Çulpan Zaripova Çetin
Alimcan İbrahimov’un Eserlerinde. Tatar, Başkurt ve Kazak Türklerinin Kültürel Değerleri

Alimcan İbrahimov
(1887–1938)

Alimcan (Galimcan) İbrahimov, Tatar edebiyatında Romantizmin temelini atan, edebiyat teorisi ve tenkidini geliştiren büyük Tatar yazarlarından biridir. Bunun yanında o, XX. yüzyıl başında ünlü devlet ve cemiyet adamı, sosyal bilimlerin neredeyse her kolunda unutulmayacak kadar önemli eserler yazan filolog, tarihçi ve muallim olarak da tanındı.

Alimcan İbrahimov 12 Mart 1887’de Başkurdistan’da, Ufa şehrinin güneyinde bulunan Sultanmurad adlı bir Tatar köyünde doğdu. Başkurdistan’ın masalsı doğası sonraki yıllarda onun yazar olarak yetişmesine mutlaka büyük etki yapmış olup neredeyse bütün eserlerinde hayranlıkla tasvir edildi. Okuma yazmayı eğitimli şehir kızı olan annesinden, hesap ve İslamiyet’in temel bilgilerini ise ilme açık, çocuklarına en iyi eğitim vermekte kararlı olan babası İrfan Bey’den öğrendi. Sonraki yıllarda Keşekli köyü medresesinde eğitim gördü, kendi köyünde bulunan ilkokulda Rusça dersleri aldı. 1898 yılında ailesi Alimcan’ı ağabeyi Şakircan ile beraber Orenburg’da “usul-i cedit” sistemiyle eğitim vermekte olan Hüseyniye medresesine gönderdi. Fakat 1905 yılında şakirtlerin ayaklanmasına katıldığı için bu medreseyi terk etmek zorunda kaldı. 1906 yılında eğitimini Ufa şehrinde bulunan ve birçok Tatar edibi yetiştiren Galiye medresesinde devam etti. Bu medresedeki ilk yılının yaz tatilinde Kafkasya’ya giderek çeşitli köylerdeki Nogay (Tatar) çocuklarına okuma yazma öğretti. Otobiyografik nitelikte olan “Öğrenci Zeki’nin Medreseden Kovulması” adlı ilk hikâyesini de burada yazdı.

A. İbrahimov, Galiye medresesinden ayrıldıktan sonra Kazak bozkırlarında öğretmenlik yaptı, Ural’da çeşitli işlerde çalıştı, Astra-han bölgesinde muallim oldu. 1909 yılında üniversite kazanmak için Kazan’a geldi fakat bu hayalîni gerçekleştiremedi. Buna rağmen çok okudu, fen temellerini, tarihi ve felsefeyi öğrendi, dünya edebiyatı klasiklerinin eserleriyle tanıştı. 1909–1912 yıllarında Kazan’da yaşadığı süre içinde Yeşlernéŋ Tormışınnan Bér Levhe (Gençlerin Hayatından Bir Örnek), Tatar Xatını Niler Kürmi (Tatar Kadını Neler Görmez), Yaz Başı (Bahar Başı), Diŋgézde (Denizde), Yöz Yıl Élék (Yüz Yıl Önce), Söyü-Segadet (Sevgi-Saadet), Utı Süngen Cehennem (Odu Sönen Cehennem), Karak Mulla (Hırsız Molla), Kart Yalçı (İhtiyar Irgat), Yeş Yörekler (Genç Yürekler) gibi eserlerini yazdı. Bu eserlerde o dönemin önemli sorunları gündeme getirildi; medreselerde eğitim sisteminin çağa uygun olmaması, gönül arayışları, millete hizmette bulunma isteği, aile içi ilişkiler, sosyal eşitsizlik, kadın özgürlüğü vb. 1910 yılında yayınlanan Yaz Başı (Bahar Başı) adlı hikâyesi ise Tatar bilim adamı M. Hesenov’un yazdığı gibi “Tatar edebiyatına gerçekten de büyük bir kabiliyetin gelmesini müjdeledi.”¹

A. İbrahimov’un 1917 Ekim Devrimi öncesi yaratıcılığını iki döneme ayırıp bakmak doğru olur; 1) 1910-1912 yılları; 2) 1913-1916 yılları. 1910-1912 yıllarında yazılan eserler, yazarın maarifçi görüşlerini yansıtan romantik eserlerdir. A. İbrahimov’un bu dönemde yazdığı Diŋgézde (Denizde), Utı Süngen Cehennem (Odu Sönen Cehennem), Söyü – Segadet (Sevgi Saadet) vb. hikâyelerinde romantik ideal, insanın ruhunu ezen hayatın olumsuz gerçeklerine karşı koyulmuştur. Örneğin, Diŋgézde (Denizde) adlı eserin başkarakteri şöyle der: “Yaşamak, binlerce, milyonlarca yıl yaşamak istiyorum. Fakat bugüne kadar olan acınacak bir beden hayatıyla değil, başka bir yaşamla, güzel, kutsal, büyük yaşamla yaşamak istiyorum!”² Bu eserde doğa kucağına yönelip gerçek hayata lanet etme, insanlar arasında olan tuhaf ilişkileri ortaya çıkaran şartlara başkaldırma yer almıştır.

A. İbrahimov’un bu dönemde yazdığı Utı Süngen Cehennem (Odu Sönen Cehennem) adlı eserinde halka hizmet etmek isteyen, hayattan çok güzel beklentileri olan, hayatın ve kaderin esiri olduğuna üzülen fakat bulunduğu bataklığın farkına varıp bu durumdan memnun olmasa da kendisinde ruhen yeniden dirileceği bir gücü bulamayan aydın bir genç anlatılmaktadır. Buna benzer vicdan azabının benzerini Söyü – Segadet (Sevgi-Saadet) adlı eserin kahramanı da yaşamaktadır. Her iki eserde başkarakterler, arkalarında bıraktıkları hayattan şikâyetçi fakat hayatlarını değiştirmeye, mücadele etmeye cesaretleri, güçleri olmayan tiplerdir.

Alimcan İbrahimov’un 1910 yıllarında yazıp yayınladığı en önemli eserlerinden birisi de Tatar Xatını Niler Kürmi (Tatar Kadını Neler Görmez) adlı eseridir. 1909 yılında edip Ural’da Mi-ass fabrikasında çalıştığı dönemde yazılan bu öykü, 1910 yılında Başkurdistan’ın Sterlitamak kazasında yayımlanır. 1911 yılında eserin ikinci baskısı yapılır. A. İbrahimov, Tatar Xatını Niler Kürmi (Tatar Kadını Neler Görmez) adlı eserinde Tatar köyünün karmaşık hayatını, daha fazlası Tatar kadınlarının dramatik kaderini, Gülbanu adlı Tatar kadınının feci kaderi örneğinde anlatıyor. Kayınvalidesinin eziyetini çeken, kocası tarafından sürekli dövülen ve bunun sonucu ikiz bebeklerini ölü doğuran Gülbanu, bütün bu olup bitenlere dayanamaz ve kendisini suya atar.

A. İbrahimov sadece Tatarların değil, kardeş olan Başkurt ve Kazak Türklerinin tarihini ve kültürünü de önemser. 1911 yılında yazılıp 1924 yılında Moskova’da yayımlanan Kazak Kızı adlı romanında edip, Kazak halkının tarihin önemli bir kesimindeki hayatını kaleme alır.

Yazarın bu dönemde yazdığı başka diğer iki eseri de Yöz Yıl Élék (Yüz Yıl Öncesi, 1911) ve Karak Mulla (Hırsız Molla, 1912) adlı eserleridir. Aynı zamanda İbrahimov, 1912 yılının baharında Tatar nesrinde psikolojik romana temel atan ilk hacimli eseri Yeş Yörekler (Genç Yürekler) adlı romanını tamamlar. 1913 yılının başında yayımlanan bu romanda eski görüşlü gerici babalarla artık farklı bir yaşam sürdürmek isteyen, ruhen özgür olmak için can atan çocuklar arasındaki çatışma anlatılır. Yazar, bu durumla ilgili daha sonraki yıllarda şöyle yazar: “XX. yy. başına kadar biz eski düzenle yaşadık. Ama şimdi Tatar uyandı. Yaşam yolunda yenilikler aramaya başladı. Bizim hayatın şimdiki günleri, eski hayatın yıkılıp meydana yeni bir hayatın geldiği devirdir. Bu devirde eskiyi savunan yaşlılarla yeni hayat için can atan gençler arasında bir çatışma başladı.”³ Bu çatışma her şeyden önce Celeş Molla ile onun oğulları Ziya ve Sabir arasında olur. Ziya, kendi hayal ve istekleriyle eski hayata karşı başkaldırmakta, şahıs özgürlüğünü savunmaktadır. O, müzisyen olmak istiyor ve müziğin gücüyle halkın hayatını hafifletebileceğine inanıyor. Ziya’nın Meryem’e olan aşkı da eski hayata, dinin kanunlarına bir protesto niteliğindedir. Fakat Ziya, kendi hayalleri ve idealleri için mücadele verecek kadar cesarete sahip olmayan zayıf bir tiptir. O, idealist ve romantiktir.

1912 yılının sonunda A. İbrahimov, Kiev şehrine gider. Kiev Üniversitesi’nde misafir öğrenci olarak derslere devam eder ve öğretmenlik yapar. Kiev’de Müslüman ve Rus sosyalist gençlerle görüşerek Çar rejimi aleyhine çalışacak gizli bir teşkilat kurma çalışmalarına da katılır. Bir toplantı sırasında, toplantının ihbar edilmesi üzerine Lukyanovsk kazası hapishanesine atılır ve bu nedenle 1917 Devrimi’ne kadar polis gözetiminde yaşar. Hapisten çıktıktan sonra yine Kazan’a döner ve burada yayımlanmakta olan, o zamanın önde gelen Aŋ dergisinde çalışmaya başlayıp görev icabı Odessa, Kiev ve Suhumi gibi çeşitli şehirleri dolaşr.

A. İbrahimov, 1915–1917 yıllarında Ufa’da Galiye medresesinde hocalık yapar. 1913 yılına kadar yazdığı eserleri genelde romantizm temelinde kurulmuş olsa da, 1913–1917 yılları arasında yazdığı Kötüçéler (Çobanlar), Tabigat Balaları (Tabiat Çocukları), Merhümnéŋ Defterénnen (Merhumun Defterinden), Béznéŋ Könner (Bizim Günler), Gabdérraxman Salihov (Abdurrahman Salihov) gibi eserlerinde artık ön plana sosyal ve içtimai meseleler çıkar. 1914 yılında yazdığı ve doğa ile insan arasındaki ilişkileri ele aldığı Tabigat Balaları (Tabiat Çocukları) adlı eseri, Tatar Türklerinin hayatıyla ilgili önemli bilgiler içerir.

Aynı dönemde yazılan Béznéŋ Könner (Bizim Günler) adlı romanında A. İbrahimov, Rusya’da gerçekleşen 1905 İhtilalini ve ondan sonraki baskı yıllarını ele alır ve o dönemin kahramanını devrin gergin olayları içinde anlatır. Eserde 1905 İhtilaline katılan ya da ihtilale karşı olan çeşitli sosyal tabakaların vekilleri gösterilir.

Bu dönemde A. İbrahimov, Tatar Şagıyrleré (Tatar Şairleri), Tatar İmlası, Yaŋa Edebiyat (Yeni Edebiyat), Edebiyat Derésleré (Edebiyat Dersleri), Tatar Télén Niçék Ukıtırga? (Tatar Dili Nasıl Okutulmalı?) gibi Tatar Türkçesi ve Tatar edebiyatı ile ilgili birçok bilimsel yazı ve ders kitabı da hazırlar. Eleştiri hizmetlerinde millî şuurun oluşması, edebiyat, müzik, millî tiyatro gibi sanat alanlarının ve folklorun gelişimi ile ilgili yazılar yazar. Fakat A. İbrahimov’un edebî eleştiri, edebiyat teorisi ve tarih alanlarında yazdığı hizmetlerinin çoğu Sovyet döneminde yazılır.

Alimcan İbrahimov, 1917 Ekim Devrimi’nin ilk günlerinden itibaren aktif sosyalist olarak tanınmaya başlar. Galiye medresesindeki görevini bırakıp Ufa Müslümanları Arasında Halkçılığı Yayma Komitesi’nde görev alır. Rusların Sosyalist Revolüsyoner (Es-Er) partisine katılarak, 1917 yılında Fatih Seyfi Kazanlı ile birlikte İrek (daha sonra Béznéŋ Yul olarak çıkar) adlı bir gazetede çalışır. 1918 yılının Ocak ayında Stalin’in daveti üzerine Merkez Müslüman Komiserliği başkanı Mullanur Vahitov’un yardımcısı görevini üstlenir. 16 Ocak 1918’de Petrograd’da (daha sonra Moskova’da yayınlanır) çıkmaya başlayan Çulpan isimli gazetenin redaktörü ve kurucusu olur.

Alimcan İbrahimov’un yaratıcılığı 30 yıla yakın bir süreyi kapsayıp tarihin dönüm noktası olan XX. yüzyılın ilk yarısına denk gelir. Yazar, Rusya sınırları içinde yaşayan halkların hayatını kökten değiştiren devrimlerin ve iç savaşın şahidi olur, bu olayları kendi eserlerine en samimi şekilde yansıtır. Bu dönemde yazılan Yaŋa Kéşéler (Yeni İnsanlar), Kızıl Çeçekler (Kızıl Çiçekler), Tiren Tamırlar (Derin Kökler) gibi sosyal içerikli eserlerinde yeni Sovyet hükûmetinin kazançlarını geniş epik planda tasvir eder. Tatarlar arasında çeşitli sosyal tabakaların oluşması, sosyal sınıflar arasındaki mücadele ve milletin geride kalma nedenleri gibi sorunları gündeme getirir.

1920’li yılların başında A. İbrahimov’un yazdığı bir başka önemli eser, o yıllarda İdil-Ural bölgesinde yaşanan açlık faciasını en gerçekçi manzaralarla yansıtan, merkezinde Ölüm ve Yaşam gibi metafizik konu olan Âdemler adlı eseridir. Yazar, bu eserinde insanın belli şartlarda insanlık sıfatlarını kaybedebildiğini anlatır. İnsanın doğasına özgü olarak yemek yeme ihtiyacı artarak onu zayıf düşürdükçe, insanın düşünce kabiliyeti tükenir ve o, aç kalmamak ve hayatta kalmak için hatta kendi çocuğunu yiyebilir. Örneğin, eserde açlıkla mücadele eden Gerey, en sevdiği kızı Nefise’yi de artık et sıfatında görmeye başlar. Fakat köye erzak getirildiğini duyunca onun karanlık içinde kalan bilinci birden parlayıverir ve yaptıklarının bir facia olduğunu bütün derinliğiyle anlar ve kendisini asar.

A. İbrahimov’un 1917 Devriminden sonra yazılan en önemli eserleri, Yaña Keşeler (Yeni İnsanlar) adlı dram eseri ve Kızıl Çiçekler adlı hikâyesiydi. Edip bu eserlerin temeline, 1917 Devrimi ve iç savaş döneminde topladığı mücadele tecrübesini, Kolçak’ın cephesinde casus olarak görevli olduğu zaman yaşadıklarını da alır. Yeni İnsanlar adlı eserinde iç savaşın Ural dağından uzakta olan Tatar köylerine ulaşması, köylülerin devrim, yeni hayat ve hayatta kalmak için ellerine silah alıp savaşa katılmaları gibi konuları işler. A. İbrahimov, o dönemde yeni insanın doğuşunu zor ve çetrefilli bir hayat yolu geçen Kızıl Ordu komutanı Batırhan karakteri örneğinde gösterir. Bu eser, 1920 yılında ilk kez sahnede oynanır ve A. İbrahimov’un ilk ve tek dram eseri olur.

Edip, yeni insan tipini 1922 yılında yazdığı Kızıl Çiçekler adlı hikâyesinde de devam ettirir. Bu eserde aynı köyde doğup birlikte büyüyen, çocukluk ve gençlik yılları I. Dünya savaşı, 1917 Devrimi ve İç Savaş yıllarına denk gelen beş gencin kaderi anlatılır.

A. İbrahimov’un 1920’li yılların sonunda yazdığı diğer hacimli eseri de Tiren Tamırlar (Derin Kökler, 1928) adlı romanı oldu. Bu eser yayınlanır yayınlanmaz hemen Rusçaya ve başka dillere çevrilir ve Sovyetlerde yaşayan bütün Türk boylarının edebiyatı üzerinde olumlu bir etki yaratır. Özbek yazarı Aybek, romanla ilgili şöyle yazar: “Biz onu orijinalinde okuyor ve bir türlü okuyup doyamıyorduk. İbrahimov’un yazdıklarından sadece haberdar olmadık, onun yolundan gitmek için çabaladık.”⁴

1922 yılında A. İbrahimov, bütün Türk boyları için ortak olan at sevdasını ele alan Almaçuar adlı eserini yazar. 1933 yılında yazdığı Başkurt Kızı Gülbike adlı eserinde ise A. İbrahimov, Başkurt halkına özgü alışkanlıklardan ve bu topraklarda söylenen türkülerden bahseder.

1924 yılının Şubat ayında A. İbrahimov, Moskova’da toplanan Tatar-Başkurt öğretmenler kurultayına katılır. Bu toplantıda millî okulların geliştirilmesi, eğitimin yeni usulde yapılması ve yeni programların hazırlanması sorunları üzerine çalışır. 1925–1927 yılları arasında Tataristan Cumhuriyeti Eğitim Bakanlığı’nın İlim Merkezi’nde görev yapar.

1927–1938 yılları arasında edip Kırım’da Yalta şehrinde verem tedavisi görür. Çok yönlü fedakâr hizmetlerinden dolayı A. İbrahimov 1928 yılında Devlet Sanat Bilimleri Akademisi’ne akademik üye olarak seçilir. 1932 yılında aktif çalışmaları için Bütün Rusya Merkez Komitesi tarafından “Hizmet Kahramanı” ismine layık bulunur.

Ağır hasta olmasına rağmen 1938 yılında tutuklanarak Kazan’a getirilir ve Tatarların millî bağımsızlığına önem vermek, devrim öncesi Tatar kültürünü yüceltmek, Tatar aydınlarının rolünü aşırı abartmak, solculara saldırmak, sağcıları görmezden gelmek, Rus komünistlerini çarlık jandarmasıyla kıyaslamak gibi suçlardan yargılanarak, “halk düşmanı” ilan edilir. O günden itibaren A. İbrahimov’un eserlerini dile almak, okumak yasaklanır. Onun adı ve eserleri Tatar halkına ancak Stalin kültü faş edilince geri döner.

A. İbrahimov Pleten hapishane revirinde eceliyle ölür. Yazarın vefatından sonra hapiste kaldığı odasında bulunan komodin kapağının iç tarafına “Parti karşısında, halkım karşısında hiç bir suçum yoktur. Hakikat yerini bulur, tarih kendi sözünü söyler” diye yazdığı yazı bulunur. Kazan’da Arhangel mezarında defnedildiği hususunda bilgiler olsa da Alimcan İbrahimov’un mezarı günümüzde bilinmemektedir.

1980’li yıllarda Rusya halklarının tarihi yeniden değerlendirilmeye başlayınca, A. İbrahimov’un hayatı ve eserlerini de yeniden değerlendirme ihtiyacı gündeme gelir. Tatar âlimi L. Minhaceva’nın da bildirdiği gibi bazı araştırmacılar onu “kızıla boyalı yazar” olarak tanıtmaya çalışır. Tabii, edibin Bolşevizm’e yaramaya çalışarak tarihî ve gazetecilik ruhunda yazılan hizmetleri var fakat edebî eserlerinde o, her şeyden önce kendi halkının gelenek göreneklerini, geçmişini ve gerçek hayatını yansıtan büyük yazar olarak kalabildi.⁵ Bu yönde Alimcan İbrahimov’un eserleri M. Xesenov, R. Ganieva, F. Hatipov, A. Yahin, Ö. Beşirov gibi Tatar bilim adamları tarafından objektif olarak değerlendirildi.

Sovyet döneminde Tataristan’da edibin üç ciltlik Saylanma Eserler (Seçme Eserler)i, dokuz ciltlik akademik baskısı, Türk lehçeleri ve Tatar Türkçesi ile ilgili hizmetleri ve birçok edebî eseri ayrı kitap olarak yayımlanır. A. İbrahimov’un hizmetlerini çeşitli yönleriyle araştırıp yüksek lisans ve doktora tezleri savunuldu, monografiler, hatıra kitapları dünya gördü. Edibin yıldönümlerinde ulusal ve uluslararası bilimsel sempozyumlar düzenlendi. A. İbrahimov’un hayatı ile ilgili roman ve uzun hikâyeler, belgesel eserler hazırlandı.⁶ Ayrıca, Tataristan Cumhuriyeti Bilimler Akademisi Dil, Edebiyat ve Sanat Enstitüsü de doğal olarak Alimcanov İbrahimov’un adını taşımaktadır.

Giriş

Avrupalıların XIV-XVI. yüzyılda yaşadığı Rönesans dönemi, çeşitli nedenlerden dolayı Tatar Türklerine daha geç, XIX. yüzyılın son çeyreğinde ulaşır ve XX. yy. başında zirve yapar. Bu hareket Tatar Türklerinin millî ve ruhi-medeni yükselişini temsil etti, gelecek gelişimi için bir dönüm noktası ve güvenilir temel oldu. Doğal olarak millî Rönesans, halkın ruhi mirası, asırlarca toplanan fikrî ve medeni zenginliği olmadan imkansızdı. Bu yüzden Tatar edebiyatı XX. yüzyıla girerken bin yılı aşkın zengin tarihine güvendi, ondan beslendi ve ondan güç aldı.⁷

Bir milleti veya halkı tanımanın en iyi yolu, o halkın kültürünü öğrenmekle başlar. Halk kültürü, insan topluluklarına şahsiyet ve kimlik kazandıran en önemli faktörlerden birisidir. XX. yüzyıl başı Tatar edebiyatı, gelecek kuşaklara bu açıdan değeri biçilmez bir miras bıraktı.

XX. yüzyıl başı, Tatar âleminde, millî edebiyatta önemli değişikliklerin beklendiği bir dönemdi. Bu çağda yaşayan ve eserler yaratan Ayaz İshaki, Sagıyt Remiev, Abdullah Tukay, Fatih Emirhan, Derdmend, Alimcan İbrahimov, Mecit Gafuri, Mirhaydar Feyzi gibi yazarlar ve şairler, ilk eserlerinden itibaren millet kaderini gündeme getirdiler. Öz milletine sahip çıkma, asırlarca uyuyan halkın millî şuurunu uyandırma isteği ile onlar her şeyden önce Tatar halkının ruhi mirasına, geleneklerine, yüzyıllarca gelişe gelen kültür birikimine başvurdular. Bu konuda ayrıca nesir uzmanları Ayaz İshaki ve Alimcan İbrahimov başarılı oldular. Ayaz İshaki’nin Sönnetçé Babay (Sünnetçi Dede), Ostazbike (Ustazbike), Kiyev (Damat), Kötélgen Bikeç (Beklenen Gelin), Aldım-Birdém (Aldım-Verdim), A. İbrahimov’un Tabigat Balaları (Tabiat Çocukları), Tatar Xatını Niler Kürmi (Tatar Kadını Neler Görmez), Almaçuar gibi eserlerinin, Tatar Türklerinin o dönemdeki hayatını yansıtan ve bugün de millî değerleri ve hayat tarzı ile bu milleti dünya çapında tanıtmaya devam eden, Tatar Türklerinin hayat ansiklopedisi niteliğini taşıyan eserler olduğu tartışılmaz bir gerçektir. Bu eserler Tatar köyünün, Tatar halkının tarihî geçmişini, yaşam tarzını, geleneklerini, örf âdetlerini ve kültürel değerlerini gelecek nesillere ulaştırmakta önemli rolü üstlenmektedirler.

