Ufuk Tavkul
Karaçay-Malkar Halk Şairleri Antolojisi

Kafkasya’dan bir Karaçaylı Halit Toturkul

KARAÇAY-MALKAR TÜRKLERİ

Kafkas dağlarının en yüksek zirvesi Elbruz Dağı (Mingi Tav) ve çevresindeki yüksek dağlık arazide yaşayan Karaçay-Malkarlılar, tarih boyunca Kafkasya’da hâkimiyet kuran Kimmer, İskit, Hun, Bulgar, Alan, Hazar, Kıpçak gibi proto-Türk ve eski Türk kavimleri ile çeşitli Kafkas halklarının etnik ve sosyo-kültürel bütünleşmesinden ortaya çıkmış bir Kafkasya halkıdır.

Yaşadıkları bölge doğuda Çerek ırmağının kaynak havzasından batıda Laba ırmağının kaynak havzasına kadar uzanan ve Kafkas dağlarının en sarp, yüksek bölümünü meydana getiren dağlık arazidir.

Karaçaylılar ve Malkarlılar birbirinden farklı etnik kökene, dile, kültüre ve tarihe sahip iki ayrı halk değil; aynı dil, kültür ve tarihi paylaşan bir Türk boyudur. Karaçay ve Malkar adları bu boyun yaşadığı iki coğrafî bölgenin adlarıdır.

Karaçay-Malkar, Kafkasya’nın Orta Kafkaslar olarak bilinen merkezî kısmında yer almaktadır. Yalnızca Kafkasya’nın değil; Avrupa’nın da en yüksek dağları Karaçay-Malkar toprakları içindedir. Bunların başlıcaları Mingi Tav (Elbruz 5.642 mt), Dıh Tav (5.203 mt), Koştan Tav (5.145 mt), Uşba, Dombay Ölgen gibi zirvelerdir.

Karaçay-Malkar bölgesinin kuzeyindeki ve batısındaki düzlüklerde Adigey-Abaza-Kabardey bölgeleri yer alır. Güney kısımları baştan başa Kafkas sıradağları ile kaplıdır ve dağların arkasında Abhazya ve Gürcü-Svanetya bölgeleri ile komşudurlar. Doğularında ise Osetya yer almaktadır.

Kendilerine Tavlu (Dağlı) adını veren Karaçay-Malkarlılar, ayrıca kendi aralarında kendilerini yaşadıkları vadilerin adlarına göre Karaçaylılar, Bashanlılar, Çegemliler, Holamlılar, Bızıngılılar ve Malkarlılar olarak çeşitli zümrelere ayırırlar. ‘Balkar’ adı Bashan, Çegem, Holam, Bızıngı ve Malkar vadilerinde yaşayan dağlıları tek bir isim altında toplamak isteyen Sovyet yönetimi tarafından uydurulmuş sunî bir etnik isim ve millet adıdır. Karaçay-Malkarlılar ayrıca kendileri için ‘Alan’ adını kullanır ve birbirlerine ‘Alan’ diye hitap ederler.

Karaçay-Malkarlılar günümüze gelene kadar Avrupa ve Rus kaynaklarında çok çeşitli adlarla anılmışlardır.

1404 yılında Kafkasya’da bulunan Başpiskopos Johannes de Galonifontibus Karaçaylılara ‘Kara Çerkesler’ adını vermiştir. 1635 yılında A. Lamberti de Karaçaylılara ‘Kara Çerkes’ adını vermiştir (Tavkul 1993:50). Tatarlar da Karaçaylılara ‘Kara Çerkes’ adını verirlerdi (Byhan 1936:241).

Karaçay-Malkarlılara kendi dillerinde ‘Dağlı’ anlamına gelen ‘Kuş-ha’ adını veren Kabardeyler onları yaşadıkları bölgelere göre ‘Karşaga Kuşha’, ‘Çegem (Şecem) Kuşha’ ve ‘Balkar Kuşha’ olarak adlandırırlardı.

XIX. yüzyıl sonlarında Rus literatüründe Karaçay-Malkarlılar için ‘Gorskiy Tatar’ (Dağlı Tatar), ‘Gortsı (Dağlı) ve ‘Dağlı Kabardeyler’ adları kullanılırdı (Tavkul 1993:51).

Kafkas halkları Karaçay-Malkarlılar için değişik etnik isimler kullanmaktadırlar. Adigeler, Karaçaylılar için ‘Karaşey’ ve ‘Kuşha’, Abhazlar ‘Akaraç’, Abazalar ‘Karça’, Gürcü-Svanlar ‘Mukrçay’, Osetler ‘Asi’, Gürcü-Megreller ‘Alani’ adlarını kullanırlar. Gürcüler de onlara ‘Karaçioli’ derler. Malkarlılar için Gürcüler ‘Basiyani’, Gürcü-Svanlar ‘Sabir’, Ab-hazlar ‘Azuho’, Osetler ‘Asson’, Kabardeyler ‘Balkar’ ve ‘Kuşha’ adlarını kullanırlar (Miziyev 1991:135).

Karaçaylılar ‘Karaçay’ adının efsanevi cedleri ‘Karça’nın adından geldiğine inanmaktadırlar. Halk arasında yaşayan efsaneye göre, Elbruz Dağı’nın doğusundaki Bashan Vadisi’nde yaşamakta olan Karça, burada savaşmak zorunda kaldığı Kabardeylerin baskısı sonucunda, beraberindeki Adurhay, Budyan ve Navruz klanlarıyla birlikte Elbruz Dağı’nın batısında yer alan Kuban Irmağı’nın kaynak havzasındaki bölgeye, yani günümüzdeki Karaçay topraklarına göç eder. Karça’nın kabilesine Tram, Hubiy, Özden ve Botaş soyları da katılmıştır. Bu arada, savaştıkları Kabardey prensleriyle aralarında kan davasının sürmemesi için, Kabardeylerin Tohçuk (Dohşuk) ve Tambiy sülalesinden iki delikanlı Kafkas geleneklerine uygun olarak Karça’nın kabilesine katılırlar. Bunların soyundan Karaçay’da iki büyük soy ortaya çıkar. Karça adı zamanla değişerek Karaçay şeklini alır (Tavkul 1994: 25).

Karaçaylılar hakkında Avrupa kaynaklarındaki ilk bilgiler 1404 yılında Kafkasya’da bulunan Johannes de Galonifontibus’un notlarıdır. Galonifontibus ‘Kara Çerkesler’ adını verdiği Karaçaylılar hakkında şu bilgileri verir:

‘Çerkesya ya da Zikia adı verilen ülke, Karadeniz’in arkasındaki dağların eteklerinde uzanır. Burada iki değişik halk yaşar. Yüksek dağların üzerindeki vadilerde yaşayan halk ‘Kara Çerkesler’dir. Aşağılarda deniz kenarında yaşayanlar ise ‘Ak Çerkesler’dir. Kara Çerkesleri hiç kimse ziyaret etmez. Onlar da tuz ihtiyaçlarını karşılamanın dışında dağlarını asla terketmezler. Kara Çerkeslerin kendilerine özgü bir dilleri vardır’ (Tardy 1978:105).

1635-1653 yılları arasında Kafkasya’da bulunan İtalyan misyoner A. Lamberti Karaçaylılar için şunları yazmaktadır:

‘Kafkas’ın kuzey eteklerinde Karaçaylılar (Karaçioli’ler)ya da Kara Çerkesler adı verilen halk yaşar. Onlara bu ad yaşadıkları dağlarda gök daima bulutlu ve karanlık olduğundan verilmiştir. Dilleri Türk dilidir, fakat hızlı konuştuklarında anlamak zordur. Beni hayrete düşüren şey, bu kadar garip dilleri konuşan çeşitli milletlerin ortasında Karaçaylılar Türk dilinin saflığını nasıl korumuşlardır? Kafkasların kuzeyinde eskiden Hun Türkleri yaşamışlardır. Karaçaylılar da Hunların bir dalıdır. Şimdiye kadar eski dillerini korumuşlardır’ (Şamanlanı 1987:780).

