*****

VOLTAIRE

CANDIDE YA DA İYİMSERLİK

*****

Can Klasik

Candide ya da İyimserlik, Voltaire

Fransızca aslından çeviren: Berna Günen

Candide ou l’optimisme

İlk baskı: 1759, Cramer, Cenevre

Bu çeviride kaynak alınan baskı: Editions Flammarion, 2007

© 2023, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Mart 2023, İstanbul

Dizi editörü: Ayça Sezen

Düzelti: Ebru Aydın

Mizanpaj: Emin Petek

Sanat yönetmeni: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

Kapak uygulama: İnci Yıldırım / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-6139-3

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Maslak Mah. Eski Büyükdere Cad. İz Plaza Giz, No: 9/25 Sarıyer/İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

VOLTAIRE

CANDIDE YA DA İYİMSERLİK

ROMAN

Fransızca aslından çeviren

Berna Günen

*****

VOLTAIRE, François-Marie Arouet adıyla, 1694’te Paris’te doğdu. Okuma tutkusu küçük yaşlarda La Fontaine Masalları’yla başladı. On yaşında bir Cizvit okuluna yazdırıldı; derslerinde oldukça başarılı olan Arouet’nin babası hukuk eğitimi almasını istiyordu, ancak gencin en büyük hayali yazmaktı ve hicivler kaleme almaya başladı. Edebî yeteneğiyle saray çevrelerinde sevilen bir isim haline geldi. Alaycı üslubu arkadaşlıklarını pekiştirse de, Orléans Dükü II. Philippe’den söz ettiği bir yazısı Bastille’e hapsedilmesine neden oldu. Bastille günlerinde, Voltaire mahlasıyla yayımladığı ilk eseri Œdipe’i (Oedipus) kaleme aldı. Œdipe hem yazara güçlü bir tanınırlık hem de Fransız Aydınlanması’na katkı sağladı. Yine bir asilzadeyi gücendirmesi sonucu İngiltere’ye sürgüne gönderildi. Sürgün yıllarında edindiği izlenimleri Lettres Philosophiques sur Les Anglais (İngilizler Üzerine Felsefi Mektuplar) eserinde topladı; İngiliz monarşisine duyduğu hayranlık Fransa’da tartışma yaratınca yeniden Paris’i terk etmek zorunda kaldı. Önce Château de Cirey’e, ardından birliktelik yaşadığı markizin ölümüyle Berlin’e yerleşmiştir. Büyük hayranı Kral Friedrich’i de kızdırmayı başarınca Paris’e dönmeye kalktı; XV. Louis’den hoşgörü bulamayınca Cenevre’ye gitti. Burada Candide’i kaleme aldı, eseri beğeni toplayınca Ferney’de bir malikâneye yerleşti ve son yıllarını burada geçirdi.

BERNA GÜNEN, 1979’da İstanbul’da doğdu. Galatasaray Lisesi’nden mezun oldu. Galatasaray Üniversitesi’nde Uluslararası İlişkiler okurken Robert Schuman Bursu’na hak kazanarak eğitimine Fransa’da Institut d’Etudes Politiques de Paris’de (Sciences Po) devam etti. Bu okulda 20. yüzyıl Avrupa tarihi üzerine lisans, yüksek lisans ve doktora yaptı. Fransızca ve İngilizceden çeviriler yapıyor.

*****

İçindekiler

I. BÖLÜM: Candide’in Güzel Bir Şatoda Büyümesi ve Oradan Kovulması

II. BÖLÜM: Bulgarların Arasında Candide’in Başına Gelenler

III. BÖLÜM: Candide’in Bulgarların Elinden Kurtulması ve Başına Gelenler

IV. BÖLÜM: Candide’in Eski Felsefe Öğretmeni Doktor Pangloss’a Rastlaması ve Sonrasında Olanlar

V. BÖLÜM: Fırtına, Gemi Kazası, Deprem ve Doktor Pangloss, Candide ve Anabaptist Jacques’ın Başına Gelenler

VI. BÖLÜM: Depremlerin Önüne Geçmek İçin Şöyle Güzel Bir Auto-Da-Fé Düzenlenmesi ve Candide’in Poposunun Kırbaçlanması

VII. BÖLÜM: Yaşlı Bir Kadının Candide’e Bakması ve Candide’in Sevdiğine Kavuşması

VIII. BÖLÜM: Cunégonde’un Hikâyesi

IX. BÖLÜM: Cunégonde’un, Candide’in, Büyük Engizisyoncu’nun ve Yahudinin Başına Gelenler

X. BÖLÜM: Candide’in, Cunégonde’un ve Yaşlı Kadının Perişan Bir Halde Cádiz’e Gelmeleri ve Gemiye Binmeleri

XI. BÖLÜM: Yaşlı Kadının Hikâyesi

XII. BÖLÜM: Yaşlı Kadının Başına Gelen Felaketlerin Devamı

XIII. BÖLÜM: Candide’in Güzel Cunégonde’dan ve Yaşlı Kadından Ayrılmak Zorunda Kalması

XIV. BÖLÜM: Candide ile Cacambo’nun Paraguay Cizvitleri Tarafından Ağırlanmaları

XV. BÖLÜM: Candide’in Sevgili Cunégonde’unun Erkek
Kardeşini Öldürmesi

XVI. BÖLÜM: İki Kıza, İki Maymuna ve Oreillon Adlı Vahşilere Rastlayan İki Gezginin Başına Gelenler

XVII. BÖLÜM: Candide ile Uşağının El Dorado Ülkesine Gelişi ve Burada Gördükleri

XVIII. BÖLÜM: Candide ile Uşağının El Dorado Ülkesinde Gördükleri

XIX. BÖLÜM: Candide ile Uşağının Surinam’da Başlarına Gelenler ve Candide’in Martin’le Tanışması

XX. BÖLÜM: Candide ile Martin’in Denizde Başlarına Gelenler

XXI. BÖLÜM: Candide ile Martin’in Fransa Kıyılarına Yaklaşmaları ve Akıl Yürütmeleri

XXII. BÖLÜM: Candide ile Martin’in Fransa’da Başlarına Gelenler

XXIII. BÖLÜM: Candide ile Martin’in İngiltere Kıyılarına Gitmeleri; Orada Gördükleri

XXIV. BÖLÜM: Paquette ile Peder Giroflée Hakkında

XXV. BÖLÜM: Venedikli Asilzade Senyör Pococuranté’nin Evine Ziyaret

XXVI. BÖLÜM: Candide ile Martin’in Altı Yabancıyla Yedikleri Akşam Yemeği ve O Altı Yabancının Kim Oldukları

XXVII. BÖLÜM: Candide’in Constantinopolis’e Yolculuğu

XXVIII. BÖLÜM: Candide’in, Cunégonde’un, Pangloss’un, Martin’in vs. Başına Gelenler

XXIX. BÖLÜM: Candide’in Cunégonde’a ve Yaşlı Kadına Kavuşması

XXX. BÖLÜM: Sonuç

*****

CANDIDE ya da İYİMSERLİK1

Mösyö Doktor Ralph2
Almancadan çeviri

Doktorun 1759 yılında Minden’da3 öldüğü sırada cebinde bulunan eklerle birlikte

1. Fransızca optimisme. “Optimizm” veya “İyimserlik” Voltaire’in yaşadığı çağda Trévoux’lu Cizvitler tarafından yeni oluşturulmuş bir kelimeydi ve felsefi bir doktrindi. Latince “en iyi” anlamına gelen optimum’dan türetilen bu terim Leibniz’in “olası dünyaların en iyisi” savına atıfta bulunmaktaydı. (Ç.N.)

2. Voltaire bu sahte ismi dönemin sansüründen ve katı yargı sisteminden korunmak için uydurmuştur. Buradaki “doktor” unvanı tıptan ziyade teoloji doktorluğuna göndermedir. (Ç.N.)

3. Voltaire bu alt başlığı 1761’de eklemiştir. 1756-1763 tarihleri arasında başta Fransa ile Prusya olmak üzere güçlü Avrupa devletleri arasında yaşanan Yedi Yıl Savaşları’nın en önemli muharebelerinden biri olan Minden Muharebesi (1 Ağustos 1759) Fransızların yenilgisiyle sonuçlanmıştı. (Ç.N.)