Tatar millî edebiyatına temel atan ünlü yazar, bilim adamı, eleştirici, gazeteci, öğretmen, tarihçi ve siyaset adamı Alimcan İbrahimov, hikâye, öykü ve romanlarında hangi konuyu ele alırsa alsın her şeyden önce Tatar halkının hayatını, yaşam tarzını anlatmaya çalıştı ve halkın umutlarını ve isteklerini daha gerçekçi bir şekilde ortaya koymak için halk edebiyatından ustaca yararlandı. Örneğin, 1922 yılında yazılan ve bütün Türk boyları için ortak olan at sevdasını ele alan Almaçuar adlı eserinde A. İbrahimov, her şeyden önce Tatar çiftçilerinin günlük hayatını, toprak ve at ile uğraşını, üzüntü ve sevinçlerini, köylülerin hayat felsefesi ve hayat tarzını, alışkanlıklarını, Tatarların sabantuy⁸ adlı millî bayramını anlatır. Ünlü Rus bilim adamı P. Kogan, A. İbrahimov’un Almaçuar adlı hikâyesini “Nesir sanatının cevheri” diye nitelendirir. A. İbrahimov’tan sonra gelen, aynı onun gibi eserlerinde Tatar köyü ve çiftçi hayatını yazan A. Şamov, M. Emir, Ö. Beşirov, F. Hüsni, E. Yeniki gibi ünlü Tatar yazarları da bu eserde işlenen konulara, genel olarak İbrahimov’un yaratıcılığına, usta kalemine sık sık müracaat ederler. Tatar edebiyat uzmanı G. Xalit’in de yazdığı gibi “sosyal olayları, insanlar arası ilişkileri ve tiplerin sadece onlara özgü karakterini günlük hayat, örf ȃdetler, etnik boyalar (efsaneler, inanışlar, inançlar, türküler, atasözleri, deyimler) aracılığıyla açabilme ustalığı A. İbrahimov’un kabiliyetine özgü bir sıfat.”⁹ Tatar halk edebiyatını öğrenmeyi ve edebî eserler yaratırken onlardan yararlanmayı A. İbrahimov başka yazarlardan da talep eder ve onların bu yönde yakaladıkları olumlu tecrübeleri hemen görür ve değerlendirirdi.¹⁰

A. İbrahimov sadece Tatarların değil birçok Türk boyunun medeni ve tarihî bilincinin gelişimini sağlayan yazarlardandır. A. İbrahimov’un bütün yaratıcılığı ve faaliyetleri kardeş halkların dostluğunu sağlamlaştırmaya yönelikti. Eserlerinde de ne kadar ustaca Tatar halkının hayatını ve geleneklerini yazdı ise aynı şekilde diğer kardeş boyların günlük hayatı ve kültürel değerlerini de yazdı. Türkmen şairi Berdı Kerbabayev onu ilk öğretmeni olarak tanıyarak “Sovyet hâkimiyeti yerleştirilen yıllarda Orta Asya edebiyatlarına nazaran Tatar edebiyatı çok ileriye gitmişti. Bunda A. İbrahimov önemli yer almaktaydı” dedi.¹¹ Büyük Azerbaycan yazarı Samed Vurgun, A. İbrahimov’u Sovyetlerin içinde yer alan bütün Doğu halklarının büyük yazarı olarak nitelendirir. Başkurt yazar ve edebiyat uzmanı Kirey Mergen de Tatar Türklerinin büyük oğulları A. Tukay ve A. İbrahimov’un usta kalemleri ile birçok Türk boyuna üstat ve kıble olduğunu anlatır. Başkurdistan’ın halk şairi Seyfi Kudaş, onu üstadı olarak tanır, diğer ünlü Başkurt edibi Davut Yultıy ise A. İbrahimov’un Başkurt Sovyet edebiyatının temelini atmakta doğrudan emeği olduğunu söyler.¹² Bu konuda Tatar yazarı Fervaz Minnullin’in sözleriyle bir sonuç yapacak olursak, “A. İbrahimov’un yaratıcılığı Kazak, Kırgız, Başkurt, Azerbaycan ve Özbek yazarları için de örnek ve tecrübe ekolü oldu.”¹³

Tatar edipleri XX. yy. başında kendi tarihleri dışında diğer halkların geçmişine, hayatına ve örf ȃdetlerine de müracaat ettiler. Örneğin, 1908 yılında Kasıym Bikkolov, Tatar okuyucularına Orta Asya halkını, onların hayatını tanıtan Törkistan (Türkistan) adlı romanını yayımladı. G. Monasıypov Tarançı Kızı Yeki Helimnéŋ Bérénçé Möhebbeté (Tarancı Kızı Ya da Halim’in İlk Aşkı) adlı romanında Uygur ve Çin halklarının geçmişini anlatır. Gali Refikıy’ın Vakıtlı Nikah (Süreli Nikâh, 1913) adlı hikâyesinde Selim ile Kaşgar kızı Hakime’nin kaderi örneğinde yerli örf ȃdetlerle ilgili zengin malumat verilir. Bu tür eserler Tatar edebiyatını içerik bakımından zenginleştirdi, edebiyatta yeni konuların açılmasına zemin hazırladılar.¹⁴

A. İbrahimov Başkurdistan topraklarında bulunan Soltanmurad köyünde doğup büyüdü, köy hayatının düzenini, örf ȃdetlerini, çiftçi hizmetinin bütün inceliklerini ve zorluklarını kendi omuzlarında hissetti. Bu yüzden onun yaratıcılığında köy ve çiftçi hayatı önemli yer alır. Daha fazlası, doğup büyüdüğü toprakta konuşulan dilin zenginliği, doğa, günlük hayat, gelenekler, evcil hayvanlar, çiftçilik hayatı, tarla işleri, giyim kuşam ile ilgili Ural bölgesinde yaşayan Tatar ağızlarında (Minzele, Sterlitamak, Zlatoust, Perm vb.) bulunan diyalektik sözleri başarılı bir şekilde ve yerinde kullanarak halk dilinin zengin bir kaynak olduğunun altını çizer.

A. İbrahimov, köy mektebinde eğitim almaya başladığı yıllardan itibaren Başkurt çocuklarıyla bir arada oynayıp kardeş Başkurt halkının geleneklerine ve kültürel değerlerine büyük saygı ve sevgi içinde yetişir. 1906 yılında Ufa şehrinde Zıya Kamali tarafından yeni usul Galiye medresesi açılır. A. İbrahimov orada ilk öğrencilerden olarak eğitim görmeye başlar. Bu medreseye ileri görüşlü Başkurt ve Tatar öğrencileriyle beraber eğitim almaya Kazak, Kırgız, Özbek, Dağıstan, Çerkez ve diğer halklardan da öğrenciler gelir. Aynı yıl Galiye medresesine kendisini gelecekte ünlü Tatar-Başkurt şairi olarak tanıtacak olan Mecit Gafuri de başlar ve A. İbrahimov ile yakından arkadaş olur.

Ünlü Başkurt halk şairi ve aksakalı Mostay Kerim’in de anlattığı gibi, A. İbrahimov “Başkurdistan toprağında doğup büyüyen, Başkurdistan’ın havasını soluyan, yırlarını¹⁵ söyleyen, sularını içip yetişen bir edipti.”¹⁶ Bu yüzden A. İbrahimov’un birçok eserinde olaylar Başkurdistan toprakları sınırları içinde bululan köy ve şehirlerde gerçekleşir ve yazar Başkurt halkının hayatını, millî özelliklerini, zengin halk edebiyatını ve eşi benzeri olmayan doğasını en içten duygularla tasvir eder (Yöz Yıl Élék (Yüz Yıl Önceden), Karak Mulla (Hırsız Molla), Tabigat Balaları (Tabiat Çocukları), Yeş Yörekler (Genç Yürekler), Tatar Xatını Niler Kürmi (Tatar Kadını Neler Görmez), Yaŋa Kéşéler (Yeni İnsanlar), Almaçuar, Başkort Kızı Gölbike (Başkurt Kızı Gülbike) vb.). Ünlü Başkurt yazarı, dram ustası ve gazeteci Davut Yultıy 1920-1930’lu yıllarda şöyle yazar: “Bugüne kadar Başkurdistan’ın zengin doğasını Alimcan İbrahimov gibi tasvir eden başka bir edip doğmadı. Alimcan, Başkurt’un zengin doğası, güzel karakterleri ile nasıl Tatar edebiyatında ve tarihinde büyük eserler yarattı ise aynı zamanda saf Başkurt hayatından Tatarlar için yarattığı Gülbikeleri, Almaçuarları ile Başkurt edebiyatına da temel atmaya yardımcı oldu diyebiliriz.”¹⁷

1910 yılında Sterlitamak şehrinde Kalem kütüphanesinde yayımlanan Tatar Xatını Niler Kürmi adlı öyküsünde Başkurdistan gerçekleri daha dolu ve özel bir yankı bulur. Eserde olaylar, malını Başkurt halkının hakkını yiyerek biriktiren Kanton Şibay ailesi ile bağlantılı olarak gelişir. A. İbrahimov bu öyküde bir araya gelip yaşayan Başkurt ve Tatar halklarının sıradan vekilleri arasında olan yakınlığı, ılımlı münasebeti, onların türkülerle ve örf ȃdetlerle değiş tokuş yapıp yaşadıklarını canlı bir şekilde tasvir eder ve hizmet sever Başkurtların topraklarının Şibay gibi zengin insanların eline geçmeye başladığına üzülerek yazar.¹⁸

Béznéŋ Könner (Bizim Günler) adlı romanın bir bölümü olmasına rağmen içeriği ve süjesi ile müstakil bir eser sayılan Başkort Kızı Gölbike (Başkurt Kızı Gülbike) adlı hikâyesinde A. İbrahimov Başkurt köylülerinin türkü zenginliğini ve genel anlamda Başkurtların samimi, güler yüzlü tipik karakterlerini yaratmayı başarır. Aynı zamanda, yazar bu eserinde Tatar ve Başkurt edebiyatında bir ilk olarak Başkurt kızı Gülbike’nin karakterini yaratır. Davut Yultıy şöyle yazar: “A. İbrahimov Gülbike’yi öyle nefis boyalarla tasvir etmiş ki bu eseri okurken tamamen kendinden geçip Gülbike’nin yaşadığı doğa ile bütünleşiyorsun. O manzara, o güzelliğiyle canlanıyor. Onun kendisine özgü havası temizliğiyle genize vuruyor, duyguların en ince tellerini yumuşak, rahat bir şekilde titretiyor.”¹⁹

A. İbrahimov’un 1912 yılında yazdığı Yeş Yörekler (Genç Yürekler) adlı romanı da iki kardeş Tatar ve Başkurt halklarının yakınlığını yansıtması bakımından önemlidir. Doğup büyüdüğü Başkurdistan’ın doğası, halkın kaderi, düşünceleri, hayalleri Tabigat Balaları (Tabiat Çocukları) adlı hikȃyede de özenle tasvir edilir ve anlatılır. Yazarın Almaçuar adlı eserinde ise Başkurdistan’da yaşayan Tatarların Başkurtlarla beraber kadim bayramlarından olan sabantuy bayramı, at yarışları ve çeşitli eğlenceler düzenlediği anlatılır. Kart Yalçı (İhtiyar Irgat) adlı eserinde de A. İbrahimov doğal bir şekilde olay örgüsüne Başkurt türkülerini örer. Kızıl Çeçekler (Kırmızı Çiçekler) adlı öyküde edip doğa manzaralarını sık sık Başkurtların tarihî efsaneleri ve rivayetleri ile bağlantılı olarak tasvir eder. Başkurt halk edebiyatına yazar o kadar ȃşık oluyor ki hatta Tataristan’da olup biten olayları temele alıp yazdığı Tiren Tamırlar (Derin Kökler) adlı romanına da çok özel türküleri ve hüznü ile Alemgol adlı bir Başkurt gencini yerleştirir.

1915 yılında A. İbrahimov Ufa’ya taşınır ve eğitim gördüğü Galiye medresesinde dil ve edebiyat dersleri vermeye başlar. Bu yıllarda o, Tatar ve Başkurt medeniyetini geliştirmek için aktif şekilde çalışır, Başkurt ediplerinin edebiyat meydanına çıkmalarına yardımcı olur. Ş. Babiç, S. Kudaş, G. Nigmeti, X. Tufan, B. İşemgol, A. Bikmurzin gibi ünlü Başkurt ve Tatar şair, edip ve bilim adamlarının A. İbrahimov’un şakirtleri olarak yükselmeleri edibin ne kadar etkili bir şahıs olduğunu bir kez daha kanıtlamaktadır.²⁰ Böylece 1915-1917 yıllarında bu medrese, Tatar ve Başkurt halkarının edebî ve medeni hareketinin bir merkezine dönüşür. A. İbrahimov, M. Gafuri, S. Remiyev, X. Tufan, S. Kudaş, B. İşemgol, F. Seyfi-Kazanlı, S. Sünçeley, S. Gobeşi gibi edebiyat, medeniyet ve cemiyet adamları bu medreseden çıkar. 1917 Ekim devriminden sonra ünlü Başkurt şairleri Mecit Gafuri ve Şeyhzade Babiç’in yaratıcılıklarıyla ilgili makaleler yazan ilk edep de A. İbrahimov oldu.

A. İbrahimov’un siyasi faaliyetleri de temelde Başkurdistan ile ilgili oldu. 1917 Şubat Devriminden sonra A. İbrahimov beraber öğretmenlik yaptığı Fatih Seyfi-Kazanlı ile Ufa şehrinde İrék gazetesi çıkarmaya başlar. Aynı yılın eylül ayında Ufa şehrinde aynı amaçla çıkan üç gazete -İrék, Soldat Télegé, Avıl Halkı- birleşerek, onların yerine Béznéŋ Yul gazetesi dünya görür ve onun muharriri de A. İbrahimov olur. 1918 yılında A. İbrahimov Ufa vilayetinin Uçreditelnoye Sobraniye’sine²¹ milletvekili olarak seçilir. Her ne kadar daha sonraki yıllarda çeşitli şehirlerde yaşamak zorunda kalsa da A. İbrahimov Başkurdistan’da olup bitenlerle yakından ilgilenir. Örneğin, 1922 yılında Ulu Başkurdistan’a ait olmayan Ufa vilayeti Başkurtları, Başkurt Özerk Cumhiriyetine (BASSR) katılma dileğini bildirince yazar, Başkurt halkı kendisine özgü bir devlet kurmaya layıktır diye bildirir. Başkurdistan Özerk cumhuriyetinin oluşumu Başkurt halkının yazılı edebî dili etrafında bahislere yol açar. A. İbrahimov bu mesele ile ilgili 1923 yılında Béznéŋ Bayrak gazetesinin sekizinci sayısında yayınlanan Edebi Tél Meselesé Yaŋadan Küteréle (Törki Edebi Téller Xakında) adlı makale yazar.²² Edip, Başkurt Türkçesi hakkında söz ederken onun bütün incelikleri üzerinde durur, şive ve ağızlarını açıklar ve böylece bu ciddi meseleyi ele alarak Başkurt Türkçesini ne kadar yakından tanıdığını ve öz olarak kabul ettiğini bir kez daha kanıtlar. Tatar bilim adamı F. İslamov’un da belirttiği gibi, doğduğu yerin, Başkurt halkının düşüncelerini, umutlarını, isteklerini iyi bilen, ömrünü Tatar halkı ile beraber Başkurt halkının da mutluluğu için mücadeleye adayan A. İbrahimov’un yaratıcılığı, asırlar boyunca sıkı bir bağlantı içinde yaşayan bu iki kardeş halkların hayatının en güzel örneğidir.²³

XX. yüzyıl başında Tatar yazarları millet kaderi konusunu kadınların kaderi ile sıkı bir bağlantıda izlediler. A. İbrahimov’un 1908 yılında yazılan Tatar Xatını Niler Kürmi (Tatar Kadını Neler Görmez) adlı öyküsünde de Tatar kadınının toplumsal baskıya ve ailedeki hukuksuzluğa karşı protestosu çok farklı tasvir edilir. Eserde Gülbanu adlı kadın, erkek kıyafetiyle eşinin evinden kaçar. Fakat 1920’li yıllarda yazılan bu eserin ikinci sürümünde İbrahimov, artık Gülbanu’nun kaderini gerçek hayat şartlarına bağlı olarak anlatır. Edip, böyle bir kaderin o dönem için yaygın olduğunu vurgulama amaçlı, onun etrafında feci kadere sahip olan başka gerçekçi kadın karakterler de yaratır. Daha fazlası, A. İbrahimov, Gülbanu’yu felakete sürükleyen dinî ve sosyal hayatın nedenlerini de açıklamaya çalışır. Bu nedenle öykünün ikinci sürümünde Tatar kadınının kaderi artık aile içi ilişkiler, Müslüman kadınlarının toplumdaki durumu, İslam dini, şeriat kanunları gibi faktörlerle belirlenir. Yazar sadece bir Tatar kadının kaderini anlatmadı, aslında Başkort Kızı Gölbike (Başkurt Kızı Gülbike) ve Kazah Kızı (Kazak Kızı) adlı kardeş Başkurt ve Kazak halklarının hayatını anlatan eserlerinde de aynı konuyu işlemeye devam etti. Eşi tarafından eziyet gören ve mutluluğun ne olduğunu bilmeden, acıklı türküler yakarak yaşayan Başkurt kadını Gülbike ile henüz bir buçuk yaşındayken beşik kertmesi sonucu bir erkek çocuğuna sözü kesilen ve büyüdüğünde başka bir genci sevmesine rağmen yine de ailesi tarafından istemediği sözlüsüyle siyasi amaçla evlendirilmeye çalışılan Kazak kızı Karlıgaç Sılu da o dönem Müslüman kız ve kadınların paylaştığı çelişkili kaderin birer örneğidir.

A. İbrahimov, 1905 Rus İnkılabı döneminde şakirtlerin isyanına katıldığından dolayı Orenburg şehrinde eğitim gördüğü Veli Molla Medresesi’nden kovulur ve Kazak bozkırlarına gidip altı ay Kazak köylerinde öğretmenlik yapar. Böylece kardeş Kazak Türklerinin hayatını, geleneklerini, kültürünü Tatar yazarı bizzat kendi tanır. Halkın zengin söz varlığını, günlük hayatını yakından öğrenir, akınların söylediği üleŋ dedikleri türküleri dinleyerek ilham alır ve bütün gördüklerini, duyduklarını ve yaşadıklarını Kazah Kızı (Kazak Kızı) adlı eserinde usta bir kalemle tasvir edip Tatar okuyucularına sunar.

1915 yılında A. İbrahimov Ufa’ya taşınıp eğitim gördüğü Galiye medresesinde dil ve edebiyat dersleri vermeye başlar ve eğitim sürecinde çeşitli kardeş Türk boylarının dile ve edebiyata eşit derecede haklarının olduğunu vurgular. 1916 yılında Rusya içinde bulunan bütün Türk boyları için “tek dil ve edebiyat” ideasına karşı çıkarak yazdığı Télleré Başka Bulsa da Küŋélleré Bér (Dilleri Farklı Olsa da Gönülleri Aynı) adlı makalesinde Kazak edebiyatı örneğinde, Kazak Türklerinin çok özel ruhi hayatının altını çizerek A. İbrahimov şöyle yazar: “Kazakları Tatar Türkçesi ve edebiyatına dâhil etme hayaline kapılmadan önce biz, kendi edebî mirasımızı zenginleştirme amaçlı Kazak halk edebiyatını bütün incelikleriyle öğrenmeliyiz.”²⁴ Yukarıda da belirtildiği gibi Ufa şehrinde açılan yeni usul Galiye medresesinde ileri görüşlü Başkurt ve Tatar öğrencileriyle beraber Kazak, Kırgız, Özbek, Dağıstan, Çerkez ve diğer halklardan da öğrenciler eğitim alır. Kazak Sovyet edebiyatının temel taşlarını atan Saken Seyfullin, Beyimbet Maylin gibi ediplerin de 1917 yılına kader olan hayatı ve faaliyetleri Galiye medrese ile bağlı olur.

A. İbrahimov’un 1911 yılında yazılıp 1934 yılında yayımlanan Kazah Kızı (Kazak Kızı) adlı romanda Kazak kızı Karlıgaç’ın aşk ve mutluluk uğruna verdiği mücadelesi, çeşitli aşiretler arasında gerçekleşen siyasi, sosyal sorunlar ve millî özgürlük için mücadele ön plandadır. İbrahimov bu romanında Sovyet dönemi yazarlarından ilk olarak ailede ve toplumda olan baskıya karşılık veren güzel Müslüman kızının karakterini yaratır. Ünlü Türkmen yazarı Berdi Kerbabayev’in dediği gibi, İbrahimov bu eseriyle Türk boylarının edebiyatına kadın özgürlüğü konusu getirdi. Ayrıca, Kazah Kızı (Kazak Kızı) adlı romanında İbrahimov, uçsuz bucaksız Kazak bozkırının güzelliğini, kardeş Kazak halkının günlük hayatını, hayat tarzını, hayat felsefesi ve millî değerlerini de ustaca tasvir etti. Bu yüzden mevcut roman, Kazak halkının yaşam ansiklopedisi niteliğinde değerlendirilmektedir.

Sonuç olarak, A. İbrahimov’un yaratıcılığı Tatar edebiyatı ile sınırlı kalmayıp diğer Türk boylarında da popülerlik kazandı. Yazarın ve eserlerinin etkisi bütün Türk edebiyatlarına tartışılmaz derecede büyüktü. İbrahimov’un edebî geleneklerini Tatar yazarları dışında Özbek yazarı A. Kadıri, Kırgız edibi A. Tokombayev ve birçok Başkurt ve Kazak yazarları da devam ettirdi. Hatta Kazak ve Azerbaycan Türkleri onu kendi yazarlarından saydılar. Daha Alimcan İbrahimov kendisi sağken Rus bilim adamı, edebiyat uzmanı P.S. Kogan şöyle yazdı: “O, önemi kendi ülkesi sınırlarından uzaklara taşıyan yazarlardan bir tanesidir ve insanlık tarihinin en iyi edipleri arasında onurlu bir şekilde yer alabilir.”²⁵

1. Alimcan İbrahimov’un Eserlerinde Tatar Türklerinin Kültürel Değerleri
(Tabigat Balaları (Tabiat Çocukları), Tatar Xatını Niler Kürmi (Tatar Kadını Neler Görmez) ve Almaçuar Adlı Eserler Örneğinde.)

1.1. Tabigat Balaları (Tabiat Çocukları) Eseri Örneğinde

1914 yılında A. İbrahimov, doğayla insan arasındaki ilişkileri ele alan (Tabiğat Balaları (Köy Çocukları) adlı hikâyesini yazar. Bu eser, kısa olmasına rağmen Tatar Türklerinin hayatıyla ilgili önemli bilgiler içerir. Hikâyeden görüldüğü gibi, hayvancılık ve çiftçilikle uğraşan köylüler, hayatın bütün zorluklarına rağmen kendilerini mutlu hissederler. Çünkü onlar doğanın kucağında tabiatın çocukları olarak yaşar. Köylü hayatına methiye şeklinde yazılan bu hikâye üçüncü şahıs ağzından, bir delikanlı tarafından anlatılmakta olup başından sonuna kadar Tatar destan ve masallarını hatırlatır. Annesi ile yalnız yaşayan bir genç, evleneceği kızı elde etmek için ciddî sınavdan geçirilir. Masallarda bu tür sınav, genelde kızı kötü niyetli devin esirliğinden kurtarma veya bulmaca çözme şeklinde gerçekleşir. A. İbrahimov’un hikâyesinde bu sınavın ot biçme şeklinde uygulanması ise okuyucuları Tatar köyünün gerçek hayatıyla yüz yüze bırakır.

1.1.a. Gaile Hem Könküréş Yolaları (Aile İçi ve Mevsimlerle İlgili Gelenekler)

Tuy Yolaları (Düğün Gelenekleri)

Yégétke Öylenü Öçén Kireklé Şartlar (Erkeğin Evlenebilmesi İçin Gereken Şartlar)

Hikâye üçüncü şahıs ağzından, bir delikanlı tarafından anlatılır. Yirmi bir yaşına gelen Hafız, ilk satırlardan kendisinin varlıklı hayatını –urta xellé (orta düzeyde bir hayata sahip), aru kön ite (iyi yaşamakta)– ortaya koyar: Onun üç atı, iki sığırı, on baş koyunu ve birkaç dönüm tarlası vardır. Ayrıca Hafız, Tatar Türklerine özgü ve sadece varlıklı köylülerin gücünden gelen ağaç tomruklarından altı köşeli olarak yapılan eve de sahiptir. Hikâyede evlenecek yaşa gelen bir gencin evlenmeden önce evini düzeltmesi, kiler-kapı gibi önemli yapıları inşa etmesi, Tatar Türkleri için özel anlama sahiptir. Hafız’ın anlattığına göre, şu an onun tek eksiği, munça (hamam)dır. Fakat o, onu da zamanla yapacağından emin şekilde konuşur. İşte bunlar, eskiden de günümüzde de köylü bir insanın bolluk içinde huzurlu bir hayat sürebilmesi için olmazsa olmazlarıdır.

Hikâyede görüldüğü gibi, ebeveynlerin kızlarını verecekleri insanın maddî durumunu göz önünde bulundururken onun başka kardeşlerinin olup olmadığına, kaynana olacak kadının iyi huylu olmasına da dikkat ederlerdi. Çünkü kaynana ve kayınlar ile aynı evde yaşayacak kızlarının ezilmesini asla istemezlerdi. Bu yüzden Hafız, hem maddî durumu iyi hem tek çocuk olduğundan ve annesinin de köylüler tarafından “ağzı var dili yok”, sessiz, sakin, elinden her iş gelen, oğluna hem analık hem babalık yapan biri olarak tanındığından dolayı köydeki her baba ona kızını vermeye hazırdır.

Eskiden Tatar köylerinde erkek çocukları için evlenme yaşı on yedi olurdu. Kız çocukları ise on altı yaşlarını bitirip on yediden gün aldıklarında evlendirilebilirdi. Hafız bu konuda şöyle der:

“Benim gibi yalnız gençler, on yedi yaşını bitirir bitirmez evlenmeye başlıyorlar.” ²⁶

Kiyevge Çıgaçak Kızdan Kötélgen Şartlar (Evlenecek Kızdan Beklenilen Şartlar).

Artık evlenecek yaşı geçmeye başlayan Hafız’a yengesi sürekli kız aramaktadır. Yengesinin, Hafız’a evleneceği kızı her yıl sonbaharda harman zamanında bakması da önemli bir detayı açıklar: Köyde gelin olup gelecek kızın becerikli, çalışkan biri olması, önde gelen şartlardan sayılırdı. Diğer taraftan, evlilikle ilgili konuşmalar ve hareketler genelde sonbaharda, ambarlar tahıllarla dolduğu zaman, bolluk içinde gerçekleşirdi.

Hafız’ın yengesi gence kızları sıralarken şöyle der:

“İşte, ihtiyar Şahi’nin elma gibi kızı var, çalışkanlığına gelirsen, köyde eşi benzeri yok. Kendisi öyle güzel, öyle endamlı, bir kaşık suya koy da… Çeyizi dersen anlatmaya söz yetmez, diyorum ya, evine sığmaz…” ²⁷

Bu konuşmadan görüldüğü gibi, Tatar Türklerinde evlenecek kızı seçerken dikkat edilmesi gereken unsurlar şunlardı: Kız, her şeyden önce çalışkan, sonra güzel, boylu poslu ve tabii ki çeyizi bol olmalı idi. Hafız’ın yengesi gence avlak öy’de (oturma evinde) geçen konuşmadan bahsederek sözü yine onun için uygun gördüğü kıza çevirir:

“Bir gün Kerimelere oturmaya geldiler. On beş kız vardı… Bütün gece kendilerine müstakbel eş seçtiler… Cemali’nin Fahrinisa’sı pek utanmazmış: “Kime kim?” oyunu başlar başlamaz, ‘Hafız bana, Hafızcığım kendime!’ diye, kafasını senle bozdu. Yine de zavallıya sen denk gelmedin. Seni üç kez söylediler, üçünde de Şahi kızı Bibiesma’ya denk geldin… Diyecek yok, Şahi’nin Bibiesma’sı ile senin, yani ikinizin saçılarınız bağlanmış… Bir an önce bahçe kapısı ile kilerini yaptır da görücü gönder… Düğününüzde bir güzel eğleniriz…” ²⁸

Oruç zamanında imece düzenleyen ev, gençleri sahura çağırır. Ama hikâyede sahur vaktinde bir araya gelirken Hafız’ın dikkatini yiyeceklerden ziyade Esma’nın ne kadar temiz, titiz ve becerikli bir kız olduğu çeker:

“Kız çocuğu işte, ona her şey ak ve pak olsun, her şey parlasın… Çaya oturacak olursan aklın şaşar: Sofra örtüsü… Semaveri altın gibi parlıyor, fincanları mı dersin, her şeyde becerikli kızın eli görünmekte.” ²⁹

Köyde bir kızın köylüler tarafından sevilip sayılması da ona vurgun bir gencin gururunun okşanması için önemli bir husustu. Bununla ilgili eserde şöyle satırlar var:

“Esma diyorlar! Bibiesma diyorlar. Nineler güzelim diye onun sırtını sıvazlıyorlar. Emiş, gören erkekler onun yüzüne, boyuna poruna, adım atmasına hayran kalıp konuşuyorlar.” ³⁰

Başkoda (Görücü).