XIX. yüzyıl başlarında Kafkasya ve Gürcistan’ı gezen Avrupalı bilimadamı J. Klaproth Karaçaylılarla ilgili şu bilgileri vermektedir:

‘Adigeler (Çerkesler) bunlara Karşaga Kuşha derler. Tatarlar ise Kara Çerkes adını verirler. Onlar Kabardeylerden önce Kabardey’e yerleşmişlerdi. Karaçay adını beyleri Karça’nın adından alırlar. Mingi Tav dedikleri Elbruz dağının kuzey eteklerinde yaşarlar. Karaçaylılar Kafkasya’nın en güzel milletlerindendirler. Beyaz tenleri, siyah gözleri, belirgin güzel hatları ve mükemmel bir vücut yapıları vardır. Göçebe Tatar ve Nogaylarda görülen basık suratlar, çekik gözler onlarda görülmez. Moğol ırkları ile bir karışımları yoktur. Gürcülere benzerler.’ (Klaproth 1823:305).

1848 yılında Karaçay’da bulunan Rus tarihçisi G.Tokarev onların etnik kökenlerini Kıpçaklara bağlar. Bu konuda Tokarev şunları yazmaktadır:

‘Bu topraklarda Komanlar (Kuman-Kıpçaklar) yaşamışlar. Onlar kendi beylerine piramit şeklinde sivri çatılı evler inşa etmişler. Koban (Kuban) ırmağının adı şüphesiz Komanlardan kalmıştır. Karaçaylılar Kafkasya’nın en güzel milletlerinden biridir. Bunların yüzleri Tatar, Moğol ve Nogaylarla hiçbir benzerlik göstermez. Karaçaylılar Adige (Çerkes)’lerden önce Kabardey’e yerleşmişlerdir. Kendi ağızlarından Bashan (Baksan)’dan çıktıklarına dair rivayetler dinledim’ (Şamanlanı 1987:77).

1870’li yıllarda Rus idarecisi olarak Karaçay’da bulunan G. Petrov, onlar hakkında şu bilgileri vermektedir:

‘Karaçaylıların çoğu orta boylu, sağlam yapılı, esmer, geniş omuzludur. Bütün dağlılarda fark edilen açık, hayat dolu gözleri vardır. Karaçaylılar dağlarından ayrıldıklarında hüzünleniyorlar, solan çiçeklere benziyorlar. Düz yerler onlara çirkin görünüyor’ (Şamanlanı 1987:131).

Sovyetler Birliği döneminde ikiye ayırılan Karaçay-Malkar halkı Kafkasya’da yer alan Karaçay-Çerkes Özerk Bölgesi ve Kabardin-Balkar Özerk Cumhuriyeti sınırları içinde yaşamaktaydı. Günümüzde Karaçaylılar Rusya Federasyonuna bağlı Karaçay-Çerkes Cumhuriyetinde, Malkarlılar ise Kabardin-Balkar Cumhuriyetinde yaşamaktadırlar. 2002 yılı nüfus sayımına göre Karaçaylılar yaklaşık 192 bin kişilik bir nüfusa sahip iken, Malkarlıların nüfusu da 108 bin civarındadır.

Karaçay-Malkarlılar Kafkasya dışında, 1943-1944 yıllarında sürgüne gönderildikleri Orta Asya’da, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan’da yaklaşık 20 bin kişilik bir nüfusa sahiptirler. 1886 ve 1905 yıllarında Türkiye’ye göç eden Karaçay-Malkarlılar da Türkiye’de yaklaşık 20 bin kişidirler. Bunun dışında, Suriye’de Şam civarında 1.500, Amerika Birleşik Devletlerinde de yaklaşık 5 bin Karaçay-Malkarlı yaşamaktadır.

KARAÇAY-MALKAR TÜRKÇESİ

Dil bilim araştırmaları Karaçay-Malkar Türkçesinin ana çizgileri ile tipik bir Kıpçak Türkçesi olduğunu ortaya koymaktadır. Son yıllara kadar gerek Türkiye’de gerekse Avrupalı Türkologlar arasında Karaçay-Malkar Türkçesi, Karaçayca ve Malkarca şeklinde birbirinden farklı iki dil gibi gösteriliyor ve tanınıyordu. Bu yanılmanın en büyük sebebi birçok Türkoloğun Karaçay-Malkarlılar arasında saha araştırması yapmadan onların dilleri hakkında daha önceden yazılmış araştırma ve sözlükleri kaynak almalarıydı. XX. yüzyıl başlarında Wilhelm Pröhle’nin Karaçay-Malkarlılar arasında yaptığı ve Keleti Szemle adlı dergide yayımladığı dil araştırmaları ve sözlükler bu yanılgıların ve hatalı görüşlerin ana kaynağı idi (Tavkul 2000a: 4).

Karaçay-Malkarlılar dillerini Tav til (dağ dili) ya da Tavça (dağca) biçimlerinde adlandırırlar. Karaçay-Malkar Türkçesi tarihî gelişimi içerisinde iki önemli ağıza ayrılmıştır. Bunlar ilk bakışta sanıldığı gibi Karaçay ve Balkar diyalektleri değildir. Çünkü Karaçay bölgesinde ve Malkar topraklarının Bashan, Çegem vadilerinde konuşulan dil birbirinden farklı değildir ve Karaçay-Malkar halkının yüzde doksanı tarafından konuşulan bu diyalekt Karaçay-Malkar yazı dilini meydana getirir. Bilimsel literatürde bu diyalekt Karaçay-Bashan-Çegem diyalekti olarak adlandırılır. İkinci ağız ise Malkar bölgesinin Çerek vadisinde konuşulan Çerek diyalektidir. Holam ve Bızıngı vadilerinde konuşulan dil de Çerek ağzının etkisi altındadır.

Karaçay-Malkar Türkçesi Türk lehçelerinin Kıpçak kolunun Kafkasya’daki güney bölümünü meydana getirir. Sovyet Türkologlarından A. N. Samoyloviç’in 1922 yılında Petrograd’da yayınlanan Nekotorie dopolneniya k klassifikatsi turetskih yazıkov (Türk dillerinin sınıflandırılmasına bazı ilaveler) adlı eserindeki Türk lehçeleri sınıflamasına göre, Karaçay-Malkar Türkçesi Türk lehçelerinin z kolunun y bölümünün tav, bol-, kalgan grubuna girer. Buna göre Karaçay-Malkar Türkçesinde eski Türkçe azak/adak yerine ayak, tag (dağ) yerine tav, olmak yerine bolmak, kalan yerine kalgan biçimleri kullanılır. Bunlardan başka, Karaçay-Malkar Türkçesinde ben yerine men biçiminin kullanılması, kelime başında y - sesinin c - sesine dönüşmesi de Kıpçak Türkçesinin özellikleridir (Tavkul 2000a: 4).

Karaçay-Malkar Türkçesinin söz varlığı büyük ölçüde Eski Türkçenin Orhun Yazıtları, Eski Uygur Türkçesi Metinleri ve Divanü-Lügati’t-Türk gibi yazılı kaynaklardan takip edilebilen dönemlerine dayanmaktadır. Tarihi Kıpçak sözlüğü Codex Cumanicus’un dili ile en yakın benzerlik içindedir. Komşu yaşadıkları Kabardey, Oset ve Gürcü-Svan halklarının dillerinden ödünç kelimelerle de Karaçay-Malkar Türkçesinin söz varlığında karşılaşılmaktadır. İslamiyeti XVIII. yüzyıl ortaları gibi geç bir dönemde tanıyıp kabul eden Karaçay-Malkar halkının diline Arapça ve Farsça kökenli kelimeler bu dönemden sonra girip yerleşmiştir. XX. yüzyıldaki Sovyet hakimiyeti devrinde ise Karaçay-Malkar Türkçesi Rusça’dan geçen kelimelerin istilasına uğramıştır.