*****

I. BÖLÜM: Candide’in Güzel Bir Şatoda Büyümesi ve Oradan Kovulması

I. BÖLÜM

Candide’in Güzel Bir Şatoda Büyümesi ve Oradan Kovulması

Vestfalya’da, Mösyö Baron de Thunder-ten-tronckh’ un4 güzel şatosunda, yaratılış itibarıyla yumuşak huylu genç bir delikanlı yaşardı. Fizyonomisi de bu ruhunu yansıtırdı. Delikanlı hayli düz bir muhakemeyle dünyanın en saf zihnine sahipti ve sanırım bu yüzden ona Candide5 ismi verilmişti. Hanenin kıdemli hizmetkârları onun mösyö baronun kız kardeşiyle civarda yaşayan iyi kalpli, dürüst bir asilzadenin oğlu olduğundan şüphelenirdi. Rivayete göre söz konusu küçükhanım, soylu ecdadını topu topu yetmiş bir göbek geriye götürebilen, soyağacının geri kalanı geçmişin derinliklerinde kaybolup gitmiş bu asilzadeyle evlenmek istememişti.

Mösyö baron, Vestfalya’nın en güçlü senyörlerinden biriydi, zira şatosunun bir kapısı ve pencereleri vardı. Hatta büyük salonunun bir duvarına halı bile asmıştı. Dış avludaki bütün köpekler gerekli hallerde bir sürü oluşturur, seyisleri bu köpekleri yönlendirirdi; köyün papazı onun şahsi rahibiydi. Hepsi de ona monsenyör6 der, şakalarına gülerlerdi.

Aşağı yukarı üç yüz elli libre7 ağırlığındaki madam barones bu özelliğiyle bilhassa büyük bir itibara sahipti ve evin misafirlerini kendisini daha da saygıdeğer kılan bir asaletle ağırlardı. On yedi yaşındaki kızı Cunégonde al yanaklı, körpe, dolgun ve iştah açıcıydı. Baronun oğlu her bakımdan babasına layık görünürdü. Mürebbi Pangloss8 evin kâhiniydi ve küçük Candide onun verdiği dersleri yaşının ve karakterinin verdiği mutlak bir iyi niyetle dinlerdi.

Pangloss metafiziko-teologo-cosmolo-ahmakoloji9 öğretirdi. Nedensiz hiçbir sonuç olmadığını ve içinde yaşadıkları olası dünyaların en iyisinde10 Monsenyör Baron’un şatosunun şatoların en güzeli ve madamın da olası baroneslerin en iyisi olduğunu hayranlık uyandıran bir dille kanıtlardı.

“Nesnelerin,” derdi Pangloss, “başka türlü olamayacağı kanıtlanmıştır; zira her şey bir amaç için yaratıldığına göre11, her şey zorunlu olarak en iyi amaca yöneliktir. Bakınız mesela burunlar gözlükleri taşımak için yaratılmıştır, nitekim gözlük takıyoruz. Bacakların golf pantolonu giymek için yaratıldığı barizdir, nitekim golf pantolonu giyiyoruz. Taşlar yontulup şatolar inşa edilsin diye oluşturulmuştur, nitekim monsenyör çok güzel bir şatoya sahiptir. Yörenin en büyük baronu en iyi ikamete sahip olmalıdır; domuzlar yenmek üzere yaratıldığı için biz de bütün yıl domuz yiyoruz; sonuç olarak her şeyin iyi olduğunu ileri sürenler saçmalamaktadırlar, zira her şey olası en iyi şekilde demek daha doğru olur.”

Candide söylenenleri dikkatle dinler ve saf saf inanırdı; zira Matmazel Cunégonde’u hat safhada güzel bulurdu, gerçi bunu ona söyleme cesaretini hiçbir zaman gösterememişti. Candide’e göre dünyaya Baron de Thunder-ten-tronckh olarak gelme saadetinden sonraki ikinci en büyük saadet Matmazel Cunégonde olmaktı; üçüncüsü matmazeli her gün görmek; dördüncüsü ise yörenin, dolayısıyla da bütün dünyanın en büyük filozofu olan Üstat Pangloss’u dinlemekti.

Bir gün Cunégonde şatonun civarında, park olarak adlandırılan küçük ormanda dolaşırken, Doktor Pangloss’u çalıların arasında annesinin çok güzel ve çok uysal, ufak tefek esmer oda hizmetçisine deneysel fizik12 dersi verirken gördü. Matmazel Cunégonde ilme çok yatkın olduğundan şahit olduğu ve sürekli yinelenen bu deneyleri nefes almadan gözlemledi; doktorun yeter sebebini13, nedenleri ve sonuçları açık seçik gördü ve allak bullak olmuş, dalgın, içi âlim olma arzusuyla dolup taşmış bir halde, bir gün pekâlâ kendisinin de genç Candide’in yeter sebebi, onun da kendi yeter sebebi olabileceğini düşüne düşüne şatoya geri döndü.

Cunégonde şatoya dönerken Candide’e rastladı ve kızardı, Candide de kızardı, Cunégonde ona kesik kesik merhaba dedi, Candide de ona ne dediğini bilmeden bir şeyler söyledi. Ertesi gün akşam yemeğinden sonra sofradan kalkılırken Cunégonde ve Candide kendilerini bir paravanın arkasında buldular; Cunégonde mendilini yere düşürdü, Candide mendili yerden aldı, Cunégonde delikanlının elini masumca tuttu, delikanlı da genç hanımın elini masumca fakat bambaşka bir hiddetle, duyarlılıkla ve zarafetle öptü; gençlerin dudakları birleşti, gözleri alevlendi, dizleri titredi, elleri yolunu şaşırdı. Paravanın yanından geçmekte olan Mösyö Baron de Thunder-ten-tronckh, bu neden ve bu sonucu görünce Candide’i kaba etine şiddetli tekmeler ata ata şatodan kovdu; Cunégonde bayıldı ve kendine gelir gelmez madam baronesten tokadı yedi. Böylece olası şatoların bu en güzeli ve en hoşunda her şey altüst oldu.

4. Voltaire’in sözde kaba bir dil olan Almancayla alay etmek için uydurduğu bir isim. 18. yüzyılda Almanca henüz büyük kültür dilleri arasında kabul edilmiyordu. Nitekim Prusya Kralı II. Friedrich konuşurken ve yazarken Fransızcayı tercih ederdi. (Ç.N.)

5. (Fr.) Safdil, temiz yürekli. (Ç.N.)

6. Asalet hiyerarşisinin en altında yer alan baronlara “monsenyör” diye hitap edilmezdi. Barona bu şekilde hitap edilmesi etrafındakilerin dalkavukluk derecesini gözler önüne serer. (Ç.N.)

7. Yaklaşık 159 kilo. (Ç.N.)

8. Voltaire’in Yunanca πάν (bütün) ve γλώσσα (dil) kelimelerinden türettiği bu isim Türkçeye “Bütündil” olarak çevrilebilir. (Ç.N.)

9. Fransızca Métaphysico-théologo-cosmolo-nigologie. Voltaire, Cizvit rahibi Louis Bertrand Castel’in (1688-1757) Alman filozof Gottfried Leibniz’in (1646-1716) felsefesini tanımlamak için kullandığı “fiziko-geometriko-teolojik doktrin” terimine alaylı bir gönderme yapıyor. Ayrıca Voltaire burada Fransızca nigaud (ahmak) kelimesinden yola çıkarak nigologie (ahmaklık bilimi) diye yeni bir terim de yaratıyor. Bugün bu kelime Fransızcada hâlâ kullanılır. (Ç.N.)

10. Din felsefesinin en çetrefilli meselelerinden biri olan şer problemini çözmek üzere Leibniz’in 1710 tarihli Théodicée adlı eserinde ortaya attığı ifade. Buna göre, Tanrı sonsuz olası dünyanın içerisinden en iyisini seçmiştir ve içinde yaşadığımız dünya olası dünyaların en iyisidir. Voltaire, Leibniz’in bu optimist felsefesini Candide dışında başka eserlerinde de hicvetmiştir, örneğin bkz. Cahil Filozof. (Ç.N.)

11. Leibniz’in nihai neden doktrinine gönderme. Buna göre, her şey kendi doğasından kaynaklanan bir amaç için vuku bulur. (Ç.N.)

12. Voltaire, Başrahip Jean-Antoine Nollet’nin (1700-1770) 18. yüzyılda çok popüler olan Leçons de physique expérimentale (Deneysel Fizik Dersleri) eserine gönderme yapar. (Ç.N.)

13. Leibniz’in yeter sebep ilkesine gönderme. Buna göre, hiçbir şey bir neden veya belirleyici bir gerekçe olmadan vuku bulamaz. (Ç.N.)

