanür açığa çıkaran bir madde ihtiva eder ve ondan yarım kâse yiyen bir insanı öldürmeye yeter) ve Turing’in Britanya Gizli Servisi tarafından zehirlendiğine inananlar da var, oysa matematikçi İkinci Dünya Savaşı’nda Almanların haberleşme ağındaki şifreleri çözen ekibin başında yer alarak Müttefik Kuvvetler’in zaferinde önemli bir rol oynamıştı. Alan Turing’in biyografilerinden birinde, ölümüyle ilgili tartışmalı yanların (örneğin evdeki laboratuvarında bir şişe siyanür bulunması, komodininde ertesi gün yapacağı alışverişin listesinin durması), annesini intihar fikrinin ağırlığından kurtarmak, kazayla öldüğüne inandırmak için matematikçi tarafından özellikle planlandığı öne sürülür. Yaşamın garipliklerine daima özgün ve şahsi bir bakış açısı getirebilmiş bir adamın bu olsa olsa en son tuhaflığı olarak görülebilir. Tıpkı en sevdiği fincanını büro arkadaşlarının kullanmasından rahatsız olduğundan bir radyatöre bağlayıp üstüne anahtarlı kilit vurması gibi; bugün hâlâ orada asılı duruyor. 1940’ta İngiltere olası bir Alman işgaline hazırlanırken, Turing birikimleriyle iki kocaman gümüş külçe satın alıp onları işyerinin yakınlarındaki ormanlık araziye gömmüştü. Gömünün yerini gösteren şifreli bir harita hazırlamış, ancak onları nasıl iyi saklamışsa savaş bittiğinde metal detektörü kullandığı halde yerlerini kendisi bile bulamamıştı. Boş zamanlarında kendi kendine “ıssız ada” oyunu oynamayı severdi; oyunun amacı evde kullanılan malzemelerin büyük çoğunu kendi başına üretmekti; kendi deterjanını, sabununu yapıyordu, hatta tesirini kontrol edemediğinden komşu bahçelerdeki bitkilerin telef olmasına yol açan bir böcek ilacı bile üretmişti... Savaş sırasında, Bletchley Park’ta bulunan kriptografi merkezindeki bürosuna giderken zinciri bozuk bir bisiklet kullanır, onu bir türlü tamir etmeye yanaşmazdı. Bisikleti tamirciye götüreceğine zincirin dayanacağı devir sayısını hesaplamıştı ve düşmeden bir saniye önce tek hamlede bisikletten atlıyordu. Baharda polen alerjisi katlanılmaz olduğunda, yüzünü gaz maskesiyle kapatmayı yeğler (Britanya hükümeti savaşın başında bütün halka birer tane dağıtmıştı), yolda onu görenler bir saldırının an meselesi olduğunu sanarak telaşa kapılırdı.

Almanya’nın adayı zehirli gazla bombalamasına o dönemde kesin gözüyle bakılıyordu. Hükümet danışmanlarından biri bu türde bir saldırı sırasında daha ilk haftada iki yüz elli bin sivilin hayatını kaybedeceğini söylüyordu, bu yüzden yeni doğmuş bebekler için bile özel üretilmiş gaz maskeleri vardı. Okul çağına gelmiş çocukların kullandığı modelin adıysa korkuyu yatıştırmaya yönelik aldatıcı bir takma isimle Mickey Mouse’tu; tahta çıngırak çaldığında, kayışları başlarının üstüne sabitlemeleri, yüzlerini örten pis kokulu kauçuğu solumaları istenir, bu sırada savunma bakanından gelen talimatlara kulak verirlerdi:

Nefesinizi tutun.

Başparmaklarınızla kayışları kavrayıp maskeyi yüzünüze yerleştirin.

Çenenizi maskenin içine iyice itin. Kayışları olabildiğince başınızın üstüne doğru çekin.

Parmağınızı maskenin etrafında yüzünüzde gezdirip kayışların yamuk olup olmadığına bakın.

İngiltere’ye gaz bombası hiç atılmadı ve çocuklar da yüzlerinde maskeyle nefes alıp vermenin üst üste osurur gibi bir ses çıkardığını öğrendiler, bununla birlikte Birinci Dünya Savaşı’nda cephede sarin, hardal ve klor gazına maruz kalan askerlerin yaşadığı korku dolu deneyim bütün neslin bilinçaltında köklü bir yer edindi. Tarihin ilk kitlesel imha silahının yarattığı büyük dehşetin en iyi göstergesi bütün ülkelerin İkinci Dünya Savaşı’nda kimyasal gaz kullanmaya olumsuz bakmasıydı. Amerikalıların elinde kullanılmaya hazır muazzam depolar vardı, İngilizler de İskoçya’nın ücra adalarında keçi ve koyun sürülerini şarbon silahlarıyla telef ederek denemeler yapmışlardı. İmha kamplarında gaz kullanmaktan imtina etmeyen Hitler bile bunu muharebe sahasında kullanmayı reddetmişti, üstelik de emrindeki biliminsanları Paris büyüklüğünde otuz şehrin nüfusunu topyekûn yok etmeye yetecek miktarda, yedi bin ton sarin gazı ürettikleri halde. Fakat Führer bu kimyasal silahın ne olduğunu biliyordu. Henüz erbaşken cephede onu kendi gözüyle görmüş, yol açtığı acıyı kısmen tatmıştı.