KARAÇAY-MALKAR HALK EDEBİYATI

Karaçay-Malkar edebiyatının en zengin ve renkli bölümünü sözlü edebiyat ürünleri teşkil etmektedir. Kafkas dağlarının ‘Orta Kafkaslar’ adı verilen ve ortalama yüksekliği beş bin metre civarında sarp dağlardan ve derin vadilerden oluşan bir bölümünde, dış dünyadan yüzyıllar boyunca âdeta tecrit edilmiş bir biçimde yaşayan Karaçay-Malkar Türkleri sözlü edebiyat ürünlerini ağızdan ağıza aktararak bunların nesilden nesile unutulmadan yaşatılmasını sağlamışlardır.

Karaçay-Malkarlıların hayatlarını, âdet ve geleneklerini inceleyen bilim adamları ve gezginler onlardaki sözlü halk edebiyatının zenginliğini vurgulamaktadırlar. Örneğin XX. yüzyıl başlarında Karaçaylılar arasında bilimsel araştırmalarda bulunan Rus Coğrafya Cemiyeti’nin üyesi etnograf-Kafkasolog G.F. Çursin, Karaçaylıların halk şarkıları yaratma ve söylemede komşu Kafkas halkları tarafından takdir edildiklerini belirtmektedir (Çursin 1906). Tarz ve konular açısından Karaçay-Malkar sözlü edebiyatı diğer Kafkas halklarının söz sanatlarına yakındır. Oset bilim adamı V,İ. Abayev de Kafkasya’da pek çok farklı dil olmakla birlikte ortak bir kültür oluşturulduğu fikrindedir (Abayev 1949: 89).

Karaçay-Malkar sözlü edebiyatının en önemli bölümlerinden birini ‘Nart Destanları’ meydana getirmektedir. Nart Destanları Karaçay-Malkar Türkleri ile birlikte, onlara komşu yaşayan ve her biri farklı bir dilde konuşan çeşitli Kafkas halklarının da ortak edebî ürünleridir.

Kafkas mitolojisine göre Nartlar bugünkü Kafkas halklarının ataları sayılan efsanevî bir halktır. Nart Destanları değişik dillerde konuşan ve farklı etnik kökenlerden gelen Kafkasya halkları arasında kültürleri birleştirici bir unsur olarak ortaya çıkmaktadır. Adige (Çerkes), Abhaz, Oset ve Çeçen-İnguş halkları ile birlikte Karaçay-Malkar Türklerinin sözlü edebiyatlarında da Nart destanları eski Kafkas kültürünün en belirgin temsilcisi olma özelliğini taşımaktadır.

Karaçay-Malkar Nart Destanları XIX. yüzyıl ortalarından itibaren Rus etnograflarının ve bilim adamlarının dikkatini çekmiş, yerli halkla irtibata geçen bilim adamları tarafından derlenip Rusçaya çevrilerek yayımlanmaya başlamıştır.

Rus bilim adamı P. Ostryakov, Karaçay-Malkar köylerinden Bashan’da Safar-Aliy ve Navruz Urusbiyev’den derlediği Karaçay-Malkar Nart destanlarını ilk olarak 1879 yılında ‘Vestnik Evropı’ adlı dergide yayımlamıştır. İki yıl sonra, 1881 yılında Safar-Aliy Urusbiyev ‘Sbornik Metarialov Dlya Opisaniya Mestnostey i Plemen Kavkaza’ adlı derginin ilk sayısında ‘Örüzmek’, ‘Şavay’, ‘Raçıkav’, ‘Sosuruk’ adlı dört Karaçay-Malkar Nart destanını ilk olarak okuyuculara sunmuştur (Ortabaylanı 1987:4). M. Aleynikov aynı derginin 1883 yılında yayımlanan 3. sayısında Karaçay hikâyeleri adı altında birkaç Karaçay-Malkar Nart Destanını daha yayımlamıştır (Ortabaylanı 1987:4) 1898 yılında ‘Sbornik Metarialov Dlya Opisaniya Mestnostey i Plemen Kavkaza’ dergisinde Karaçay köylerinden derlenen Nart Destanları A.N. Daçkov-Tarasov tarafından yayımlanarak bilim dünyasına sunulmuştur (Daçkov-Tarasov 1898).

Rus bilim adamları İsmail Urusbiyev’den derleme yaparlarken…

XX. yüzyıl başlarında Rus bilim adamları Karaçay-Malkar Nart destanları konusundaki derleme çalışmalarına devam etmişler, 1903 yılında H.P. Tulçinskiy Karaçay-Malkar Nart Destanlarını, halk şarkılarını ve atasözlerini ‘Terskiy Sbornik’ adlı dergide yayımlamıştır (Tulçinskiy 1903).

Karaçay-Malkar sözlü halk edebiyatında Nart destanlarının yanı sıra kahramanlık destanları ve tarihî destanlar da önemli bir yer tutmaktadır. ‘Cırçı’ adını alan halk şairlerinin söyledikleri ‘cır’ adı verilen bu destanlar Karaçay-Malkar halkının tarihini, toplumsal yapısını, komşu Kafkas halkları ile ilişkilerini, Rusya’ya karşı verilen bağımsızlık mücadelesini anlatan konularla işlenmiş, Karaçay-Malkar kültürüne ışık tutan sözlü edebiyat ürünleridir.

‘Avcı Biynöger’ Destanı Karaçay-Malkar sözlü edebiyatının en eski örnekleri arasında yer almaktadır. ‘Batır Karça’ Destanında Karaçay beyi Karça’nın Kabardey prenslerine karşı giriştiği mücadele anlatılır. Karaçay-Malkar halk edebiyatında Kabardey prenslerinin kahramanlıklarını anlatan destanlara da rastlanır. Bu destanların Kabardey halk edebiyatında yer almamasına karşılık Karaçay-Malkar halk edebiyatında çok zengin bir yere sahip olması ilginçtir. Karaçay-Malkar halkı bu destanlarda sözü geçen kahramanları o kadar benimsemiştir ki, ‘Açemez’ ve ‘Cansoh’ gibi tarihte yaşamış Kabardey destan kahramanlarını artık Karaçay-Malkarlı olarak kabul etmektedir. Tarihî destanlar arasında Karaçaylıların Rusya’ya karşı verdikleri hürriyet mücadelesini anlatan destanlar da yer alır. 1828 yılında General Emanuel komutasındaki Rus ordusuna karşı Hasavka vadisinde yapılan savaşı anlatan ‘Hasavka’ Destanı ile bu savaşta şehit olan Karaçaylı delikanlı Umar’ın destanı Karaçay-Rus savaşlarının iki canlı örneğidir. (Curtubaylanı 1993: 129-135).

Sözlü edebiyat ürünlerinin halk arasında doğup yayılmasında cırçıların (destan şairlerinin) büyük rolü olmuştur. Karaçay-Malkar destanlarının büyük bir bölümünün şairleri halk tarafından unutulmuş, eserleri anonimleşmiş, yüzyıllar boyunca halk arasında ağızdan ağıza, kulaktan kulağa nakledilirken değişmiş, gelişmiştir.

XVII. yüzyılda yaşayan Kara Mussa, XVIII. yüzyılda, 1695-1798 yılları arasında yaşadığı tahmin edilen Zantuvdu, 1834 yılında Karaçay köylerinden Uçkulan’da dünyaya gelen Koçhar oğlu Kasbot, 1859 yılında Malkar köyü Şıkı’da doğan Meçi oğlu Kâzım, 1864 yılında Karaçay köylerinden Uçkulan’da dünyaya gelen Canıbek oğlu Appa, 1891 yılında Uçkulan köyünde dünyaya gelen Semen oğlu Sımayıl, eserleri günümüze ulaşan Karaçay-Malkar halk şairleri arasındadırlar.