*****

II. BÖLÜM: Bulgarların Arasında Candide’in Başına Gelenler

II. BÖLÜM

Bulgarların Arasında Candide’in
Başına Gelenler

Dünya üzerindeki cennetten kovulan Candide nereye gittiğini bilmeden, ağlayarak, gözlerini kâh göğe kaldırarak kâh küçük baroneslerin en güzelini barındıran şatoların en güzeline çevirerek uzun süre yürüdü; ağzına tek lokma koymadan14 tarlaların ortasında, iki saban izinin arasında yattı. Lapa lapa kar yağıyordu. Soğuktan buz kesen Candide ertesi gün beş parasız, açlıktan ve yorgunluktan bitik bir halde, sürüne sürüne Valdberghoff-trarbk-dikdorff15 adlı komşu kente gitti. Bir meyhanenin önünde üzgün üzgün durdu. Maviler giymiş iki adam16 onu fark etti: “Dostum,” dedi biri, “al sana sağlam yapılı, istenen boylarda bir delikanlı.” Candide’in yanına geldiler ve gayet kibar bir şekilde onu akşam yemeğine davet ettiler. “Beyler,” dedi onlara Candide pek sevimli bir tevazuyla, “bana şeref verdiniz, ama benim kendi payımı ödeyecek param yok.” “Aman beyefendi,” dedi mavililerden biri, “sizin görünüşünüzde ve liyakatinizde insanlar hiçbir zaman hiçbir şeye para ödemezler. Sizin boyunuz beş ayak beş parmak17 değil mi?” “Evet beyler, boyum bu,” dedi Candide eğilip selam vererek. “Öyleyse beyefendi, buyurun sofraya. Hatta masrafınızı üstlenmekle kalmayıp sizin gibi bir adamın parasız dolaşmasına da göz yummayız biz. Ne de olsa insanlar birbirlerine yardım etsinler diye yaratılmışlar.” “Haklısınız,” dedi Candide. “Mösyö Pangloss da bana hep böyle derdi. Her şeyin olası en iyi şekilde olduğunu artık daha iyi anlıyorum.” Candide’den birkaç eküyü kabul etmesi istendi, delikanlı paraları aldı ve senet hazırlamak istedi; senet kabul edilmedi, sofraya geçildi. “Siz de canıgönülden sevmiyor musunuz?” “Ah evet,” diye cevap verdi Candide, “Matmazel Cunégonde’u canıgönülden seviyorum.” “Hayır,” dedi yanındaki beyefendilerden biri, biz size Bulgar kralını18 canıgönülden sevip sevmediğinizi soruyoruz.” “Kesinlikle hayır,” dedi Candide, zira onu hiç görmedim.” “Nasıl olur! Kralların en sevimlisidir o ve sağlığına kadeh kaldırmak gerekir.” “Hay hay beyler!” ve Candide içkisini içti. “İşte bu kadar,” dediler ona, “siz artık Bulgarların yardımcısı, destekçisi, savunucusu ve kahramanı oldunuz. Servetiniz tamam, şanınız garanti.” Candide’in ayaklarını hemen orada zincire vurup onu alaya götürdüler. Sağa döndürdüler, sola döndürdüler, çubuk19 kaldırttılar, çubuk indirttiler, nişan aldırdılar, ateş ettirdiler, koşturdular, sonra da ona otuz sopa attılar. Ertesi gün Candide egzersizleri biraz daha iyi yaptı ve sadece yirmi sopa yedi; bir sonraki gün ise sadece on sopa yedi ve arkadaşları ona dâhi gözüyle bakmaya başladı.

Şaşkına dönen Candide hâlâ nasıl olup da bir kahramana dönüştüğünü idrak edemiyordu. Güzel bir ilkbahar günü çıkıp biraz dolaşmaya niyetlendi ve bacaklarını gönlünce kullanmanın hayvan türü kadar insan türünün de hakkı olduğuna inanarak dümdüz yürümeye başladı. Daha iki fersah gitmemişti ki, altı ayak boyunda başka dört kahraman ona yetişti ve onu bağlayıp bir hücreye götürdü. Ona hukuki bir dille bütün alay tarafından otuz altı kez değnek yemeyi mi, yoksa aynı anda beynine on iki kurşun sıkılmasını mı tercih ettiği soruldu. Candide boşuna insan iradesinin özgür olduğunu, iki seçeneğini de istemediğini söyledi. Bir seçim yapmak şarttı ve Candide, adına özgürlük denen Tanrı vergisi gereğince otuz altı sopa yemeyi seçti ve iki tur dayak yedi. Alay iki bin askerden oluşuyordu, bu ise dört bin sopa darbesi demekti. Candide’in derisi ta ensesinden kıçına kadar açıldı, kasları ve sinirleri ortaya çıktı. Tam üçüncü tur başlayacaktı ki, artık dayanacak gücü kalmayan Candide onlardan kafasını kırıp işi bitirmeleri lütfunda bulunmalarını rica etti ve bu lütfa nail oldu. Gözlerini bağlayıp diz çöktürdüler. Tam o sırada oradan geçmekte olan Bulgar kralı idam mahkûmunun suçunu sordu. Kral büyük bir deha olduğu için Candide hakkında öğrendiklerinden onun dünya işlerinden bihaber genç bir metafizikçi olduğunu hemen anladı ve onu bütün gazetelerde ve gelecek yüzyıllarda göklere çıkarılacak bir merhametle affetti. Namuslu bir cerrah Dioscorides’in20 salık verdiği yumuşatıcı ilaçlarla Candide’i üç haftada iyileştirdi. Bulgar kralı Abar kralıyla21 çarpışırken, Candide’in vücudu çoktan biraz deri bağlamıştı ve delikanlı artık yürüyebiliyordu.

14. 18. yüzyılda üst tabaka akşam yemeğini akşamüstü saatlerinde yer, bizim bugün akşam yemeği yediğimiz saatlerde ise hafif bir souper (Fransızca Soupe: Çorba) alırdı. Bu nedenle Candide’in akşam yemeği yediği halde aç uyuduğu belirtiliyor. (Ç.N.)

15. Yine Almancanın sözde kabalığını hicveden hayalî bir isim. İsmin içinde pek çok Almanca kelime göze çarpmaktadır: Vald (Almanca Wald: Orman), Berg (Almanca Berg: Dağ), Hoff (Almanca Hof: Saray), dorff (Almanca Dorf: Köy). (Ç.N.)

16. Prusya askerlerinin üniforması maviydi. Voltaire burada Prusya’da yaşanan zorla askere alımlara gönderme yapıyor. (Ç.N.)

17. Yaklaşık 1.80 metre. (Ç.N.)

18. Fransızcada “oğlancı” anlamında kullanılan bougre kelimesinin kökeninde Bulgare, yani Bulgar sözcüğü vardır. Bunun nedeni ise tarihte Bulgarlar arasında sapkın doktrinlerin çıkmış olması ve bu doktrinleri benimseyenlerin cinsel ahlaksızlıklara da meyilli olduğuna inanılmasıydı. Voltaire’in yaşadığı çağda Prusya Kralı II. Friedrich’in eşcinsel olduğuna dair dedikodular yaygındı. Dolayısıyla Voltaire’in “Bulgar kralı”yla kimi kastettiği o çağın okurları için açıktı. (Ç.N.)

19. Tüfeğin namlusuna barut doldurmakta kullanılan demir çubuk. (Ç.N.)

20. Pedanius Dioscorides (MS 40-90): Yunan hekim, farmakolog. (Ç.N.)

21. Abar veya Avar. Voltaire burada “Abar kralı”yla Yedi Yıl Savaşları sırasında Prusya ve müttefiki Büyük Britanya’yla savaşan Fransa kralı XV. Louis’yi kastediyor. Voltaire’e göre Abarlar (yani Fransızlar), tıpkı Bulgarlar (yani Prusyalılar) gibi, İskit kökenli bir halktı ve 7.-9. yüzyıllar arasında Doğu Avrupa’yı yakıp yıkmışlardı. (Ç.N.)

*****

III. BÖLÜM: Candide’in Bulgarların Elinden Kurtulması ve Başına Gelenler

III. BÖLÜM

Candide’in Bulgarların Elinden Kurtulması
ve Başına Gelenler

Dünya üzerinde hiçbir şey karşılıklı duran bu iki ordu kadar güzel, zarif, parlak ve iyi düzenlenmiş olamazdı. Trompetler, fifreler, obualar, davullar, toplar cehenneme taş çıkaracak bir ahenk oluşturuyordu. Toplar önce her iki taraftan altı bin kadar adamı yere yıktı, ardından yaylım ateşi olası dünyaların en iyisini kirleten dokuz ila on bin kadar namussuzu bu dünyanın yüzeyinden sildi. Süngüler de birkaç bin adamın ölümünün yeter sebebi oldu. Toplam kayıp otuz bin kadar ölüyü buldu. Bir filozof gibi tir tir titreyen Candide, bu kahramanca kıyım sırasında elinden geldiğince saklandı. Nihayet, her iki kral da kendi saflarında “Te Deum”22 söyletirken, sonuçlar ve nedenler üzerine düşünmeyi başka bir yerde devam ettirmeye karar verdi. Ölü veya can çekişen insan yığınlarının üstünden geçip önce komşu köye ulaştı. Bu köy yanıp kül olmuştu. Burası, Bulgarların uluslararası hukuka uygun şekilde yakmış olduğu bir Abar köyüydü. Bir köşede kurşunlarla delik deşik olmuş ihtiyarlar çocuklarını kanlı memelerine bastıran, boğazı kesilmiş karılarının ölümünü seyrediyor; başka bir köşede birkaç kahramanın doğal ihtiyaçlarını giderdikten sonra karınları deşilmiş kızlar son nefeslerini veriyor, daha başka kızlar yarı yanmış halde birilerinin onları öldürmesi için yalvarıyordu. Yerde duran kesik kol ve bacakların yanına beyin parçaları saçılmıştı.