Tarihteki ilk kimyasal gaz saldırısı Belçika yakınlarındaki küçük Ypres köyünde, siperlerdeki Fransız birliklerini silip süpürmüştü. 22 Nisan 1915’te askerler uyandıklarında, iki cephe arasındaki sahipsiz topraklardan kendilerine yaklaşan o devasa yeşilimsi bulutu gördüler. İki adam boyunda ve kara kış bulutları kadar kesifti; ufku bir uçtan bir uca altı kilometre boyunca kaplıyordu. Geçtiği yerde ağaçların yaprakları soluyor, kuşlar patır patır ölüp gökyüzünden düşüyor, yeşillikler hastalıklı bir metalik griye bürünüyordu. Kimyasal gaz, askerlerin akciğerlerindeki mukozayla tepkimeye girdiği anda hidroklorik asit açığa çıkararak genizlerinde çam ve ağartıcı karışımı bir kokuyla gıcık yapıyordu. Bulut siperlerin içine dolduğunda yüzlerce asker ağızlarından sarı köpükler çıkararak, oksijensizlikten derileri morararak, kendi balgamlarında boğularak ve çırpınarak öldüler. “Meteorologlar haklıydı. Enfes bir gündü, güneş ışıl ışıldı. Yeşilliklerin olduğu yerde yeşilin rengi göz kamaştırıyordu. Yaptığımız o şeyin yerine pikniğe gitmemiz gerekirdi.” O sabah Ypres’de Almanların serptiği altı bin silindirlik klor gazının bir kısmının kapaklarını açan askerlerden Willi Siebert böyle yazıyordu. “Çok geçmeden Fransızların çığlıklarını duyduk. Bir dakika geçti geçmedi ömrümde duymadığım bir tüfek ve makineli atışı başladı. Muhtemelen ellerinde ne kadar top, makineli ya da tüfek varsa ateşliyorlardı. Daha önce buna benzer bir gümbürtü duymamıştım. Başımızın üstünden yağan mermiler akıl almaz bir ıslık çıkarıyor ama gazı durduramıyordu. Rüzgâr onu Fransız hatlarına doğru sürüklemeye devam etti. İnekler böğürüyor, atlar kişniyor, Fransızlarsa ateş etmeyi sürdürüyordu. Nereye ateş ettiklerini görmelerine imkân yoktu. On beş dakikaya ateş kesildi. Yarım saat sonra geride ancak tek tük sesler kalmıştı. Derken her yer mutlak sessizliğe gömüldü. Bir süre sonra hava temizlendi, bomboş gaz şişelerinin ilerisine doğru yürüdük. Gördüğümüz şey katıksız ölümdü. Geride tek bir canlı kalmamıştı. Hayvanların hepsi saklandıkları deliklerden çıkıp ölmüştü. Her tarafta ölü tavşanlar, köstebekler, fareler ve sıçanlar vardı. Gazın kokusu hâlâ havada asılıydı. Geride kalan tek tük yeşilliklere musallat oluyordu. Fransız hatlarına geçtiğimizde siperler bomboştu ama yarım mil boyunca Fransız askerleri her yere dağılmıştı. İnanılır gibi değildi. Sonra aralarında birkaç İngiliz olduğunu da gördük. İnsanların nefes almaya çabalarken yüzlerini gözlerini nasıl tırmaladıklarının izleri görülebiliyordu. Bazıları kendini vurmuştu. Ahırlardaki atların ve ineklerin hepsi ölmüştü, tavukların da öyle. Böcekler dahil her şey ölüydü.”

Ypres’deki kimyasal gaz saldırısını planlayan kişi, bu yeni savaş yönteminin yaratıcısı kimyager Fritz Haber’di. Yahudi kökenine sahip Haber gerçek bir dâhiydi ve Ypres’de ölen bin beş yüz askerin cildini kapkara yapan karmaşık moleküler tepkimeyi anlama becerisine sahip belki de o muharebe sahasındaki yegâne kişiydi. Bu görevinde elde ettiği başarının şerefine yüzbaşı rütbesine terfi ettirilip Savaş Bakanlığı’nda kimya bölümü başkanlığına getirildi ve bizzat İmparator II. Wilhelm’le bir akşam yemeğine çağrıldı. Ama Berlin’e döndüğünde karısı Haber’in karşısına dikilecekti. Clara Immerwahr Alman üniversitelerinde kimya doktorası yapmış tek kadındı; laboratuvarında gazın sadece hayvanlar üzerindeki etkisini görmekle kalmamış, kırsal alandaki bir deneme sırasında rüzgârın aniden yön değiştirmesiyle kocasını da kaybetmenin eşiğine gelmişti. Kimyasal gaz rüzgârın etkisiyle doğruca Haber’in at sırtında birliklerine emir verdiği tepeye ilerlemişti. Fritz mucize eseri kurtulmuş ama yardımcılarından biri zehirli buluttan kaçamamıştı; Clara adamın adeta açgözlü karıncaların istilasına uğramışçasına yerde çırpınarak ölüşünü seyretmişti. Haber, Ypres katliamından muzaffer bir biçimde geri döndüğünde karısı onu insanların kitlesel imhasına yönelik bir yöntem bulmaya bilimi alet etmekle suçlamış, ancak Fritz ona kulak asmamıştı: Ona göre savaş savaştı, ölüm ölümdü, bunun ne yolla icra edildiğinin bir önemi yoktu. Sonra Haber iki günlük iznini fırsat bilip arkadaşlarını sabahlara kadar sürecek bir eğlenceye davet etti, eğlencenin sonunda karısı bahçeye indi, ayakkabılarını çıkardı ve kocasının beylik tabancasıyla göğsüne bir kurşun sıkarak intihar etti. Silah sesini duyunca merdiveni koşarak inen on üç yaşındaki oğlunun kollarında kanlar içinde öldü. Fritz Haber’inse henüz olayın şokunu atlatamadan ertesi gün Doğu Cephesi’ndeki bir gaz saldırısını idare etmek için yola çıkması gerekiyordu. Savaşın geri kalanı boyunca zehri en verimli tarzda kullanmanın yöntemleri üzerinde çalıştı; karısının hayaletiyse hiç peşini bırakmadı. “Birkaç günde bir, kurşunların uçuştuğu cephede bulunmak bana iyi geliyor. Orada önemli olan tek şey içinde bulunulan an, insanın tek yükümlülüğü bir siperin sınırları içinde elinden geleni yapmak. Sonra komutanlık binasına döndüğümde, telefona bağlandığımda, zavallı karımın bir keresinde söylediği sözleri ta yüreğimde duyuyor, bitkinliğin etkisiyle beliren hayalini, telgrafların arasından çıkan başını görüyor ve ıstırap çekiyorum.”

1918’deki ateşkesin ardından Fritz Haber, Müttefikler tarafından savaş suçlusu ilan edildi, oysa onlar da en az Mihver devletleri kadar ateşli bir biçimde kimyasal gaz kullanmıştı. Haber, Almanya’dan kaçarak İsviçre’ye sığınmak zorunda kaldı, orada savaştan kısa süre önce yaptığı bir keşfi nedeniyle Nobel Kimya Ödülü aldığını öğrendi – ilerleyen yıllarda insanlığın kaderini değiştirecek bir keşifti.