Karaçay Halk Ozanı Harşım Aliy

KARAÇAY-MALKAR HALK ŞAİRLERİ

Bilinen En Eski Karaçay-Malkar Halk Şairi
KARA MUSSA

Karaçay-Malkar halk şairleri içinde eserleri unutulmadan günümüze kadar ulaşabilen en eski halk şairi XVII. yüzyılda yaşayan Kara Mussa’dır.

Kara Mussa XVII. yüzyılda yaşamış olan meşhur Malkar prenslerinden Aydabol oğlu Artutay’ın ‘Cırçı’sı (Destan Şairi) idi. Karaçay-Malkar halkı arasında çok sevilen ve itibarı sayılan Kara Mussa aynı zamanda prens Artutay’ın danışmanı idi.

Kara Mussa’nın yaşadığı dönemde Gürcistan kralı olan I. Teymuraz, ülkesine saldıran İran ordularına karşı yardım istemek için, Rus Çarı Aleksey Mihayloviç’ten yardım almak amacıyla Moskova’ya doğru yola çıkmıştı. Gürcü kralı Teymuraz’ın Gürcistan’dan Moskova’ya gidebileceği yol Kafkas dağları üzerinde yer alan Malkar topraklarından, prens Artutay’ın hakimiyeti altındaki bölgeden geçiyordu. Gürcü kralı Teymuraz iyi komşuluk ilişkileri içinde yaşadıkları Karaçay-Malkar halkının bir temsilcisinin de kendisiyle birlikte Moskova’ya gelmesini arzuluyordu ve Malkar prensi Artutay’a bu isteğini iletti. Prens Artutay Gürcü kralı Teymuraz’ın bu isteğini kabul etti ve danışmanı Kara Mussa ile birlikte Moskova’ya, Rus Çarı Aleksey Mihayloviç’e gittiler. Kara Mussa bu yolculuk sırasında tanıdığı Gürcü kralı Teymuraz için bir destan yazdı.

1972 yılında Kabardin-Balkar Cumhuriyeti’ndeki Malkar köylerinden Babugent köyünde, Malkarlı bilimadamı Alim Teppeyev’in Lokman-İdris Mokayev adlı yaşlı bir Malkarlıdan derlediği Kara Mussa’ya ait bu destanda, Kara Mussa Gürcü kralı Teymuraz’ı şöyle övmektedir:

Karaçay-Malkar Türkçesi

Ey, Göze ıpçıgı adam ötmez colmu edi?
At acaşhan teren agaç kolmu edi?
Col ese da andan duşman ötmesin,
Ötse-ötsün, muratına cetmesin!
Tav Artında Basiyannı ahlusun
Col uzagı armav-arsar etmesin.

Ey, Basiyannı taşı-elpek, çöbü-az,
Az ese da, tözümü bar, kölü baz.
Törelige-törde cerin ayamaz,
Töresizge-hurmet, huner beralmaz!
Baş urmagan-üylerine kiralmaz,
Kirse-kirir, artha colun bilalmaz.

Tav Artında carık tiygen künmü edi?
Kelgen konak patçahmı edi , biymi edi?
Biy ese da patçah kibik köreyim,
Patçah ese andan alga öleyim.
Basiyannı tuzu-damı keng bolur,
Konak süygen-ullulaga teng bolur.

Hoş keligiz, kelgenigiz söngmesin,
Izıgızda adam palah körmesin.
Eliyanı sur salamı cetmesin,
Cetse-cetsin, adam başın eltmesin…
Bu goppanlay tolu bolsun cerigiz,
Aşlav başı-bügün sizni törügüz!

***

Türkiye Türkçesi

Ey, Göze geçidi adam geçmez yol mu idi?
Atların kaybolduğu derin ormanlık vadi mi idi?
Yol ise de, oradan düşman geçmesin,
Geçse-geçsin, amacına ulaşamasın.
Dağ Ardında(Gürcistan’da) Basiyan’ın¹ dostunu,
Hiçbir zaman tereddüt ve sıkıntıya sokmasın.

Ey, Basiyan’ın taşı bol, bitkisi az,
Az ise de,sabrı var, gönlü cesur.
Töreliye-baş köşede yerini esirgemez,
Töresize-hürmet, itibar vermez.
Baş eğmeyen-evlerine giremez,
Girse-girer, çıkacak yolunu bilemez.

Gürcistan’da parlayan güneş mi idi?
Gelen misafir kral mı idi, prens mi idi?
Prens ise de kral gibi göreyim,
Kral ise, ondan önce öleyim.
Basiyan’ın ikram ettiği yemeği bol olur,
Misafir seven-büyüklere eşit olur.

Hoş geldiniz, gelişinizin ardı kesilmesin,
Arkanızda adam sıkıntı/dert görmesin.
Yıldırım Tanrısının selamı size ulaşmasın,
Ulaşsa-ulaşsın, adam başını götürmesin…
Bu dua tası gibi dolu olsun yeriniz,
Sofra başı bugün sizin itibarlı mevkiniz!

***

Karaçay-Malkar halkı arasında büyük bir itibara sahip olan Kara Mussa için halk ‘Teyri keleçige algan Kara Mussa’ (Gök Tanrısının elçi olarak seçtiği Kara Mussa) diyordu ve onun adının anıldığı yerde onun için kurban kesiyordu. Yaşadığı bölgenin hâkimi olan prens Artutay Kara Mussa’ya büyük değer veriyor ve onu yanından ayırmıyordu. Kara Mussa, Aydabol oğlu Artutay öldüğünde ona bir ağıt yazmıştı. Bu ağıtın günümüze ulaşabilen bazı bölümleri şöyledir:

Karaçay-Malkar Türkçesi

Malkar özeni taş-toprak adamdı
Teyri bizge aman onov cazgandı
Tav camavatı da Artutay biysiz kalgandı
Canıbıznı ketmez buşuv algandı

Artutay edi Tav elleni zakiyi
Col tanıgan, cerle körgen ökülü
Tav camavatlanı da tardan ötdürgen köpürü
Adırlada buvla cılayla ökürüb

Kabartıga da bir kara kuvgun iygenbiz
Eki millet da birça kara kiygenbiz
Bu palahnı da bıllay ullulugun bilgenbiz
Köb ömürle açıy-uluy kelgenbiz

Teymurazga Miskav colun tanıthan
Kesin alay nögerlikge çakırthan
Orus tahnı allında da tobuklanmay turalgan
Tav elleden halk eterge kuralgan

Türkiye Türkçesi

Malkar vadisi taş-toprak, adamdır
Gök tanrısı bize kötü kader yazdı
Dağ halkı² Artutay beysiz kaldı
İçimizi gitmeyecek acılar kapladı

Artutay idi dağ yurtlarının önderi
Yol bilen, yer gören vekili
Dağ halklarını dağ geçitlerinden geçiren köprüsü
Orman kaplı vadilerde geyikler de ona ağlıyor

Kabardey’e³ de bir kara haber gönderdik
İki millet birlikte yas tuttuk
Bu felaketin büyüklüğünü anladık
Asırlar boyu ağlayıp-haykırıp geldik

Teymuraz’a Moskova yolunu tanıtan
Kendisini yol arkadaşlığına davet ettiren
Rus tahtının önünde bile diz çökmeyen
Dağ yurtlarından bir halk ortaya çıkaran

Karaçay-Malkar halkının yaşadığı güç hayat şartları, düşman baskınları, salgın hastalıklar Kara Mussa’nın şiirlerine de yansır. Bunlardan günümüze ulaşan bir şiiri şöyledir:

Karaçay-Malkar Türkçesi

Ey, tarladan enişge suvla ketelle
Ala ne cerlege cetelle?
Ey, suvladan cengil bizni kölübüz
Sına, oy, ömürle ketelle

Ey, çallık sırtlanı ırhı talaydı
Curtlanı da Bayçı maraydı
Ey, Kök Teyrisi da eliya kurub
Bizge biyikden karaydı

Ey, cenubha uçub bargan zurnukla
Ala ne cerlede tohtayla?
Ey, kaya ırbınga kısılgan elni
Adamın, oy kimle coklayla?