Candide elinden geldiğince hızlı bir şekilde başka bir köye kaçtı. Bu köy Bulgarlara aitti ve Abar kahramanlar buraya benzer muamele etmişlerdi. Yine çırpınan uzuvların üstünde veya yıkıntıların arasında ilerleyen Candide nihayet heybesinde bir parça erzakla ve Matmazel Cunégonde’u bir an bile aklından çıkarmayarak savaş meydanının dışına ulaştı. Hollanda’ya geldiğinde erzakı tükenmişti. Fakat bu ülkede herkesin zengin23 ve Hıristiyan olduğunu duyduğundan, burada kendisine Matmazel Cunégonde’un güzel gözleri uğruna kovulduğu mösyö baronun şatosundaki kadar iyi muamele edileceğinden emindi.

Candide pek çok ağırbaşlı şahsiyetten sadaka istedi, fakat hepsi de ona bu mesleği devam ettirdiği takdirde doğru dürüst yaşamayı öğrensin diye bir ıslahhaneye kapatılacağını söyledi.24

Bunun üzerine Candide büyük bir mecliste bir saat boyunca tek başına hayırseverlik üzerine konuşan bir adama gitti. Vaiz ona ters ters bakıp şöyle dedi: “Burada ne işiniz var? İyi bir amaçla mı geldiniz?” “Nedensiz sonuç yoktur,” diye cevap verdi Candide alçakgönüllülükle, “her şey zorunlu olarak birbirine bağlıdır ve en iyiye ulaşmak için düzenlenmiştir. Benim Matmazel Cuné-gonde’un yanından kovulmam, sopa yemem şarttı ve ekmeğimi kazanana kadar dilenmem de şart. Bütün bunlar başka türlü olamazdı.” “Dostum,” dedi hatip ona, “papanın deccal olduğuna inanıyor musunuz?25 “Şimdiye kadar böyle dendiğini hiç duymadım,” diye cevap verdi Candide. “Fakat deccal olsun veya olmasın, bana ekmek gerek.” “Sen ekmek yemeyi hak etmiyorsun,” dedi öteki. “Bas git, seni namussuz, bas git, seni sefil, bir daha da yanıma yaklaşma!” Vaizin karısı başını camdan dışarı uzatıp da papanın deccal olduğundan şüphe duyan bir adam görünce onun başından aşağıya lazımlıkta ne var ne yok… Ey Tanrım! Din coşkusu hanımları ne tür aşırılıklara sürüklüyor böyle!

Jacques adında hiç vaftiz edilmemiş, iyi yürekli bir Anabaptist26 kardeşlerinden birine, iki ayaklı, tüysüz27 ve bir ruha sahip bir canlıya edilen bu zalimce ve iğrenç muameleyi gördü; onu evine götürdü, temizledi, ona ekmek ve bira verdi, ona iki florin hediye etti, hatta Hollanda’da İran kumaşları üreten fabrikalarında28 çalışmayı bile öğretmek istedi. Candide adamın önünde neredeyse yerlere kapanarak şöyle haykırdı: “Biliyordum, Üstat Pangloss bana bu dünyada her şeyin olabilecek en iyi şekilde olduğunu söylemişti; zira sizin aşırı cömertliğiniz beni o kara cüppeli beyefendi29 ile zevcesi hanımefendinin katılığından çok daha fazla duygulandırdı.”

Ertesi gün Candide etrafta dolaşırken vücudu baştan aşağı irin dolu kabarcıklarla kaplanmış, gözlerinin feri kaçmış, burnunun ucu kemirilmiş, ağzı çarpılmış, dişleri kapkara olmuş, gırtlaktan konuşan, şiddetli öksürük nöbetleriyle sarsılan ve her nöbette bir dişini tüküren bir dilenciye rastladı.

22. “Te Deum Laudamus” (Tanrım, Seni Övüyoruz). Tanrı ve İsa’ya atfedilen Latince ilahi. (Y.N.)

23. Yazar o tarihte Hollanda’nın uluslararası ticaret hacminden kaynaklanan yüksek refah düzeyine gönderme yapıyor. (Ç.N.)

24. O çağlarda aralarında Fransa’nın da yer aldığı kimi Avrupa ülkeleri dilencileri, başıboş gezenleri ve akıl hastalarını hapse atıyordu. (Ç.N.)

25. Bu soruyla vaizin Protestan olduğunu anlıyoruz. (Ç.N.)

26. 16. yüzyılda bilhassa Hollanda’da yayılmış bir Protestan mezhebi. Anabaptistler kişinin ancak özgür iradesiyle vaftiz edilebileceğine inanırlar, dolayısıyla bebek vaftizini reddederler. (Ç.N.)

27. Platon’un insan tanımına gönderme. (Ç.N.)

28. Başka ülkeler gibi Hollanda da önceleri ithal edilen Doğu’ya özgü kumaşları taklit etmeye başlamıştı. (Ç.N.)

29. Protestan vaiz. (Ç.N.)

*****

IV. BÖLÜM: Candide’in Eski Felsefe Öğretmeni Doktor Pangloss’a Rastlaması ve Sonrasında Olanlar

IV. BÖLÜM

Candide’in Eski Felsefe Öğretmeni Doktor Pangloss’a Rastlaması ve Sonrasında Olanlar

Dehşetten ziyade merhametle sarsılan Candide, namuslu Anabaptist Jacques’tan aldığı iki florin’i bu korkunç görünüşlü dilenciye verdi. Hayalet ona sabit gözlerle baktı, gözyaşları içinde boynuna sarıldı. Korkuya kapılan Candide geri çekildi. “Heyhat!” dedi sefil, diğer sefile, “Sevgili Pangloss’unuzu tanımadınız mı yoksa?” “Neler duyuyorum? Bu siz misiniz, sevgili öğretmenim? Bu korkunç haldeki insan siz misiniz? Başınıza nasıl bir felaket geldi böyle? Niçin artık şatoların en güzelinde değilsiniz? Genç kızların incisi, doğa harikası Matmazel Cunégonde’a ne oldu?” “O öldü,” diye karşılık verdi öteki. Bu cümleyi duyan Candide bayıldı. Dostu tesadüfen ahırda bulunan kötü sirkeyle onu biraz kendine getirdi. Candide yeniden gözlerini açtı. “Cunégonde öldü demek! Ah! Olası dünyaların en iyisi, neredesin? Peki ama hangi hastalıktan öldü? Sakın saygıdeğer babası beni o güzel şatodan tekme tokat atarken gördüğü için olmasın?” “Hayır,” dedi Pangloss, “Bulgar askerlerinin elinde bir insan ne kadar tecavüze uğrayabilirse o kadar tecavüze uğradıktan sonra Cunégonde’un karnı deşildi; aynı askerler kızını korumak isteyen mösyö baronun kafasını kırdılar; madam baronesi parça parça ettiler; zavallı öğrencime de kız kardeşine yaptıklarının aynısını yaptılar. Şatoya gelince, taş üstünde taş, tek bir ambar, tek bir koyun, tek bir ördek, tek bir ağaç dahi kalmadı. Ama intikamımız acı oldu, zira Abarlar da bir Bulgar senyörüne ait komşu baronlukta, bize yapılanın aynısını onlara yaptı.”

Bunları duyan Candide tekrar bayıldı. Ancak kendine geldikten ve söylemesi gereken her şeyi söyledikten sonra neden ile sonuç, Pangloss’u böylesine acınası bir duruma getiren yeter sebeple ilgili sorular sormaya başladı. “Heyhat!” dedi öteki. “Nedeni aşk; insan türünün tesellisi, evrenin koruyucusu, tüm duyarlı varlıkların ruhu olan aşk, tatlı aşk.” “Heyhat!” dedi Candide. “Ben de onu tanıdım, kalpların hükümranı, ruhumuzun ruhu olan aşkı. Bana tek bir öpücükle kıçıma yediğim yirmi tekmeden başka bir getirisi olmadı.Bu güzel neden nasıl böylesine iğrenç bir sonuç doğurabildi ki?”