1907’de, Haber bitkilerin büyümek için ihtiyaç duyduğu başlıca besin olan azotu doğrudan havadan elde etmenin yöntemini keşfetmişti. Bu yolla, 20. yüzyılın başındaki gübre kıtlığına –eşine rastlanmadık küresel düzeyde açlığa yol açmak üzere olan kıtlığa– bir gecede çözüm bulmuştu; Haber olmasaydı, o zamana kadar ürünlerini gübrelemek için güherçile ya da martı dışkısı gibi doğal yöntemlere bel bağlayan yüz milyonlarca insan gıda yokluğundan ölebilirdi. Daha önceki yüzyıllarda, Avrupa’nın doymak bilmez talepleri nedeniyle, İngiliz çeteleri bu uğurda Mısır’a kadar gidip firavunların kadim mezarlarını bile talan etmişti; bu talanın gerekçesi altın, mücevher ya da tarihî eser arayışı değil, Nil firavunlarının, ölümden sonra da kendilerine hizmet etmeleri için mezarlara birlikte gömüldükleri binlerce kölenin kemiklerindeki azotu elde etmekti. İngiliz mezar hırsızları, kıtasal Avrupa’daki kaynakları çoktan bitirip tüketmişti; aralarında Austerlitz, Leipzig ve Waterloo savaşlarında ölen yüz binlerce asker ve atın da bulunduğu toplam üç milyon iskelet zamanında mezarlarından çıkarılmış; kemikler gemiyle İngiltere’nin kuzeyindeki Hull Limanı’na yollanıp Yorkshire’da öğütme makinelerinde ufalandıktan sonra Albion’un yeşil arazilerine gübre olarak serpilmişti. Atlantik’in öbür yakasındaysa, fakir çiftçilerle yerliler, Kuzey Amerika’nın çayırlarında katledilen otuz milyondan fazla bizonun kafatasını Kuzey Dakota Kemik Sendikası’na satmak üzere tek tek toplamışlardı; o dönemdeki en koyu renk pigment olan “kemik karası” ve gübre elde edilmek üzere öğütülecekleri fabrikaya yollanmadan önce, sendikanın kafataslarından yaptığı yığının yüksekliği neredeyse bir kilise boyuna erişiyordu. Haber’in laboratuvarında başardığını, sonrasında Alman kimya devi BASF’ın başmühendisi Carl Bosch da endüstriyel bir işleme dönüştürdü; elli binden fazla işçinin çalıştığı küçük bir şehir büyüklüğündeki bu fabrika yüzlerce ton azot üretme kapasitesine sahipti. Haber-Bosch işlemi 20. yüzyılın en önemli kimya keşiflerinden biri oldu: Kullanılabilir azotun ikiye katlanması, yüz yıldan daha kısa bir sürede insan nüfusunun patlama yaşayarak 1,6 milyardan 7 milyara çıkmasını sağladı. Bugün vücudumuzdaki azot atomlarının yüzde 50’sine yakını suni biçimde yaratılmaktadır ve dünya nüfusunun yarısından fazlası da Haber’in icadı sayesinde gübrelenmiş gıdaya bağımlıdır. O dönemin basın kaynaklarının tabiriyle “ekmeği havadan çıkaran” adam olmasaydı, modern toplum da var olamazdı, gerçi bu mucizevi buluşun birincil kullanımı, açlık çeken kitleleri doyurmaya yönelik değil, İngiliz donanması Almanya’nın sodyum nitrata erişimini kestiğinde, ülkenin Birinci Dünya Savaşı boyunca barut ve patlayıcı üretiminde ihtiyaç duyduğu hammaddeyi sağlamaya yönelikti.

Savaşın yayılmasından mağdur olan başka biri daha vardı: Yirmi beş yaşında askerî okul öğrencisi bir genç; ressam olma hevesiyle zorunlu askerlikten olabildiğince kaçmış, sonunda Ocak 1914’te Münih’teki Schleissheimer Sokağı 34 numaralı evine polis gelmişti. Hapse girme tehdidiyle Salzburg’da doktor kontrolünden geçmiş, kendisine “fazlasıyla zayıf, silah taşımak için yetersiz” raporu verilmişti. Aynı yılın ağustos ayında –binlerce kişi yaklaşan savaşa katılma arzusunu bastıramayarak gönüllü olarak askere yazılırken– genç ressam bu kez ani bir tavır değişikliği yaşadı: Bavyera kralı III. Ludwig’e bir mektup yazarak Avusturya saflarında Bavyera ordusunda çarpışmayı arzu ettiğini belirtti. Ertesi gün bu isteğine izin çıktı.

Söz konusu asker, List Bölüğü’nden arkadaşlarının sevgiyle taktıkları isimle Adi’ydi. Adi, askere yeni alınmış kırk bin gencin yirmi günde öldüğü, Almanya’da ileride Kindermord bei Ypern –Ypres’de Masumların Katli– olarak bilinecek savaşa yollandı. O savaşta, bölüğündeki iki yüz elli askerden sadece kırkı sağ kalacaktı; Adi de onlardan biriydi. Demir Haç madalyası aldı, onbaşılığa terfi etti, bölüğe haberci oldu, böylece ilerleyen yıllarını cepheden uzak, rahat koşullarda, siyaset kitapları okuyarak ve Fuchsl, yani sahiplenip tilkicik adını verdiği tilki teriyeri köpeğiyle oynayarak geçirdi. Boş zamanlarında mavi tonlarında suluboya resimler ya da köpeğinin ve kışla hayatının karakalem çizimlerini yapıyordu. 15 Ekim 1918’de boş boş oturmuş, yeni emirler almayı beklerken İngilizler tarafından gerçekleştirilen bir hardal gazı saldırısı sırasında geçici körlük yaşadı, savaşın son haftalarını Pomerania’da Pasewalk’da küçük bir hastanede, gözleri bir çift kızıl kor gibi acıyarak ve dinlenerek geçirdi. Almanya’nın yenildiğini ve II. Wilhelm’in imzaladığı tahttan feragati öğrendiğinde kimyasal gazın sebep olduğundan bambaşka bir körlük yaşadı: “Bir anda gözüm kararmıştı. Kışlaya el yordamıyla sendeleyerek geri dönüp kendimi ranzaya attım, kavrulan başımı yastığıma gömdüm.” Yıllar sonra, başarısızlıkla sonuçlanan bir darbeyi yönlendirme suçuyla ihanetle suçlandığı sırada, Landsberg Hapishanesi’nin bir hücresinde o günler hakkında böyle yazıyordu. Memleketi gibi gördüğü Almanya’ya muzaffer güçler tarafından dayatılan şartlardan utanıyordu ve son asker kalana dek dövüşmek yerine teslim olmayı seçen generallerin korkaklığından ötürü, dokuz ay boyunca orada hınçla kendini yiyip bitirdi. Hapishanede intikam planlarını yaptı: Kişisel mücadelesini anlatan bir kitap yazdı ve Almanya’yı dünya milletlerinin üstüne çıkaracak son derece ayrıntılı bir plan tasarladı; gerekirse bunu bizzat kendi elleriyle ifa edecekti. Adi, iki savaş arasında Nasyonal Sosyalist İşçi Partisi’nin en tepesine kadar yükselip üst perdeden ırkçı ve Yahudi karşıtı söylevleriyle sonunda bütün Almanya’nın Führer’i olarak başa geçerken Fritz Haber de yurdunun kaybettiği şanı yeniden kazanması için elinden gelen çabayı sarf ediyordu.