Ey, tavlarıbıznı biyik başları
Ala ne cerleni körelle?
Ey, keng duniyaga termilgen canla
Emina küydürüb ölelle

Ey, tarladan enişge colla çıksala
Alanı aylançları bolur mu?
Ey, taş hurulada talgan belibiz
Bir kün bir tınçayıb solur mu?

Ey, calavlada kiyikle sekire
Kollada dommayla öküre
Ey, ömürleribiz ötüb baradı
Bir carık körmeyin, öküne

***

Türkiye Türkçesi

Dağ geçitlerinden aşağı ırmaklar akıyor
Onlar nerelere varıyorlar?
Irmaklardan daha sabırsız bizim gönlümüz
Bak, ömürler geçiyorlar.

Biçilecek dağ yamaçlarını sel götürüyor
Köyleri Çobanların Tanrısı⁴ gözlüyor
Gök Tanrı⁵ şimşekler hazırlayıp
Bize yüksekten bakıyor

Güneye uçup giden turnalar
Onlar hangi yerlerde duruyorlar?
Kaya ovuğuna sığınan halkın
Adamını kimler yokluyorlar?

Dağlarımızın yüksek dorukları
Onlar nereleri görüyorlar?
Geniş dünyaya hasret kalan canlar
Veba hastalığı yakıp ölüyorlar

Dağ geçitlerinden aşağı yollar çıksalar
Onların dönemeçleri var mıdır?
Taş yığınları arasında yorulan belimiz
Bir gün rahat edip dinlenir mi?

Kayalıklarda geyikler sıçrıyor
Vadilerde bizonlar böğürüyor
Hayatlarımız geçip gidiyor
Ferahlık görmeden, acı çekerek

***

Kafkas dağlarının sarp zirveleri tarafından kuşatılmış, âdeta dünyadan tecrid edilmiş bir bölgede, Karaçay-Malkar bölgesinin derin vadilerinde yaşayan dağlı halkın çektiği çileler Kara Mussa’nın yüreğinde derin izler bırakmıştır.

XVII. yüzyılda yaşadığı bilinen ve halk arasında eserlerinin çok az bir bölümü korunarak günümüze ulaşabilen Kara Mussa’nın hangi tarihler arasında yaşadığı henüz tespit edilememiştir.

XVIII. Yüzyılda Yaşamış Bir Destan Şairi
ZANTUVDU

1695-1798 yılları arasında yaşadığı tahmin edilen Zantuvdu Malkarlıların Moka soyundandır. Karaçay-Malkar halkının söz ustası olarak tanınan Zantuvdu’nun söylediği pek çok destan yaşadığı dönemin olaylarına ışık tutarken, bunların halk arasında kulaktan kulağa, nesilden nesile yayılmasıyla günümüze kadar ulaşmış, XVIII. yüzyıl Kafkasya’sının sosyal ve siyasî yapısı ile ilgili pek çok değerli bilgiyi de beraberinde taşımıştır.

Zantuvdu’nun yaşadığı dönem, Kafkasya’da Kabardey prensi Kay-tuk oğlu Aslanbek’in hâkimiyet kurduğu, Kafkasya halklarını vergiye bağladığı dönemdir. Kaytuk oğlu Aslanbek’in annesi Malkar prenslerinin Aydabol soyundandır.

Zantuvdu’nun bir destanı, Kaytuk oğlu Aslanbek’in Osetlerden vergi almak için Oset beyi Kanuk oğlu Esen’in köyüne yaptığı seferi anlatır. Kabardey prensi Kaytuk oğlu Aslanbek, askerleriyle birlikte Kabardey’den Oset bölgesine geçer ve iki elçisini vergi almak üzere Oset beyi Kanuk oğlu Esen’e gönderir. Zantuvdu, söylediği destanda bu olayı şöyle anlatır:

Karaçay-Malkar Türkçesi

Lezguar tarında burçak-burçak
Ak tubanla kaynayla
Alanı içinde çıgır başlı kara kuşla oynayla
Ala çıgır başlı kara kuşla bolmazla
Ala – Kaytuk ulu sarı Aslanbekni cıygan cıyını
Ala kele kelib Lezguar kulagında tohtalla
Ala savutların şaptal tereklege asdıla
Kanuklaga barırga eki çiy özdenni saylalla
Sora ekinçi kün tebreb ala Kanuklaga bardıla
Ala va kelelle özen sabanlada alay cortarak
Kanukları alanı karab durus kördüle
Ala va haparnı bazık Esenge cengil berdile
Batır bazık Esen közüldürevüklerin sermeb karadı
– Alçıgız ey caşla, – dedi,-
Közüldürevük bla siz da karagız
Kimle bolganların, kimle kelgenlerin siz da tanıgız
Közüldürevüknü caşla alıb közüv-közüv karalla
Caşla kelgenleni kim bolganların çırt tanımalla
– Berçigiz ey caşla, – dedi
Entda kesim cütüleb bir karayım
Ol kart bazık Esen közüldürevügün alıb karadı
– Ay aman caşla, kart közle va sizden igi körelle
Ol eki atlı bizge keleçige alay kelelle
Ong canında atlı tavnu da içinde caşagan
Ol da Biy ulu Safar-Aliy degen bolmaz mı?
Sol canında kelgen Uruhnu da boynunda caşagan
Kara-Şava ulu Mırtaz-Aliy kesi va bolmaz mı?
Ala baz kelelle çiy kümüşça atların cıltıratıb
Bizge keleçige ala va keslerin alay uşatıb
Ala üçövdüle, birleri va borsuk kablı kök atlı
Birlerin aytsam, birleri da çıçhan sırtlı sarı atlı
Üçünçüsün aytsam, karakuyruk, karacalka tor atlı
Alanı ızlarından tuban bolub kelelle köb atlı
Ala da Düger Marguşha
Bir kesekden mıçımayın çabdıla
Çabdıla ese va, ala anda aman hata tabdıla
Alayda ongmalla, sora ala Şarı Tavga çabdıla
Kısır eçkileni saylab-saylab kesib, ala kabdıla
Kısır eçki etden toyub ala cav kekire cuklalla
Çolpan culduz çıkdı sora ala tang atdı deb oylalla
Izlarından cetdik ıstavatda eçki başlanı biz kördük
Ay, cetgenley tang alaga ala bla açı sermeşdik