Pangloss şu cümlelerle cevap verdi: “Ey sevgili Candide’im! Paquette’i siz de tanırdınız, hani yüce baronumuzun o güzel hizmetçisi. İşte ben, şu an beni kemirişine şahit olduğunuz bu cehennem azabına neden olan cenneti onun kollarında tattım. Hastalık Paquette’e de bulaşmıştı, belki şimdi ölmüştür bile. Paquette bu hediyeyi allameicihan bir Cordelier’den30 almış, ki bu iş ta en başa kadar gidiyormuş. Zira Cordelier aynı hediyeyi yaşlı bir kontesten, yaşlı kontes bir süvari yüzbaşısından, süvari yüzbaşısı bir markizden, markiz bir uşaktan, uşak bir Cizvit’ten, Cizvit ise henüz çömezken doğrudan Kristof Kolomb’un31 yoldaşlarından birinden almış. Bense onu kimselere vermeyeceğim, zira ölüyorum.”

“Ey Pangloss!” diye haykırdı Candide. “Bu ne tuhaf bir soyağacıdır! Bu işin başı şeytan olmasın sakın?” “Kesinlikle hayır,” diye cevap verdi büyük adam. “Bu, olası dünyaların en iyisinde kaçınılmaz bir şey, elzem bir unsurdur; zira eğer Kolomb bir Amerika adasında üremenin kaynağını zehirleyen, hatta sık sık üremeye engel olan ve açık şekilde doğanın yüce amacının zıddı olan bu hastalığı kapsaydı, bugün çikolatamız da, kabuklu bitimiz de olmazdı. Ve yine şu noktayı gözden kaçırmamak gerekir ki, söz konusu hastalık bu kıtada, tıpkı dinî tartışmalar gibi en başından beri yalnızca bize has. Türkler, Hintler, İranlılar, Çinliler, Siyamlılar, Japonlar hâlâ onu tanımıyorlar; fakat birkaç yüzyıl içinde sıranın onlara gelmesi için yeter sebep mevcut. Şimdilik hastalık bizde olağanüstü ilerleme kaydetti, özellikle de devletlerin kaderini belirleyen, iyi terbiye görmüş, ehli namus paralı askerlerden oluşan büyük ordularda. Herhangi bir meydan muharebesinde otuz bin asker aynı sayıda askerden oluşan bir ordunun karşısına çıktığında, her iki tarafta da aşağı yukarı yirmi bin frengili bulunacağından emin olunabilir.”

“Ne kadar harikulade,” dedi Candide, “ama sizi tedavi ettirmek gerek.” “Nasıl tedavi olabilirim ki?” dedi Pangloss. “Cebimde tek kuruş yok sevgili dostum. Ve bu muazzam yerkürede parasını ödemeden veya bizim yerimize ödeyecek birini bulmadan ne hacamat ne tenkiye32 yaptırabilirsin.”

Bu son sözler üzerine Candide kararını verdi; gidip hayırsever Anabaptist Jacques’ın ayaklarına kapandı ve dostunun içinde bulunduğu durumu öyle dokunaklı bir dille tasvir etti ki, iyi yürekli adam Doktor Pangloss’u ağırlamakta tereddüt etmedi ve tedavi masraflarını bizzat üstlendi. Pangloss tedavi görürken sadece tek bir gözüyle tek bir kulağını kaybetti. Pangloss iyi yazı yazıyordu ve aritmetiğe bütünüyle hâkimdi. Anabaptist Jacques onu muhasebecisi yaptı. İki ayın sonunda ticari işleriyle ilgili olarak Lizbon’a gitmek zorunda kalınca iki filozofu da gemisine aldı. Pangloss ona nasıl her şeyin bundan daha iyi olamayacağını açıkladı. Jacques aynı fikirde değildi. “İnsanlar doğayı biraz olsun bozmuş olsa gerek,” diyordu Jacques, “zira kurt doğmadıkları halde kurt olmuşlar. Tanrı onlara ne yirmi dörtlük toplar ne de süngünler33 verdiği halde birbirlerini yok etmek için süngüler, toplar yapmışlar. İflasları ve alacaklıları eli boş bırakmak için müflislerin mallarına el koyan adaleti de aynı kefeye koyabiliriz.” “Bütün bunlar kaçınılmazdı,” diye cevap veriyordu tek gözlü doktor. “Tikel felaketler genel refaha götürür, öyle ki ne kadar çok tikel felaket olursa her şey o kadar iyi olur.” O bu şekilde akıl yürütürken hava karardı, dünyanın dört bir yanından rüzgârlar esmeye başladı ve gemi Lizbon limanı açıklarında olabilecek en korkunç fırtınaya yakalandı.

30. Fransızca “kordonlu”, bellerine taktıkları sade kordon nedeniyle Fransisken rahiplerine takılan lakap. Fransiskenler o tarihte halk tarafından şehvet düşkünü ve cahil görüldükleri için buradaki “allameicihan” sıfatı ağır bir alay içermektedir. (Ç.N.)

31. Burada kastedilen “aşk hastalığı” frengidir. Frenginin Avrupa’da Kristof Kolomb’un Amerika’ya yaptığı ilk seferden dönen gemiciler tarafından yayıldığı bugün hâlâ geçerliliğini koruyan bir varsayımdır. (Ç.N.)

32. O dönemde hekimlerin en çok başvurduğu iki tedavi yöntemi. (Ç.N.)

33. En büyük Fransız top arabası yirmi dört libre’lik toplar atabiliyordu. 17. yüzyılın ikinci yarısında icat edilen süngünün kullanımı ise bilhassa 18. yüzyılda yaygınlaşmıştır. (Ç.N.)

*****

V. BÖLÜM: Fırtına, Gemi Kazası, Deprem ve Doktor Pangloss, Candide ve Anabaptist Jacques’ın Başına Gelenler

V. BÖLÜM

Fırtına, Gemi Kazası, Deprem1 ve Doktor Pangloss, Candide ve Anabaptist Jacques’ın Başına Gelenler

Geminin34 sallantısının zıt yönlerde çalkalanan insan vücudunun bütün sinirlerinde ve salgılarında35 yarattığı o akla hayale sığmayan kaygılarla zaten zayıf düşmüş, adeta ölümün eşiğine gelmiş yolcuların yarısının, yaklaşan tehlikeden korkacak takati kalmamıştı. Diğer yarısı ise çığlıklar atıp dualar ediyordu. Yelkenler parçalanmış, gemi direkleri kırılmış, tekne yarılmıştı. Gücü yeten çalışıyor, kimse birbirini duymuyor, kimse komuta etmiyordu. Tam güvertede bulunan Anabaptist gemiye biraz yön verecek oldu ki, öfkeli bir tayfa onu kaba bir vuruşla yere serdi. Fakat vurma hareketinin etkisiyle kendisi öylesine şiddetle sarsıldı ki, gemiden baş aşağı düşüverdi ve kırık gemi direğinin ucunda asılı kaldı. İyi kalpli Jacques tayfanın yardımına koştu, onun güverteye çıkmasına yardım etti ve kurtarma çabalarının sonucunda tayfanın gözü önünde kendisi denize düştü. Tayfa bir kez bile arkasına dönüp bakmaya tenezzül etmeden onu ölüme terk etti. Candide yaklaşıp baktı ve velinimetinin bir an için yeniden su yüzüne çıkıp sonsuza dek dalgalara gömüldüğünü gördü. Onun arkasından denize atlamak istediyse de, filozof Pangloss, Lizbon dış limanının tam da bu Anabaptistin buraya gelip boğulması kastıyla yaratıldığını kanıtlamak suretiyle ona engel oldu. Pangloss bu hususu a priori olarak kanıtlarken gemi parçalandı; Pangloss, Candide ve erdemli Anabaptisti boğan o alçak tayfa dışında her şey yok olup gitti. Namussuz adam Pangloss ile Candide’in bir tahta parçası üzerinde geldiği kıyıya kadar gayet güzel yüzdü.

Biraz kendilerine geldiklerinde Lizbon istikametinde yürümeye koyuldular. Üstlerinde biraz para vardı, bununla fırtınadan kurtuldukları gibi açlıktan da kurtulmayı umuyorlardı.