Azotla elde ettiği başarıdan iyice cesaretlenen Haber, Weimar Cumhuriyeti’nin yeniden inşası ve ülke ekonomisini darboğaza sokan savaşın yaralarının sarılması için kolları sıvamıştı, bunun için en az Nobel almasını sağlayan o işlemdeki kadar mucizevi bir yol deneyecekti: Deniz tuzundan altın çıkarmayı. Şüphe çekmemek için sahte kimlikle seyahat ederek dünyanın farklı denizlerinden beş bin su numunesi, Kuzey Kutbu’ndan ve Antarktika buzdağlarından buz örnekleri topladı. Okyanuslara saçılmış altını böylece çıkarabileceğine inanıyordu ancak yıllar süren gayretli çalışmanın sonrasında, bu değerli metalin okyanustaki dağılımıyla ilgili mertebe hesaplarının abartılı olduğunu kabullenmek zorunda kaldı ve ülkesine eli boş döndü.

Almanya’nın her yanında Yahudi karşıtlığı giderek yükselirken, Haber yönetimine geldiği Kayser Wilhelm Fizik, Kimya ve Elektrokimya Enstitüsü’nde kendini çalışmalarına verdi. Geçici olarak korunaklı kalan akademik vahada Haber ve ekibi muhtelif yeni maddeler üretiyorlardı; deneylerinden birinde siyanür kullanarak gaz halinde bir pestisit elde etmişlerdi, üretilen gazın etkisi o kadar şiddetliydi ki ona, Almanca kasırga fırtınası anlamına gelen Zyklon adını verdiler. Bu bileşiği ilk kez Hamburg-New York seferi yapan bir gemiyi bitlerden arındırmak için kullanan böcekbilimciler maddenin köklü etkisine o denli şaşırmıştı ki, “kökünü kurutma konusundaki aşırı ince işlem” için bizzat Haber’e övgü dolu bir mektup kaleme almışlardı. Haber, Ulusal Haşere Kontrol Komisyonu’nu kurup başına geçti; bu komisyonla donanmaya ait denizaltılardaki tahtakurularıyla pirelerin, kışlalardaki sıçanlarla hamamböceklerinin öldürülmesi işini yürüttü. Hükümetin ulusal topraklar boyunca silolarda depoladığı una musallat olan hatırı sayılır güve ordusuna karşı mücadele etti ve bunu üstlerine “Alman yaşam alanını tehdit eden kıyamet gibi bir salgın” olarak tarif etti; üstlerinin aynı zehri, kendisi gibi Yahudi soyundan gelen insanların infazında uygulamaya koyduğundan henüz haberi yoktu.

Fritz yirmi beşinde Hıristiyanlığa geçmişti. Ülkesiyle ve ülke âdetleriyle öylesine bütünleşmişti ki çocukları ait oldukları kökeni ancak Almanya’dan kaçmaları gerektiği kendilerine bildirildiğinde öğrendiler. Haber onlardan sonra kaçıp İngiltere’den sığınma talep etmiş, fakat kimyasal savaşta oynadığı rol yüzünden İngiliz meslektaşlarınca çok ağır bir dille kınanmıştı. Bu yüzden çok geçmeden adayı terk etmek zorunda kaldı. Sonrasında o ülke senin bu ülke benim kaçarak Filistin’e ulaşmaya niyetlendi, damarları kalbine yeterince kan pompalamadığından göğsü ağrılarla kasılıyordu. 1934’te Basel’de, damar açıcı ilacının durduğu kapsüle sarılmış halde öldü; birkaç yıla kalmadan, üvey kız kardeşinin, kayınbiraderinin, yeğenlerinin ve başka pek çok Yahudinin, yaratılmasına yardımcı olduğu pestisitle, Naziler tarafından gaz odalarında öldürüleceklerinden haberi yoktu: Bu işlem sırasında tutsaklar son nefeslerini dizlerinin üstüne çökmüş, kasları felç olmuş, kulaklarından kan gelerek, derileri kırmızı yeşil lekelerle dolu, ağızlarından köpükler çıkarak verecek, tavanın çatlaklarından salındıktan kısa süre sonra zeminde göl gibi biriken Zyklon B’den kaçmaya, birkaç dakika, birkaç saniye daha fazla soluk almaya çalışan daha genç olanlar ise çocuklarla yaşlıların çıplak bedenlerini ezip yukarı tırmanmaya çalışacaklardı. Siyanür bulutu havalandırma deliklerinden çıkıp gittikten sonra cesetler sürüklenerek büyük krematoryum ve fırınlara götürüldü. Küller toplu mezarlara gömüldü, nehirlere göllere serpildi ya da civardaki tarlalarda gübre olarak kullanıldı.

Fritz Haber öldüğünde yanındaki pek az eşyasından biri de karısına yazdığı bir mektuptu. Mektubunda katlanılmaz bir suçluluk hissettiğini itiraf ediyordu; ama bunun nedeni kendini dolaylı ya da dolaysız çok sayıda insanın ölümünden sorumlu tutması değil havadan azot elde etme yöntemiyle dünyanın dengesini bozduğunu düşünmesi, bu sebeple gelecekte dünyanın insanlığa değil de bitkiler âlemine ait olmasından korkmasıydı. Ona bakılırsa, bunun gerçekleşmesi için yirmi-otuz yıl boyunca dünya nüfusunun modernlik öncesi dönemdeki sayılarına inmesi yeter de artardı – öyle bir durumda, insanlığın sağladığı besleyici gübreler sayesinde dizginsizce serpilip semiren bitkiler yeryüzünün tamamını kaplayacak, diğer bütün canlıları arsız bir yeşillik altında boğacaktı.