XIX. Yüzyılda Kabardey Prensleri

Türkiye Türkçesi

Lezguar geçitinde buram buram
Beyaz sisler kaynıyor
Onların içinde kel kafalı akbabalar oynuyor
Onlar kel kafalı akbabalar değiller
Onlar – Kaytuk Oğlu sarı Aslanbek’in ordusu
Onlar gelip Lezguar geçitinin girişinde durdular
Onlar silâhlarını kaysı ağaçlarına astılar
Kanuklara⁶ gitmeleri için iki asilzadeyi seçtiler
İkinci gün hareket edip onlar Kanuklara gittiler
Onlar geliyorlar vadideki tarlalardan dört nala
Kanuklar onları bakıp dost gördüler
Onlar ise haberi kalın Esen’e çabuk verdiler
Cesur kalın Esen dürbününü kapıp baktı
– Alın ey delikanlılar, dedi
Dürbünle siz de bakın
Kim olduklarını, kimlerin geldiğini siz de tanıyın
Dürbünü delikanlılar alıp sırayla baktılar
Gençler gelenlerin kim olduklarını hiç tanımadılar
– Verin ey delikanlılar, dedi
Yine kendim dikkatlice bir bakayım
O yaşlı kalın (iri yarı) Esen dürbününü alıp baktı
– Hey gençler, yaşlı gözler sizden iyi görüyorlar
O iki atlı bize elçi olarak geliyorlar
Sağ taraftaki atlı dağın içinde yaşayan
Biy Oğlu Safar-Aliy denen değil mi?
Sol yanında gelen Uruh kıyısında yaşayan
Kara-Şava Oğlu Mırtaz-Aliy kendisi değil mi?
Cesurca geliyorlar saf gümüş gibi atlarını parlatıp
Bize elçi olarak kendilerini tasvip edip
Onlar üç kişiler, birleri porsuk desenli boz atlı
Diğerini söylesem, o da kır renkli sarı atlı
Üçüncüsü kara kuyruklu, kara yeleli doru atlı
Onların peşinden duman gibi geliyor çok atlı
Onlar da Oset Marguş’a
Çok geçmeden saldırdılar
Saldırdılar ise, onlar orada belâ buldular
Orada başarılı olamadılar, Şarı Dağı’na saldırdılar
Kısır keçileri seçerek kesip, onlar yediler
Kısır keçi etinden doyup yağ geğirerek uyudular
Sabah yıldızı doğdu şafak söktü diye düşündüler
Peşlerinden yetiştik ağılda keçi başlarını gördük
Ey, yetişince şafak vakti onlarla müthiş savaştık

Kabardey prensi Kaytuk oğlu Aslanbek için söylediği destanın bir başka varyantında Zantuvdu, yaşanan olayları Oset beyi Kanuk oğlu Esen’in ağzından şöyle dile getirir:

XIX. Yüzyılda Oset Beyi Kazbek

Karaçay-Malkar Türkçesi

Ay, bizni da cigit caşla, ulanla
Elibizge cavla kele turalla
Ertdeden beri öşün uralla
Acalları kuturtub turalla
Bıla kelgen tarların
Kün tiygenley aruv carıtıb
Bıla mingen atların
Kamçini körgüztmeyin arıtıb
Tarıbızda eki atlı oynayla
Cürekleri sarı cavlay kaynayla
Colukganga aruv ayta sormayla
Tavla içinde arsar bola turmayla
Ala bizge ahşı niyet tutmayla
Bizden korkub taşalaga bukmayla
Ertdeden da beri ızlay turalla
Tavlulanı talay malın buralla
Endi kelib sizden casak surayla
Keslerinden bizni korkgan sunalla
Bet-namısnı ayak tübge uralla
Hılikkâlık işge çıgıb turalla

Türkiye Türkçesi

Ey, bizim yiğit gençler, delikanlılar
Köyümüze düşmanlar geliyor
Eskiden beri saldırıyorlar
Ecelleri kudurtup duruyorlar
Bunlar geldikleri dağ geçitlerini
Güneş ışıtmış gibi güzel parlatarak
Bunlar bindikleri atları
Kamçı göstermeden yorarak
Dağ geçidimizde iki atlı oynuyor
Yürekleri tereyağı gibi kaynıyor
Rastladıklarına iyi davranmıyorlar
Dağların içinde tereddütlü hareket etmiyorlar
Onlar bize iyi niyet beslemiyorlar
Bizden korkup kuytulara gizlenmiyorlar
Eskiden beri takip ediyorlar
Dağlıların bir çok malını gaspediyorlar
Şimdi gelip sizden vergi istiyorlar
Kendilerinden korktuğumuzu zannediyorlar
Şeref-haysiyeti ayaklar altına alıyorlar
Yüz kızartıcı bir iş yapıyorlar

Karaçay-Malkarlılar arasında yapılan halk edebiyatı araştırmaları Zantuvdu’nun söylediği şiirlerin, destan parçalarının halk arasında yayıldığını ve halkın malı haline geldiğini göstermektedir. Zantuvdu’ya ait pek çok destan köyden köye, nesilden nesile yayılırken değişikliklere uğramıştır. Artık bunların bir çoğunun Zantuvdu’nun söylediği orijinal biçimiyle halk arasından tespit edilip derlenmesine imkân kalmamıştır. Yaşadığı dönemin olaylarına ışık tutan Zantuvdu’nun eserleri Karaçay-Malkar halk edebiyatının ürünleri olarak günümüzde yaşamaktadır.

Koçhar Oğlu Kasbot

Karaçay-Malkar Halk Şairlerinin Büyük Ustası
KOÇHAR OĞLU KASBOT

Kasbot Karaçay’ın Koçhar soyuna mensup fakir bir ailenin oğlu olarak 1834 yılında Karaçay köylerinden Uçkulan’da dünyaya geldi. Kasbot’un babası Koçharların Bagır gençliğinde Abzeh Çerkesleri tarafından kaçırılmış ve Kafkas dağlarının ardında yaşayan Gürcü kabilelerinden Svanlara köle olarak satılmıştı. Bagır köle olarak yedi kere satıldıktan sonra, izini bulan akrabaları tarafından özgürlüğü satın alınarak kurtarılmış ve Karaçay’a geri dönmüştü. Bagır’ın Kasbot, Tavmırza, Gitçe ve Okay adlarında dört oğlu, Hasanahan ve Tavbiyçe adlarında iki kızı olmuştu.

Kardeşlerin en büyüğü olan Kasbot on yaşında iken zengin ailelerin yanında çobanlık yapmaya başladı. Gençlik yıllarında Kasbot Karaçay’ın dışında Kabardey’de, Malkar’da ve Gürcü-Svanlarda çobanlık yaparak geçimini sağladı. Bu arada Çerkes ve Gürcü-Svan dillerini de öğrendi.

Hayatı büyük sıkıntılar içinde geçen Koçhar oğlu Kasbot gençlik yıllarında yazdığı şiirlerinde zor yaşantısını dile getirdi. Bu sırada Karaçay-Malkar’da sosyal tabakalar arasındaki eşitsizlikler, zengin aileler ile fakir halk tabakası arasındaki çekişmeler de Kasbot’un yazdığı şiirlerin konuları arasında yer aldı. Kasbot yaşadığı dönemde halkının büyük acılarına da tanık oldu ve destan türündeki eserlerinde bunları dile getirerek yaşanan olayları ölümsüzleştirdi.

Koçhar oğlu Kasbot 24 Aralık 1940’ta Karaçay’ın Kart Curt köyünde hayata gözlerini yumdu. Doğduğu köy olan Uçkulan’da toprağa verilen Koçhar oğlu Kasbot 106 yıllık ömründe Karaçay-Malkar halk edebiyatına sayısız eserler kazandırdı.