Velinimetlerinin ölümüne ağlaya ağlaya şehre henüz ayak basmışlardı ki zeminin ayaklarının altında sallanmaya başladığını hissettiler. Limanda deniz fokurdayarak yükseldi, oraya demir atmış gemileri parçaladı. Alev ve kül girdapları sokakları ve meydanları kapladı; evler yıkıldı, çatılar temellerin üstüne devrildi ve temeller dört bir yana saçıldı. Her yaştan ve cinsiyetten otuz bin kişi yıkıntıların altında ezildi. Tayfa bir yandan ıslık çalıp küfrediyor, diğer yandan şöyle diyordu: “Buradan bize ekmek çıkar.” “Bu olayın yeter sebebi ne olabilir?” diyordu Pangloss da. “İşte Mahşer Günü geldi çattı!” diye haykırıyordu Candide. Tayfa derhal yıkıntılara koştu, para bulmak uğruna ölüme meydan okudu, nitekim buldu da, bu kazanımla kendinden geçti, sonra kendine geldi ve yıkılmış evlerin üstünde, can çekişenlerin ve ölülerin ortasında rastladığı ilk iyi niyetli kızın hizmetini satın aldı. Bu sırada Pangloss tayfayı kolundan çekip duruyordu. “Dostum,” diyordu Pangloss ona, “bu iyi bir şey değil, evrensel akla aykırı davranıyorsunuz, vaktinizi kötü kullanıyorsunuz.” “Hay lanet!” diye cevap verdi öteki. “Ben bir tayfayım, Batavya’da36 doğmuşum, Japonya’ya dört kez seyahat edip dört kez haç çiğnemişim.37 Tam adamını buldun evrensel akıl anlatacak!”

Sıçrayan birkaç taşla yaralanan Candide üstü kalıntılarla kaplanmış bir halde sokakta yatıyordu, Pangloss’a şöyle diyordu: “Heyhat! Bana biraz şarap ve yağ bul, ben ölüyorum.38 “Bu deprem yeni bir şey değil,” diye cevap verdi Pangloss. “Amerika’daki Lima şehri de geçen sene benzer sarsıntılar yaşadı.39 Aynı nedenler, aynı sonuçlar. Kesin yerin altında Lima’dan Lizbon’a uzanan bir kükürt serpintisi var.” “Kuvvetle muhtemel,” dedi Candide. “Fakat Tanrı aşkına, bana biraz yağ ve şarap.” “Ne demek muhtemel?” diye cevap verdi filozof. “Ben bunun kanıtlanmış bir gerçek olduğunu savunuyorum.” Candide bayıldı ve Pangloss ona civardaki bir çeşmeden biraz su getirdi.

Ertesi gün yıkıntıların arasına girip birkaç parça yiyecek bulunca güçlerini biraz olsun geri kazandılar. Ardından diğerleri gibi onlar da ölümden kurtulan insanlara yardım etmek üzere işe koyuldular. Onlardan yardım gören birkaç yurttaş onlara böyle bir felakette ikram edilebilecek en iyi akşam yemeğini ikram ettiler. Yemeğin pek hüzünlü olduğu bir gerçekti; misafirler ekmeklerini gözyaşlarıyla ıslatıyorlardı. Fakat Pangloss onları olayların başka türlü olmasının mümkün olmadığını söyleyerek avutuyordu: “Zira,” diyordu Pangloss, “bütün bunlar olabileceklerin en iyisi. Zira Lizbon’da bir yanardağ varsa40, bu, aynı yanardağ başka bir yerde olamazdı demektir. Zira nesnelerin bulundukları yerde olmamaları imkânsızdır. Zira her şey iyidir.”

Pangloss’un yanında bulunan engizisyon görevlisi ufak tefek, esmer bir adam kibarca söz alıp şöyle dedi: “Anlaşılan beyefendi ilk günaha inanmıyor; zira eğer her şey olabilecek en iyi halde ise, o zaman ne düşüş ne de cezalandırma olmuş demektir.41

“Ekselansları, affınızı istirham ediyorum,” diye cevap verdi Pangloss daha da kibar bir şekilde, “fakat insanın düşüşü ve lanetlenme zorunlu olarak olası dünyaların en iyisine dahildir.” “Öyleyse beyefendi özgür iradeye inanmıyor mu?” dedi görevli.“Ekselansları af buyursunlar,” dedi Pangloss, “fakat özgür irade mutlak zorunlulukla bir arada bulunabilir; zira nihayetinde önceden belirlenmiş irade…” Pangloss tam cümlesinin ortasındayken, görevli kendisine Porto ve Oporto42 şarabı sunan silahlı uşağına başıyla işaret etti.

34. 1 Kasım 1755’te yaşanan ve tarihin en yıkıcı depremlerinden biri olarak kayda geçen büyük Lizbon depremi. Bu felaket (ve bilhassa Azizler Günü’nde vuku bulmuş olması) teolojik tartışmalara, özelllikle de şer sorunsalına yepyeni bir yön vermiştir. (Ç.N.)

35. Ortaçağ hekimlerine göre insan vücudunda kan, sarı safra, kara safra ve balgam olmak üzere dört temel salgı bulunurdu. (Ç.N.)

36. Hollanda Doğu Hint Adaları’nın (bugünkü Endonezya) başkenti. (Ç.N.)

37. 17. yüzyıldan itibaren sınırlarını Avrupalılara kapatan Japonya sadece Hollandalılara Hıristiyanlık simgelerinden vazgeçmek ve haç çiğnemek şartıyla Nagasaki’de ticaret yapma hakkı tanımıştı. (Ç.N.)

38. Katolik inancında rahibin ölmekte olan kişinin vücudunu kutsal yağla ovması ritüeli. (Ç.N.)

39. Aslında Lima Depremi 1746’da gerçekleşmiştir. (Ç.N.)

40. Eskiden depremlerin yanardağlardan kaynakladığı sanılıyordu. (Ç.N.)

41. Cennetten kovuluş ve insanın düşüşü kastediliyor. Hıristiyanlığın temel dogmasına göre kötülük, Âdem ile Havva’nın özgür iradeleriyle Tanrı’nın buyruğuna karşı gelip yasak meyveyi yemesinden doğmuştur. Pangloss’un savı ise insanın özgür iradesini reddeder görünerek tehlikeli bir şekilde sapkınlığa yaklaşmaktadır. (Ç.N.)

42. Fransızcada (ve İngilizcede) Porto’ya Oporto da denmekteydi. (Ç.N.)

*****

VI. BÖLÜM: Depremlerin Önüne Geçmek İçin Şöyle Güzel Bir Auto-Da-Fé Düzenlenmesi ve Candide’in Poposunun Kırbaçlanması

VI. BÖLÜM

Depremlerin Önüne Geçmek İçin Şöyle Güzel Bir Auto-Da-Fé431 Düzenlenmesi ve Candide’in Poposunun Kırbaçlanması

Lizbon’un dörtte üçünü yerle bir eden depremden sonra ülkenin bilginleri böyle topyekûn bir yıkımın önüne geçmek için halka şöyle güzel bir auto-da-fé sunmaktan daha etkili başka bir yol bulamamışlardı. Coimbra44 Üniversitesi birkaç kişinin törenle kısık ateşte yakılacağı böyle bir gösterinin yer sarsıntısını engellemenin şaşmaz sırrı olduğuna hükmetmişti.

Bunun sonucunda vaftiz babası olduğu çocuğun vaftiz annesiyle evlenmekten hüküm giymiş45 bir Biskay’ lı, tavuk yerken domuz yağını ayıran iki Portekizli46 yakalanıp bağlandı; akşam yemeğinin ardından da gelip Doktor Pangloss ile müridi Candide’i bağladılar, biri konuştuğu, diğer ise tasdik eder bir edayla dinlediği için. İkisi birbirinden ayrılıp, güneş ışınlarının asla rahatsız etmediği, son derece serin dairelere47 götürüldüler. Sekiz gün sonra ikisine de sanbenito48 giydirildi, başlarına kâğıttan mitre49 takıldı. Candide’in mitresinin ve sanbenito’sunun üstüne ters dönmüş alevler ile kuyruğu da pençesi de olmayan şeytanlar çizilmişti. Buna karşılık Pangloss’un üstündeki şeytanların pençeleri ve kuyrukları vardı ve alevler dümdüz50 yükseliyordu. Bu kıyafetler içerisinde ayin alayı şeklinde yürüdüler, çok acıklı bir vaaz, ardından faux-bourdon51 tarzı güzel bir müzik dinlediler. İlahi okunurken Candide’in poposu ahenkle kırbaçlandı; Biskay’lı ile domuz yağı yemek istemeyen iki adam yakıldı, Pangloss ise âdetlere aykırı olduğu halde asıldı. Aynı gün yer korkunç bir gürültüyle yeniden sarsıldı.

Dehşete düşen, ne yapacağını şaşıran, kendini kaybeden, kanlar içinde tir tir titreyen Candide kendi kendine şöyle deyip duruyordu: “Eğer olası dünyaların en iyisi buysa kim bilir diğerleri nasıldır? Hadi benim popomu kırbaçlasınlar, Bulgarlar da kırbaçlamıştı. Ama ey benim sevgili Pangloss’um! Ey dünyanın en büyük filozofu, sizin nedenini anlamadığım bir şekilde asıldığınızı da mı görecektim? Ey benim sevgili Anabaptistim, insanların en iyisi, limanda boğulmanız şart mıydı? Ey Matmazel Cunégonde, genç kızların incisi, illa karnınızın deşilmesi mi gerekti?”