Durumu çok iyi olan Hafız, artık istediği birine başqoda (görücü) gönderebileceğinden de rahatlıkla ve memnuniyetle bahseder:

“Köyde bizim gibilere “orta halli”, “iyi yaşıyor” derler. Bunun üstüne bir de tek çocuk oldun mu sen artık istediğin eve başkoda göndersen de sözüm geri döner diye şüphelenmiyorsun!” ³¹

Başkoda kelimesi, genelde Mişer şivesinde ve Ural Tatarlarının ağzında kullanılan “baş” ve bütün Türk boylarında kullanılan “koda” kelimelerinin birleşmesinden ortaya çıkan ve görücü anlamına gelen bir kelimedir. Kız evine başkoda göndermek için Tatar Türklerinde en uğurlu günler, baş gün pazartesi ve perşembe günleri sayılırdı. Boş gün olan salı günü ise uğursuz gün sayılırdı.³²

Ne oğlan çocuğa ne de kız çocuğuna genelde kimle evlenmek istediği sorulmazdı. Böyle bir kararı her zaman gencin ve kızın babası alırdı:

“Babaları olan gençlerin kendilerine hiç sorulmaz; yaşı gelince hemen bir tarafa görücü gönderirler. Kendisine gelene kadar, artık düğün kararı alınmış olur.” ³³.

Hafız annesi ile yalnız yaşadığı için, onun kaderi kendi elinde olur. Genç bu hakta övünürcesine, gönül rahatlığıyla şöyle der:

“Bizde ise evin erkeği benim. Biz annemle zaten iyi geçiniyoruz… O bana danışmadan kıl kıpırdatmaz.” ³⁴

Çünkü Tatar Türklerinde babası vefat edince evin erkeği olarak onun en büyük ya da tek oğlu kalır. Annesi de artık her konuda ona danışır. İşte hikâyenin başkahramanı Hafız, böyle şanslı erkeklerden biridir. Aynı zamanda Hafız annesinden rıza alıp almaması konusunda hem endişelenmekte hem annesinin çoktan gelin rahatını görmeyi hak ettiğini düşünmektedir:

“O, bayağı bir yaşlandı; galiba kaynana olup başköşede oturmayı, gelin rahatı görmeyi çok istiyordur. Bunu kesin bir şekilde konuşmasa da yeri geldiğinde sert bir şekilde dile getiriyor.” ³⁵

Eskiden Tatarlarda dimçé, yavçı, başkoda (yani görücü) olarak köyde en saygıdeğer, güvenilir, atak, ağzı söz yapan ve sır tutmasını bilen bir büyüğü gönderirlerdi. Nadiren de olsa görücü olarak gencin babası ile annesi ya da akrabası da gidebilirdi.³⁶

Kız Kiléşü, Yereşü (Kız İsteme).

Hikâyeden anlaşıldığı kadarıyla Hafız, kızı birkaç kez istetmesine rağmen Bibiesma’nın babası kızını ona vermeye razı olmaz. Burada bir babanın damat adayını kolay kolay beğenmemesi, hiçbir genci kendi kızına layık bulamaması gibi Türk topluluklarına özgü bir âdet de göze çarpar.

İmeceye gelen erkekler kızgın güneşten gölgeye kaçıp dinlendikleri zaman Hafız ile Bibiesma’nın babası Şahi bir bahse girerler: Hafız ot biçerken, ömründe hiçbir tırpana yol vermemiş yaman ihtiyar Kerim’i geçerse, Şahi ona kızını verecek. Aşkla kamçılanan Hafız, insanüstü bir çaba sergileyerek ihtiyar Kerim’i geçer ve Şahi Ağa sözünde durarak ona kızını verir. Genç, güçlü, çalışkan, tuttuğunu koparan, sevgilisi için her türlü fedakârlığı yapan Hafız ve onun güzel, titiz, elinden her iş gelen hamarat sevgilisi Bibiesma, burada tam bir köylü Tatar genci ve Tatar kızı misali olarak tasvir edilmişlerdir.

Bu hikâye başından sonuna Tatar destanları ve masallarını hatırlatır. Bir yiğit anası ile yalnız yaşar ve evleneceği kızı elde etmek için ciddî sınavdan geçer. Masallarda bu tür sınav genelde kızı devin esirliğinden kurtarma veya bulmaca çözme şeklinde gerçekleşir.³⁷ A. İbrahimov’un hikâyesinde bu sınavın ot biçme şeklinde uygulanması ise okuyucuları Tatar köyünün gerçek hayatı ile yüz yüze bırakır. Şahi ağa verdiği sözde durarak, kızını Hafız’a verir.

Hikâyede kız istemeye gitmek için kullanılacak atın işe koşulmadan özel beslenmesi, kız tarafından başlık parası istenmesi, düğünün hasat toplandıktan sonra sonbaharda bütün köylüler bir araya gelip yapılması gibi Tatar Türklerinin düğün geleneklerinde yer alan detaylar da anlatılır:

“Şansımıza, ekinler bol oldu. Yoldaş Göl boyuna ekilen bayağı bir yulaf vardı, o da bol oldu. İhtiyarın sözünü alır almaz kiler ile bahçe kapısını yaptırdım. Genç, kara aygırı artık sadece evde besliyorum, yulaf çok, semirsin diyorum. Belli, kızı istemeye gitmek ve misafirlik dönemi için iyi at lazım.” ³⁸

Burada Tatar Türklerinde gençlere nikâh okuduktan sonra da kızın uzun zaman baba evinde kalıp güveyin onun yanına maddi duruma bağlı olarak belli bir süre –bazen birkaç hafta ya da ay, bazen de ilk çocuğu doğana kadar- kiyev kilü, kiyevlep yörü (güvey ziyaretleri) gerektiğinden bahsedilmektedir.³⁹ Tabii düğünün hem kız isteme, hem güvey ziyaretleri yapma gibi ciddi safhalarında atların bakımlı olması da şarttı.

Tuy, Kilén Töşérü (Düğün ve Gelin Göçü).

Tatar Türklerinde kız tarafında düğün genelde güze doğru, ambarlar tahıllarla dolunca, bolluk içinde yapılırdı. Bütün güz ve kış ayları, babasının evinde kalan kızın yanına kiyevlep yörü (güvey ziyaretleri) yapılır, kızı kayınbaba evine götürme geleneği de genelde yaza doğru ekin işleri başlamadan gerçekleşirdi. Çünkü kızı bir an önce kayınbaba evinde yazın bitmez tükenmez tarla işleri için bir işçi olarak beklerdiler. Fakat evde de gelin hizmetine ihtiyaç olduğu durumda, kız baba evinden kış mevsiminde de götürülebilirdi. Hafız’ın kendi ağzından söylendiği gibi, yalnız olduğu için o, yaza kadar beklemeden kızı kendi evine birkaç ay içinde kışın getirir:

“Ekinler toplanıp bitince bütün köyü bir araya getirip düğün yaptık. Yazı beklemedim, ben yalnız adamım diye Esma’yı kışın hemen eve getirdim.” ⁴⁰

Meher (Mehr, Başlık Parası).

Hikâyede meher (mehr, başlık parası), Eptereş ihtiyarın Maybeder adlı kızını isteyip de alamayan Şeyahmet’ten bahsederken anılır:

“Sadece başlık parası konusunda anlaşamamışlar. Eptereş, kalın bir bişmet, ⁴¹ bir kadak ⁴² çay, yarım pud bal vermesini de istemiş, onlar da buna razı olmamış. Satkay ise bir yerden bunu duymuş ve Hayrulla ihtiyarı görücü göndererek, ne isterse onu ver yeter ki Maybeder’i al demiş. Hayrulla gitmiş ve Eptereş’in istediğinden bile fazlasını vermiş. Hemen yirmi beş teŋke ⁴³ para vermiş ve kızın hediyesini de hemen getirmiş” ⁴⁴

Kız isteme, bütün Türk dünyasında olduğu gibi Tatar Türklerinde de söz kesmekle bitmez, her iki taraf karşılıklı olarak söz hediyeleri de verirdi. Tatarların Meher, kalım ya da kalın dedikleri başlık parasının da erkek tarafından kız evine mutlaka verilmesi gerekirdi. Ayrıca, başlık parasına ek olarak –hikâyeden de görüldüğü gibi-palto, elbise, şal gibi giysiler ve bal, çay ve hamur işi yiyeceklerden ibaret olan kuyımnık da istenirdi. İstediğini aldıktan sonra kız evi damat tarafına söz kesme hediyesi – kızın kendi elleriyle işlediği veya diktiği havlu, sofra örtüsü gibi eşya- gönderirdi. Tatar Türkleri bu hediyeye ak, aklaşu derledi.⁴⁵

Beyrem Hem Könküréş Yolalar (Bayramlar ve Mevsimlerle İlgili Gelenekler).

Yazgı-Ceygé Beyremner Hem Yolalar (Bahar ve Yaz Mevsiminde Uygulanan Gelenekler).

Urak Ömesé (Ekin Biçme İmecesi).

Hafiz’in Bibiesma ile yüz yüze ilk görüşmesi, yerleşik hayata çok erken dönemlerde geçen Tatar Türklerinin en önemli geçim kaynağı olan ekin biçme işleri sırasında gerçekleşir. Ekinlerin bol olduğu bir yıl komşuları Bedri Nine, Akidil’e dökülen Göksu boğazında ektiği bir dönüm darıyı toplamak için köyün gençlerini imeceye çağırır. Hafız pek gitmek istemese de imeceye gelecek kızların arasında ilk olarak Esma’nın adı dile alınınca, ninenin teklifini severek kabul eder.

Tatar Türkçesinde öme kelimesi, ayrı bir aile ya da insan için toplu bir güç isteyen her hangi bir işi insanların isteyerek bir araya gelip karşılığında ücret almadan yapması anlamına gelir.⁴⁶ Tatarlarda köy gençlerinin birbirlerini bir imece sırasında tanımaları, gayet doğal bir olaydı. Kaz yolma, kendirden dokulan kumaşı ağartma, ağartılmış kendir kumaştan çeyiz (havlu, cibinlik, seccade vb.) hazırlama, tarlayı gereksiz otlardan temizleme, ip eğirme, ot ve ekin biçme, çuha doldurma gibi zor, zahmetli işlerin imece olarak yapılması, onların daha kısa süre içinde yapılmasını sağlıyordu. Ayrıca, köyün kızları ve gençleri için bu tür yardımlaşma, bir imeceden çok bir eğlence, oyun rengini alırdı.⁴⁷ Hikâyede imecenin bir işten ziyade daha çok eğlence olduğunu doğrulayan sözler de var:

“İmece dediğin çok hoş vallahi! Bu hiç iş değil, oyun kahkaha, şakalaşma ve delice eğlenme…”⁴⁸

Eserde yalnız yaşayan yaşlı kadın, imeceye gençleri toplamak için bir oğlak kesip önce ziyafet verir. Çünkü imece sırasında çalışanların gönlünü görmek için mutlaka mal kesilir ve ziyafet verilirdi.⁴⁹ Fakat bazen durum farklı da olabilirdi. Örneğin, hikâyede ot biçme imecesi yaza, Ramazan ayına denk gelir. Oruçlu halleriyle köy gençleri ot biçme işine girişirler. Bu durumun en zor tarafı, Ramazan ayı haricinde imeceye gelen köylülere genelde sabah maylı koymak,⁵⁰ öğleyin de siméz itlé öyre⁵¹ ikram edilip oruçta bütün bu nimetlerden mahrum olmaktı:

“İmece, imece diyorlar. Oruçta imece de kuru laftan başkası değil. Başka zaman olsaydı, sabah tereyağlı krep ile çay içirip uğurlarlar, öğleyin de semiz etli öyre getirirler. Peki, oruç zamanında ne var?” ⁵²

Péçen Çabu (Ot Biçme).

Hayvanları yazın otlaklara çıkarıp kışın bu tür imkânı olmayan Tatar Türkleri, eskiden de günümüzde de kış mevsimi için yaz aylarında ot biçip kışa hazırlık yapmak zorundadır. Ot biçme işleri genelde Temmuz ayında sıcaklar bastırınca başlar. Uzun süren bir iş olduğundan dolayı, buna benzer başka işler gibi ot biçme de köylerde eskiden imece şeklinde yapılırdı. Erkekler çayıra gün ağarmadan gider ve otu tırpan ile biçerler, bunu takiben kadınlar ve kızlar, otu kabartıp çevirmek ve sonra da toplamak için çayıra giderlerdi.

Hikâyede ekin biçme imecesinden sonra ot biçme imecesi zamanı gelir. Bu sefer imeceyi oğlu İbrahim’in askere gitmesi nedeniyle Bibiesma’nın babası Şahi Ağa yapar. Köyün ileri gelenlerinden ve hatırı sayılır birisi, bir de dünyalar güzeli kızı Bibiesma’nın babası olduğundan dolayı Şahi ağa daha lafını bitirmeden herkes hep beraber bir ağızdan imeceye geleceğini bildirir.

Bibiesma’nın kendi elleriyle hazırladığı yemekler ile sahurlarını yapan gençler, köyün orta yaş ve yaşlı erkekleri, tan ağarır ağarmaz işe koyulurlar. Sahurdan sonra atları koşup güneş doğmadan ve daha bülbüllerin ötmesi kesilmeden köyün ihtiyarlarıyla beraber gençlerin çayıra gidip çiğ düşen otları on iki kişi yan yana gelerek biçmeye başlamaları, sabahın taze havasından ruhlarının ferahlaması ve ciğerlerinin genişlemiş gibi olması, sessizliği bozan tırpan seslerinin bütün çayıra yansıması, bunlar hepsi öylesine canlı bir şekilde tasvir edilmiş ki, kendisini de bu insanlarla aynı ortamda ot biçiyor gibi hissetmeye başlıyorsun. Bu, Aimcan İbrahimov’un ne kadar usta bir yazar olduğunun kanıtıdır.

Eskiden Tatar Türklerinde sonbahar ve kış gelenekleri içinde önemli yer alan ömeler (imeceler) sırasında insanların bir araya gelip birbirlerine yardım etmeleri söz konusu olmuştur. Zor ve uzun süren işlerin (kaz yolma, odun taşıma, ev yapma, oğlan çocuğun baba evinden kendi evine taşınması, çeyiz hazırlama, ip eğirme, ot biçme, ekin biçme, vb.) daha kısa bir zaman içerisinde bitirilmesini sağlamak için yapılan imeceler, en eski çağlardan gelen ve Tatar Türklerine özgü olan en güzel geleneklerden biridir. Hikâyede imecenin, kimsesi olmayan ihtiyar bir nineye yardım yüzünden yapılması, köy gençlerinin kimsesizlere ve büyüklere olan saygısını da göstermektedir. Ayrıca, hikâyede anlatılan imecede kızların gençlerden daha becerikli oldukları da dile alınır:

“Ah rezalet, erkek olmamıza ve kızlardan iki kişi daha fazla olmamıza rağmen, kızlar kadar çalışamamışız. Bizim bitirmemiz gereken bir sajin ⁵³ var daha, onlar ise kendi yerlerini bitirmiş, bize bakarak kahkaha atıyorlar…” ⁵⁴

Bu durum, Tatar toplumunda kadınların eskiden de bugün de erkeklerden daha aktif olmasının bir göstergesidir.

Avlak Öy, Avlagıy (Oturmaya Gitme).

Tatar Türklerinde eskiden kızlar, genelde sonbahar işleri tamamlandıktan sonra, günler kısaldığında avlak öy, avlagıy⁵⁵ diye adlandırılan akşam oturmalarına giderlerdi. Böylece büyüklerin olmadığı bir eve toplanarak, el işi yapar, çeyiz hazırlar, türküler söyler, fal açar ve eğlenirlerdi. Oynadığı oyunlar genelde müstakbel eşlerinin tespitiyle ilgili olurdu. Bazen oturma evine köyün gençleri de gelir, kızlara yardım etmeye çalışır ve onlarla birlikte eğlenirlerdi.⁵⁶

Kış aylarında büyüklerin olmadığı evde geçen oturmalarda birbirlerini görüp konuşan Hafız ve Bibiesma, artık üç yıldır gizli görüşürler:

“Üç yıldır ondan aldığım işlemeli mendillerin sayısını da bir Allah bilir! Genç seçme oyununda beni üç kez saymışlar. Ben üçünde de Esma’ya denk gelmişim. Ferhi yenge “sizin saçlarınız bağlanmış” diyor. Benim de içime bir şeyler doğuyor, Huda’m nasip ederse beraber oluruz diye umut ediyordum. Fakat annemin rızasını almak zor.” ⁵⁷

Burada da büyüklerin olmadığı evde kızların bir araya gelerek sevdikleri yiğitleri kurayla çekip eğlenmeleri, kızlar ve erkeklerin karşılıklı atışmaları, kızla oğlanın gizli saklı görüşmeleri, bu görüşmeler sırasında kızın sevdiği gence işlemeli mendil hediye etmesi gibi Tatarlara özgü gelenek ve örf-âdetler söz konusudur. Ayrıca hem imece hem askere uğurlama sırasında kız tarafından gence verilen işlemeli mendil, Tatar Türklerinde iki sevdalının beraber olacaklarına dair verdikleri sözün simgesi olurdu.⁵⁸ Bu konu, Tatar Türklerinin birçok türküsü ve manisinde de geçer.

1.1.b. Dini Yolalar (Dinî Gelenekler)

Uraza (Oruç.)

Hikâyede köy işine alışkın güçlü fiziğe sahip erkekler, Ramazan ayında gerçekleşen ot biçme imecesinde tarlanın bir tarafından girip diğer tarafından çıkarlar. Hepsi kan ter içinde kalır ve susuzluktan dilleri damaklarına yapışır. Aralarında biri neredeyse baygınlık geçirir. Hikâyenin bu kısmında yaz mevsiminde tutulan orucun ne kadar zor olduğu gösterilmiştir. Hele Kazan Tatarları için. Bu Türk boyunun yaşadığı coğrafyada yazın güneş akşam saat 9-10 gibi batar ve gece saat 2’ye doğru artık doğmaya başlar. Bundan dolayı İslam dinini yaymaya gelen sahabeler de bayağı bir şikâyette bulunmuşlardır. Çünkü akşam namazı ile sabah namazı arası o kadar kısadır ki yatsı namazı için zaman neredeyse kalmıyor. İbn Fadlan da Bulgar şehrine gelişini anlatan Seyahatname’sinde bu durumdan bahsetmiştir.⁵⁹ Fakat başka Türk boylarından daha erken dönemlerde ve ilk olarak İslam dinini kabul eden Tatar Türkleri, dinine çok düşkün bir toplum olarak bilinir ve hikâyeden de görüldüğü gibi XX. yüzyıl başında da bu durum değişmez: Gün ne kadar sıcak olursa olsun, ot biçenlerden kimse orucunu susuzluğunu gidererek bozmaya kalkmaz.

1.1.c. Tatar Xalkınıŋ İctimagıy Tormışı (Tatar Türklerinin Sosyal Hayatı)

Soldatka Alınu (Asker Olma).

Hikâyede Hafız, babası sağ olmadığı ve annesinin tek erkek çocuğu olduğu için askere alınmaz. Bu, XX. yy. başında Rusya’da uygulanan bir kuraldı. Sovyet döneminde de babası sağ olmayan ailelerde en küçük oğlan çocuğun askerlik yapma zorunluluğu yoktu.

1.1.ç. Tatar Xalık Edebiyatı Ürnekleré (Tatar Türklerinin Halk Edebiyatı Örnekleri)

Cır Cırlav (Mani Atışma).

Tatar Türkleri, sadece eğlenirken değil iş yaparken de türkü söylemeyi, mani atışması yapmayı çok seven bir toplumdur. Özellikle de avlak öy (oturma) ve öme (imece) gibi işlerin toplu yapıldığı ortamlarda hem erkekler hem kadınlar türkü yakar, mani atışması yapardı. Tatar Türkçesinde kıska cırlar (kısa türküler) olarak adlandırılan ve Tatar halk edebiyatının en yaygın türü olan maniler, Tatar bilim adamı İlbaris Nadirov’un da yazdığı gibi, “Tatarların yaşadığı her köyde, her şehirde – Orta İdil civarı ve Kama nehri boylarında, Ural yöresi ve uzak Sibirya enginlerinde – hayatın ta içinde olan bir tür olmuştur.”⁶⁰ Halkın günlük hayatı çeşitli bayramlar, gelenekler, örf âdetler, oyunlar, eğlencelerle sıkı bir bağlantıda olduğundan dolayı, kıska cırlar köy sokaklarında da, şehirde de, avlak öyde de, köydeki eğlence mekânı olan kulüplerde de, iş sırasında da, akraba ve dostların bir araya geldiği sofra meclislerinde de söylenirdi. Tabigat Balaları (Tabiat Çocukları) adlı hikâyede de sesi güzel olan gençler mani atışmaya başlayınca, kızlar da onlara eşlik eder. Böylece eğlence ile karışınca iş daha kolay yapılır:

“Aralarında sesi güzel olan, dilbaz şakacı gençler de var. Onlar, bir ucu kızlara, gelinlere dokunacak şekilde bayağı bir iyi mani söylemeye başlıyorlar; kızlar daha zehirli manilerle cevap veriyor; bazen bir arada dostça söylenen türküler de oluyor…” ⁶¹

Burada bütün Türk boylarına özgü olan mani atışması, gençlerin ve kızların gizli duygularını, birbirlerine olan münasebetlerini dışa vurmaya da yardım eder.

Hikâyede Akidil nehri boyunda ot biçmekte olan erkekler ise yaşadıkları yörede akan akarsuyla ilgili türkü söylerler:

Agıydélkey alkın, suvı salkın,
Dulkınnarı kaga sallarga…⁶²

Akidil hey akar, suyu soğuk,
Dalgaları vurur sallara…

Mekaller Hem Eytémner (Atasözleri ve Deyimler).

Eserde Tatar halkının günlük hayatta sık kullandıkları atasözü ve deyimlerinden de ustaca faydalanılmıştır. Genel olarak söylemek gerekirse, A. İbrahimov yazdığı her eserinde halkın konuşma diline, deyim ve atasözlerine özen gösterir ve onları sık kullanır. Örneğin, bir kızın güzelliğini anlatmak için mevcut hikâyede “Şundıy sılu – bér kaşık suga sal da yot” (“Öylesine güzel, bir kaşık suya koy da yut”), “Alma kébék kızı bar” (“Elma gibi kızı var”) ve iki insanın birbirine nasip olduğunu bildiren “çeçleré beylengen” (“saçları bağlanmış”) gibi deyimlerin ve belli bir süreye dayanmaktan bahsederken “Bér yılga kuyan tirésé de tüze” (“bir yıla tavşan kürkü de dayanır”) ve sözde durmaktan söz ederken “Eytken süz, atkan uk” (“Söylenen söz, atılmış oktur”), “İr ike söylemes” (“Erkek iki kez konuşmaz”) gibi atasözlerin kullanılması görünmektedir.

Tabigat Balaları (Tabiat Çocukları)’nda zaman dilimi de “Bér samovar kaynap çıgarlık ta vakıt ütmegendér” (“bir semaverin kaynayacağı vakit bile geçmemiştir”), ekin tarlalarında buğdayların gür ve yüksek yetişmesi de “cigülé at kérse, dugası-nisé bélen yugalır” (“koşumlu at sürsen içine, içinde koşum yayı ile beraber kaybolacak”) gibi Tatar Türklerinin hayatına özgü detaylarla tanımlanmaktadır.

1.1.d. Tatar Xalkınıŋ Milli Kıymmetleré
(Tatar Türklerinin Kültürel Değerleri)

Kiyém-Salım (Giyim-Kuşam).

Eserde Hafız kendi atına binip imecenin olduğu tarlaya geldiğinde kızlar ve gelinler, çalışma elbiseleri üzerinden giydikleri güzel elbise ve şallarını çıkartıp çalışmaya hazırlanıyorlardı:

“Köyün gençleri hâlâ at arabası yanında şakalaşıyorlardı. Önce Ferhi yenge indi arabadan, onun peşinden yazmalarını arkaya doğru bağlayan, bembeyaz ciŋseler ⁶³ giyen olgun kızlar, bir şeyler konuşarak, gülerek ve şakalaşarak ekinlerin biçileceği yere doğru gittiler.” ⁶⁴

Hikâyenin bu parçasında, Tatar Türklerinin giyim-kuşamıyla ilgili bilgi verilmektedir. Eskiden köylerde tarla ve ev işlerinde giysinin kolu eskimesin, kirlenmesin diye her iki bileğe giymek için ciŋseler dedikleri ek yenler dikilirdi. Tatar Türklerinde giysinin bu parçanın adı, yen anlamına gelen ciŋ kelimesinden türemiştir. Kızlar, bembeyaz kumaştan dikilen bu ek yenleri nakışlarla da süslerdi.

Tatarlarda eskiden genç kız ve kadınlar, mutlaka başlarını Tatar Türkçesinde yavlık denilen yazma ile örterlerdi. Genç kızlar, beyaz yazmalarının uçlarını arkaya doğru bağlarlardı. Evlenen kadınlar ise yazmanın uçlarını çene altına bağlardı. Günümüzde saçlarını yazma ile artık yaşlanmaya başlayan teyzeler ve nineler ancak örterler.