*****

Schwarzschild Tekilliği

24 Aralık 1915’te, Berlin’deki dairesinde çay içerken Albert Einstein’a Birinci Dünya Savaşı cephelerinin birinden bir zarf geldi.

Alevler içindeki kıtayı bir uçtan diğerine kat ederek gelen zarf kirli, buruş kırış ve çamurluydu. Bir köşesi tamamen yırtılmıştı ve göndericinin ismine kan bulaşmıştı. Einstein zarfı eldivenle tutup bıçakla açtı. İçinden çıkan mektupta bir dâhinin en son bulduğu parlak bir fikirden söz ediliyordu: Mektup, Alman ordusunda teğmen olan astronom, fizikçi ve matematikçi Karl Schwarzschild’den geliyordu.

Einstein’ın hayretler içinde okuduğu mektup, “Gördüğünüz gibi savaş bana olabildiğince nazik davrandı, yoğun ateşe rağmen her şeyden kaçabilmeyi ve fikirlerimin bereketli sahasında bu kısa gezintiyi yapabilmeyi başardım,” diye bitiyordu, ama Einstein’ın bu şaşkınlığının nedeni Almanya’nın en iyi biliminsanlarından birisinin Rus Cephesi’nde topçu birliklerinin komutasında olması ya da yaklaşmakta olan bir felakete dair yaptığı şifreli uyarılar değil, mektubun arka sayfasına yazdığı şeylerdi. Bunları öyle küçük bir elyazısıyla kaleme almıştı ki Einstein çözebilmek için mecburen büyüteç kullandı: Schwarzschild ona genel görelilik kuramı denklemlerinin ilk kesin sonuçlarını yollamıştı.

Einstein bunları birkaç kez üst üste okumak zorunda kaldı. Kuramını yayımlayalı ne kadar olmuştu ki? Belki bir ay, belki daha az. Schwarzschild’in bu denli karmaşık denklemleri bu kadar kısa sürede çözmesi mümkün değildi, hele ki bunun mucidi olan kendisi bile henüz sadece yaklaşık bazı sonuçlar elde etmişken. Schwarzschild’in bulduklarıysa tam ve kesindi: Fizikçi, bir yıldızın kütlesinin, etrafındaki zaman ve uzayı nasıl değişikliğe uğrattığını kusursuz biçimde açıklıyordu.

Einstein elinde çözümün durduğuna inanamıyordu. Bu sonuçlar sayesinde bilim camiasında kuramına olan ilginin artacağına emindi; o zamana kadar büyük oranda karmaşıklığı nedeniyle ona pek de hevesli yaklaşmamışlardı. Einstein, en azından ömrü vefa ettiği sürece, denklemlerini kimsenin tatmin edici bir tarzda çözemeyeceğini çoktan kabullenmişti. Schwarzschild’in bunu zehirli gaz bulutları ve vızır vızır uçan havan mermileri arasında yapması ise mucizeydi: “Birinin bu çözümü bu kadar basitçe formüle edebileceğini asla hayal bile edemezdim!” Kendini toparlar toparlamaz ona verdiği yanıtta böyle yazıyor ve çalışmasını zaman geçirmeden akademiye sunacağını belirtiyordu, elbette mektubunu yanıtladığı adamın çoktan vefat ettiğinden haberi yoktu.

Schwarzschild’in sonuca ulaşmak için yararlandığı püf noktası basitti: İdeal koşullarda, kusursuz küre şeklinde, dönmeyen ve nötr yüklü bir yıldızı tahlil etmiş, sonra Einstein’ın denklemini kullanarak tıpkı yatağa konan bir top mermisinin şilteyi kavislendireceği gibi, bu kütlenin uzayın biçimini nasıl değiştireceğini hesaplamıştı.

Metrikleri o kadar kesindi ki aynılarını fizikçiler, bugün bile yıldızların hareketini, gezegenlerin yörüngelerini ve çekim kuvveti çok büyük olan bir cismin yanından geçen ışınların uğradıkları kırılmayı hesaplarken kullanmaktadır.

Gelgelelim Schwarzschild’in sonuçlarında alabildiğine derin, sıra dışı bir yan vardı.

Sıradan bir yıldız için işe yarıyorlardı; orada uzay Einstein’ın da öngördüğü gibi yumuşak biçimde bükülüyor, yıldız tıpkı hamakta uyuyan iki çocuk gibi bu gerilimin ortasında kalıyordu. Fakat esas sorun, küçük bir alanda aşırı miktarda kütle yoğunlaştığı hallerde, yani dev yıldız yakıtını tüketip kendi içine çöktüğü zamanlarda ortaya çıkıyordu. Schwarzschild’in hesaplarına göre uzay ve zaman bu koşullarda bükülmüyordu: Yırtılıyordu. Yıldız giderek daha yoğun hale geliyor ve yoğunluğu durmaksızın artıyordu. Yerçekimi kuvveti o denli güçleniyordu ki uzay sonsuz biçimde bükülüyor, kendi içine kapanıyordu. Bunun sonucu, evrenin geri kalanından ilelebet ayrılmış, kaçışı olmayan bir uçurumdu.

Buna Schwarzschild tekilliği adı verildi.

Başlangıçta Schwarzschild bile bu sonucu matematiksel bir sapma olarak ihtimal dışı bırakmıştı. Her şeyden önce, fizik disiplini rakamlardan oluşan, kâğıt üstünde kalan bir dolu sonsuzluktan, gerçek dünyadaki nesneleri temsil etmeyen ya da hesaplamalarda bir kusur anlamına gelen soyutlamalardan ibaretti. Schwarzschild’in metriklerindeki bu tekillik de şüphesiz böyleydi: Bir hata, bir tuhaflık, metafizik bir sanrıydı.