Candide arkasına döndü; vazedilmiş, poposu kırbaçlanmış, günahları affedilmiş ve kutsanmış bir halde güçbela ayakta durmaya çalışırken, yaşlı bir kadın yanına gelip ona şöyle dedi: “Oğlum, cesaretinizi toplayın ve peşimden gelin.”

43. (Port.) İnanç eylemi. 15. ve 19. yüzyıllar arasında engizisyon tarafından sapkın olarak görülenlere ve dinden dönenlere verilen cezaların açıklanması sırasında düzenlenen halka açık tören. (Ç.N.)

44. Portekiz hâkimiyetindeki topraklarda yer alan dört engizisyon yargı bölgesinden biri. (Ç.N.)

45. Zamanın batıl inancına göre bir çocuğun vaftiz annesi ile vaftiz babasının evlenmeleri yasaktı. (Ç.N.)

46. Domuz yağı yememeleri gizli Yahudi olabilecekleri anlamına geliyor. O çağda Portekiz ve İspanya’da Musevilik yasaktı. (Ç.N.)

47. Zindan. (Ç.N.)

48. Auto-da-fé’lerde mahkûmlara giydirilen, üstü resimli özel kıyafet. Tövbe etmeyen sapkın denilen kişilerin sanbenito’larında şeytan ve alev resimleri olurdu. (Ç.N.)

49. Katolik piskoposların ve başrahiplerin taktığı külah benzeri ayin başlığı. (Ç.N.)

50. Düz alevler ölümü simgelerdi. (Ç.N.)

51. Geç Ortaçağ ve Erken Rönesans dönemlerinde yaygın olan bir kilise müziği formu. (Ç.N.)

*****

VII. BÖLÜM: Yaşlı Bir Kadının Candide’e Bakması ve Candide’in Sevdiğine Kavuşması

VII. BÖLÜM

Yaşlı Bir Kadının Candide’e Bakması ve Candide’in Sevdiğine Kavuşması

Candide cesaretini toplayamadı, fakat yaşlı kadının peşinden harap bir eve geldi. Kadın ona yaralarına sürmesi için bir kavanoz merhem verdi, önüne yiyecek içecek koydu ve hayli temiz, küçük bir yatak gösterdi. Yatağın yanında tam takım kıyafetler vardı. “Yiyin, için, uyuyun,” dedi kadın ona. “Atocha’lı Meryem, Padovalı Aziz Antonio ile Monsenyör Santiago de Compostela52 sizi korusun. Ben yarın yine geleceğim.” Başına gelenlere, gördüklerine, en çok da yaşlı kadının merhametine şaşıran Candide, kadının ellerini öpmek istedi. “Asıl öpmeniz gereken benim elim değil,” dedi yaşlı kadın. “Yarın tekrar geleceğim. Merhemi sürün, yemeğinizi yiyin ve uyuyun.”

Candide onca felakete rağmen yemeğini yedi ve uyudu. Ertesi gün yaşlı kadın ona öğle yemeği getirdi, sırtına baktı, kendi elleriyle başka bir merhem sürdü; sonra ona akşam yemeği getirdi; akşam saatlerinde ise gece atıştırmalığıyla yeniden çıkageldi. Ertesi gün yine aynı seremoni yaşandı. “Siz kimsiniz?” diye sorup duruyordu ona Candide. “Kim kalbinize bunca iyilik esinliyor? Ben hakkınızı nasıl ödeyebilirim?” İyi kalpli kadın asla cevap vermiyordu. Kadın akşama doğru yine geldi, fakat bu kez gece atıştırmalığı getirmedi. “Benimle gelin,” dedi Candide’e, “ama tek kelime etmeyin.” Kadın Candide’i koluna taktı ve onunla birlikte kırsalda aşağı yukarı çeyrek fersah yürüdü. Etrafı bahçelerle ve su kanallarıyla çevrili ücra bir eve geldiler. Yaşlı kadın küçük bir kapıya vurdu. Kapı açıldı, kadın Candide’i gizli bir merdivenden yaldızlı bir odaya götürdü, brokar döşeli bir kanepeye oturttu, sonra kapıyı arkasından kapatıp gitti. Candide rüyada gibiydi; bütün hayatı ona bir karabasan, içinde bulunduğu an ise tatlı bir düş gibi geliyordu.

Kısa süre sonra yaşlı kadın yeniden çıkageldi; yanında güçlükle ayakta tuttuğu heybetli, kıymetli taşlarla parıl parıl parlayan, yüzü tülle örtülü ve tir tir titreyen bir kadınla gelmişti. “Açın şu tülü,” dedi yaşlı kadın Candide’e. Genç adam yaklaştı, çekingen hareketlerle tülü kaldırdı. O nasıl bir andır! Nasıl bir sürprizdir! Delikanlı bir an Matmazel Cunégonde’u görür gibi olmuştu. Nitekim oydu, ta kendisiydi. Candide’in dizlerinin bağı çözüldü, tek kelime söyleyemedi ve Cunégonde’un ayakları dibine düştü. Cunégonde da kanepeye çöktü. Yaşlı kadın onları alkollü içeceğe boğdu; kendilerine gelip konuşmaya başladılar. Ağızlarından ilk çıkanlar kesik kesik sözcükler, üst üste binen sorular ve cevaplar, iç çekişler, hıçkırıklar ve çığlıklar oldu. Yaşlı kadın onlara biraz daha az gürültü etmelerini salık verdi ve onları kendi hallerine bıraktı. “Nasıl olur! Bu sizsiniz,” diyordu Candide, Cunégonde’a. “Siz yaşıyorsunuz! Sizi Portekiz’de buldum! Size tecavüz etmediler mi? Filozof Pangloss’un beni temin ettiği gibi karnınızı deşmediler mi?” “Elbette hepsini yaptılar,” dedi güzel Cunégonde. “Ama insan bu iki kazadan illa ölmüyor.” “Peki ya babanız ve anneniz öldürüldü mü?” “Bu doğru,” dedi Cunégonde ağlayarak. “Peki ya erkek kardeşiniz?” “Erkek kardeşim de öldürüldü.” “Peki siz neden Portekiz’desiniz? Benim burada olduğumu nereden bildiniz? Nasıl tuhaf bir tesadüf eseri beni bu eve getirttiniz?” “Size bütün bunları anlatacağım,” diye cevap verdi küçükhanım. “Lakin önce siz, şahsıma ihsan eylediğiniz öpücükten mütevellit maruz kaldığınız tekmelerden53 bu yana başınıza gelenleri anlatacaksınız.”

Candide büyük bir saygıyla ona itaat etti ve her ne kadar ne diyeceğini bilemez bir halde sesi zayıf ve titrek çıksa da, omurgası hâlâ biraz acısa da, Cunégonde’a dünyanın en saf ifadesiyle ayrı düştükleri andan itibaren başından geçen her şeyi anlattı. Cunégonde gözlerini göğe kaldırdı; iyi kalpli Anabaptist ile Pangloss’un ölümüne gözyaşı döktü; ardından Candide’e kendi hikâyesini anlatmaya koyuldu. Candide söylenenlerin tek kelimesini bile kaçırmıyor, bir yandan da matmazeli gözleriyle yiyordu.

52. Aslında İspanya’da bir şehir, aynı zamanda Camino de Santiago adıyla bilinen önemli bir hac güzergâhının varış noktası. (Ç.N.)

53. Voltaire burada Fransızcada günlük hayatta kullanılmayan, daha çok Racine ve Corneille’in metinlerinde rastlanan iki fiil çekimi kullanarak Cunégonde’un atıfta bulunduğu olayların bayağılığı ile kullandığı ağdalı dil arasında komik bir tezat oluşturmuştur. Aynı fiil çekimini Türkçeye aktarmak mümkün olmadığından, burada Osmanlıca sözcükler kullanarak aynı ironiyi oluşturmaya çalıştık. (Ç.N.)

*****

VIII. BÖLÜM: Cunégonde’un Hikâyesi

VIII. BÖLÜM

Cunégonde’un Hikâyesi

“Yatağımda derin bir uykuya dalmıştım ki, Tanrı Bulgarları bizim güzel Thunder-ten-tronckh şatomuza gönderdi. Bulgarlar babamı ve erkek kardeşimi boğazladı, annemi parça parça etti. Altı ayak boyunda iriyarı bir Bulgar benim bu manzara karşısında bayıldığımı görüp bana tecavüz etmeye başladı. Bu olay beni kendime getirdi, bilincim açıldı, bağırdım, çırpındım, ısırdım, tırmaladım, o iriyarı Bulgar’ın gözlerini oymak istedim; zira babamın şatosunda olan bitenlerin aslında gerekli olduğunu bilmiyordum. Sonunda vahşi adam sol yanıma bıçak sapladı, izi hâlâ duruyor.” “Heyhat! O yarayı görmeyi çok isterim,” dedi saf Candide. “Göreceksiniz,” dedi Cunégonde. “Ama şimdi devam edelim.” “Devam edin,” dedi Candide.