Aşamlıklar, Rizıklar (Yemek Kültürü).

Hikâyede Tatar Türklerinin yeme-içme kültürüyle ilgili bazı bilgiler de mevcut. Eserde yalnız yaşayan yaşlı kadın, imeceye gençleri toplamak için bir kece berené (oğlak) kesip önce ziyafet verir. Çünkü imece sırasında çalışanların gönlünü görmek için mutlaka mal kesilir ve ziyafet verilirdi.⁶⁵ Tatar Türkleri toynaklı hayvanlardan et için geniş aileli insanlar genelde tana (dana), sarık (koyun), az ya da tek nüfuslu ailede de kece berené (oğlak) beslerdiler. Hikâyede nine yalnız başına yaşadığı için küçükbaş hayvan olan kece berené (oğlak) besleyip keser.

Eserde Ramazan ayı haricinde imeceye gelen köylülere genelde sabah maylı koymak,⁶⁶ öğleyin de siméz itlé öyre ikram edildiği de bildirilir. Öyre diye Tatarlar, genelde yarma ile pişirilen cıvık çorbaya derler.⁶⁷

“İmece, imece diyorlar. Oruçta imece de kuru laftan başkası değil. Başka zaman olsaydı, sabah tereyağlı krep ile çay içirip uğurlarlar, öğleyin de semiz etin suyunda pişirilen öyre getirirler. Peki, oruç zamanında ne var?” ⁶⁸ ;

“Çocuklar yine ‘Öyre geliyor, öyre geliyor!’ diye bağrışmaya başladılar. İşte bu bir gerçekti: Üzeri sofra örtüleriyle örtülü göbéler, ⁶⁹ batmanlar ⁷⁰ konulan, bunları kucağına alıp iki oğlan çocuk ve bir tane kadının oturduğu kocaman at arabası bizim tarlanın tam orta bir yerinde durdu. Önce kızlar, gelinler, onların peşinden biz, orakları kenara atıp yer ortasındaki söğütlerle çevrili göl boyunca şu arabaya doğru koştuk.” ⁷¹

Burada, Tatar Türklerinin eskiden ve günümüzde de severek sabah kahvaltıya çay yanına tereyağlı krep yapmaları da anılmaktadır. Ayrıca, öğle yemeğinde ikram edilen semiz etin suyunda pişirilen darı yarması çorbası öyre’den de söz edilir. Eski çağlardan beri tarımcılıkla uğraşan Tatar halkı imecelerde genelde bu tür çorbayı pişirmiş olmalı. Çünkü Tatar âlimi F. Bayazitova, Tatarların yaşadığı değişik coğrafyaya düzenlenen folklor araştırma kamplarında toplanan imece türkülerinde genelde hep öyre’den ve botka’dan⁷² bahsedildiğini yazar ve buna şöyle bir örnek de verir:

Öyrelerde miken aşığız,
Butkalarda miken aşığız.
Öyreler de bulsa aşığız,
Süségézné töymi taşlıybız.⁷³

Öyreler mi ki yediğiniz,
Keşkekler mi ki yediğiniz.
Öyreler de olsa yediğiniz,
Lifinizi dövmeden bırakırız.

Savıt-Saba (Mutfak Eşyaları).

Hikâyede yiyeceklerle beraber Tatar Türklerinin mutfakta kullandıkları bazı eşyalardan da bahsedilmektedir. Örneğin, Tatar Türkçesinde göbé olarak bilinen ve kaymaktan yağ yapmak için kullanılan yayıktan ve batman denilen ve bal koymak için kullanılan yüksek ve dar kova anılır:

“Üzeri sofra örtüsüyle örtülü göbéler, batmannar konulan, onları kucağına alan iki çocuğun bulunduğu ve bir kadının oturduğu büyük at arabası bizim yerin ortasında durdu. Önce kızlar, gelinler, onların peşinden biz, orakları kenara atıp yer ortasındaki söğütlerle çevrili göl boyunca şu arabaya doğru koştuk.”⁷⁴

1.2 Tatar Xatını Niler Kürmi
(Tatar Kadını Neler Görmez) Adlı Eser Örneğinde

XX. yy. başı Tatar edebiyatında aile, okul medrese sorunları ile beraber güncel ve merkezî konuların bir tanesi de kadınların toplum ve aile içindeki hakları oldu. Despotizme dayanan örf âdetlerin hukuksuz kurbanı olan kadınların kaderi, demokratik ruha sahip olan Tatar ediplerini en çok endişelendiren konulardan oldu. Tatar edebiyatı uzmanı, çağdaş bilim adamı Ferit Beşirov’un da belirttiği gibi, bir taraftan onlar bu meseleyi ayrı bir şahsın kaderi örneğinde izlemeyi amaç edindiler, diğer taraftan da mevcut içeriği daha geniş planda, Tatar milletinin bugünkü vaziyeti ve geleceği ile bağlı açma niyetinde idiler.⁷⁵

A. İbrahimov da 1908 yılında Ural’da Miass fabrikasında çalıştığı dönemde yazdığı Tatar Xatını Niler Kürmi (Tatar Kadını Neler Görmez) adlı eserinde Tatar köyünün zor, karmaşık hayatını, daha fazlası Tatar kadınlarının trajedisini Gülbanu adlı Tatar kadınının feci kaderi misalinde anlatır. Eserin bu yılda yazılan ilk sürümünde Tatar kadınının sosyal ezikliğe ve aile içindeki hukuksuzluğa olan protestosu çok değişik şekilde tasvir edilir: Gülbanu, eziyet gördüğü kocasının evinden erkek kıyafeti giyerek kaçar. Fakat bu eserin daha sonra yazdığı ikinci sürümünde A. İbrahimov Gülbanu karakterini gerçek hayat şartlarında gösterir. Eserde Tatar kadınının kaderi artık sadece Gülbanu karakterinin hayatı örneğinde değil, o dönemde onun gibi feci kaderi paylaşan başka birçok kadının -eşine yedinci eş olup gelen ve hayatınca ondan korkarak yaşayan annesi Fethiye Nine, ihtiyar Nuri’nin merhametsiz davrandığı önceki altı tane bahtsız eşi, çocuğu olmadığı için üzerine kuma getirilen ve artık kendi evinde hizmetçi vazifesinde kalan Gülbanu’nun güzel yengesi Meftuha, kızken eniştesi tarafından aldatılan ve çocuğunu aldırtmak zorunda kalan görümcesi Hayırnisa, kantun ihtiyar Şibay’a kim bilir kaçıncı eş olup gelen ve kötü huyundan dolayı kocasından sürekli dayak yiyen kaynanası Sabira, kendisi ve onun eziyetine dayanamayan kumaları- hayat hikâyeleri örneğinde de anlatılır. Eserde hangi kadının hayatına bakılırsa, hepsi kendi başına ayrı bir dram, ayrı bir trajedidir.

Öykünün ikinci sürümünde Ekim Devrimi öncesi Tatar köyünün hayatı, sosyal yapısı, halkın günlük hayatı, gelenekleri daha dolu ve daha bol boyalarla tasvir edilmiştir. Tatar bilim adamı M. Xesenov’un da dediği gibi, öykünün yeni sürümünde Tatar kadının kaderi artık aile içi ilişkilerin karakteri, Müslüman kadının toplumdaki durumu, İslam dini, şeriat kanunları gibi faktörlerle belirlenmektedir.⁷⁶

Babası tarafından hiç tanımadığı ama varlıklı bir aile mensubu olan komşu köyün genciyle evlendirilen Gülbanu, kaynanasının eziyetlerine, kaynanasının kocasını kışkırtmalarına, kocası tarafından dövülmeye, yani kaynanası ve eşi tarafından gördüğü zulme ve evlât acısına dayanamayıp kendisini nehre atmasında çok derin felsefi anlam var: Yazar, toplumda köklü değişimler olmadığı sürece Tatar kadının özgür olmasının imkânsız olduğunu gösterir. Bu yüzden Tatar Xatını Niler Kürmi (Tatar Kadının Neler Görmez) adlı öykünün kıymeti sadece Tatar edebiyatı ile sınırlı kalmadı. Bu konu, Sovyetler bünyesinde olan bütün Türk boyları için ortak ve güncel bir konu idi ve onu kaleme almayan Orta Asya, Kazakistan ve Kafkasya halklarından olan neredeyse tek bir yazar kalmadı.

Öykü, köydeki sosyal farklılığı, eski Tatar aile yapısını, Tatar Türklerinin aile içi –ayrıca düğün geleneğinin bütün safhalarını- ve mevsimlerle ilgili geleneklerini, yüzyıllarca süregelen örf âdetleri, aile içi ve akraba ilişkilerini, Tatarların hayat tarzını, hukuki ve dinî haklarını ve yeme-içme, giyim-kuşam gibi kültürel değerlerini, yani bir halkın soyut ve somut mirasını detaylı bir şekilde ortaya koyan eşi benzeri olmayan bir eserdir.

Eserin adından da görüldüğü gibi A. İbrahimov her şeyden önce Zölhebire, Satılgan Kız Beyété (Satılan Kız Beyti), Bexétséz Kilén (Bahtsız Gelin), Dertli Bibigayşe vb. Tatar halk türkülerinde ve beyitlerde asırlarca anlatılıp gelen Tatar kadınlarının çetrefilli, çoğu zaman feci hayatını kaleme alır. Bütün Türk boylarında olduğu gibi Tatar Türklerinde de kızların kayınbaba evindeki hayatı genelde zorluk, mutsuzluk ve sıkıntı içinde geçer ve bazen de feci bir şekilde sona ererdi.

A. İbrahimov, Tatar Xatını Niler Kürmi (Tatar Kadını Neler Görmez) adlı eserinde Tatar Türklerinin evlenme, doğum ve cenaze merasimleri gibi aile içi geleneklerine tek tek değinmiş durumdadır. Özellikle de yazar, düğün geleneğini bütün safhalarıyla adım adım tasvir eder. Daha fazlası, bir aile içinde yer alan karı-koca, baba-oğul, gelin-kaynana, enişte-baldız, dünürler arası ilişkiler ve kuma getirme, mal paylaşımı, büyük oğulların baba evinden kendi evlerine çıkması gibi örf-âdetler, medresede eğitim görme, para kazanmak için gurbete gitme, Çar ordusunda askerlik yapma, din ve mahkeme yoluyla hakkını arama gibi sosyal sorunlar, köylü bir insanın hayat tarzı, toprak kiralama, yevmiyelik çalışma, ırgatlık, bunlar hepsi yazar tarafından öyküde ustaca tasvir edilir.

1.2.a. Gaile Hem Könküréş Yolaları
(Aile İçi ve Mevsimlerle İlgili Gelenekler)

Gaile Yolaları (Aile İçi Gelenekler.)

A. İbrahimov’un mevcut eserinde aile içi geleneklerinin her üçü de –düğün, doğum, cenaze- yazar tarafından özenle tasvir edilir.

Eser, aile içi geleneklerin içinde yer alan düğün merasimi ile başlar. Bu merasimin birçok safhası detaylı olarak kaleme alınmış durumdadır.

Düğün geleneklerini ele almadan önce düğün merasimiyle doğrudan bağlantılı olan ve eserde yer alan kızı evlendirme yaşı, evlenecek erkekle ilgili ölçütler, Tatar toplumunda kız ile erkeğin evlenmeden önce bir araya gelip görüşmesi, kızın ahlak ve namusunun onu yetiştiren annesinden sorulması gibi birkaç detayla ilgili bilgi vermek doğru olur.

Kızı Evlendirme Yaşı.

Eskiden Tatar Türklerinde kız çocuğu en erken on altı yaşında evlendirilebilirdi. Yirmiye kadar evlenmeyen kız, genelde sazıgan (evde kalmış) sayılırdı. Öyküde Fethiye Nine, kızının tarafını tutmak, onu sevmediği birisiyle evlendirmemek için direnirken, eşine kızının henüz genç yaşta olduğunu hatırlatır:

“Babası, biraz sabretsek mi ne? Kızımızın yaşı geçmemiş ya! Eylülde yeni on altısı bitti, on yedi yaşından gün aldı…” ⁷⁷

Tatar Türklerinde kızlar, bu konuda hukuk tarafından korunmaktaydı ve kız çocuğun daha erken evlendirilmesi kanunen yasaktı. Hikâyede nikâh kıyan bir mollanın bu konuda bir yanlış yaptığından dolayı işinden olduğu da anlatılır:

“İzzet’in bir hatasıyla ilgili şikâyette bulundu: ‘Yaşı dolmayan kıza nikâh kıydı.’ diye dilekçe verdi. Araştırınca, gerçekten de nikâh kıyıldığı zaman kızın iki ayı dolmadığı ortaya çıktı. Bu yüzden imam görevinden alındı.” ⁷⁸

Evlenecek Erkekle İlgili Ölçütler.

Kızını isteyen birisinden bir babanın ve annenin istediği ölçütler de olurdu. Bu ölçütlerin başında, her şeyden önce kızı isteyen adayın iyi ve varlıklı bir aileden olması gelirdi. İhtiyar Nuri de işte bu sebeple rızasını zengin ve saygın bir aile tarafından gönderilen görücüye verir. İhtiyar Şeveli bile bütün kuralları yıkıp kızını kendi istemeye gelen Şeyhel’e onu bol hayatta yaşatabilecek koşulları sorar:

“Sana, dedi, nasıl kız vereyim? Zengin dersen, malın yok, baban evinden attı. Çalışarak kazanır dersen, elinden gelen bir hünerin yok. Sana nasıl kız vereyim?’ dedi.” ⁷⁹

Kızının Lütfi adlı bir gence gönül verdiğini öğrenen Fethiye Nine de gencin yakışıklı ve boylu poslu olduğunun yanında hemen onun durumunun iyi olduğunu da vurgular:

“Gencin kim olduğunu öğrenince o, biraz canlandı ve kendi kendine ‘Olmayacak birisi değil. Yakışıklı, boylu poslu, zenginliği de var.’ diye, takdirde varsa ve görücü gelirse kızını vermeye razı oldu.” ⁸⁰

Lütfi’nin Gülbanu’nun yengesine konuştuğu parçada ise bütün Türk boyları için ortak olan bir örf âdetten bahsedilir: Bir genç (baba evinde kalmak zorunda olan en küçük oğlan değilse), evlenmek için önce ev yapmalıydı:

“İşte diyor, canım yengem diyor, amcam da bilir. Onlardan gizlim saklım yok, güze düğün yaparım, genç gelini getirmek için ayrı yeni bir evim olsun diye düşündüm, diyor.” ⁸¹

Zaten Türkçede “evlenmek” fiilinin “ev” kelimesinden türemiş olması da buna en iyi kanıttır. Devirler değişse de bu âdet günümüzde de önemini korumaktadır.

Saygınlık, yakışıklılık ve varlık yanında bir şart daha vardı kız verirken damadın askerliğini yapmış olması. Eserde buna örnek olarak Çelem Dede Şeveli’nin kızına söylediği sözler getirilebilir:

“Acele etmemek lazım kızım. Asker olacak daha. O gidince elinde çocukla kalırsan ne yaparsın?” ⁸²

Tatar Toplumunda Kız ile Erkeğin Evlenmeden Önce Bir Araya Gelip Görüşmesi.

Gülbanu’nun Lütfi adlı bir gence gönül vermesi, onun daha önceden bu gençle bir araya gelip görüşmesine işaret eder. Tatar Türklerinde kız ile erkek, evlenmeden önce de görüşebilirdi. Bu, genelde tarla işleri ve mevsimlerle ilgili gelenekler –ot ve ekin biçme, avlagıy⁸³– sırasında ve çeşme yolunda olurdu. İşte Gülbanu da Lütfi ile öyle yerlerde görüşür:

“Gerçi aralarında şu orman ağzında ot biçerken birden koşarak ağaç altından çıkıp kucaklayıp öpmekten başka hiçbir şey olmasa da, gerçi onların bütün yakınlıkları orak işi, ot biçme işi ve çeşmeye su almaya giderken arada bir görüşmekten ibaret olup göz kırpma, kaş oynatmadan daha fazlaya kaçmasa da, gerçi avlagıya gittiği evde eşikte bu oturmada bulunan başka gençlerden gizli saklı verilen sözden, iki kez sunulan hediyeden başka hiçbir şeyle onlar bağlanmış olmasa da, düğüne kadar Gülbanu kendisinin Lütfi’ye, Lütfi’nin de kendisine ait olduğunu düşünüyordu.” ⁸⁴

Merhaba ile Şeyhel de birbirlerini tarla işleri ve oturma sırasında görüp tanırlar. Fakat Gülbanu ile Lütfi’den farklı olarak, onlar birbirlerini görmek ve tanımakla sınırlı kalır:

“O, ihtiyar Nuri’ye bazen yevmiyelik işe giderdi. Tarlayı gereksiz ottan temizlerken, ot biçerken, ekin biçerken, harmanda ekin döverken Şeyhel ile sık görüştüler.” ⁸⁵

Tatar Türklerinde kızlar ile erkekler iş ve eğlence sırasında bir araya gelebilir ve başka Türk toplumlarından farklı olarak bu konuda daha serbesttiler. Böylece onlar hem iş yapar, hem kendilerine eş beğenirdi. Eserden görüldüğü gibi hatta eğlenceye -örneğin, düğüne-giderken de gençler bir arada kaynaşarak, birbirlerini beğenme derdine düşerdi:

“Her kız, sevdiği gencin önünde ve her gencin karşısında kimseden eksik görünmemek, gönül almak, kalplere aşk tohumları ekmek istedi. Mümkün olursa bir bakışı, fırsat olursa bir göz kırpmayı, kaş oynatmayı umut etti.

Kızışmış yürekli kızların dalgası, kendi büyüleyici gücüyle genç tasasız gençleri gizli iplerle kendi peşlerinden kendi gölgeleri gibi sürükleyiverdi. Kırma bürék ⁸⁶ hazırlayamayan genç, güzel bir kelepüş ⁸⁷ elde etti. Bu gibi günlere sakladığı bişmeti ⁸⁸ varsa onu giydi, yoksa kamzolunu ⁸⁹ silkeleyip düzeltti. Sevdiği kızın hediyesi olan kırmızı ya da yeşil mendili işlemeli tarafıyla cebinden dışa doğru sarkıtıp olduğu kadar ve gücünden geldiği kadar süslenen her genç, kendisini sokağın dalgasına attı. Canı istediği kızı görür, belki bir çift laf ederim, belki fırsat olursa, gizli görüşebilirsem ayazdan kızarmış yüzünün tam ortasından, alev alev tutuşan dudaklarından öperim, belki sözleşirim diye heyecanlandı. İşte bu heyecan onun vücuduna bir hafiflik verdi, ayaklarını hızlandırdı ve gözüne yüzüne gençlik nuru ekledi.” ⁹⁰

Bu parçadan, sevdalanan genç ile kızın kendi aralarında söz kesme alameti olan işlemeli mendilin kız tarafından gence hediye edildiği de görünmektedir.

Tatarlarda bir kız çocuğu evlerine gelen erkekten gizlenmeyi de gerek bulmazdı. Sadece edebe uygun olarak ağzını yazmasının ucuyla örterdi:

“Evde Merhaba yalnız başınaydı. Yabancı bir genci görünce ne gizlendi ne de selam verdi. Ağzının bir köşesini yazmasının ucuyla örttü de arada bir konuğa gizlice göz gezdirdi.” ⁹¹

Kızın Ahlak ve Namusunun Annesinden Sorulması.

Kocasına anlattıklarında Gülbanu’nun annesi her ne kadar samimi olsa da bildiği bir şeyi -kızlarının başka bir gence sevdalı olmasını- kocasına yine de söyleyemez:

“Eğer kızının o genç ile çıktığını öğrenirse, her şeyden önce Fethiye Nine’nin üzerine gelirdi: ‘Bir anne olarak kızını böyle mi yetiştirdin?’ der ve karısını sakat bırakana dek döverdi. Sonra da kızını o gence vermemek için dişiyle tırnağıyla direnirdi.” ⁹²

Eserin bu yerinde Tatar aile yapısında bir annenin kız çocuğu yetiştirirken onun namusundan ne derece sorumlu olduğu görülmektedir. Örneğin, Gülbanu’nun annesi, kızı boy alıp serpilince çeşitli imece ve bayramlara gönderirken, gözü hep arkada kalır, kızının bir yanlış yapmasından korkar, köyde adı dedikoduya karışır diye ödü patlardı. Kızı Gülbanu’nun görüştüğü bir gencin olduğunu duyunca da annesi hemen “Harap oldum!” diye endişelenir:

“Kız her ne kadar gizlese de annesinin içine doğuyordu, yavrusunun gönlünün kime doğru aktığını görmekteydi. O, buna önce şaşırdı, ‘aman kızım azmasın, kötü dillere düşmesin, dedikodu malzemesi olmasın Huda’m’ diye endişelendi. Gülbanu oturmaya gitmek için izin alırken seçici davrandı, gideceği eve göre gönderecek oldu. Baharda nehir kenarına çimlerin üzerinde kendir ağartmaya, akşamları nehir boyunda çamaşır topaçlamaya gittiğinde, kaz yolma imecesine, ekin biçme, ot biçme imecelerine çağrıldığında, yaz mevsiminde dağa, çayıra çıktığında, çeşmeye su almaya gittiğinde, Sabantuy bayramında anne yüreği hiç rahat olamadı. Kendi tanıdığı, çok güvendiği kızlarla ancak gönderirdi. ‘Beraber gidin beraber dönün, aman birbirinizden ayrılmayın!’ diye defalarca tembihlerdi.”⁹³

Gülbanu’nun görümcesi Hayırnisa’nın hayat hikâyesi örneğinde de bir annenin kızını yetiştirmede ne kadar sorumlu olduğu görülmektedir:

“Oturmaya gittiği evlerde, güz mevsiminde kaz imecelerinde en çok eğlenen, en çok türkü söyleyen, en çok oynayan kız, Hayırnisa olurdu. Bir keresinde oturmaya gittiği evde kapıyı bilerek açık bıraktı ve eve akordeoncu genci aldı. Bir defasında çok arsız olmaya başlayınca genci üst rafa ayağından asıverdi ve el âleme maskara etti. Onun bu şakası, babası ihtiyar Şibay’a da duyuldu. O, ‘Kızlarını iyi yetiştirmiyorsun, kötü yerlere oturmaya gönderiyorsun!’ diye eşi Sabira’yı çok kötü dövdü.” ⁹⁴

Düğün Merasimi.

Eserde düğün ile ilgili gelenek ve görenekler, nerede yaşadıklarına bakmaksızın Tatarlarda en eski dönemlerden beri yaşaya gelen geleneklerdir. Buna en güzel kanıt, bu geleneklerin birçoğunun XIX. yy. sonunda-XX. yy. başında Tatar aydını, yazar ve bilim adamı Kayyum Nasıyri’nin kaleme aldığı Tatar Etnografiyeasé Materialları adlı hizmetidir. Aşağıda anlatılacak geleneklerin çoğu bu hizmette yer almıştır.⁹⁵

Düğün Öncesi.

Kız Sorarga Kilü (Kızı İstemeye Gelme).

Eser, durumu iyi olan Nuri adlı saygın bir köylünün kızı Gülbanu’yu bir hafta içinde iki görücünün istemeye gelmesiyle başlar. Gönlüne hoş gelmeyen ilk gelen görücüyü ihtiyar Nuri, bir bahane bulup geri yollar:

“Bir hafta içinde kızı isteymeye iki görücü geldi. İlkini ihtiyar Nuri beğenmedi, kolay bir bahaneyle geri çevirdi: ‘Çok meşakkatli zamanım.’ dedi. ‘İşte ev inşaatına başlamayı düşünüyorum, bu amaçla arazi ve ağaç tomrukları satın aldım. Bu yıl düğün yapmaya gücümüz yetmez gibi.’ dedi.” ⁹⁶

Gelen diğer görücüye ihtiyar Nuri kızını vermeye razı olur:

“İkincisi, komşu Bikyar köyünden kantun ⁹⁷ Şibay tarafından gönderilmişti. Bu görücü, gönlüne pek hoş geldi. İhtiyar, diyecek bir söz bulamadı. Bu durumu görücünün kendisinden de gizlemedi: ‘Kendin de saygın birisin, seni gönderen adam da… Doğrusunu söylemek gerekirse, ne diyeceğimi şaşırdım şimdi. Çünkü bu yıl öyle büyük işlere el atamayacağımızı düşünmüştük. Ama seni de geri yollamaya gücüm yetmiyor. Şimdilik kesin söz veremem, annesiyle konuşmam lazım. Kardeş-sülaleye de danışayım.’ dedi. Kendisi kızı vermek istediğini dolaylı yollarla anlatmaya çalıştı.” ⁹⁸

Bu gibi durumda aile başı olan baba, nadiren de olsa eşine ve hatta kızına da danışırdı. Örneğin, eserde Çelem Dede Şeveli, kızını isteyen Şeyhel’e şöyle cevap verir:

“… Bu türlü işler benim eşimden sorulur! Kızım da karşı değilse, ben ne diyeyim? Evlen!” ⁹⁹

Ama evlilik meselesinde annelere ve kızlara sorulduğu yine de çok nadir görülürdü. Evin reisi olan baba, kararı daha çok kendi verirdi. Bu durum, sadece Gülbanu ile değil, onun büyük görümcesi Minnisa için de aynı olmuştur:

“Bir hafta ya geçti ya geçmedi iyi bir yerden görücü geldi. Babası, kızından razı olup olmadığını sormadı. Fakat Minnisa insanlardan duyduklarına memnun olup içini ferah tuttu.” ¹⁰⁰

Babası kıza bu evliliği isteyip istemediğini sorduğunda da kız, babasına ancak üçüncü kez sorulduktan sonra cevap verir, yine evlendirilecek erkeği beğendiğini ve onunla evlenmeye razı olduğunu açıkça bildirmez, böylece son sözü babasına bıraktığını imalı bir şekilde anlatmaya çalışırdı:

“Merhaba cevap vermedi. Bunlara yan oturup önlüğünün kenarını bir katladı bir düzeltti. İhtiyar bir kez daha sordu, kız yine ses vermedi. Üçüncü kez sorunca, önlüğünün kenarıyla oynayarak kızardı ve gözlerini ayağındaki çabataya ¹⁰¹ dikerek, yavaşça utangaç bir sesle ‘Bu ne demek şimdi baba! Ben bu işlerden ne anlarım?’ dedi. Gencin gönlünü bir sıcaklık sardı. O, Merhaba’nın cevabını ‘Ben karşı değilim, sen nasıl istersen.’ diye anladı.” ¹⁰²

Eserde Tatar aile yapısında bir baba sözünün geçerli olması, kararı genelde onun yalnız başına alması, sonra da eşini ve kızını alınan karar ile yüz yüze bırakması gibi unsurlar da söz konusudur: “Fakat kimseye danışmadı. İki gün düşündü de üçüncü gün kahvaltıdan sonra eşi Fethiye’ye şöyle dedi: ‘Annesi, dünürler parayla gelirler. Yemek hazırlamak lazım.’ Annenin yüreği ağzına geldi, diz bağları çözüldü. Ödü patlayıp kocasının gözlerinin içine baktı ve ürkerek ‘Bu ne demek? Hangi dünürler?’ diye sordu. Nuri, konuyu tek cümleyle kapattı: ‘Gülbanu’yu veriyoruz. Saygıdeğer bir aileye katılıyoruz. Aman insanlara rezil olmayalım, yiyeceklerini güzel hazırla!’”¹⁰³

Ama tabii, kız isteme olayı her zaman usulüne göre olmaya da bilirdi. Özellikle de kız ile gencin aileleri sosyal açıdan eşit olmadıkları zaman. Örneğin, eserde ihtiyar Nuri’nin büyük oğlu Şeyhel, kendilerinde ırgat olan fakir Çelem Dede Şeveli’nin kızını istemeye babasının gitmeyeceğini bildiği için yalnız başına gider:

“Babası ile kavga ettiği gün hemen, babasının evinde uzun yıllardır ırgat olan Çelem Dede ihtiyar Şeveli (Şahveli)’yi gördü ve şöyle dedi: ‘Sana diyeceğim var. Şöyle bir gel.’ Sonra ağaç tomruğu üzerine oturmaya davet etti ve doğrudan konuştu: ‘Şahveli Dede, sen kızın Merhaba’yı bana ver!’ dedi.”¹⁰⁴

Başkoda (Görücü) Gönderme.