Kasbot henüz yirmibir yaşında bir delikanlı iken, 1855 yılında yazdığı ‘Calçılık’ (Irgatlık) adlı şiirinde hayatının zorluklarını şöyle dile getiriyor:

Karaçay-Malkar Türkçesi

Cazdan başlab kaçha cetdim
Solumayın, otun etdim
Cılkı kütdüm, biçen çaldım
Hakıma va gırnay aldım
Kış kelgenley, sırtha barıb
Ögüzle bla balas tartıb
Tavga barıb, tavdan tüşüb
Eki ayagım, betim üşüb
Calçılıkda, carlılıkda
Bir Duvut’da, bir Cazlık’da
Çabırlarım cırtıldıla
Bayla artha ıhtırdıla
Canlamadım kıyın işden
Cazga avrub cetdim küçden
Hakıma va – kotur gılca
Aşım – mulhar, ornum – murcar
Calçılıkda ötgen cılım
Mıdahlıkdan tolgan cırım

***

Türkiye Türkçesi

İlkbahardan başlayıp sonbahara ulaştım
Dinlenmeden, odun kestim
At sürüsü güttüm, ot biçtim
Emeğimin karşılığı olarak eşek aldım
Kış gelince, dağ yamacına çıkıp
Öküzlerle kızak çekip
Dağa gidip, dağdan inip
İki ayağım, yüzüm üşüyüp
Irgatlıkta, fakirlikte
Bir Duvut’ta⁷, bir Cazlık’ta⁸
Çarıklarım yırtıldılar
Zenginler itip kakaladılar
Kaçmadım zor işten
Bahara güçlükle çıktım hastalıktan
Emeğimin karşılığı ise – uyuz inek
Yemeğim – kuru ot, yatağım – çoban sediri
Irgatlıkta geçen bir yılım
Hüzünle dolan şarkım

Horasan’ın Şarkısı

Kasbot’un aşk konusunu işlediği şiirlerinden biri ‘Horasan’ adlı eseridir. Otuz yaşını bitirdiği yıllarda Kasbot, Korkmazların Caşarbek adlı bir zenginin yanında ırgat olarak çalışmaya başlar. Caşarbek’in kızı Horasan, kara kaşlı – kara gözlü, esmer tenli, geniş omuzlu, sağlam yapılı bir delikanlı olan Kasbot’a âşık olur. Kasbot da gönlünü Horasan’a kaptırır. Ancak durumu öğrenen Horasan’ın babası Caşarbek, Kasbot’u dövdürüp evinden attırır, Horasan’ı da ahıra hapseder. Kızını fakir bir ailenin oğlu olan Kasbot’a vermek istemeyen Caşarbek bir hafta sonra Horasan’ı zengin bir ailenin oğlu ile evlendirir. Bu acıya dayanamayan Kasbot Uçkulan köyünden Duvut köyüne göç eder. Kasbot, Horasan’a yazdığı şiirlerden birinde ona şöyle seslenir:

Karaçay-Malkar Türkçesi

Arkan atıb turama, aruvum
Kabartı cılkıda tuvlaga
Tansık bolub ölüb barama
Karaçayda kara suvlaga

Sanga süymekligimi cırga salıb aytsam
Sarnay ötedile zurnukla
Horasanım deb cerge karasam
Muval boladıla kırdıkla

Mında caşav tar bolgandı
Kel Karaçayga avayık
Sen bulut bolub men cangur bolub
Ekibiz birden cavayık

***

Türkiye Türkçesi

Kement atıyorum, güzelim
Kabardey at sürüsünde genç taylara
Çok özleyip, sanki ölüyorum
Karaçay’daki pınarlara

Sana olan aşkımı şarkıya döksem
Ağlayarak geçiyor turnalar
Horasan’ım deyip yere baksam
Soluveriyor çimenler

Burada hayat zorlaştı
Gel, Karaçay’a geçelim
Sen bulut, ben yağmur olup
İkimiz birden yağalım

***

Aycayak’ın Şarkısı

Kasbot 70 yaşlarında iken, Teberdi vadisindeki Sıntı köyünde gördüğü Cukkaların Konay’ın kızı Aycayak adlı dul bir kadına âşık olur. Aycayak çevresinde güzelliği, terbiyesi ve hamaratlığı ile tanınan, iki erkek çocuk sahibi bir kadındır. Kasbot sevip beğendiği Aycayak’ı ailesinden istetir, ancak Aycayak’ın çevresindeki insanlar bu evliliğe engel olurlar ve Kasbot sevdiği kadına kavuşamaz. Kas-bot Aycayak’a olan aşkını şiirlere ve şarkılara döker. Kasbot’un Aycayak’a olan aşkını anlattığı şarkılar kısa zamanda Karaçay-Malkar halkı arasında yayılır.

Kasbot Aycayak için yazdığı şiirlerinden birinde duygularını şöyle dile getirir:

Karaçay-Malkar Türkçesi

Kaçanga deri turlukma
Aycayak sanga termile
Sen colnu barsang, suvnu barırma
Suv şorkalaga kömüle

Kökge bashıç salganma
Kökde bulutlanı çaçarga
Manga eki kanat bitgey edi
Aycayaknı alıb kaçarga

Sen meni allıma karaysa
Bagır ulu Kasbot keledi deb
Alay koşaklı bolma Aycayak
Men seni amaltın öledi deb

Tavda otlagan kiyikle
Ala catmaydıla soylanmay
Seni alay alıb koyalmam
İgi sagış etmey, oylanmay

***

Türkiye Türkçesi

Ne zamana kadar duracağım
Aycayak sana hasret kalıp
Sen yoldan gitsen, ırmaktan giderim
Girdaplara batarak

Göğe merdiven dayadım
Gökte bulutları dağıtmak için
Bana iki kanat çıksaydı
Aycayak’ı alıp kaçmak için

Sen yolumu gözlüyorsun
Bagır oğlu Kasbot geliyor diye
O kadar kibirli olma Aycayak
Ben senin uğruna ölüyorum diye

Dağda otlayan geyikler
Onlar yatmıyorlar uzanmadan
Seni hemen alıvermem
İyi düşünüp taşınmadan

***

Kasbot’un Aycayak için söylediği şiir ve şarkıların Karaçay-Malkar halkı arasında yayılan çeşitli varyantları günümüze kadar ulaşır. Aycayak’ın şarkıları yalnız Kafkasya’da değil, Kafkasya’dan Anadolu’ya göç etmek zorunda kalan Karaçay-Malkarlılar arasında da varlığını korur. 1905 yılında Kafkasya’dan ayrılarak Anadolu topraklarına göç etmek zorunda kalan Karaçaylıların 1907 yılında yerleştirildikleri Konya’nın Sarayönü ilçesine bağlı Başhüyük köyünde, yaşlı Karaçaylıların hatıralarının bir köşesinde Aycayak’ın şarkısının izleri saklanmıştır.

1977 yılında Başhüyük köyünde, Tohçuklar soyunun Hasanlar sülalesinden Üsüp Tavkul adlı Karaçaylıdan derlenen Aycayak adlı şarkı, Kasbot’un Aycayak’a olan aşkının Karaçay-Malkar halkının hatıralarında Kafkaslardan Anadolu’ya taşındığına şahitlik eder. Bu şarkıda Kasbot Aycayak için şunları söyler:

Karaçay-Malkar Türkçesi

Cılkı anası uzun callı kök baytal
Ol ak tuyak, aruv kaşha tay tabar
Sav üç özen kırılıb öledi sanga
Aycayakdan aruv manga kayda bar

Kökde oynaydı bir köksül ala kögürçün
Uça kelib salçı ayagıngı tuzakga
Men carlıga eki da kanat bitgeyed
Aycayaknı alıb kaçarga uzakga

Cılkılada bir da köbdü hora tay
Hora tayla oynagandan a toymayla
Aycayaknı cıltıragan közleri
Men cazıknı caşarga da koymayla

Bagır ulu Kasbot degen külayak
Kabırgalada bolur Alan, çınayak
Kabırgadan a çınayak tüşüb uvalsın
Teberdi özenni ırhı basıb suv alsın

Kümüş kamamı biley ketib miz etdim
Aycayaknı tiley ketib kız etdim
Kasbotnu da kalgan caşlaça körmeyle
Tileyme da ol Aycayaknı bermeyle

Türkiye Türkçesi

At sürüsünün anası uzun yeleli boz kısrak
O beyaz toynaklı, güzel beyaz alınlı tay doğurur
Üç vadinin hepsi senin için ölüyor
Aycayak’tan daha güzeli bana nerede var

Gökte oynuyor bir mavimsi güvercin
Uçarak gelip koysana ayağını tuzağa
Ben zavallıya iki kanat çıksaydı
Aycayak’ı alıp kaçmak için uzağa

At sürülerinde çoktur doru renkli tay
Doru taylar oynamaya doymuyorlar
Aycayak’ın parıldayan gözleri
Ben zavallının yaşamasına izin vermiyorlar