Böylece Cunégonde yarım kalan hikâyesine devam etti: “Bir Bulgar yüzbaşısı içeri girdi, benim kanlar içinde olduğumu gördü ama asker hiç oralı olmadı. Yüzbaşı vahşi adamın kendisine gösterdiği saygısızlığa öfkelendi ve onu benim üstümdeyken öldürdü. Ardından yaramı sardırıp beni savaş esiri olarak kendi konaklama yerine götürdü. Sahip olduğu az sayıdaki gömleği yıkıyor, yemeğini pişiriyordum. Adam beni pek güzel buluyordu, bunu itiraf etmek gerek, ben de kendisini yakışıklı bulduğumu, bembeyaz ve yumuşacık bir tene sahip olduğunu inkâr etmeyeceğim. Öte yandan pek zeki değildi, felsefeden de anlamıyordu. Onun Doktor Pangloss tarafından yetiştirilmediği hemen anlaşılıyordu. Üç ayın sonunda bütün parasını kaybedip benden de bıkınca, beni Hollanda ve Portekiz’de ticaret yapan ve kadınları tutkuyla seven Don Issacar adında bir Yahudiye54 sattı. Bu Yahudi bana çok bağlandı, ama emeline ulaşamadı. Ona, Bulgar askerine gösterdiğim dirençten daha fazla direnç gösterdim. Şerefli bir insan bir kez tecavüze uğrayabilir, fakat erdemi bu olayla pekişir. Yahudi beni yola getirmek için bu gördüğünüz kır evine getirdi. Ben o zamana kadar dünya üzerinde Thunder-ten-tronckh şatosundan daha güzeli yok sanırdım, meğer yanılıyormuşum.

Bir gün ayin sırasında Büyük Engizisyoncu beni fark etti, uzun uzun süzdü ve haber gönderip benimle birtakım gizli işler görüşmesi gerektiğini bildirdi. Beni onun sarayına götürdüler; ona hangi soydan geldiğimi söyledim, o da bana bir İsrailoğlu’na55 ait olmamın mevkimin ne kadar aşağısında olduğunu açıkladı. Adamları Don Issacar’a beni monsenyöre bırakmasını teklif etti. Sarayın bankacısı ve itibarlı bir adam olan Don Issacar bunu hiçbir şekilde kabul etmedi. Engizisyoncu onu auto-da-fé’yle tehdit etti. Nihayet benim Yahudi korktu ve bir anlaşma yaptı. Buna göre, ev ve ben her ikisinin ortak malı olacaktım; pazartesi, çarşamba ve Şabat günleri Yahudinin, haftanın geri kalan günleri ise Engizisyoncu’ya ait olacaktı. Bu anlaşma atlı aydır sürüyor. Gerçi birtakım tartışmalara neden olmadı değil; zira cumartesiyi pazara bağlayan gecenin eski yasaya mı yoksa yenisine mi56 ait olduğu sık sık muallakta kaldı. Bense bugüne dek ikisine de direndim57 ve sanırım bu nedenle hep sevildim.

Nihayet Monsenyör Engizisyoncu deprem felaketini saptırmak ve Don Issacar’ın gözünü korkutmak için bir auto-da-fé düzenlemeye karar verdi. Beni de davetiyle şereflendirdi. En güzel yere oturtuldum; ayin ile infazlar arasında hanımlara içecek ikram edildi. O iki Yahudi ile vaftiz anneyle evlenen dürüst Biskay’lıyı yanarken görünce zaten dehşete kapılmıştım. Üstüne bir de yüzü Pangloss’unkine benzeyen bir adamı sanbenito ve mitre giymiş halde görünce kapıldığım hayreti, korkuyu ve buhranı varın siz düşünün! Gözlerimi ovuşturdum, dikkatle baktım, onun asıldığını gördüm ve düşüp bayıldım. Henüz kendime gelmiştim ki, bu sefer de sizi çırılçıplak soyduklarını gördüm. Bu artık dehşetin, afallamanın, kederin, ümitsizliğin son raddesiydi. Bu arada sizin teninizin benim Bulgar yüzbaşısınınkinden çok daha beyaz, çok daha kusursuz bir pembelikte olduğunu belirtmeden de geçemeyeceğim. Bu manzara beni ezen, içimi kemiren bütün duyguları ikiye katladı. Haykırdım, şöyle demek istedim: ‘Barbarlar, durun!’ Fakat sesim çıkmadı, zaten çığlıklarımın bir faydası da olmazdı. Onlar poponuzu kırbaçlarken ben, ‘Bu nasıl olur?’ diyordum kendi kendime, ‘Nazik Candide ile bilge Pangloss, biri yüz kırbaç yemek, diğeri sevgilisi olduğum Monsenyör Engizisyoncu tarafından asılmak üzere nasıl Lizbon’da olabilirler? Her şeyin olası en iyi şekilde olduğunu söyleyen Pangloss sakın bana zalim bir oyun oynamış olmasın?’

İyice huzursuzlaşmış, kendimi kaybetmiş, kâh kendimden geçerek kâh takatsizlikten ölecek halde aklımdan sürekli babamın, annemin, erkek kardeşimin katli, alçak Bulgar askerimin küstahlığı, beni bıçaklayışı, esaretim, aşçılık mesleğim, Bulgar yüzbaşım, namussuz Don Issacar’ım, iğrenç Engizisyoncu’m, Doktor Pangloss’un asılışı, poponuz kırbaçlanırken söylenen o faux-bourdon tarzı büyük ‘Miserere’ fakat özellikle de sizi son kez gördüğüm o gün ile paravanın ardında size verdiğim o öpücük geçip duruyordu. Bunca sınavdan sonra sizi bana geri getiren Tanrı’ya şükrettim. Yaşlı kadınıma size göz kulak olmasını ve bir yolunu bulur bulmaz sizi buraya getirmesini buyurdum. Verdiğim görevi layığıyla yerine getirdi. Sizi yeniden görmenin, sesinizi duymanın, sizinle konuşmanın o dile getirilmesi imkânsız zevkini tattım. Fakat kurt gibi acıkmış olmalısınız, benim de iştahım açık, önce bir şeyler yiyelim.”

Böylece ikisi de sofraya geçtiler. Yemekten sonra daha önce sözünü ettiğimiz o güzel kanepeye yerleştiler. Evin sahiplerinden biri olan Sinyor Don Issacar çıkageldiğinde onlar hâlâ kanepede oturuyordu. Günlerden Şabat’tı. Don Issacar hakkını almaya ve aşkını ilan etmeye gelmişti.

54. Her ne kadar o tarihte İspanya ve Portekiz’de Musevilik yasak olsa da, belli ki Don Issacar’ın serveti onu dinî baskıdan muaf tutuyordu. Ayrıca isminin başındaki “Don” asalet unvanı da onun saraya verdiği mali hizmetlere karşılık aldığını gösterir. (Ç.N.)

55. “Tanah”ta Yakup’un soyundan gelen, Yahudilerin atası olan İsrailoğulları. (Ç.N.)

56. Cumartesi gününü kutsal sayan Yahudilik ve pazar gününü kutsal sayan Hıristiyanlık kastediliyor. (Ç.N.)

57. Dönemin popüler aşk romanlarına alaylı bir gönderme. Bu romanlardaki kadın karakterler olmadık felaketlere salt erdemleriyle karşı koyarlardı. (Ç.N.)

*****

IX. BÖLÜM: Cunégonde’un, Candide’in, Büyük Engizisyoncu’nun ve Yahudinin Başına Gelenler

IX. BÖLÜM

Cunégonde’un, Candide’in, Büyük Engizisyoncu’nun ve Yahudinin
Başına Gelenler

Bahsi geçen Issacar, Babil esaretinden58 bu yana İsrail’de görülmüş en sinirli İbrani’ydi. “Bu da ne böyle!” dedi Issacar. “Seni gidi Celile’li kancık, Mösyö Engizisyoncu yetmedi mi sana? Bu namussuzla da mı paylaşmam gerek seni?” Bunları söylerken her zaman üstünde taşıdığı uzun hançerini çıkardı ve rakibinin silahsız olduğunu düşünerek Candide’in üstüne atladı. Fakat bizim Vestfalya’lı yaşlı kadından tam takım kıyafetlerle birlikte güzel bir kılıç da almıştı. Candide aslında son derece yumuşak huylu olmasına rağmen kılıcını çekti ve İsrailoğlu’nu cansız şekilde taş döşemelere, tam olarak Cunégonde’un ayakları dibine seriverdi.

“Azize Meryem adına!” diye haykırdı Cunégonde. “Halimiz ne olacak?