Eserde, bütün Türk topluluklarına ortak olan görücü usulüyle evlenme geleneği görülmektedir. Eskiden Tatarlarda görücü anlamına gelen dimçé, yavçı, başkoda adlarıyla anılan birisi olarak köyde en saygıdeğer, güvenilir, atak, ağzı söz yapan ve sır tutmasını bilen bir büyüğü gönderirlerdi. Hikâyede olaylar Başkurdistan’da bulunan bir Tatar köyünde gerçekleştiğinden dolayı görücü için Ural bölgesinde yaşayan Tatar Türklerinin dilinde yer alan başkoda kelimesi kullanılır.

Görücüyü, her ne kadar istenilen bir aile tarafından gönderilmiş olsa da ilk gelişinde “Kardeşlerime danışayım, sonra konuşuruz” gibi bahaneyle geri yollamak âdetten olmuştur.¹⁰⁵

Görücü usulü evliliklerde kızlar genelde hiç tanımadıkları fakat ailelerinin uygun gördüğü bir erkekle evlendirilirdi. Eserde sadece Gülbanu değil, onun güzel yengesi Meftuha da eşiyle tanışmadan evlendirilmiştir:

“O, kocasını görmeden bilmeden evlendi.” ¹⁰⁶

Bazen çok nadir de olsa bir erkek, görücü göndermeden kızın babasına kızı istemeye doğrudan kendisi giderdi. Eserde Şeyhel de Merhaba’nın babasına kızı istemeye kendisi gelir:

“Kızım, dedi, sana görücü getirdim. Görücü de kendisi, güvey de kendisi. Bak işte, dedi.” ¹⁰⁷

Ama tabii burada genç, kızın daha fakir bir aileden olmasından cesaret alır. Yoksa varlıklı bir ailede baba, görücü gelmeden kızını asla vermezdi. Zaten eserde Merhaba’nın annesi de Şeyhel’e hatasını yüzüne vurur:

“Gencin nasıl böyle bir iş için geldiğini öğrenince, ‘Genç başınla geleneklerimizi bozuyorsun, birilerini görücü olarak göndersen ne olacaktı?’ diye, Şeyhel’e kızdı.” ¹⁰⁸

Ama Şeyhel’in her ne kadar babasıyla kavga etmiş olsa da varlıklı ve saygın bir aileden olması, Merhaba’nın anne ve babasının geleneğin bozulmasına göz yummalarını sağlar.

Yabışıp Çıgu (Sevdiği Adama Kaçma).

Gülbanu’yu istemeye gelmeleri ve babasının bu evliliğe razı olması gün içinde köyde herkese duyulup akşama doğru kızın da kulağına gelir. Kız hemen içinden bir karar alır:

“Başka kimse ile evlenmeyeceğine, eğer babası zorlarsa gizlice Lütfi’ye kaçmaya gönlünden ant içmesi işte buna dayanmaktaydı.” ¹⁰⁹

Kızın beğendiği erkeğe gizlice kaçma olayı, Tatar toplumunda pek yaygın olmasa da yine de yer alırdı. Kızın kaçmasına, yapışarak evlenmek anlamına gelen yabışıp çıgu ifadesi kullanılır. Böyle bir durum, anne ve babalar kızlarını başkasıyla evlendirmek istediği ya da gençlerin evlenmelerini bir türlü kabullenemedikleri zaman ortaya çıkardı. Bu tür evliliği, her iki tarafın büyükleri kınardı. Çünkü o, gençlerin büyüklere saygısızlığı olarak kabul edilirdi. Bu yüzden de bu tür evliliğe başvuran gençler, ilk başta gizlenmek zorunda kalırlar. Fakat artık kızlarını yeniden baba evine alma çaresi kalmadığından ve kızlarının rezil olduğunu da unutmayarak anne ve baba, çocuklarına nikâh kıydırmak zorunda kalırdı. Doğal olarak, bu olaydan sonra artık düğün yapılmazdı. Eskiden oğlan tarafı, belli bir miktarda başlık parası öder ve nikâhı da kendi evinde kıyardı. Bazen de kız evi, kendilerini küçük düşürülmüş sayarak kızlarıyla bir türlü görüşmek ve ona çeyizini de vermek istemezdi. Ancak zaman geçtikçe her iki taraf da yumuşar, bir araya gelirdi.¹¹⁰

Yabışıp çıgu durumunda kız ile sevdiği arasında haber ve mektup taşıyan insana –o, genelde kızın yengesi olurdu- ara bulucu anlamına gelen araçı kelimesi kullanılırdı.¹¹¹ Onun aracılığıyla kız sevdiği erkeğe haber verir ve evinden kaçardı. İşte Gülbanu da böyle bir durumda ne yapacağına şaşırıp doğru komşuda yaşayan yengesine koşar:

“Bu haberi duyunca onun içine ateş düştü, nereye gideceğini ne yapacağını bilemedi. Eve girdi, orada kendisine yer bulamayınca yine dışarıya çıktı. Böyle kendisini nereye atacağını bilemediği bir an evde suyun bittiğini fark etti. Bu, iyi bir bahaneydi. Annesinden izin alıp çabucak giyindi, kaşını gözünü düzeltti. Yüzüne al, dudaklarına ruj sürdü, gözlerine azcık sürme çekti. Daha sonra kalın şalını örtünerek, çıngıraklı terazi ile kovaları alıp komşuda yaşayan yengesi Meftuha’ya gitti.” ¹¹²

Gönül verdiği başka bir genç olduğundan dolayı gözyaşlarına boğulan Gülbanu, babasının kararına razı olmaz ve yengesini sevdiğiyle görüşmesi ve Gülbanu’nun ona kaçmaya razı olduğunu anlatması için ikna eder:

“Canım yengem, hemen bugün git gör onu. Ne pahasına olsa da gör. Bizimkiler uyuyunca bahçe yolundan kar yığınları tarafından sağdaki pencereye gelsin. Ben onu pencerede bekleyeceğim.’ dedi. Kendisi içinden: ‘Öldürmeyecekler ya! Rencide olurlar, beddua ederler de durulur.’ diye düşünerek sevdiği genç Lütfi’ye kaçma kararı aldı. İşte bu kesin düşünceyle su ile dolu kovalarını kaldırıp artık düğünü için hazırlık yapılmaya başlanan evine döndü.” ¹¹³

Sevdiği adama kaçma kararı alan ve yengesiyle haber gönderen bir kızın işi, annesi ile babası uyuyunca kaçmaya hazırlanması olurdu:

“Kışın kısa gecesi kıza çok uzun göründü. Hava kararıp saat geç oldu, babası ile annesinin çay faslı da çok uzamış gibi geldi. Sekiden fincanları toplayınca, Fethiye Nine yine havlular, sofra örtüleri hakkında söz açtı ve kızının kafasını iyice karıştırdı. Bütün bunlardan kurtulur kurtulmaz babalarının diğer odaya geçip uyumasını bekledi. Daha sonra Gülbanu pencereye, perdenin sokağa bakan tarafında görünecek şekilde ince kızıl tasma astı. Sonra işlemeye başladığı mendili eline alıp yalnız başına pencere önünde el işi yapmaya başladı.” ¹¹⁴

Eserde Gülbanu’nun yakında babası tarafından başka birisi ile evlendirileceği hakkında sevdiğine haber vermek için el işi alıp pencere önüne geçmesi ve gencin kızı kaçırmak için pencereye gelip haber vermesini beklemesi olayına gelince, eskiden Tatar kızları sevdiği gençle akşamüstü, anne babası uyuduğu ya da görmediği zamanlar pencereden konuşurlardı. Bu gibi olay, Tatar Türklerine ait birçok manide de yer almaktadır. Örneğin, manilerin birinde kız, sevdiği gence şöyle seslenir:

İrte de kil, kiç te kil,
Terezeme çirte kil;
Kiç digeç te bik kiç kilme,
Kiçké segat bişte kil.¹¹⁵

Sabah da gel, akşam da gel,
Pencereme tıkla gel;
Akşam denince pek geç gelme,
Akşam saat beşte gel.

Fakat öyküde kızın sevdiği adama kaçma olayı gerçekleşemez: Güze doğru Gülbanu ile evlenebilmek için kıştan hazırlığa başlayan Lütfi, yeni evi için ormanda ağaç keserken yere düşmekte olan bir ağacın altında kalır ve sakatlanır. Böylece Gülbanu, babasının ayarladığı gençle evlenmek zorunda kalır.

Yereşü, Kiŋeş, Meher (Söz Kesme, Düğün Günü Belirleme, Mehr, Başlık Parası).

Tatar Türklerinde erkek tarafı danışmak, düğün günü belirlemek, düğüne alınacak çiftlerin sayısını konuşmak için düğünden 4-5 gün öncesi kız evine çağrılır. Tatar Türklerinde “Kiŋeşlé eş tarkalmas” (“Danışıp yapılan iş dağılmaz”) diye bir atasözü de vardır. Nikâh ve düğün kız tarafında yapılır. Sovyet döneminden itibaren artık alınmayan başlık parası da eskiden nikâh öncesi konuşulurdu.¹¹⁶

Eserde ihtiyar Nuri kızını vermeye razı olduktan ve söz kestikten sonra iki taraf bir araya gelir ve Tatar Türklerinde meher ya da kalın, kalım diye adlandırılan başlık parası konuşulur (yarısı verilir bile) ve cumartesi gününe düğün belirlenir:

“Para alındı, mehr konuşuldu, cumartesi düğüne gelinecek diye erkek evine insanlar gönderildi. Düğüne kaç kızak, kaç kişi geleceği belirlendi. Ahun Şerip’ten cumartesi günü kıyılacak nikâh için söz alındı.” ¹¹⁷

Nikâhtan iki gün öncesi getirilen meher, nikâh zamanında damat tarafından kız için meher sandığına koyulup genç geline ve onun akrabalarına hediye olarak gönderilen giyim-kuşam ve ayrı bir kızağa yüklenen yiyecekler ve paradan ibaret olurdu. ¹¹⁸ Hikâyede Gülbanu’ya gönderilen meher, yengeleri tarafından bakılır ve çok eksik ve rezil bulunur:

“Merhaba, erkekler sofradayken bir ara zaman bulup kadınlar tarafına geçti ve yere sererek meher olarak gelen elbiseleri, şalları, çizmeleri, paltoları karıştırmaya başladı. Ona kızgın gelin Merfuga da katıldı. Merhaba’nın ürkerek söylediği bazı eleştiri sözlerini iyice abartarak o, içini dökmeye başladı: “Diyeceğin var mı? İşte iki şal konuştular. Bir tanesi yumuşacık keçi pamuğundan olur dediler. Al, al işte, getirdiklerine bak: Keçi pamuğu böyle mi olur? Sahte ipten bu! Milletten de utanmıyorlar, Allah’tan da korkmuyorlar!’ dedi. Yine karıştırmaya devam etti. Bu sefer sıra elbiselere geldi. ‘Bak işte, altı elbisenin bir tanesi yünden, bir tanesi de değerli ipek dokumadan olur demişlerdi. Getirdiklerine bir bak, orak işi yapan bir kadına ancak verilen en kötü bez bu! Bir de kendilerini bir şey sanıyorlar, burunları havada, bir şey olduklarını sanıyorlar…” ¹¹⁹

Eni Bélen Etinéŋ Küŋélén Yomşartırga Tırışu (Anne Babanın Gönlünü Yumuşatmaya Çalışma).

Sevdiği ve görüştüğü gençle tasarladığı kaçış planı gerçekleşemeyince kız, son bir hamle olarak annesinin ve babasının gönlünü yumuşatmaya çalışırdı. Eserde Gülbanu da çaresizlikten ağlayarak annesine sevmediği ve tanımadığı adamla evlendirmesinler diye yalvarır:

“Anneciğim, vermeyin beni ona…’ dedi de hüngür hüngür ağlayıp kendisini annesinin göğsüne attı. Annesinin içine doğmuştu böyle bir şey olacağı. Gülbanu’yu bir türlü avutamadı. Tersine, kendisi yumuşadı, gözlerinden yaş geldi: ‘Ciğerim, yavrum, ne yapabilirim ki? Baban işte! Ben kendim de habersiz kaldım. Ne yapabilirim ki yavrum!’ dedi de kızını bağrına bastı.” ¹²⁰

Ama Tatarlarda eskiden bir kız çocuğu annesiyle rahat konuşup ona ağlayabilse de aynı durum babası için geçerli değildi:

“O arada dışarıdan ayak sesleri geldi. Gülbanu sıçrayarak ayağa kalktı. Kapıdan giren babasına gözyaşlarını az da olsa gizlemeden, ağlayan gözleriyle baktı da gözyaşlarını elbisesinin yeni ile silerek, mutfağa çıktı.” ¹²¹

Gülbanu’nun annesi kızının acısına dayanamaz, bütün cesaretini toplayıp kocasına bu konuyu açar. Fakat baba dedikleri, kızının gözyaşlarına hiç aldırmaz:

“Ne imiş, ağlıyor! Ağlamadan hangi kız kocaya varmış? Eskiden kalan âdettir. Sen kendin de evlenirken ağlamadın mı? Biz kimden eksik hayat yaşadık?” ¹²²

Daha fazlası, ihtiyar Nuri kızını tanımadığı biri ile evlendirmede hiçbir sakınca görmediği gibi, birçok mutlu evliliğin böyle gözyaşıyla başlamasını vurgular ve eşine, aynen böyle ağlayarak evlenmesini ve kendilerinin yaşadığı hayatı, mutlu bir hayat örneği olarak gösterir:

“Allah’a şükürler olsun, nice mal biriktirdik, nice çocuk büyüttük! Nasip olursa şimdi de en küçüğümüzü evlendireceğiz… Böyle mutluluk herkese nasip olmaz.” ¹²³

Kadim insanlar, baba evinden ağlayarak ayrılan kızın gelecek hayatının güzel geçeceğine inanmışlardır. Bu yüzden gelin olacak kızlar ağlayarak onları kayınbaba evinde bekleyen kötü ruhların şefkatini arardı. Birçok Türk boyunda olduğu gibi Tatar Türklerinde de yöresine göre Kız Ağlatma anlamına gelen Kız Yılatu, Sıktav, Taŋ Kuçat, Ecel İtép Cırlav vb. gibi adlarla bilinen türküler de korunmuştur. Severek evlendiği durumda bile kız, baba evinden ayrıldığı zaman ağlamak zorunda olurdu. Bu, mutlak bir şarttı ve atalardan kalan âdet sayılırdı. Tatarlarda bu durumla ilgili “Yılap barsaŋ, goméréŋ kölép uzar, kölép barsaŋ, goméréŋ yılap uzar” (“Ağlayarak evlenirsen, ömrün gülerek geçer. Gülerek evlenirsen, ömrün ağlayarak geçer.”) gibi bir atasözü, nasihat da vardır.¹²⁴

Tuy Aldı Ezérlék (Düğüne Hazırlık).

Düğüne gelen misafirlerin ağırlanacağı ev, Tatar Türklerinde eskiden de günümüzde de özenle hazırlanır. A. İbrahimov’un eserinde de kızın annesi, misafirler gelmeden önce erkeklerin oturacağı misafir odasını süsler; gereksiz bulunan eşyaları –sekileri, vitrini- çıkartır. Evin yarısını alan tuğladan yapılan ocağa badana yaptırır, yerleri sildirir, kapıdan başköşeye doğru beyaz keçe döşetir, onun üzerine el işi yolluklar serdirir, duvar boyuna minderler koyar. Duvarlara kırmızı ve beyaz renkli el işi havlular ve çarşıdan yeni alınan iki şemail asılır:

“Eskiden de Mekke ile Medine resmi vardı. Eve güzellik katıyor diye çarşıdan yine iki tane büyük şemail aldırttı. Şemailin birinde Aya Sofya Camisi, ikincisinde de İstanbul köprüsü resimleri vardı. Duvara asınca, onlar eve bambaşka bir renk kattı.” ¹²⁵

Hikâyede bu detayın, özel anlamı vardır. Tatar Türkleri, İstanbul şehrini İslam dininin merkezi olarak algılarlar ve İstanbul’a gidip gelmeyi hacca eşdeğer bulurlardı. XX. yüzyıl başında Kazan’dan İstanbul’a gidip eğitim gören veya ticaret yapan Tatarlar da az olmadı. Ayrıca, evi şemaille süsleme, başka Türk boylarında pek rastlanmayan, Tatar Türklerine özgü ve günümüzde de değerini kaybetmeyen bir âdettir. Bu konuda ünlü Tatar aydını, yazar ve bilim adamı Kayyum Nasıyri şöyle yazar: “Duvarı süsleyip şemail, güzel çerçeve içinde diğer dualar, “Ayatül-Kürsi” gibi ve Mekke, Medine suratı ya da gül resmini kağıda yapıp çok güzel süsleyip duvara asarlar.”¹²⁶

Evi süsleme safhasında Gülbanu’nun babasının durumunun iyi olduğuna işaret eden bir detay daha var: Annesi misafir odasını süslerken başköşedeki duvara Gülbanu’ya çeyiz olarak alınan büyük ayna ile büyük duvar saati asar. Bu tür eşyalara XX. yüzyıl başında tabii ki her köylü sahip olamazdı.

Kadınların kalacağı oda da Fethiye Nine tarafından “pelin dilli” dünürü Sabira’ya yaranmak için aynen erkek tarafı kadar güzel süslenir. Burada misafirleri sofrada ağırlama sırasında eskiden Tatar Türklerinde şeriata uygun olarak evi erkeklerin oturduğu ve kadınların bulunduğu kısımlara bölme olayı da görünür.¹²⁷

Düğün esnası.

Tuy Atları, Aş Çanası (Düğün Arabaları, Yiyecek Kızağı). Düğün başlamadan önce kız evine akraba ve komşular gelir, avluya çoluk çocuk toplanıp eğlenmeye başlar. Düğün kızaklarının gelme müjdesini her zaman çocuklar verir. Günümüzde de Tatar Türklerinde düğünde damat tarafını beklerken, haber vermeleri için kapıya çocukları görevlendirirler. Eserde de olaylar aynen böyle gelişir:

“Düğün geliyor, düğün! Düğün geliyor, düğün!’ diye bağrışmaya başladılar. Köyün aşağı ucundan çıngırak sesleri duyuldu. Bu ses gittikçe yaklaştı. Arabacı “Ha-a-ay!” diye bağırıp kamçısını patlattı. Nuri, bahçe kapısına yetişemedi, karı etrafa uçurarak önlü arkalı koşuşup ikişer üçer ve tek at koşulan dört-beş kızak avluya hızla giriverdi.” ¹²⁸

Güvey tarafı, düğün kış mevsiminde yapıldığından dolayı atlı arabalarla değil, atlı kızaklarla gelirdi. Bu kızaklara koşulan atlar besili, kızaklar da bakımlı olmalıydı. Atların boynuna kara ruhları kovma niyetine çıngıraklar takılırdı.¹²⁹

İlk kızakta güveyin babası ve annesi, ikinci kızakta kız kardeşi ile kayını, üçüncü kızakta hediyeler ve dördüncü kızakta yiyecekler gelirdi. Düğün için hediye yiyeceklerin konulduğu ve dünürlerin bindiği at arabasını (kızağını) takiben gelen at arabasına (kızağa) Tatarlarda, yiyecek kızağı anlamına gelen aş çanası, savım çanası, sandık arbası ifadeleri kullanılırdı.¹³⁰ Aş çanası, eserde de yer alır:

“Dördüncü kızak, yiyecek kızağı idi. Orada tek başına bir genç oturuyordu. Uşaklardan biri ona yardımda bulundu. Diğer erkekler ve kadınlar, çeşitli hediye yiyeceklerle dolu bohçaları, sandıkları düzenli bir şekilde eve götürdüler.” ¹³¹

Ayrıca, erkek tarafı dünürler, kız tarafında yapılan nikâh düğününe özenle hazırlanıp gelirdi. Örneğin, eserdeki Kantun Şibay gibi:

“Düğüne gelirken o, atlarının, kızaklarının, giysilerinin ve hediyelerin millete rezil olmayacak kadar güzel olması için çabaladı. Çok değerli olduğu en iyi kazakisini ¹³² giydi, çizmesini düzeltti. Saatinin zinciri kopmuştu, gümüşçü güveyine onu tamir ettirdi. Şehirden yeni Kazan kelepüşü satın aldırdı. Nikâh hutbesinden sonra dağıtacağı sadakayı da bu düğün için bayağı bir borç almış olmasına rağmen çok iyi hazırladı.” ¹³³

Öndevçé (Misafirleri Düğüne Çağıran Adam).

Damat, düğün günü kız evine sağdıçları ile en sonunda, ayrı kızak ile gelirdi. Burada, Tatarlarda misafirleri düğüne çağırmak için özel görevlendirilen ve öndevçé olarak adlandırılan şahıstan da söz edilir.¹³⁴ Tatarlarda damat, nikâh kıyıldığı zaman kız evine gelmez, bu öndevçé evinde kalırdı:

“Âdete uygun bir şekilde damat, misafirleri düğüne çağıran öndevçé Çokır Habib’in evine geldi. İyi bir at koşup sağdıçla ikisi aynı kızakta geldiler. Nikâh kıyılana kadar şu düğüne çağıran şahsın evinde kalacak, ondan sonra kız yanına gelecekti.” ¹³⁵

Çey Östelé (Çay sofrası).

Eserde misafirlerle beraber eve kışın soğuk havası dolar ve üşümüş misafirlere nikâh başlamadan önce hemen çay sofrası hazırlanır. Yemek yemeden önce çay içmek, Tatarlara özgü bir alışkanlıktır. Çay sofrasına eskiden de günümüzde de Tatar Türkleri beléş¹³⁶, peremeç¹³⁷, koş télé¹³⁸, bavırsak¹³⁹, koymak¹⁴⁰ gibi hamur işi millî yiyecekler ve tereyağı, bal, reçel koyarlar.

Hikâyede de çay sofrasına çayla birlikte koymak, peremeç ve may (tereyağı) ikram edilir.

Nikâh.

Ünlü Tatar aydını, yazarı ve bilim adamı Kayyum Nasıyri’nin de belirttiği gibi, Tatarlarda nikâh ve büyük nikâh meclisi kızın babasının evinde olur.¹⁴¹ Tatarlarda düğün her zaman şeriat kanunlarına uygun olarak özel duaların okunması, yani imam nikâhı ile başlar. Tatarlar bu olaya nikâh meclésé derler.¹⁴² Nikâh meclésé, kız evinde yapılır. Nikâha köyün en saygıdeğer din adamları – imam ve müezzin – çağırılır:

“Önce sarığı, asası, fakir kürkü, hamam böceğinin yıprattığı çizmesi ile müezzin Feyzulla geldi. O, içeriye geçip dünürlerle görüşüp hal ahval sordu ve ona ayrılan yere oturarak dua etmeye yetişemedi, aynı zamanda selam vererek ve selam alarak eve dört köylü girdi. Onların peşinden kendisiyle beraber başka bir meclisten yeni çıkan sayısı ona yakın adamı yanına alıp imam ahun Şerip’in cüsseli sağlam gövdesi, Buhara geleneğine uygun olarak kalın bir şekilde sarılan büyük beyaz sarığı, şal yakalı kürkün içinden parlayan yeni yeşil çapanı pencereden göründü.” ¹⁴³

İmamın geldiği duyulur duyulmaz evin sahibi onu karşılamak için avluya çıkar, gençler ise imam daha eve girmeden ayağa kalkarlar. Oturmak için de imama başköşede yer ayırırlar. Burada köylülerin din adamlarına ve din büyüklerine olan sonsuz saygısı da görülmektedir.

Kıznıŋ Rizalıgın Alu (Kızın Rızasını Alma).

Nikâhın şartı, taraflar veya veli yahut vekilleri; iki tarafın evlenmek hususunda birbirine uygun irade beyanları ve bunun iki şahit huzurunda ve aynı mecliste yapılmış olmasıdır.