Bagır oğlu Kasbot denen hantal kişi
Duvarlarda vardır porselen fincan
Duvardan porselen fincan düşüp kırılsın
Teberdi vadisini sel basıp su götürsün

Gümüş kamamı bileyerek iğneye çevirdim
Aycayak’ı isteyerek kıza çevirdim⁹
Kasbot’u diğer delikanlılar gibi görmüyorlar
İstiyorum Aycayak’ı vermiyorlar

Hayatı Kafkas dağlarının yamaçlarında, vadilerinde çalışmakla geçen Kasbot yaşadığı çevreye, Kafkas dağlarının güzelliklerine büyük bir hayranlık duyar. Gençlik yıllarında söylediği bir şiirinde Kasbot ot biçmekte olduğu bir otlağı şöyle tasvir eder:

Karaçay-Malkar Türkçesi

Tav başları köb turmayın carıyla
Eki butum bara-barıb arıyla
Mingi Tavdan kün ışarıb karaydı
Biçenlikni salkın ayaz sılaydı

Beşkarışnı tablab, canuv eteme
Sabanlıkda dürüleni tizeme
Kümüş çık da çalkı avuznu cuvadı
Sabanlıkda sabır cırım tuvadı

Kafkas Dağları’nda Alibek Vadisi – Karaçay

Türkiye Türkçesi

Dağ zirveleri çok geçmeden aydınlanıyorlar
İki bacağım git gide yoruluyorlar
Elbruz dağından ¹⁰ güneş gülümseyerek bakıyor
Otlağı serin rüzgâr okşuyor

Tırpanı çekiçleyip, keskinleştiriyorum
Otlakta biçilmiş otları diziyorum
Gümüş renkli çiy tırpanı ıslatıyor
Otlakta sessiz şarkım doğuyor

Karaçay-Malkar halkının ata yurdu Kafkas dağlarını seyrederken Kasbot’un yüreği gurur ve hayranlıkla dolar. Bir şiirinde Kasbot Kafkas dağlarına şu övgüleri dizer:

Kafkas Dağları’nda İyne Tav – Karaçay

Karaçay-Malkar Türkçesi

Biri – turu, biri – taşa
Biri – miyik, biri – alaşa
Biri – caşil, biri va – ak
Bolgandıla kökge çardak

Başlarında – bulut başlık
Közlerinde – ömür caşlık
Karla muthuz bolmaz üçün
Konadıla kümüş ay bla altın kün

Adamlaga savluk berib
Miyik kökge kanat kerib
Turadıla Kafkaz tavla
Başlarında – darman hava

Mingi Tavdan Kazbek Tavga
Cel beredi salam-savga
Sizni bla kölü ullu
Bolub cırlayd Bagır ulu

***

Kafkas Dağları’nda Cuguturlu Çat Zirvesi – Karaçay

Türkiye Türkçesi

Biri – açık, biri – gizli
Biri – yüksek, biri – alçak
Biri – yeşil, biri – beyaz
Olmuşlar gökyüzüne çatı

Başlarında – buluttan başlık
Gözlerinde – ebedî gençlik
Karların solgun olmaması için
Konuyorlar gümüş ay ile altın güneş

İnsanlara sağlık verip
Yüksek göğe kanat gerip
Duruyorlar Kafkas dağları
Başlarında – ilaç gibi havası

Elbruz dağından Kazbek dağına¹¹
Rüzgâr veriyor selam-hediye
Sizinle gönlü mağrur
Olup şarkı söylüyor Bagır oğlu

***

Kasbot’un gençlik ve orta yaş yıllarını yaşadığı XIX. yüzyılın ikinci yarısı Kafkasya’da ve Rusya’da savaşların hüküm sürdüğü zor yıllardır. Bu yıllar içinde Kasbot Kafkasya’da pek çok savaşa şahit olur.

1877-1878 yılları arasındaki Rus-Türk savaşında Rusya, Kafkasya halkları arasından pek çok genci ordusunda savaştırmak için zorla cepheye sürer. Rus ordusunda savaşa giden pek çok Karaçay genci geri dönmez. Kasbot, Karaçay’dan Rus ordusuna alınarak savaşa götürülen ve orada hayatlarını kaybeden Karaçay gençlerinin hatırasına bir destan söyler. Halk arasında dilden dile, kulaktan kulağa yayılan bu destan şöyledir:

Karaçay-Malkar Türkçesi

Cangurla cavadıla, kökde bulutla karalıb
Asker çıkgandı Ullu Karaçaydan¹² sanalıp

Caşla baradıla collanı tolturub, sagayıb
Anala kaldıla, ızlarından taralıb

Caşla baradıla, atlaga minib, atılıb
Otovla kaldıla, eşikleri tartılıb

Ala baradıla, ne külmey, ne ışarmay
Kalmadı adam, tilek tilemey, aşırmay

Ullu Karaçayda bolur naçalnikle, südüle
Cazık caşlanı, mırtazakla sürdüle

Caşla baradıla, Koban özende karalıb
Kelinle kaldıla, av tübünde aralıb

Bara bara biz Ak-Kalaga cetgenek
Ullu Ak-Kalada tuvar kurmanlıkla etgenek

Ak-Kalada bizge asker kiyim kiydirdile
Ala va barıb, maşinalaga mindirdile

Türlü da çıgadı, maşinanı tütünü
Buzulgandı tavlu caşlanı türsünü

Bölegibiz andan Ullu Slavaga barganek
Anda biz satıb tişlik tuvar alganek

Köble kemelede Kara tengizden ötdüle
Uruş ullu bargan Bolgariyaga cetdile

Kayış etgenbiz tişlik tuvarnı terisin
Suvda koymagız carlı Hacaliyni ölüsün

Mından barganeng Hurzuk sotnaga baş bolub
Suvda kalgansa çabaklaga aş bolub

Seni üsüng bla Orus cüzüvçüle cüzelle
But etleringi ırgay çabakla üzelle

Hacaliy ketdi Kara tengizge kömüldü
Suvga taşaygınçı carık duniyadan tüngüldü

Avruv tabhanma temir maşinanı uvundan
Avruv tabhanbız Slavanı balçık suvundan

Biyçesında

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.

1

Basiyan: Gürcülerin Karaçay-Malkar halkının atalarına verdikleri isim.

dönüş

2

Dağ halkı: Karaçay-Malkar halkı.

dönüş

3

Kabardey: Karaçay-Malkar halkının komşusu Kabardey Çerkesleri.

dönüş

4

Çobanların Tanrısı: Eski Karaçay-Malkar inançlarında Bayçı ya da Bayça adı verilen bir tanrı.

dönüş

5

Gök Tanrı: Eski Karaçay-Malkar inançlarında Kök Teyri adı verilen en büyük tanrı.

dönüş

6

Kanuklar: Osetlerin yönetici-bey soylarından biri.

dönüş

7

Duvut: Duvut ırmağının yukarı kısmında yer alan bir Karaçay Köyü.

dönüş

8

Cazlık: Duvut ırmağının aşağı kısmında yer alan bir Karaçay Köyü.

dönüş

9

Burada Kasbot, Aycayak dul bir kadın olmasına rağmen onu yeni evlenecek genç bir kız gibi gördüğünü söylemek istiyor

dönüş

10

Elbruz dağı (Mingi Tav) Karaçay-Malkar bölgesinin ortasında yükselen, Kafkasların 5642 metrelik en yüksek zirvesi.

dönüş

11

Kazbek Dağı: Gürcistan sınırları içinde kalan, Kafkasların yüksek zirvelerinden biri

dönüş

12

Ullu Karaçay: Elbruz dağı eteklerinde Hurzuk, Uçkulan, Kart Curt adlı Karaçay köylerinin yer aldığı bölge.

dönüş