Çünkü aksi akıl alır gibi değildi: Fizikçinin ideal yıldızından belli bir uzaklıkta Einstein’ın matematiği çığırından çıkıyordu: Zaman duruyor, uzay yılan gibi büklüm büklüm oluyordu. Ölüm döşeğindeki yıldızın bütün kütlesi, merkezindeki sonsuz yoğunlukta bir noktada yoğunlaşıyordu. Schwarzschild’e göre evrende böyle bir şeyin olması akıl alır gibi değildi. Sadece akla mantığa meydan okumakla ve genel göreliliğin geçerliliğini de şüpheye düşürmekle kalmıyor, fiziğin de temellerini sarsıyordu: Tekillik içinde zaman ve uzay kavramları da anlamını yitiriyordu. Karl keşfettiği bu muammadan mantıklı bir çıkış bulmaya çalıştı. Belki de bütün suç dâhice fikrindeydi. Çünkü kusursuz biçimde küresel, tamamen hareketsiz ve elektrik yükü olmayan yıldızlar aslında yoktu: Bütün anormallik dünyaya dayattığı ve gerçekte yaratılması mümkün olmayan o ideal koşullardan ileri geliyordu. Tekilliğinin korkunç ama hayalî bir canavar olduğunu söyledi kendine – kâğıttan kaplan ya da Çin ejderhası gibi.

Yine de bunu bir türlü kafasından atamıyordu. Savaşın bütün karmaşasının ortasında bile tekillik bir leke gibi zihnine yayılıyor, siperlerdeki cehenneme baskın geliyordu; arkadaşlarının kurşun yaralarında onu görüyordu, çamura düşüp ölmüş atların gözlerinde ve gaz maskelerinin camlarından yansıyan görüntülerde de. Zihni bütünüyle keşfine esir olmuştu; bu tekillik bir kez var olmayagörsün, onun evrenin sonuna kadar kalacağını fark ediyordu. İdeal koşulları onu sonsuz bir nesne haline getiriyordu, ne büyüyecek ne küçülecek, daima aynı kalacaktı. Diğer bütün her şeyden farklı olarak oluşurken değişime uğramıyordu ve ondan kaçmak iki kat zordu: Yarattığı tuhaf uzay geometrisi içinde tekillik zamanın her iki ucunda da mevcuttu: Birisi ondan kaçıp kendini uzak geçmişte bulabilir ya da yakın geçmişe gidip gene onunla karşılaşabilirdi. Bulgularını Einstein’la paylaşmaya karar verdiği gün Rusya’dan karısına yolladığı son mektubunda Karl içinde büyüyen tuhaf bir şeyden şikâyet ediyordu: “Bunu nasıl tarif edeceğimi bilemiyorum ama içimde zapt edemediğim bir güç var ve bu bütün düşüncelerimi karartıyor. Ne biçimi ne boyutu olan bir boşluk bu, göremediğim ama tüm ruhumla hissettiğim bir karanlık.”

Çok geçmeden rahatsızlığı bütün bedenine yayıldı.

Hastalığı ağzının kenarında iki fistülle başlamıştı. Fistüller bir aya kalmadan ellerini, ayaklarını, boğazını, dudaklarını, boynunu ve cinsel bölgesini kapladı. İki ay sonra da öldü.

Askerî doktorlar pemfigüs teşhisi koydular; vücudu kendi hücrelerini tanımayıp onlara şiddetle saldırıyordu. Aşkenaz Yahudilerinin daha yatkın olduğu hastalığı tedavi eden doktorlar, bunu aylar öncesinde maruz kaldığı bir gaz saldırısının tetiklemiş olabileceğini belirttiler. Karl o saldırıyı günlüğünde şöyle anlatıyordu: “Ay gökyüzünde öyle hızlı ilerliyordu ki adeta zaman hızlanmış gibiydi. Askerlerim silahlarını hazırlayıp saldırı emri beklediler ama bu olgunun garipliği onlara bir şer alameti gibi geldi, korku suratlarından okunuyordu.” Karl onlara ayın niteliğinin değişmediğini açıklamaya çalışmıştı; bu sadece optik bir yanılsamaydı, uydunun önünden geçen ince bir bulut katmanı onun daha hızlı ve iri görünmesine neden olmuştu. Onlara bu olguyu çocuklarıyla konuşurcasına şefkatle açıklamasına rağmen askerlerini ikna etmeyi başaramamıştı. Kendisine bile savaşın başlangıcından beri her şey alabildiğine şiddetli bir hızla hareket ediyor, yokuş aşağı sürükleniyor gibi geliyor, bu hissi üstünden atamıyordu. Gökyüzü açıldığında, iki süvarinin, arkalarında tıpkı denizdeki iri bir dalga gibi ilerleyen kesif bir sisle atları dörtnala koşturarak yaklaştıklarını gördü. Derken sis bütün ufku kapladı, bir falez kadar yüksekti. Uzaktan hareketsiz gibi görünmesine rağmen çok geçmeden atlardan birinin ayağına ulaştı, at ve süvarisi yıldırım çarpmış gibi ânında devrildiler. Bütün bir siper boyunca alarm çaldı. Karl korkuyla donup kalmış iki genç askere maskelerinin kayışlarını ayarlamaları için yardım etti ve gaz bulutu üzerlerine çöktüğünde kendi maskesini zorbela taktı.

Savaşın başında Schwarzschild kırk küsur yaşındaydı ve Almanya’nın en saygın gözlemevinde müdürdü; her iki sebep de pekâlâ onu askerlik yapmaktan muaf kılabilirdi. Öte yandan Karl vatanını seven onurlu bir insandı ve binlerce Alman Yahudisi gibi yurtseverliğini göstermek için yanıp tutuşuyordu. Karısının uyarılarına da arkadaşlarının tavsiyelerine de aldırış etmeden gönüllü askere yazıldı.

Schwarzschild henüz savaş gerçeğiyle yüzleşmeden ve modern savaşın dehşetine bedenen, birinci elden tanık olmadan önce silah arkadaşlığı sayesinde yeniden gençleştiğini hissetti. Taburu sahaya ilk kez yerleştirildiğinde kimse ondan istemediği halde, boş zamanlarında ilk teleskobunu yaptığı zamanki gibi hevesle çalışıp tankların görüşünü kusursuz hale getirmek için bir sistem inşa etti; eğitimle geçen aylarda talim ve tatbikatlar sanki çocukluğundaki o dizginsiz merak duygusunu yeniden canlandırmıştı.