Nikâh sırasında kız, Tatar Türklerinde başka bir odada ya da evin farklı kısmında bulunur ve onun bu nikâha razı olup olmadığını öğrenmek için yanına iki şahit gönderilir. Eserde Gülbanu, kendi isteğiyle evlenmediğinden dolayı babası, kızının olay çıkarmasından korkarak, şahitleri kızın yanına göndermiş gibi gösterir, fakat şahitler kızın rızasını sormadan geri döner ve onun rızası olduğunu söylerler. Kızın razı olduğunu imama bu şekilde iletmek, eskiden çok yaygın olmuştur. Eserde buna dair şöyle denilmekte:

“Her düğünde her nikâhta böylesine bilerek, kızın rızasını yanına giderek almadıklarını bile bile iki tane yalancı şahidin ‘Razıdır.’ Demesine göre hareket ettiğini düşündü. Ama bunun üzerinde fazla durmadı.” ¹⁴⁴

Meher Alu (Mehr Alma).

İslam dininde mehr konuşmak, nikâhın şartı değildir. Konuşulmasa da nikâh sahih olur, kadın da emsallerinin aldığı mehre hak kazanır. Fakat Tatar Türklerinde mehrin konuşulması eskiden çok önemliydi. Mehr, aynı zaman başlık parası olarak da algılanırdı. Böylece Tatarlarda kızın rızasını duyduktan sonra imam, nikâhı nüfus defterine yazmadan ve nikâh hutbesi okumadan önce mehri açığa kavuşturur ve onu nikâh kıydığı zaman özel deftere kaydederdi. Gelin eşinden boşanmak istediği zaman o parayı kızın babası erkek tarafına geri ödemek zorunda olurdu.¹⁴⁵ Bu olayın tasvirine eserde bayağı bir yer ayrılmıştır:

“Sözü mehre çevirdi. Kızın ve damadın veli ve vekillerinin dediklerinden anlaşılan şu idi: Mehr, altı yüz sum. ¹⁴⁶ Bunun yarısı şimdi veriliyor. Seksen sumu nakit, kalanı eşya olarak. Altı yüzün üç yüzü borç olarak yazılıyor. Nurmuhammet de Şibay da buna razı. Şerip ahun önce evinin sahibine baktı: ‘Kızın Bibigülbanu’yu üç yüz sum mögaccel, üç yüz sum möeccel ¹⁴⁷ hepsi altı yüz sum mehr karşılığında Muhammet Zakir bine Şehabettin’e razı olup verdin mi?’ İhtiyar ‘Razı olup verdim.’ diye cevapladı. İmam, misafir dünüre döndü: ‘Oğlunuz Muhammet Zakir’e üç yüz sum muaccel, üç yüz sum müeccel hepsi altı yüz sum mehr karşılığında Bibigülbanu binte Nurmuhammetin’i razı olup aldın mı?’ Kantun Şibay gür bir sesle bütün sofraya kükredi: ‘Bali, razı olup aldım.’ dedi. ‘Şahitler duydunuz mu?’ Hacımorat ile Velimorat ‘Duyduk, duyduk.’ dediler. Ahun, defterini açıp kaydetti ve defteri iki şahide de imza atmaları için uzattı.” ¹⁴⁸

Daha sonra kızı Gülbanu’nun kayınbaba evinde eziyet çektiğini, kaynanası ve eşi tarafından dövülerek yaşadığını duysa da eşinin bütün yalvarmalarına rağmen ihtiyar Nuri’nin kızını geri kendi evine almamasının sebebi de bu mehrin erkek tarafına geri ödenmesi gerekeceğine ve bunu göze alamamasına bağlıydı:

“En zor olanı, koca boşamasa, kadın onun evinden gidemez. Eğer kendisi isyan eder ve giderse, onun bütün getirdiği eşyası kocasının elinde kalır. İşte ihtiyar Nuri’yi dizlerini kıran durum da bu idi. İhtiyar işin bu tarafına değindi: ‘Ne diyorsun sen hanım? Kadını boşayıp geri getirmek kolay mı sandın? Kocası boşar mı, yok mu? O boşamasa nasıl götürürsün? Çeyizini mehrini ne yaparsın? O üç yüz sum parayı oyun mu sandın?’” ¹⁴⁹

Aslında verilen başlık parasının bir kısmını kız tarafı kızın kendisine ve erkek tarafına verilecek hediyelere, bir kısmını da çoğu zaman kendi yararına kullanır, evini ahırını düzeltirdi. Gülbanu’nun babası, kızlarını geri getirmek için yalvaran eşine cevap verirken, işte bütün bu detaylara da değinir:

“Ah karıcığım, dedi. Sana söylemesi kolay tabii. O çeyize az mı güç ve para harcandı? Çarşıya her gittiğimde ‘ip al, pamuk al, boya al, keten al’ diye kulağımın etini yiyen sen değil miydin? Peki, arkasından verilen canlı malı hiç mi hesaba katmıyorsun? Üç yüz sum başlık parasını nasıl o cadı Sabira’ya bırakıp gidelim? Diğer köylüler kız evlendirip evlerini düzeltiyorlar. Biz Gülbanu’nun başlık parasından tek bir kuruşunu, diyorum ya tek bir kuruşunu kendi ihtiyacımıza harcamadık. Hepsi kendisine, kılık kıyafetine, hediyelerine gitti.” ¹⁵⁰

Bazen kız isteme sırasında kız tarafının istediği yüklü mehr, erkek tarafının kızdan vazgeçmesine de neden olabilirdi. Hikâyede kantun Şibay, oğluna eşinin gösterdiği kızı almak isterken işte böyle bir durum ortaya çıkar:

“Kız evi hepsi sekiz yüz mehr parası istemişti. Dört yüzü düğün anında verilip bitecekti. Bunun iki yüzü söz kesilince para ile olur dediler. Şibay buna razı olmadı. ‘Oğluma zengin kızı alacağım diye, fakirleşecek değilim, böyle bir mehre gücüm yetmez. Hepsi altı yüz, üç yüzü nikâhta verilir, bunun seksen sumu konuşulduğu gibi.’ dedi, başka da bir şey demedi.” ¹⁵¹

Eserin başka bir yerinde, mehrin kız tarafından alınmadığı gibi durumdan da bahsedilir. Çelem Dede Şeveli, hem görücü hem güvey kendisi olan Şeyhel’e kızını verirken, evine nikâh kıymaya imamı çağırmadan önce kız için ödeyecek başlık parası olmayan güvey ile şöyle anlaşır:

“İmam sormazsa öylesine kalır. Deftere kaydetmemiz lazım derse şöyle de: ‘Mehr yüz sum dersin. Hepsini verdim dersin. Ben de aldım derim, damga koyarım. Hem imama ne, aldım mı yok mu?” ¹⁵²

Nikâh Xötbesé (Nikâh Hutbesi).

Meher alınıp kız verilince imam nikâh hutbesine başlar. Hazret-i Peygamber (a.s.), nikâh kıymadan evvel hutbe okumuş, yani Allah’a hamd ve Resulüne salavat söylemiş; nikâhtan sonra da evlenenler hakkında dua etmiştir. Zaten İslâm geleneğinde konuşmaya ve yazmaya başlamadan evvel kısa bir hutbe söyleme âdeti vardır. Eserde de bu âdet yerine getirilir. Mehri konuşup kızın nikâha razı olduğunu öğrenince imam hemen nikâh hutbesine başlar:

“Molla, sarığı düzeltti, yumuşak yorgana diz çöküp oturdu da yavaş bir sesle ‘Elhamdülillah, elhamdülillah, elhamdülillah-il lezi, en-nikâhı sünnetti…’ diye nikâh hutbesine başladı.” ¹⁵³

Nikâh hutbesi sonrası herkes dua eder ve güzel dileklerde bulunarak, düğün meclisinin sofra kısmına geçerler. Nikâhta bütün diğer yiyeceklerin yanında tatlı veya şerbet ikramı da müstehap olurdu. Bu yüzden Gülbanu’nun nikâh sofrasında da şerbet, mutlak içecek olarak ikram edilir:

“En sonunda nikâh şerbeti geldi.” ¹⁵⁴

Mullaga Birélgen Sedaka (İmama Ödenen Sadaka).

Nikâh hutbesi okunduktan sonra Tatarlarda imama gelin ve güvey babaları tarafından sadaka verilir. A. İbrahimov, mevcut eserinde o dönemde Tatar hayatında sık rastlanan sadaka ile geçinen din adamlarıyla hatta dalga geçer. Müezzin, düğünde eline geçen ve kendisine daha haftanın başka günlerinde de sıra ile olacak nikâhlarda, düğünlerde, cenazede verileceği sadakalara neler alacağını düşünür. Ayrıca, eserde de görüldüğü gibi kızı ve oğlu evlenmekte olan babalar, sadakanın miktarını din adamlarına derecelerine göre vermekteydiler.

Fakir ırgat Çelem Dede Şeveli ile babası tarafından evinden atılan Şeyhel de bütün yoksulluklarına rağmen geleneğe uygun olarak nikâh okuyan imama sadaka verirler:

“Nikâh için imama her iki taraf elli kuruş para bulup verecek oldular.” ¹⁵⁵

Tuy Meclésé (Düğün Sofrası).

Ebu Hanife mezhebinde olan Tatar Türkleri, sünnet olan düğün meclisini her zaman geleneğe uygun bir şekilde yapmaya çalışırlar. Tatar geleneğine göre düğün sırasında aş çanası (yiyecek kızağı) ile gönderilen yiyecekler özenle sofraya çıkarılır, önce misafirlere tek tek gösterilir sonra ikrama sunulur. Bu yiyecekler mutlaka ekmek, çift kaz, beléşler, bavırsak, bal, tereyağı ve çay gibi yiyeceklerden ibaret olurdu. Ekmek, her iki ailenin yakınlaşması, artık akraba olması belirtisi olarak getirilirdi.¹⁵⁶ Hikâyede yazar, bu yiyecekleri sırasıyla tasvir eder:

“Çıkarılan yiyecekler meclise gelen milletin önünde dağ olup yığıldı. Arada en iyisi tabii Şibay’ın getirdikleri idi. Onun getirdiği yağları dolgun olan iki semiz kaz ve iki semiz hindi, üzerine pastiller, yemişler serpilerek pişirilen dört büyük lavaş ekmeği, küçük bir dörtgen tepe şeklinde yapılan ve kenarları şekerle süslü iki ballı bavırsak, ¹⁵⁷ daha birçok ustaca hazırlanan hediye yiyecekler meclisin gözlerini oynattı. Bunların yanında bir batman ¹⁵⁸ ak petekli bal, bir put ¹⁵⁹ tereyağı, katmerli semiz bildeme, ¹⁶⁰ kadaklı ¹⁶¹ kaliteli çay gibi hediyeler artık sönük kaldı.” ¹⁶²

Düğüne kaz, gençlerin bundan sonraki hayata bir çift olarak devam etmeleri göz önünde bulundurularak mutlaka çift getirilir. Kazı bölmek için bir insan belirlenir ve o, kaz bozuçı, kaz turavçı –kazı bozan, kazı doğrayan- olarak adlandırılır. Sonbaharın sonuna doğru kar düşünce kaz imecelerinde kesilen kazlar, bütün meclislerin, bütün misafirliklerin vazgeçilmez yiyeceği olur:

“Annen ‘Kızak yolu açılır açılmaz karşılıklı misafir dönemi başlar. Kazlarım da çok oldu bu sene, pek de semirttim. Et için bir at da besleyip keseceğiz’ dedi.” ¹⁶³

Günümüz Tataristan’ın güneyinde ve Başkurdistan’da bavırsak olarak adlandırılan fakat daha yaygın diğer adı çekçek olan millî tatlı da düğün sofrasının vazgeçilmezidir. Tatarlarda beléş diye adlandırdıkları içine sebze, meyve ya da patatesle et konulan hamur dolmaları da düğün sofrasında mutlaka pişirilmesi gereken yiyeceklerdendir. Her nereye giderse gitsin – hele düğüne- Tatarlar mutlaka ellerinde hediye yiyecek beléş ile giderlerdi. Beléş, yumurtaya yoğrulan hamurdan yapılır, içine sebzeler ya da meyveler koyulur, üstü de hamurla kapatılıp üzerine arada bir tereyağı sürülerek, fırında pişirilir.¹⁶⁴

Nikâh düğününde yemek sonrası özenle hazırlanan şerbet, yeni çifte tatlı hayat dileğiyle sunulur.¹⁶⁵ Geleneğe göre şerbet içilip bitince, herkes sofraya serilen örtüye durumuna göre bakır ve gümüş paralar atardı. Daha sonra bu paralar toplanır ve genç geline verilirdi.¹⁶⁶ Eserde bu gelenek aynen yerine getirilir:

“Şerbet sofradan alınınca her iki tarafa da örtü serildi. Herkes, durumuna göre, bakır ve irili ufaklı gümüş paralar attılar.” ¹⁶⁷

Eserde, misafirler artık gitmek isterlerse de onlar zorla çay sofrasına alınır:

“Kaynayan büyük beyaz semaveri orta bir yere koydular. Müezzin Feyzulla ile Hacımorat, fincanları, bal ile tereyağını, tavadan yeni düşen koymakları, lavaşları, küçük beléşleri, bavırsakları tabaklara koyarak misafirlerin önüne dağıtıp çay koymaya başladılar.” ¹⁶⁸

Tatarların koymak ve bélén diye adlandırdıkları krepler, hem günlük sofrada –özellikle kahvaltıda- hem düğün sofralarında çay yanına koyulan mutlak bir yiyecektir.

Nikâh düğünü sonrası güvey tarafını uğurlarken yine özenle sofra hazırlanır:

“Akşama doğru güvey tarafını uğurlama amaçlı hazırlanan yemek sofrasına oturdular. Yağlı şulpa ile tokmaç ¹⁶⁹ , kocaman parçalarla getirilen soğuk kaz eti, iç yağında yüzerek pişen büyük beléş, bugünkü yiyecekler bundan ibaretti. Fakat bunlardan sonra Fethiye Nine’nin gösterişe düşkün dünürleri için çok övülen yemiş suyu verildi de sofraya fokur fokur kaynayan kocaman gümüş semaver getirildi. Çay sofrasına tereyağı, petekli beyaz ıhlamur balı, dövülerek yağla karıştırılan şomırt ¹⁷⁰ , vak beléş, ¹⁷¹ sıcak koymak ile kaymak koyuldu. Bunlara başka bir şey de eklenmedi.” ¹⁷²

Örnekten de görüldüğü gibi, Tatarlarda çay sofrasına kaymak, tereyağı, petekli bal gibi köy hayatında az çok varlıklı her evde bulunan yiyecekler de koyulur. Genelde arıların ıhlamur ağacından topladığı bal tutulur. Eserde tasvir edilen sofraya bütün yiyecekler geleneğe uygun olan sıraya göre çıkarılır.¹⁷³

Gençlere nikâh kıyıldıktan sonra küçük de olsa düğün sofrası hazırlamak, İslam dini tarafından vacip sayılır. Örneğin, hadislerin birinde “Hiç yoksa bir koyun ile de olsa düğün yap.” denir.¹⁷⁴ Bu yüzden eserde yoksul Çelem Babay Şeveli, kızını Şeyhel’e verdikten sonra, eşine tavukla da olsa düğün sofrası hazırlatır:

“Ninenin üç tavuğu vardı. Bir tanesi iyice semirdi ve neredeyse yumurtlamıyordu. Kızına bu tavuğu yakalatıp kocasına kestirdi de kendisi iyice temizleyip kazan astı.” ¹⁷⁵

Eskiden Tatar Türklerinde düğün sofrasında alkol bulunmazdı. Nikâh meclisi dinî kurallara uygun yapıldığı için içkili düğün yasaktı. Fakat XIX. yy. sonunda XX. yy. başında Tatarlar, Rusların etkisi altında alkol kullanmaya başlar ve düğünlerde büyüklerden gizli de olsa gençler ara sıra alkol alırdı. Eserde bu hususla da ilgili bilgi verilmekte:

“Şeyhel biraz endişelendi: Bikyar dünürlerden Şibay’ın büyük oğlu Altınbay ile güveyi Eftah da, Nuri’nin büyük oğlu Töhfet ile üçüncü oğlu Şeygerden de hepsi içkiliydi. Şeyhel kendi kendisine ‘Fazla içmişler galiba. Büyükler görmezse iyi.’ dedi. İhtiyar Nuri ömründe bir kez olsun içkiyi ağzına almadı. Oğullarını da bu şekilde yetiştirmeye çalıştı. Önceleri az çok hissetse de iyice döverdi. Fakat gençleri zapt edemedi. Onlar her fırsatta -imecede, şehre gittiklerinde- az çok içki alır oldular. Nuri ‘Tek benimkiler değil, diğer gençler de aynı.’ diye dişini sıktı ve bu duruma yavaşça alıştı. Ama aynı zamanda iyice içip evdeki malı, ekinleri harap etmesinler diye, millete rezil olmamaları için de elinden geleni yaptı.”¹⁷⁶

Burada alkolü komşu Rus köyüne gidip karşılığında bir köylü için hiç de az olmayan ücret -sekiz put çavdar- vererek aldıklarından da bahsedilmektedir.

Eserde gençler düğün günü gizli olarak alkol alırken büyükler yine de uyanık olur ve onlara engel olmaya çalışırlar:

“Kadın dünürler içmeden sarhoş olmak isterken, erkekler biraz alkol almak istedi. Fakat her iki tarafın büyükleri albastı ¹⁷⁷ gibi onların üzerine çöktü, oyun oynamalarına da ne izin verdiler, ne de zaman bıraktılar. Sevincin çoğu dalgalanıp dışarıya vuramayınca, kalplerde kaldı, nurlanan gözlerde, kendi kendisine gülümseyen dudaklarda oynadı.” ¹⁷⁸

Ak Kélet (Ak Kiler, Ak Otağ).

Tatar Türklerinde nikâh ve zöfaf –zifaf- olarak adlandırılan gerdek gecesi, kız evinde yapılır. Gerdeğe girilecek oda genelde kilerde ya da ayrı bir evde hazırlanır. Bu yüzden bu odaya Tatar Türklerinde ak kélet (ak kiler, ak otağ) denir.

Eserde yemek yenildikten sonra yengeleri gelini gerdeğe hazırlamaya başlar. Tatar Türklerinde görümcesini gerdeğe hazırlayan, gerdeğe gireceği odayı süsleyen, gerdek gecesi kız ile güveye çay sofrası ve gerdek gecesinin ertesi gün hamam hazırlayan insan, hep yengesi olurdu.¹⁷⁹ Eserde de Gülbanu’nun yengeleri biri kızı diğeri kızın güveyle kalacağı odayı süsler. Gülbanu’yu hazırlamak için gönderilen yengesine şöyle denir:

“Giyecek elbisesini iyi seç. Alı mı gül desenlisi mi hangisi yakışırsa onu seç. Saçını kendin tara, iyice ör, belik uçlarına çulpıları ¹⁸⁰ kendin tak. Yüzüklerini, bileziklerini, küpelerini kendin takıştır. Altını mı var, gümüşü mü kendin bakarsın. Yüzüne pudrayı ve dudaklarına ruju da kendin sür, sürmeyi de kendin çek. Oysa o, şimdi heyecandan ne yapacağına şaşırır. Aman ağlamasın, gülünç şeyler anlat.” ¹⁸¹

Birne, Öşençék (Çeyiz).

Gerdeğe girilecek odayı süslemek için Tatar Türklerinin birne dedikleri kızın çeyizinden rengârenk ipek iplerle işlenmiş en güzel havlular, seccadeler, perdeler, nevresim ve yatak örtüsü çıkarılırdı. Kızın birne dedikleri çeyizi kalay sandık diye adlandırılan ak pirinç sandığa toplanır ve baba evinden bu sandıkla götürülürdü:

“Büyük evde misafirlere yer az kalıyor diye kızın birne’leri, öşençék’leri ile dolu kocaman iki ak pirinç sandığı buraya, güvey odasının kapısına getirmişlerdi.” ¹⁸²

Tatar Türklerinin bir grubu olan Mişerler ve Ural bölgesinde yaşayan Tatarlar, evlenme çağına gelen kızın kendi elleriyle hazırladığı çeyize öşençék derler.¹⁸³ Eskiden her kız kendi çeyizini kendirden kumaş yapma ve çuha doldurma işleri yaparak, birçok imecelere katılarak, çeşitli oturmalara giderek kendi emeğiyle hazırlardı:

“Gülbanu, ön dört yaşından beri her baharda birkaç ay kendir biçti, kendisine ve müstakbel eşine havlular, sofra örtüleri, elbiseler, gömlekler, perdeler, cibinlikler hazırladı. Kaynanaya, görümceye, kayınlarına hediyeler işledi. Toprak açılıp çimler kuruyunca bütün bu hazırladıklarını kendisi gibi kızlarla nehir kenarında yeşil çimlerin üzerinde güneşte kurutarak ağarttı. Sonra yaz akşamları arkadaşlarıyla birlikte topaçladılar. Güz ve kış gelince dikişe, el işine oturdular. Pamuk atkılar, şallar ördü. İşte böylece on yedi yaşından gün aldığında kızın çok zengin çeyizi hazır oldu.” ¹⁸⁴

Ama tabii kızın çeyiz hazırlığında babasının ve annesinin de desteği büyüktü. Hikâyede bu hususta şöyle denilmekte:

“Ah karıcığım, dedi. O çeyize az mı güç ve para harcandı? Çarşıya her gittiğimde ‘ip al, pamuk al, boya al, keten al’ diye başımın etini yiyen sen değil miydin?” ¹⁸⁵ ;

“Nuri kendisi de bu durumdan rahatsız da olsa bahar ve güz mevsimlerinde çarşıya neredeyse her gidişinde en son çocuğu olan kızının dikiş, nakış ve kendirleri için gereken ipi, keteni, yumuşacık pamuğu, boyayı, pamuktan işleme ipini hep satın alıp getirirdi. O inatlaştığı, cimri davrandığı zamanlar Fethiye Nine gizlice yumurta ve ekin satıp kazandığı paralarına kızının çeyizinin eksiklerini tamamlamaya çalıştı.” ¹⁸⁶

Gülbanu’nun yengesi, gerdek gecesi için ayrılan odayı işte kızın yıllardır hazırladığı bu çeyiz sandığındaki eşyalarla süsler:

“Pencere kenarlarına ve aralarına yine çiviler çaktırdı. Yine ipler geçirdi. Böylece evin bütün çıplak duvarlarını işlenmiş havlular ve seccadelerle süsledi. Güveyin geleceği oda beyaz, kırmızı, siyah, yeşil, sarımsı, mavi, mavimsi siyah, hafif menekşe rengi dalgalara gömüldü.” ¹⁸⁷

Aynı ustalık ve zevkle yengesi yatağı da düzeltir ve en son olarak, yatağı ayıran ve Tatar Türkçesinde çıbıldık olarak adlandırılan cibinliği çeker:

“Yine çabucak çiviler çakıp ip geçirdiler. Cibinlik, güvey ile kızın yatağı üzerine asıldı. Burası tamamen ayrı bir yatak odası gibi oldu. Büyük, ince pamuk ipten olan kırmızı cibinliklerin bir tanesini tuğladan örülmüş ocağın önünden karşı duvara doğru çektiler ve böylece evi başköşeden kapıya doğru ikiye böldüler. Artık eve giren insanlar hemen yatağı görmeyecekti, kapıyı açınca soğuk hava da hemen güvey ile kıza vurmayacaktı.” ¹⁸⁸

Eserden de görüldüğü gibi, güveyin kızla dört ya da altı gece geçireceği ak kélet’i, kızın çeyizinde yer alan ve kendi elleriyle dokuyup işlediği havlu, çarşaf, seccade ve cibinliklerle yengesi süslerdi.¹⁸⁹

Gerdek gecesi için ak kélet hazır olunca, güzel giyinen ve süslenen gelin oraya getirilirdi. Eserde bu an şöyle anlatılır:

“Üzerindeki al elbisesini, bileklerine takılan bileziklerini, başına örttüğü kırmızı-yeşil renklerle oynayan mavi şalını, gözlerine sürülen sürme ile yanaklarına yakılan alı severek gözden geçirdi. Güzeldi, her şeyi çok güzeldi, üzerindeki her şeyi çok yakışıyordu kıza.” ¹⁹⁰

Böylece düğün günü Gülbanu’ya, bütün Türk boyları tarafından benimsenen ve en güzel renk olarak sayılan al giysiler giydirilir ve değerli takılar takılır.

İşék Bavı (Kapı Mandalı).

Eski çağlardan beri kara ruhları korkutma amaçlı yapılan üç kez tüfek atma sesleri duyulur duyulmaz güvey, kiyev yégétleré¹⁹¹ olarak kimlik kazanan arkadaşları ile kızın bulunduğu ak kélet’e gelir. Fakat kız yanına kolay kolay giremez: Güveyi eşikte kapı mandalı tutan çocuklar karşılar. İşék bavı olarak bilinen kapı mandalı geleneği, güveyi kız yanına girerken kapıya ip gererek onu bu kapıdan ancak hediye ya da para karşılığı geçirmekten ibarettir.¹⁹²

Eskiden kızı evinden götürmek hiç kolay olmazmış. Kız tarafı özellikle zorluk çıkarırmış. Çünkü kız, evlenip kayınbaba evine gidince ailede bir işçi azalırdı. Bu yüzden güveyin geleceği köprüyü sökerler, güveyi taşlarlar, bazen döverlermiş. Meselâ, Semerkant’ta yaşayan Özbekler güveye, ucuna çivi çakılmış oklava ile dürterlermiş.¹⁹³ Tatar Türklerinin masallarına baktığımızda da kahraman, bir kızla evlenmek için ateş, su ve karanlık ormanlar gibi çeşitli engelleri aşıp düşmanlarını yenerek kayınbabasının çeşitli şartlarını yerine getirir (“Kamır Batır”, “Dutan Batır” vb.). Kahramanların gücünü, zekâsını sınama gibi masalsı ve epik motifler, insanlığın ilk çağlarından beri yer alan düğün sınavları, yıkılmak üzere olan egzogami çağının uzantısından başka bir şey değildir. Kız ve erkek tarafı arasında yapılan bu tür mücadeleler, Tatar halk masal ve destanlarında önde gelen motiflerdendir (“Alıp Batır”, “Alpamış”, “Tülek” vb.). Kız alırken ortaya konulan karşılık ve zorluklar, anaerkil dönemden ataerkil döneme geçişin belirtileridir. Ayrıca bu gelenek, ataerkil dönemde uygulanan, kendi kavminden olan kızı başka kavme verme geleneğine protesto olarak da anlatılabilir. Bu tür mücadeleler günümüzde de düğün esnasında dramatik oyunlar şeklinde (güveyi eve yaklaştırmama, dövme, karşılık gösterme, kapı mandalı tutma vb.) devam eder. Bu sırada uygulanan kızı başka bir yere saklama geleneği ise aynı zamanda kötü ruhları şaşırtma niyetiyle de yapılır.¹⁹⁴

Eserde kapı mandalı geleneği şöyle anlatılır:

“Kapı arkasında çocuklar hâlâ inatlaşıyordu: ‘Enişte, kapı mandalı bir akçe, bizim abla bin akçe!’ diyerek, ellerine sıkıştırılan yirmi tiyen ¹⁹⁵ gümüş paraya razı olmadılar, kapı mandalını bir türlü bırakmadılar. Güvey yine birer gümüş verdi, çocuklar gitgide inatlaştı, yine aynı sözü tekrarladılar: ‘Enişte! Kapı mandalı bir akçe, bizim abla bin akçe!’ Güvey üçüncü kez para verdi, bu sefer çocuklar aldıkları paraya sevinerek hemen koşup kaçtılar.” ¹⁹⁶

Görüldüğü gibi, güvey önce çocuklara az miktarda gümüş para verip kurtulmak ister fakat çocuklar pazarlık yapmaya devam edince o, bahşişi arttırmak zorunda kalır. Ancak üçüncü kez bahşiş verdiğinde onu artık rahat bırakırlar. Burada yine bir hareketin üç kez tekrarlanması söz konusudur.

Güveyi ak kélet’te kızın yengesi kız ile görüştürür ve bunun için yengeye güvey hediye verirdi.¹⁹⁷ Eserde güveyin kız yanına girme anı şöyle tasvir edilir:

“Güvey kapıyı itti, iç taraftan kızın yengesi kilidi açtı. Eve, yanında birkaç erkek ve delikanlı ile üzerine kocaman kürk ve başına kenarları pahalı su hayvanı kürküyle işlenmiş şapka giyen sağlam vücutlu güvey girdi. Güvey Zakir, önce kendisini karşılayan yengelerle selamlaştı, sonra seki kenarına oturup dua etti. Evdeki herkes ona katıldı. Böylece sağdıçlar ve güveyi eve getiren erkekler, kendilerini önemli görevi yerine getirmiş hissettiler ve her iki tarafa mutluluk ve sonsuz aşk dileyip evden çıktılar. Evde güvey, kız ve kızın üç yengesi kaldı. Merhaba, ustalıkla güveye üstünü çıkarmasına yardım etti. Güvey, şapkasını çıkarıp sandığın üzerine koydu, Kazan Péçen Bazarı’ndan ¹⁹⁸ aldığı güzel kalın simli kelepüşünü düzelterek taktı. Bu anda cibinliğin iç tarafından Meftuha yengesi tir tir titreyen Gülbanu’yu çıkardı ve genç ile kızı görüştürdü.” ¹⁹⁹

Zöfaf (Gerdek Gecesi).

Yukarıda örnek olarak verilen parçadan görüldüğü gibi, kız ile güvey genelde birbirlerini ilk kez gerdek gecesinde görürlerdi. Artık güvey, nasibine şalın altından ne çıkarsa ona razı olurdu.

Eserde düğün öncesi evleneceği kızı Zakir’e hiç de hoş anlatmayan, onu korkutanlar da olur:

“Düğün, nikâh, evlenme etrafında önceleri çok ve değişik laflar edildi. Bazıları güveyin ödünü patlattı. Karayurga köyünden olanlar hepsi zenginler, kendileri kaba, pis dediler. Gülbanu hakkında demedikleri kalmadı: Yüzü tabak gibi, ağzı elek gibi, kendisi kedigözlü, adımlarını dengesiz atar dediler.” ²⁰⁰

Tabii, kızı övenler de olur ama gencin kalbine bir şüphe düşünce o kendisini nereye atacağını bilemez. Gülbanu’yu uzaktan da olsa görebilmek için arkadaşıyla ata binip Karayurga’ya iki kez gelir fakat amacına eremez. Hatta az kalsın dövülecek olur. İşte bu yüzden ak kélet’e güvey eserde şüpheler içinde girer ve kız şalını indirince derin bir nefes alır, onun güzelliğine kapılır, ona âşık olur. Bütün şüpheleriyle birlikte ağaları ve yengelerinin kız yanına girince neler yapılması gerektiğini söylediklerini de unutur:

“Bu, onların hayatlarında ilk görüşmeleri idi. Genç gelin, biraz utanarak yüzünden şalını alınca, güveyin gönlündeki bütün şüpheler dağıldı. O, ilk bakışta sevdi kızı, önceden söylenen ve uygulaması gereken bütün örf âdetleri unuttu, kocaman eliyle kızı sırtından kucaklayıp bağrına bastı. Gülbanu’nun başından, şalından öpmeye başladı.” ²⁰¹

Tabii, güveyin bu andan itibaren kendisini hemen ele alıp yapılması zorunlu olan örf âdetleri yerine getirmesi gerekiyordu.

İké Rekagat Namaz Uku (İki Rekât Namaz Kılma).

Gerdek gecesi iki rekât namaz kılmak müstehaptır. Yani bu, yapılması iyi olan, yapılmasa da günahı olmayan bir davranıştır. Gerdek gecesi yeni evlenen gelinle damadın ilk defa aynı evi paylaşıp baş başa kalacağı ilk gecedir. Gerdek gecesi namazının kılınma sebebi de gelinle güveyi ilk defa bir araya getiren Allah’a (c.c.) şükretmek ve mutlu, huzurlu ve sevgi dolu bir yuva olması için Allah’tan (c.c.) niyazda bulunmaktır.

Eserde büyük yengesi de Zakir’i kız yanına gitmeden bu konuda tembihler:

“Mutlu olayım dersen, kız yanına girer girmez selamlaş ve beraber iki rekât namaz kılınız. Bu, eskiden gelen âdettir.” ²⁰²

Bil Bavın Çişü (Bel Bağını Çözme).

İki rekât namaz kılma âdeti, Tatar Türklerinde İslam dininin kabulünden sonra uygulanmaya başlar. Aslında Tatar Türklerinde gerdek gecesi güvey tarafından uygulanması gereken en eski dönemlerden beri gelen âdetler de vardı. Örneğin, kız gerdeğe girmeden önce güveyin bel bağını çözmeliydi. Güvey, bu gece için bel bağını özellikle sıkı bir şekilde, uçlarını gizleyerek bağlardı. Eğer kız bu bağı çözmek için çok uğraşırsa, güvey onu “Bu işi de mi beceremiyorsun!” diye küçük düşürürdü. Bu hususta bilgi eserde de mevcuttur:

“Güvey, kız yanına gelince bel bağını sıkı bağlıyor ve uçlarını kimsenin bulamayacağı şekilde gizliyordu. Güveyi soymaya başlayınca gelin, bel bağının ucunu bulamaz, bulduğu sırada da kolay kolay çözemez, zorlanır. ‘Bunu da beceremiyorsun, beceriksiz!’ diye güvey, şiddetle gelinin yanaklarına vurmalıydı.” ²⁰³

Aslında bel bağını çözme geleneğinin kökü, çok eski zamanlara dayanırdı. Birçok halk için bel bağı kutsal sayılırdı. Bu nesnenin güveyi de, gelini de büyüden korumasına inanılırdı. Meselâ bazı Slav halkları bel bağı ile fal açardı. Ruslarda bel bağını bağlamadan sofraya oturulmazdı. Rusya’nın Kuzeyindeki Arhangelsk bölgesinde eskiden Ruslar bel bağı ile asla hamama gitmezdi. Güney Sibirya Türkleri, bugün de bel bağını insanın canının bulunduğu en önemli eşya olarak kabul ederler ve onlara göre bel bağı kimseye hediye edilmemelidir.²⁰⁴ Buryatlar, yeni doğan çocuklara beşik kertmesini bel bağları değişimi ile yaparlar.²⁰⁵ Fin-Ugor kökenli olan Mari halkında da bir kız bir erkekle evlenmeye rızasını bildirirken ona bel bağı hediye ederdi.²⁰⁶

Tatarlarda ise bel bağını çözme geleneği, doğum ile ilgili izlenirdi. Bel bağını kolay çözen gelin, doğumu da kolay yapar, zor çözen ise doğumda da zorlanır derlerdi. Başka bir inanca göre, kız bel bağının ucunu çabuk bulursa eşiyle birlikte yaşlanacaklarına inanılırdı.²⁰⁷

Ayak Kiyémén Saldıru (Ayakkabı Çıkartma).

Bel bağını çözdükten sonra gelin, saygı göstererek, ailede eşinin baş olacağını kabul edip güveyin ayakkabısını çıkartırdı. Güvey, baldır çaputunu sıkı bağlar ve kızın uğraştığını gülümseyerek izlerdi:

“Ayak bağını sıkı bağlıyor, çizmeleri de sıkıca giyer. Kız bunları çıkarmak için epey uğraşır. Yine güvey kızı azarlar, yine yanaklarına vurur…” ²⁰⁸

Fakat Gülbanu yanına gerdeğe giren Zakir, bütün bu âdetleri unutur, iki rekât namazını da kılmaz, bel bağını da aceleyle kendi çözer.

Güvey, kız ile görüştüğü arada yengeleri çay sofrası hazırlar. Sofraya semaver getirilir, hamur içi etli peremeçler, koymak, kaymak, tereyağı, bal konulur:

“O arada yengeler, başköşedeki sekiye çay hazırladılar, fokur fokur kaynayan semaveri getirdiler. Maydan, ²⁰⁹ baldan, lavaştan, vak beléşten, ²¹⁰ koymaktan, dünyada kendilerinin bildiği gördüğü ne kadar lezzetli ve değerli yiyecek varsa, hepsini sofraya getirip dizdiler.” ²¹¹

Çay içildikten sonra güvey, yengelere bahşiş olarak çay tabaklarına gümüş para dizer. Yengeler de bundan sonra odayı terk eder. ²¹² Eserde de bütün bu âdetler yerine getirilir.

Kız Bélen Kiyevnéŋ Yalgız Kaluvı (Kız ile Güveyin Yalnız Kalması).

Güvey, geline kavuşma gecesini sabırsızlıkla bekler. Eserde A. İbrahimov bu durumu ve güvey ile kızın gerdek gecesinde yaşadıkları heyecanı çok güzel bir şekilde tasvir eder:

“Bugün (Zakir’in) kalbi çıkacak gibi vurdu. Nasıl bir gelin göreceğim diye şüpheyle girdi ve ilk bakışta sakinleşip gönlüyle kıza bağlandı. Yengelerin çıkmasını sabırsızlıkla, kızışmış kafa ve çıkarcasına vuran kalple bekledi. Yengeleri çıkar çıkmaz kapıyı kendi kilitledi de hȃlȃ heyecandan ve titremekten kurtulamayan genç gelinini kucağına aldı. Alnından, gözlerinden, elmacık kemiklerinden, dudaklarından durmadan tadını alarak öpmeye başladı. Böylesine coşkulu sevilmekten kız kendini kaybetti. ‘Takdir, Huda’nın yazdığı budur.’ diye düşünerek, avunarak gencin kucağında canı teni ile eridi. Kendini kaybedip severek Zakir’e gülümsedi. Nazlanmaya benzer bir hal içinde yüzünü güveyin göğsüne sakladı. Bununla utanmalar bitti, iki aradaki perdeler de kaybolmuş gibi oldu. Zifaf gecesi böyle geçti.” ²¹³

Kiyev Bülekleré (Güvey Hediyeleri).

Eserde Tatarlarda güveyin nikâhtan sonra kız yanına ilk gelişinde hediyeler getirme âdetine de rastlarız.²¹⁴ Gerdek gecesi sabahı Gülbanu ile Zakir birbirlerine alışınca, Zakir’in Gülbanu’nun kız arkadaşlarına ve sabahtan kapıya gelecek çoluk çocuğa dağıtmak için getirdiği hediyeleri bakarlar. Bu hediyeler genelde ustura, sabun, parfüm, pudra, ruj, çikolata ve bozuk paralar olurdu.²¹⁵ Gülbanu ile Zakir, bu tür hediyeleri dağıtmadan önce onları dağıtılacak insanların yaşına ve yakınlık seviyesine göre ayarlamaya çalışırlar:

“Kız ile güveyin yeni hayata başladıkları ilk sabahlarında kapı önünde çocukların sesi duyuldu. Gün soğuk olmasına aldırmadan küçücük kızlar, üşümekten tir tir titreyen küçük erkek çocukları üşümüş sesleriyle ‘Enişte, ustura ver… Enişte al ver. Enişte sabun ver!’ diye kapı çaldılar. Gülbanu ile Zakir, sıcacık ve güzel evlerinde yumuşacık döşek, yorgan, yastık ve minderlerin arasında nazlanarak uyandılar. Kız lambayı yaktı, odayı aydınlattı. Eşinin hediyelerini koyduğu küçük sandığı yatağa getirdi. Şakalaşarak onu karıştırdılar, verilecek hediyeleri insanların yakınlık sevyelerine göre ayırdılar… Düğün sona erince Gülbanu kız arkadaşlarını bülek çeyé’ne çağıracak. Hepsine yakınlık sevyesine göre hoş kokulu sabunlar, parfümler, rujlar ve allar dağıtacak. İşte her şeyden önce bir kenara o tür hediyeleri ayırdılar. Ağabey ve kardeşlerinin çocukları için de yakınlıklarına göre hediye belirlediler. Sandıkta kalanlar artık ucuz usturalar, sabunlar, ruj ve allıklardı. Güvey, ‘Herkese vermeye başlarsan bunlar da yetmez.’ diye, sandığa bayağı bir çikolata ve bozuk para da koymuştu.” ²¹⁶

Tatarlarda güveyin böyle hediyelerle dolu bir sandık getirme ȃdetini, K. Nasıyri da yazar.²¹⁷

Kiyev Munçası (Güvey Hamamı).

Eserde Tatar Türklerine özgü olan gerdek gecesi sonrası hazırlanan kiyev munçası geleneğinden de söz edilir. Geleneğe göre gelin ile güvey, hamama gün ağarmadan gider. Güvey, pencere önüne hamamı hazırlayan kişiler için hediye olarak güzel kokulu sabun koyar, levke²¹⁸ üzerine de gümüş paralar dizer.²¹⁹ Hamam, başlı başına bir kültür olayıdır. Eskiden sıcak ülkelerde güvey ile gelin derede yıkanırmış. Onların yıkandığı su, kutsal sayılır ve o suyu kovaya alıp bereket niyetine inek, at gibi evcil hayvanların üzerine dökerlermiş. Soğuk ülkelerde ise hamama girilirdi.

Tatar Türklerinde başka Türk boylarından farklı olarak hamam geleneği, büyük öneme sahiptir. Eskiden de günümüzde de her köyde, her kasabada mutlaka her ailenin bahçede veya eve bitişik yapılan kendi hamamı vardır. Halk inancında su, büyüleyici temizleme özelliğine sahiptir. Suyun kutsal sayılması, evrensel bir inançtır. Birçok halkta (Antik Yunan, Hindistan vb.) hamam geleneği, gelinin Su Tanrısı ile “nikâh kıyma” sonucu elde edeceği doğurganlıktan bahseden mitolojik bir görüşün uzantısıdır. Çünkü insanlar, suyun doğurganlık simgesi olduğuna inanırlardı.²²⁰

Gülbanu ile Zakir da sabah erkenden onlar için özel hazırlanan hamama giderler. Güvey hamamda sabun, havlu ve nevresim üzerlerine hamamı hazırlayan yengelere bahşiş olarak gümüş paralar bırakır.

At Koyrıgı Kisü (Atın Kuyruğunu Kesme).

Hikâyede, düğün geleneği sırasında düşmanlık bildiren tarafın uyguladığı ve gene Tatar Türklerine özgü olan bir örf ȃdet daha yer almıştır: Atın kuyruğunu kesme âdeti. Bu hareket, kızın bakire olmadığını bildirmek için ya da kızı sevip de evlenemeyen bir genç tarafından kin, öfke sonucu yapılırdı. Eski Oğuzlarda, Kazaklarda ve Kırgızlarda atın kuyruğu yas alameti olarak kesilirken, Tatar Türklerinde bu hareket, rezalet simgesi olarak ortaya çıkmaktadır. Bazen atın kuyruğunu kesme yerine kızın yaşadığı evin bahçe kapısına zift sürerek de onun bakire olmadığına işaret etmeye çalışılırdı. Bu ȃdet, A. İbrahimov tarafından da tasvir edilir:

“Köyde, köylü arasında bahçe kapısına zift sürmeyi, dünürlerin ve güveyin geldiği atların kuyruğunu, yelesini kesip gönderdiklerini o çok gördü.” ²²¹

Bu yüzden Tatar Türklerinde kızın gönül verdiği bir genç vardıysa kin ve öfkesinden dolayı kızı millete boş yere rezil etmesin diye düğün sırasında güveyin atları kız tarafınca özenle korunurdu:²²²

“İlk gece (Töhfet) kendisi nöbet tuttu. Bahçe kapısına zift sürmesinler, güvey ile dünürlerin atlarının kuyruklarını kesmesinler diye, göze görünmeden evin ve ahırın köşelerine gizlenerek, sokaktan ve ahırda duran atlardan gözünü almadı. Töhfet, bahçe kapısını gözden geçirdi. Yok, hiçbir zarar verilmemişti. Tahtalar, sütunlar bembeyazdı. Tek bir damla ziftin izi yoktu. Buna çok sevindi. Fakat tam da o an ahırda atların birkaçı birden gürültülü şekilde soluk verdi. Bir tanesi sevinerek bir şeyi tepmiş gibi oldu. Nöbet tutan adam çok endişelendi, elindeki kazığını kaldırıp ahıra doğru koştu.” ²²³

Eserde Gülbanu’nun eski sevgilisi Lütfi, sevdiği kızın başka biri ile evlendirilmesine dayanamayıp güveye ait olan atın kuyruğunun kesilmesini emreder. Gülbanu ile Lütfi arasında kızı küçük düşürecek hiç bir şey yaşanmamış olsa da onuru kırılan genç, kızı alan güveyi alçak düşürme amacıyla kendisine borcu olan bir köylüye para verip bu işi ona yaptırtır.

Atın kuyruğunu ancak hafiften hırpalamaya yetişen köylü, kızın ağabeyleri tarafından hemen yakalanır. Kışın soğuğundan korumak bahanesiyle atın üstünü örterler ve bu olayı kimseye söylemeyeceklerine dair birbirlerine söz verirler:

“Dünürler de güvey ile kız da, hiç kimse hiçbir şey öğrenmesin. Kuyruğu iyice kesememiş, sadece sağ tarafından bir avuç kadar kılı hırpalamış. İyice taradığında, yakından incelemediğin sürece hiçbir şey görünmüyor. Bir çare daha buldular: Günler soğuk, atlar üşümesin diye konuk atların üzerini örttüler. Kuyruğu hırpalanan gök rengi atın üzerini en büyük örtüyle örttüler. Onu da kesilen yeri iyice örtsün diye mümkün kadar aşağıya çektiler.” ²²⁴

Ama köyde hiçbir şey gizli kalamaz:

“Böylece, maskaradan kurtulmak istediler. Fakat olmadı.” ²²⁵

Gülbanu’nun yengeleri ile kaynanası nikâh düğününün son gününde mehr sandığında gelen hediyelerden dolayı kavgaya girişince, kaynana olan kadın bu olayı kız evine çok kötü bir şekilde hatırlatır:

“Utanmazlar… Yüzsüzler! Kendiniz delik kova satıyorsunuz, bu yetmez gibi yok mehr öyle yok mehr böyle diye bir de laf ediyorsunuz! Başkasını hor görmektense kendi kızınızı görün. Rezalet, atımızın kuyruğunu kestirdik, atın kuyruğunu kestirdik duydunuz mu! Bikyar’a ne yüzle döneceğiz şimdi?” diye bağırdı” ²²⁶

Fakat güveyin babası ihtiyar Şibay, bu durumda eşinden daha zekice davranın ve erkeklere özgü olarak işi mantıklı düşünür:

“Sen ne diye hep aynı kelimeye taktın: Yok, at kuyruğu da at kuyruğu? Üç tane kıl eksilmişse yer-gök mü yıkılmış? ‘Kara halk, kara koyundur.’ Demiş atalarımız. Bizim köylü kötüdür! Oğlum Zakir kendisi gelip deseydi ‘Babacığım, ben kandırıldım!’ Dese, işte o zaman inanırım… Bitmez burada gıybetçi karıların lafı…” ²²⁷

Böylece o gün bu konu bu şekilde kapatılır.

Kürémlék (İlk Görüşmede Geline Hediye Verme).

Geline ilk ziyarette erkek tarafı akrabalar –görümceler, kayınlar-tarafından verilen hediyeye Tatar Türkleri kürémlék, kürémnék derler. Kız da güvey tarafı akrabalarına hediye sunar.²²⁸ Hikâyede böyle bir hediyeleşme, Gülbanu ile görümcesi Hayırnisa arasında gerçekleşir ve o, görümcesinin gelini yakın görmesinin işareti olur:

“Bikyar dünürlerinden Hayırnisa, Gülbanu’yu canına çok yakın buldu. Bir bahane bulup iki de bir yanına uğradı. En son anda getirdiği siyah altından yapılan çift bileziğini genç geline hediye etti. Gülbanu’nun böyle bir dostluktan birden gönlü yumuşadı. O önce ne yapacağına, bu hediyeye nasıl karşılık vereceğine şaşırdı. Sonunda, iki eline taktığı yüzüklerin arasından en güzel olanını seçti de sevgili misafir görümcesi Hayırnisa’ya özlem işareti olarak ortanca parmağına taktı.” ²²⁹

Tatar Türklerinde eskiden karı ile koca ilişkisinin iyi olması dileğiyle evli olan kadınlar, bileziği her iki bileğe takardı.²³⁰ Bu yüzden eserde Gülbanu’ya görümcesi Hayırnisa da Tatarların kuş²³¹ dedikleri çift bilezik hediye eder.

Yeş Koda Hem Kodaçalar (Genç Dünürler).

Düğün sırasında orta yaş ve yaşlı insanlar her hareketlerini ölçülü bir şekilde, geleneğe ve adaba uygun olarak yaparken, gençler daha çok eğlenir, düğünün tadını daha güzel çıkarır. Bu, her zaman böyle olmuş ve günümüzde de böyle devam etmektedir. Hatta günümüzde bu yüzden gençlerin ve yaşlı çiftlerin düğünü farklı günlerde yapılır. Hikâyede de bu durum A. İbrahimov tarafından çok güzel tasvir edilir:

“Aslında düğünü en dostça, en eğlenceli şekilde yaşayanlar, genç dünürler oldu. Bunlar mehr için de kavga etmedi, at kuyruğunun hırpalanmasını da fazla kafalarına takmadılar. Her fırsatta, ihtiyarlar camiye ya da başka bir yere gittiklerinde hemen oyuna başladılar, kahkahalar attılar, türkü söylediler, karşılıklı koşmalar söylediler. Kadın dünürler içmeden sarhoş olmak isterken, erkekler biraz alkol almak istedi. Fakat her iki tarafın büyükleri albastı ²³² gibi onların üzerine çöktü, oyun oynamalarına ne izin verdiler, ne de zaman bıraktılar. Sevincin çoğu dalgalanıp dışarıya vuramayınca, kalplerde kaldı, nurlanan gözlerde, kendi kendisine gülümseyen dudaklarda oynadı.” ²³³

Tuy Artı (Düğün Sonrası).

Düğün hazırlığı ve onu gerçekleştirme meşakkati, insanları hem yorar hem mutlu eder. Bu yüzden A. İbrahimov, eserde büyüklerin, çocuklarına karşı sorumluluklarını yerine getirdiklerinden, kendi vazifelerini yaptıklarından dolayı mutlu olup nihayetinde huzur bulduklarını da tasvir etmeyi ihmal etmez:

“Büyükler, düğün gibi büyük ve zor bir meşakkati atlattıktan sonra inzivaya çekildiler. Güç toplayan insanlar gibi başköşede yorgan ve minderler üzerinde bağdaş kurup kaymakla çay içmeye başladılar. Gençler ise bir iki fincan çay içince dua edercesine elleriyle yüzlerini sıvazlayıp evden dışarıya çıktılar.” ²³⁴

Bülek Çeyé (Hediye Çayı).

Eskiden düğünün ikinci günü kız evine genç gelinin durumunu öğrenmek için kızlar ve kadınlar gelirdi. Genç gelin onlara çay sofrası hazırlar ve güveyin getirdiği hediyeleri dağıtırdı.²³⁵ Eserde bu gelenekten şöyle bahsedilir:

“Düğün geçer geçmez Gülbanu kız arkadaşlarını bülek çeyé’ne çağıracak. Herkese yakınlığına göre kokulu sabunlar, parfümler, rujlar, allar dağıtacak.” ²³⁶

Kiyevlep Yörü (Güveyin Kız Evine Ziyaretleri).