Büyürken ışık konusunda takıntılıydı. Yedi yaşında babasının gözlüğünü söküp camlarını kardeşine Satürn’ün halkalarını göstermek için bükülmüş bir gazetenin içine yerleştirmişti. Geceleri gökyüzü tamamen bulutla kaplı olduğunda bile uyumazdı; çocuğunun uzun uzun karanlık göğü incelemesinden ötürü endişelenen babası ona ne aradığını sorardı. Karl ona bulutların arkasına gizlenmiş, sadece kendisinin görebildiği bir yıldızın varlığından söz ederdi.

Konuşmaya başladığı günden itibaren ağzından yıldızlardan başka bir şey çıkmadı. Tüccar ve sanatçılarla dolu bir ailedeki tek biliminsanıydı. On altısında saygın Astronomische Nachrichten dergisinde çift yıldızların yörüngeleri hakkında bir araştırması yayımlandı. Henüz yirmisine gelmeden yıldızların, gaz bulutu evresinden başlayıp yıkıcı patlamalarla sona eren evrimlerini yazdı ve ışığın yoğunluğunu ölçmek için bir sistem icat etti.

Matematik, fizik ve astronominin aynı çatıda toplanması, tek bir bilim olarak ele alınması gerektiği kanısındaydı. Almanya’nın, Antik Grek uygarlığına eşdeğerde medeniyet sergileyebilecek bir gücü olduğuna, ama bunun için öncelikle sanat ve felsefede gelinen aşamanın bilimde de yakalanması gerektiğine inanıyordu: Çünkü “ancak ve ancak bir azizin, delinin ya da mistiğinki gibi kuşbakışı, bütünlüklü bir yaklaşım bize evrenin düzenleniş biçimini çözme fırsatı sunacak” idi.

Çocukken gözleri bitişik, kulakları büyük, burnu küçük, dudakları ince ve çenesi gamzeliydi. Büyüdüğünde geniş alnının gerisindeki seyrek saçları kellik habercisi gibi dursa da bu çok ilerlemeyecekti, bakışları zekâ parıltılarıyla doluydu, Nietzsche’ninkini andıran posbıyığının arkasında muzip bir gülümseme saklıydı.

Yahudi okulunda okudu; kimsenin yanıtını bilmediği sorularıyla hahamları canından bezdirdi: Sözgelişi, Eyüp Kitabı’nda geçen Yehova hakkındaki, “O boşluğun üzerine kuzey göklerini yayar, hiçliğin üzerine dünyayı asar”1 ayetinin gerçek anlamı neydi? Karl arkadaşlarının o kadar çok bocaladığı aritmetik problemlerinin yanına, defterlerin kenarlarına, dönen sıvı cisimlerin dengesine ilişkin hesaplar yapıyordu, Satürn’ün halkalarının sabit duruşu konusunda takıntılıydı, birkaç kez üst üste kâbusunda onların dağılıp parçalandıklarını görmüştü. Babası bu takıntılarını yumuşatsın diye onu piyano dersleri almaya mecbur tuttu. İkinci dersin sonunda Karl piyanonun kapağını açtı ve çıkan sesin mantığını anlamak için telleri teker teker söktü; her bir gezegenin güneşin etrafında dönerken bir melodi yaydığını, kürelerin çıkardığı bu müziği kulağımızın ayırt edemeyeceğini, zihnimizin ise çözebileceğini savunan Johannes Kepler’in Harmonices Mundi’sini2 okumuştu.

Gördükleri karşısındaki hayreti asla azalmadı: Üniversite öğrencisiyken Bern Alpleri’nin zirvesindeki Jungfraujoch dağ geçidinde tam tutulmayı gözlemledi ve bu gök olayının arkasındaki mantığı anlamasına rağmen ay kadar küçük bir gökcisminin bütün Avrupa kıtasını koyu karanlıkta bırakabilmesini yine de kabullenmekte zorlandı. Hamburg’da yaşayan ressam kardeşi Alfred’e, “Uzay denen yer nasıl da tuhaf, optiğin ve perspektifin kanunları nasıl da keyfî, düşün ki küçücük bir çocuğun parmağıyla güneşi örtmesine bile olanak tanıyor,” diye yazıyordu.

Doktora tezinde, gezegenlerin, uydularına uyguladığı yerçekimi kuvvetine bağlı olarak bu uydularda meydana gelen deformasyonu hesaplamıştı. Örneğin ayın okyanuslarımıza yaptığı gelgit etkisi gibi dünya da ayın üzerinde benzer bir gelgit etkisinde bulunur. Ayda bu durum, su olmadığından, kabuğunun üzerinde yükselen dört metrelik dalgalı bir kaya çıkıntısı şeklinde kendini gösterir. İki cismin asındaki çekim kuvveti, devir aralıklarını tıkır tıkır eşzamanlı hale getirir: Ayın kendi çevresinde dönme süresiyle dünyanın çevresinde dönme süresi aynı olduğundan, yüzünün bir yarısı daima görüş alanımızın dışında kalır. Bu karanlık yüz insanlığın doğuşundan beri görüş alanımızın dışındaydı – ta ki 1959’da insansız uzay aracı Sovyet yapımı Luna tarafından ilk kez fotoğraflanana kadar.

Karl, Kuffner Gözlemevi’nde staj yaparken Arabacı Takımyıldızı’nda, Orion’un tümsek kısmında aniden bir çift yıldız parlamaya başlamıştı. Birkaç gün boyunca, bu çift yıldız gökyüzündeki en parlak cisim oldu. Bu ikili sistemin beyaz ışıklı cüce yıldızı, bütün yakıtını tüketmiş olduğundan ezelden beridir uykudaydı ama sonra yanındaki yıldızın, kızıl devin gazlarıyla beslenmeye başlamış ve muazzam bir patlamayla yeniden canlanmıştı. Schwarzschild üç gün üç gece uyumadan onu gözlemledi, yıldızların yıkımla gelen ölümlerini anlamanın, türümüzün gelecekte hayatta kalması için asil önemde olduğu kanısındaydı: Yıldızlardan biri dünyanın yakınlarında patlayacak olursa bütün atmosferimizi tahrip edebilir ve canlı formlarının hepsinin kökünü kurutabilirdi.

Yirmi sekiz yaşına bastığı günün ertesi Almanya’nın en genç profesörlerinden biri oldu. Göttingen Üniversitesi Gözlemevi’nin başına getirildi, hem de bu görevi üstlenmeden önce Hıristiyanlığa geçmesi istendiği fakat bu önkoşulu yerine getirmeyi kabul etmediği halde.

1905’te, bir tam tutulmayı gözlemlemek için Cezayir’e gitti ama ışına azami maruz kalma süresine riayet etmediğinden sol gözünün korneası hasar gördü. Haftalarca takmak zorunda aldığı bandajı çıkardıklarında görüş alanında gözleri kapalıyken bile kaybolmayan iki mark’lık madenî para büyüklüğünde bir leke fark etti. Doktorlar aldığı zararın kalıcı olduğunu belirttiler. Gelecekte yaşayacağı olası bir körlüğün astronom olarak mesleğine vereceği zarardan ötürü endişelenen arkadaşlarına –yarı şaka yarı ciddi– tıpkı Tanrı Odin gibi öbürüyle daha uzakları görmek uğruna bir gözünü feda ettiğini söyledi.

Schwarzschild bu kazanın becerilerini azaltmadığını göstermek istercesine o sene üst üste makaleler yayımladı, çılgınlar gibi çalıştı. Yıldızlardan radyasyon vasıtasıyla enerji taşınmasını tahlil etti, güneşin atmosferindeki denge üzerine çalışmalar yaptı, yıldızların hızlarını ve dağılımını keşfetti, radyoaktif aktarımı modellemek için bir mekanizma önerdi. Zihni kendi kendini frenlemekten âciz, bir konudan diğerine atlıyordu. Arthur Eddington onu bir gerilla liderine benzetiyordu: “Saldırılarını en beklenmedik yerlerden yapıyordu, entelektüel açlığı sınır tanımıyor, bilginin bütün sahalarını kapsıyordu.” Çılgınlar gibi hummalı akademik üretiminden telaşa kapılan arkadaşları, bu heves dolu ateşin eninde sonunda onu tüketeceğinden korkarak çalışmalarının dozunu azaltmasını istediler. Karl onlara kulak asmadı. Fizik ona yetmiyordu. Simyacıların ulaştığı türde bir bilgeliği arzuluyor ve kendi kendine bile açıklayamadığı tuhaf bir ivedilik hissiyle çalışıyordu: “Sıklıkla gökyüzüne vefasızlık ettim. İlgi alanım asla ayın ötesiyle, uzaydaki cisimlerle sınırlı değildi, aksine orasıyla insanlığın ruhunun en karanlık sahalarını birbirine bağlayan örgülerin izini sürdüm; bilimin yepyeni ışığıyla esas aydınlatmamız gereken yer orası çünkü.”

Yaptığı her şeyde sınırları zorlamaya alışkındı; kardeşi Alfred’in davetlisi olarak gittiği bir Alp gezisi sırasında, bir buzulun en sarp yerini geçmek üzereyken rehberlere ipleri gevşetmelerini emrederek bütün keşif ekibini tehlikeye sokmuştu. Bunu yapmasının nedeni sırf iki meslektaşına yaklaşmak ve uçurumun kenarına bir metre kala durarak birlikte üzerinde çalıştıkları bir denklemi kazmalarının yardımıyla buz kütlesinin üstüne çiziktirerek çözmek içindi. Had safhadaki sorumsuzluğu kardeşini öyle kızdırdı ki bir daha onunla dağcılık yapmadı, oysa üniversite yıllarında neredeyse her hafta sonu birlikte Kara Orman’ın dağlık bölgelerini gezmişlerdi. Alfred, abisinin ne kadar takıntılı olabileceğini biliyordu: Mezuniyet senesinde bir kar fırtınası nedeniyle Harz Dağları’ndaki Brocken Tepesi’nde mahsur kalmışlardı. İki kardeş soğuktan donmamak için bir sığınak yapıp çocuk gibi birbirlerine sarılarak uyumuştu. Bir torba ceviz yiyerek hayatta kalmışlar ama suları da, karı eritmek için kibritleri de tükendiğinde, sadece yıldızların ışığını takip ederek gecenin bir yarısı inişe geçmek zorunda kalmışlardı. Alfred herhangi bir yara beresi olmadığı halde korkudan ödü patlayarak, sendeleyerek inmişti. Karl ise karanlığın ortasında yolu bilir gibi ayağını asla yanlış bir yere atmadan yürümüştü; ancak sığınaklarının altındayken, eliptik dairelerle ilgili yaptığı hesaplamaları gözden geçirmek için ikide bir eldivenlerini çıkardığından sağ elinin sinirleri soğuk nedeniyle hasar almıştı.

Aynı şekilde deneyci olarak da aklına estiği gibi hareket ederdi: Aletleri farklı amaçlarla kullanmak üzere sık sık parçalarına ayırır, ne yaptığının kaydını tutmazdı; acilen bir diyaframa mı ihtiyaç duydu, bir merceğin kapağına hemen delik açardı. Potsdam Gözlemevi’ni yönetmek üzere Göttingen’den ayrıldığında, yerine atanan kişi az kalsın göreve gelir gelmez istifa edecekti: Schwarzschild’in yönetiminde demirbaş malzemelerin yıpranma durumunu tespit etmek için bir döküm yapmaya koyulduğunda en büyük teleskobun içinde bir Venüs heykeli diyapozitifi bulmuştu; diyapozitif öyle usturuplu yerleştirilmişti ki Koltuk Takımyıldızı’ndaki yıldızlar tanrıçanın tam kol hizasına geliyordu.

Kadınlarla ilişkisinde son derece beceriksizdi. Kız öğrenciler peşinden ayrılmayıp ona “parlak gözlü profesör” diye ad taktıkları halde Karl, müstakbel eşi Else Rosenbach’ı ancak ikinci kez evlenme teklif ederken cesaretini toplayıp öpebilmişti. Else, Karl’ın ilgisinin sadece entelektüel düzeyde olduğunu sanarak daha önceki teklifini reddetmişti; beriki o kadar çekingendi ki uzun flört dönemi boyunca ona sadece bir kez dokunmuştu, o da kazayla: Küçük bir ev teleskobundan Polaris yıldızını odaklamasına yardım ederken eli yanlışlıkla Else’nin memesine değmişti. 1909’da evlendiler, Agata adlı bir kızları, Martin ve Alfred adında iki oğulları oldu. Kızları klasik diller eğitimi aldı ve Yunan filolojisi uzmanı oldu, büyük oğlu Princeton’da astrofizik profesörü olurken küçük olanın doğuştan kalp ritim bozukluğu ve aşırı irileşmiş gözbebekleri vardı, hayatı boyunca muhtelif sinir