Gerdek gecesi sonrası kızın yanında dört gece kalan güvey Zakir, annesi, babası ve akrabalarıyla kendi köyüne döner. Güvey tarafı uğurlanırken Tatar Türklerinde yine yemek sofrası hazırlanır ve ona en yakın akrabalar ancak katılır. Eserde bu olay şöyle anlatılır:

“Akşama doğru güvey tarafını uğurlama amaçlı hazırlanan yemek sofrasına oturdular. Yağlı şulpa ile tukmaç ²³⁷ , kocaman parçalarla getirilen soğuk kaz eti, iç yağında yüzerek pişen büyük beléş, bugünkü yiyecekler bundan ibaretti. Fakat bunlardan sonra Fethiye Nine’nin gösterişe düşkün dünürleri için çok övülen yemiş suyu verildi de sofraya fokur fokur kaynayan kocaman gümüş semaver getirildi. Çay sofrasına tereyağı, petekli beyaz ıhlamur balı, dövülerek yağla karıştırılan şomırt ²³⁸ , vak beléş, sıcak koymak ile kaymak koyuldu. Bunlara başka bir şey de eklenmedi. Yabancı misafirler yoktu, ancak yakın kardeşlerden bazıları, öndevçé Çokır Hebip, sonra Meftuha gelinin kocası, Fethiye Nine’nin kardeşi uncu Feshi geldi.” ²³⁹

Eserden görüldüğü gibi, Tatar Türklerinde güvey, kız tarafında birkaç gün misafir olduktan sonra geri kendi evine götürülürdü. Güvey, ilk gelişinde kız evinde iki günden sekiz güne kadar kalabilirdi. Daha sonra güvey haftada bir kere, genelde perşembe günü akşam gelip cuma ya da cumartesi sabah evine dönerdi. Bu sürece, “güvey ziyaretleri” anlamına gelen kiyevlep yörü veya “gelini ziyaret etme” anlamına gelen bikeçlev ifadeleri kullanılırdı. Bu sürecin süresi, her iki tarafın maddî durumuna bağlı olurdu.²⁴⁰ Genelde kızı güvey evine üç-dört hafta sonra -güveyin ikinci veya üçüncü ziyaretinden sonra- götürürlerdi. Fakat kız zengin, varlıklı aileden olduğunda bu gibi güvey ziyaretleri, ilk çocukları doğuncaya kadar da sürebilirdi. Örneğin, Tatarların düğün geleneklerini alaylı bir şekilde kaleme alan A. İshaki’nin “Kiyev” (“Güvey”) adlı eserinde anlatıldığı gibi.

A. İbrahimov’un eserinde ise bu gelenekten iki kez bahsedilir. Hem Zakir’in Gülbanu yanına gelip gitmeleri hem Zakir’in ablası Minnisa’nın düğünü ile ilgili bilgi verirken:

“Önce her hafta, daha sonra on beş günde bir kez güvey, gelinini ziyarete geldi. Bu amaçla genç siyah aygırı iyi beslensin diye yulaf tarlasından neredeyse çıkarmadı. Rengi soluyor diye iyi faytonunu kimsenin koşmasına izin vermedi. Geline hediye almak için para gerektiğinde babası Şibay cimriliğinden az vermeye başlarsa, yığından çalarak ekin sattı. Karayurga’ya genç geline gideceği Perşembe günleri parmakla sayarak, kilerin ağaç tomruklarından yapılan duvarına balta ile işaretler bıraktı. Bütün kış ve bahar durmadan çalışmış olmasına ve evin bütün meşakkatini kendi omuzlarında taşımasına rağmen, gönlünden mutluluğu doya doya hep ihtiyar Nuri’nin evinde, güzel süslenmiş güvey odasında Gülbanu’nun yanında yaşadı.” ²⁴¹ ;

“Düğün zamanında fazla görüşüp konuşamadı. Daha sonra her hafta Perşembe gelip Cuma günü de kalarak, iki gece gelinle geçirir oldu.” ²⁴²

İlk örnekten görüldüğü gibi güvey, her perşembe günü kızın yanına gelirken geleneğe uygun olarak hediyeler ve yiyecekler de getirirdi. Tatar Türkleri hediyeler koyulan bu bohçalara küçteneç töyénçékleré derlerdi.²⁴³

Fakat gelini işçi olarak bekleyen bir aile, onu bir an önce kendi evine getirme çaresine bakardı. Çiftçilikle uğraşan Tatar Türklerinde kızı güvey evine genelde yaz başında Sabantuy bayramında ya da ot biçme işleri başlar başlamaz, tarla işleri çoğalınca götürürlerdi:

“İşte bu gelin getirme, kız uğurlama meşakkatleri biter bitmez çayırlarda sıra sıra dizilen tırpanların sesi gelir. Birkaç gün geçince bileklerine ak ciŋseler ²⁴⁴ giyen kızlar, genç gelinler, türküler yakarak beyaz tırmıklarla erkeklerin biçtiği otu toplarlar. Ondan sonra çavdar biçme, o biter bitmez sert tahılları biçme işleri başlar.” ²⁴⁵

Zakir de yaz yaklaşınca bir an önce gelini evine getirmesi gerektiğini düşünür:

“Ot biçme işleri yaklaşınca kızı baba evinden uğurlama, gelini güvey evine getirme dönemi başlar. Genç bunu hep düşünerek, kendi bildiği gibi önceden hazırlıklara başlamak istedi.” ²⁴⁶

Zakir’in ablası Minnisa’yı da eşi kendi evine yazın götürmüştür:

“Yazın Minnisa baba evinden kayınbabası evine uğurlandı.” ²⁴⁷

Fakat bazen güvey, kız bakire olmadığı durumda, gelini götürmekten vazgeçe de bilirdi. Bu gibi durumda o, perşembe günleri genç gelini ziyaret etmeleri durdurur ve gelini artık kendi evine götürmezdi. Eserde bu olayla ilgili şöyle bir örnek verilir:

“Çok olmadı Bikyar’dan Begıya adlı bir kızı vermişlerdi. Önceden de gıybet çok oldu. Güvey düğün sonrası kızın yanında dört gece kaldı da başka gelmedi. Kız kendisi ve babası ile annesi millete rezil olup insanların yüzüne bakamaz oldular.” ²⁴⁸

Eserde Zakir’e, bir pazar sırasında köyün gençleri yine at kuyruğu ile ilgili olayı hatırlatarak, damadın gururuna dokunurlar ve o, sıradan üç hafta perşembe günleri gelin ziyaretine gitmez. Böyle bir olay, Gülbanu ve onun ebeveynleri için büyük rezillik olur:

“Karayurga’da ihtiyar Nuri’nin evinin üzerine kara bulutlar çöktü. Güveyin üç haftadır gelmemesi, ayrıca kararını bir türlü bildirmemesi, bu artık kimsenin kaldırabileceği bir iş değildi. Gülbanu, üzüntüden yemeden içmeden kesildi, rezillikten insan gözüne görünmekten, insanlarla görüşmekten çekiniyordu. Geceleri yüzünü gizleyip ağlayarak geçirmeye başladı.” ²⁴⁹

Kızın annesi işi dolaylı yollarla halletmeye çalışırken, kızın babası bu durumda doğrudan güveyin babası ihtiyar Şibay’a başkasının aracılığıyla kendi sözünü iletir:

“Bizim öyle gereksiz, fazlalık çocuğumuz yok. Eğer vazgeçerlerse dürüstçe söylesinler. Bir tanecik kızıma evimde yer yeterlidir!” ²⁵⁰

Şibay, bu sözleri duyunca oğlunu çağırır ve meher parasının şaka olmadığını anlatarak, gelini kendi evine getirme işine girişmesini sağlar:

“Kara halk, kara koyundur! Bizim köylünün olur olmaz sözlerini dinleyecek olursan aklını kaybedersin. Üç yüz teŋke meher’i oyun mu sandın? Babanın saçı boşuna ağarmamış!” ²⁵¹

Babasının bu sözlerinden sonra Zakir faytonunu hazırlar ve Gülbanu’nun yanına gider.

Kız Ozatu (Kızı Kayınbaba Evine Uğurlama).

Bundan sonra eserde, gelini kayınbaba evine getirmek için uygulanan gelenekler anlatılır. Yaz mevsiminde genel olarak köylere gelin göçü başlardı:

“Daha sonra Zakir, faytona üç at koşup yanına arabacı alıp genç gelin Gülbanu’yu Karayurga’dan Bikyar’a getirmek için yola koyulacak. Böylece kız, baba evinden kayınbabasının evine göçecek.”;

“Bir hafta on gün sonra köyde gelin getirme zamanı başlayacak. Ondan önce güveyin annesi, yanına bir yakınını oturtup dünürlerinin evine gelin istemeye gidecek. Sonra Zakir, köyme’ye ²⁵² üç at koşup yanına arabacı alıp genç gelin Gülbanu’yu almaya gidecek. Böylece kız, babasının evinden kayınbabası evine göçecek.” ²⁵³

Genç gelini almaya mutlaka üç tane atın yan yana koşulu olduğu faytonla gelirlerdi.²⁵⁴ Kızı güvey evine götürecek olan arabacının beline gelin hediyesi olan işlemeli havlu bağlarlardı. Tatar Türklerinde tek bir bayram bile kızıl iplerle işlenen havlud olmadan geçmezdi. Sabantuy’da kazanan bahadırlara da en değerli hediye, o sene gelin olan kızın kendi eliyle işlediği bu tür havlu olurdu. Kızın oturduğu atın arabacısına da büyük havlu hediye edilirdi.²⁵⁵ Atların yularlarına gelin ile güveyi kötü ruhlardan korumak için zil takılır, renkli kurdeleler bağlanır, oturağına da döşekler serilirdi.

Kızları baba evinden uğurlama, yani gelinleri kayınbaba evine göçürme, öyküde yazar tarafından ustaca, bir bayram havasında tasvir edilir:

“Bugün yedi kız gidiyor, dokuz gelin geliyor. İşte bu on altı evin her birinde insanlar kaynıyor, çocuklar toplanıyor. Gençler ve kızlar toplu gelerek, birini uğurlayıp diğerini karşılayıp üçüncüsüne dördüncüsüne yetişme çabasında hayatın bayram havasında olan bu nadir sevinçli gününü doya doya yaşamayı umut ediyorlar. Sevinç dolu bayram gününün oyun dalgasından uzakta kalmaya kimsenin gönlü razı olmuyor. Kimse kötü görünmek istemiyor. Kızlar daha önceki hafta bunun hazırlığını yaptılar. Durumu iyi olanlar yeni elbise diktirdi, yeni şal aldırdı, durumu olmayanlar ancak bu tür günler için beklettikleri değerli elbiselerini sandıktan çıkardı; düzeltilecek yerini düzeltti. Ayaklarına beyaz örgülü çorap, üzerinden deri çizme bulmaya çalıştılar. Deri çizme bulamadıklarında çabata’nın biraz daha küçüğünü, daha yenisini, hatta en güzelini seçtiler. Herkes yüzüne bulabildiği kadar pudra sürdü, elmacık kemiklerini, yüzlerinin tam orta yerini rujla kızarttılar, gözlerine göz bebeği gibi korudukları sürmeyi çektiler. Çulpılar, küpeler, bilezik ve yüzükler takıp takıştırdılar. …Gençler de bulabileni çizme, bulamayanı yeni çabata giydi. Kırma börk hazırlayamayanlar, başına güzel bir kelepüş taktı. Bu gibi olaylar için hazır bulundurduğu bişmetini, yoksa kamzulunu temizleyip düzeltti ve sevdiği kızın hediyesi olan kırmızı ya da yeşil mendili işlenmiş tarafıyla cebinden dışarıya doğru sarkıttı. Böylece bildiği gibi, olduğu kadar süslenip her genç sokağın kaynayan dalgasına attı kendisini.” ²⁵⁶

Arçi (Kızı Kayınbaba Evine Uğurlayan İnsanlar).

Tatar Türklerinde kızı kayınbaba evine uğurlarken onun ile beraber kızın anası ve babasının belirlediği ve arçi adı verilen, kızı güvey evine kadar uğurlayan çift misafirler, ailenin akrabaları ya da yakın arkadaşları da gitmeliydi.²⁵⁷ Eserde bunlar, ihtiyar Nuri’nin öz kardeşi, eşi ile büyük oğlu ve dilbaz dükkâncı Hayrullah seçilir. Bu yüzden Zakir, Gülbanu’yu almaya giderken çeyiz arabası yanına bir de üç tane arçi arabası hazırlar.

Tuy Köymesé (Çeyiz Arabası).

Gelinin eşyaları, güvey evine götürürken genelde üstü kapalı olan ve Tatar Türklerinde düğün arabası anlamına gelen tuy köymesé ifadesi kullanılan at arabasıyla götürülürdü.²⁵⁸ Ayrıca, araba sayısının diğer durumlarda olduğu gibi üç tane olması da âdetten olmuştur.²⁵⁹ Bu, üç sayısının epik bir sayı olmasıyla ilgilidir.

Avılnı Eylendérü, Kız Yörtü (Köyü Gezdirme, Kız Gezdirme).

Geleneğe göre kızı gelin giden köye götürmeden önce koşulu çift atla doğup büyüdüğü ve kız çağının geçtiği alanlarda, dağlardan tepelerde, ormanlarda, çeşme boylarında gezdirirlerdi. Kız, bu gezi sırasında kendisini tutamadan hüngür hüngür ağlardı. Mevcut geleneğe Tatar Türkleri, avılnı eylendérü derler.²⁶⁰

Gülbanu’yu da baba evinden giderken ağlatarak doğup büyüdüğü çayırlarda dolaştırırlar. Kadim insanlar, baba evinden ağlayarak ayrılan kızın gelecek hayatının güzel geçeceğine inanmışlardır. Bu yüzden gelin olacak kızlar, ağlayarak, onları kayınbaba evinde bekleyen kötü ruhların şefkatini ararlardı. Ama ağlamak için tabii ki kızın kendi nedenleri de olurdu; o, artık kaygısız kız hayatı, baba evi, annesi ve kardeşleri ile vedalaşır ve artık ne kadar bol bir hayata gitse de, baba evindeki rahatı bulamayacağını çok iyi bilirdi. Söz konusu, Tatar Türklerinde de başka Türk boylarında olduğu gibi talihsiz gelin hakkında birçok atasözü, deyim, beyit ve türkü vardır.

Kiyev Öyénde Kilén Karşılav (Güvey Evinde Gelini Karşılama).

Gelinin kayınbaba evine taşınması, başlı başına bir bayram olurdu. Bütün köylüler bu bayramdan kendi payını almaya ve gelini görmeye çalışırdı:

“Gelin geliyor, gelin…’ diye birbirlerini ezerek, şakalaşarak, sesler yükseldi. Kızlar, gelinler birden cilveli seslerle bir o tarafa bir bu tarafa koşuşturdular. Gelini görmek için uygun olan yer aradılar. Erkeklerin, gençlerin uyanık olanları süzme yoğurda denk gelmemek için bir kenara pusmaya çalıştı. Atak olanlar ‘Süzme nereden çıkar acaba, herkesten önce kapmak lazım.’ diye, evin kapısına doğru koştular. İnsanların birçoğu dayanamadı, gelini ilk karşılayabilmek için sokağa döküldü. Komşu gençlerden birisi koşarak gelen üç at koşulu faytonun arabacısına -havlu bağlayan gence- yardım etmek için faytona atladı da atın dizgini ile kamçıyı elinden alıp birden bağırıverdi. Kaynayan dalga aniden ikiye bölündü. İşte açılan bu boşlukta önce genç gelinin faytonu, onun arkasından arçi olan çiftlerin arabası ve sonra gelinin çeyizi koyulan sandık arabası koşarak Şibay’ın samanla kaplı ahır ve kilerle çevrili geniş ve büyük avlusuna girdi.” ²⁶¹

Genelde İdil boyunda gelini kayınbabasının evinin kapısında ekmek ve tuz ya da çekçek diye adlandırılan bir çeşit millî tatlı ile karşılarlar. Bir de dili tatlı, huyu da yumuşak olsun diye bal ve tereyağı ikram ederler. ²⁶² Fakat kayınbaba evinde Gülbanu’yu Ural bölgesinde yaşayan Tatarların örf âdetlerine uygun olarak süzme yoğurt ile karşılarlar. Yoğurt, burada bolluk ve bereketle beraber aklığın ve paklığın da simgesidir. Onu yeni evlenen çiftlere hayatları bolluk içinde, mutlu geçsin dileğiyle sunarlar.

Eserde yoğurt, gelini karşılamaya gelen gençlere verilir. Onlar bu mutluluktan kendilerine pay almak için birbirlerini yoğurda buladıktan sonra onu alarak, gelin gelen başka bir eve koşarlar:

“Genç gelin, sağ ayağıyla faytondan toprağa bastığı an, iç kapıdan bir kadın çıktı ve önlüğün altına gizlediği süzme yoğurdu orada bulunan iki gence verdi. Bunlar önce kahkaha atarak birbirinin yüzünü, saçlarını koyu yoğurtla boyamaya çabaladılar. O arada başka gençler, süzmenin çıktığını hissederek, herkes alabildiği kadar alıp kaçmaya çalıştı. Başkaları yakalayıp yüzlerini, börklerini, siyah bişmetlerini süzmeye boyadılar. Böylece birbirlerini kovalayarak, birbirlerine çarparak, Şibay’ın avlusundan başka bir eve, başka gelini karşılamaya koştular.” ²⁶³

Burada, gelinin kayınbaba evinde geçeceği hayatının güzel olması niyetiyle faytondan sağ ayağıyla indiği de görünür.

Kilénnéŋ Kaynana hem Kaynéşleré Bélen Küréşüvé (Gelinin Kaynana, Görümce ve Kayınlarıyla Görüşmesi).

Zakir, faytondan iner inmez gelini koluna takıp hemen kadınların olduğu eve götürür. Gülbanu, görümce ve yengeleri ile selamlaşır, kaynanası Sabira da onun sırtını sıvazlar.

Öy Kiyénderü, Sandık Açu (Güvey Evini Süsleme, Çeyiz Sandığını Açma).

Gelinle beraber eve gelinin çeyiz sandığı da getirilir ve ev, kızın çeyiziyle süslenir. Her yöreye ortak olan bu geleneğe Tatarlar öy kiyéndérü, sandık açu derler. Gelin, evi genelde yengesinin yardımıyla süslerdi. Perdeler, duvar süsleri (havlular, el işi peçeteler) kızın çeyizinden gelinin yengeleri tarafından yenileri ile değiştirilir ve yeniden süslenen evi görmeye komşular da gelirdi.²⁶⁴

Eserde güvey evini süsleme, şu şekilde anlatılmıştır:

“Kocaman pirinç sandık sekinin enine yerleştirildi. Oradan havluları, cibinliği, odayı bölmek için perdeleri, seccadeleri tek tek çıkartıp serdiler. Perdeleri pencerelere kurdular. Böylece, kendisi ile birlikte gelinin çeyizi de kayınbabasının evine yerleşti.” ²⁶⁵

İnçé, Canlı Mal, Canlı Pridan (Kıza Baba Evinden Giderken Verilen Canlı Çeyiz, Canlı Mal). Tatarlarda evlenen bir kızın çeyizi sadece eşyalardan ibaret olmazdı. Babası ile annesi tarafından kıza inçé, inçü dedikleri ayaklı mal da verilirdi. Eski Türkçede inçü kelimesi “miras, pay olarak verilen miras, pay” anlamına gelirdi. Güvey evine canlı mal ile gelen kıza inçése ile geldi derlerdi. Genelde koyun ya da inek (ya da iki yaşına giren dana) verilirdi. Malın toynaklı olmasına özen gösterilirdi. Durumu iyi olmayan aileler ise kızlarına canlı mal olarak kaz ya da ördek vermekle yetinirdi.²⁶⁶ Ama bazı yörelerde kıza baba evinden giderken canlı mal olarak kaz, ördek gibi kuş verirsen, geline uğursuzluk getirir diye inanılırdı.²⁶⁷

Eserde Gülbanu’nu da baba evinden güvey evine geleneğe uygun bir şekilde uğurlanır:

“İhtiyar Nuri her ne kadar cimri olsa da geleneğe uygun olsun diye kızına çokça çeyiz verdi. Onun üstüne ayaklı maldan dört baş koyun, bir tane de başmak ²⁶⁸ göndermişti.” ²⁶⁹

Eserde kız arkasından inçe verme âdeti birkaç yerde görülmektedir. Örneğin, Gülbanu’nun kayınları mal paylaşımı kavgasına girişince de birbirlerine eşlerinin arkasından gelen inçe’yi hatırlatır:

“Buyurunuz ihtiyarlar, siz ne derseniz ben ona razı olurum.’ dedi ve saymaya başladı: ‘Eşimle siyah kısrak geldi mi? Geldi. O kısrak babamın evine on yıl hizmet gösterdi mi? Gösterdi. Bir de ondan iki kulun doğdu. Bir tanesi şimdiki kula kısrak, diğeri de siyah aygır! İşte bunlar şimdi benim eşimin malları mı değil mi?’ Feshi buna öyle bir şaşırdı ki kafasında kaynayan kızgınlığın içinden tek bir gerekli düşünceyi çekip çıkarabildi: ‘Öyle mi? Peki, benim eşimin arkasından gelen tay neci? Onu babamın borcunu kapatmak için sattıran sen değil miydin? Gök buzağıyı nereye koydun? Gök buzağı gök öküz oldu. Yıllanmış öküze iyi para veriyorlar diye pazara götüren sen değil miydin? Bizimkileri babamın borcunu ödemek için harcadın… Kendine ait olanları ‘Bunlar benim eşimindir.’ diye ahıra kilitliyorsun…” ²⁷⁰

Düğün Sonrası.

Kilénge Su Yulın Kürsetü, Su Yulın Açtıru (Geline Su Yolunu gösterme).

Eserde Gülbanu, güvey evine gelin olarak gelince her şeyden önce sandığından işlemeli pembe önlüğünü çıkarıp giyer ve hemen günlük ev işleriyle uğraşmaya başlar.

Eskiden gelin, kaynanasının elinden bütün işi almış olurdu, artık evde ve ahırda yapılması gereken işler ondan sorulurdu.²⁷¹ Yeni evinde genç gelinin yaptığı ilk iş de kovaları ve Tatarların kiyente diye adlandırdıkları çıngıraklı teraziyi alıp çeşmeye suya gitmek olurdu:

“Gülbanu, işlemeli pembe önlüğünü çıkardı da becerikli eliyle çabucak önüne bağladı. Karşılamaya gelen görümcelerin yardımıyla kovalarla çıngıraklı teraziyi aldı, başını kuşyavlık (börkençek) ²⁷² ile örttü ve altı tane kızla beraber yakındaki çeşmeye su almaya gitti.” ²⁷³

İdil nehri boyunda ve Ural dağı eteğinde yaşayan halklar için ortak gelenekti gelinin hemen kovaları alıp çeşmeye su almaya gitmesi. Ona Tatar Türkleri kiléngä su yulın kürsetü, su yulın açtıru, yani “geline su yolunu gösterme” geleneği derlerdi. Tabii, gelin başka köyden gelmişse. Geline su yolunu köyün genç kızları gösterir ve gelinin getirdiği su ile semaver hazırlanır, çay sofrası kurulur ve bu sofraya misafirler çağırılırdı.²⁷⁴ Aslında bu gelenek, kızın yeni bir sülaleye girmesini, kutsal ve hayat verici su aracılığı ile belirten ve birçok halk için ortak olan bir gelenekti.²⁷⁵

Kilénné Sınav, Kilén Tokmaçı. (Gelini Sınama, Gelin Eriştesi).

Eserde Gülbanu, çeşmeden su getirdikten sonra evde yapılması gereken diğer işlere de koşar:

“Büyük yengesi Fevziye ile beraber ahıra çıktı ve ineği sağmaya yardım etti. Oradan döner dönmez mutfakta kollarını sıvayıp hamur açtı. İnce ince erişte kesti, bir kova suyu alan büyük semavere su koydu ve ateşini yaktı. Böylece ev işleri birbirini takip etti.” ²⁷⁶

Erişte kesmeye gelince, su yolundan döner dönmez gelin et suyunda pişirmek için erişte kesmeli idi. Bu erişteye Tatarlar kilén tokmaçı derler. Bazı yörelerde o gün kilén tukmaçı yemeye kadın misafirler de çağırılır.

Yeni gelen gelinin her adımı sınanır: Çıngıraklı teraziyi omzundan nasıl indirdi, kovaları yere nasıl koydu, semavere suyu nasıl doldurdu, erişteyi keserken elleri hızlı hareket ediyor mu vb. Böylece Tatarlarda bir gelinin kayınbaba evindeki ilk görevleri, yeme içme ile ilgili olurdu.²⁷⁷

Eserde Gülbanu’yu çok beğenen görümcesi hemen ağabeyine gidip gelinin çok becerikli olduğu müjdesini de verir:

“Şansına kardeşim, karıcığın acayıp becerikli çıktı, eli eline yapışmıyor.’ dedi. Kova ile çıngıraklı terazileri nasıl tuttuğunu, buzağıyı nasıl emzirttiğini, erişteyi kesmesini tek tek bütün incelikleriyle anlattı. Daha sonra arçi olarak gelen yaman gelin Merfuga’yı gördü, onu da yumuşatmak için güzel sözler söyledi: ‘İyi, gelin çok iyi. Hangi işe başlarsa eli ele yapışmıyor, o kadar hamarat.’ dedi. Merfuga onun dediklerine çok sevindi.” ²⁷⁸

Tuy Kaytaru (Güvey Evinde Düğün Sofrası).

Gelin gelen evde yapılan düğün sofrasına Tatar Türkleri “düğüne cevap vermek” anlamına gelen tuy kaytaru ifadesini kullanırlar. Bu düğün sofrasını hazırlama işine gelin de katılır.²⁷⁹ Erkek ve kadın misafirler farklı odalarda ağırlanır.

Tuy kaytaru sofrası hazırlama ve misafirleri ağırlama durumu eserde de yer alır:

“Gülbanu misafirler için kazan astı, fırının yanında yemek hazırlamaya yardım etti. Bu gün ve sonraki üç gün devamında birbirini takip eden sofralarda Gülbanu her işe el attı. Onunla ilgili konuşmalar bir türlü dinmedi.” ²⁸⁰

Üç gün misafir olduktan sonra arçiler, doyurucu çorba, beléş ve semiz koyun eti ile ağırlandıktan sonra, artık evlerine Karayurga’ya dönerler.

Kilénneŋ Kaynata Öyéndegé Tormışı (Gelinin Kayınbaba Evinde Günlük Hayatı).

Düğün sona erip arçiler Karayurga’ya döndükten sonra Gülbanu, bu evin gelini olarak yaşamaya başlar. Bütün ev ve ahırda olan işlere o koşar, buna ek olarak tarla işlerine de katılır:

“Elinde büyük cilpuçı ²⁸¹ ile koşarak kilere gitti, ösekten ²⁸² çavdar unu aldı da mutfağa girdi. Burada seki üzerine geniş kunayı ²⁸³ yerleştirdi. Unu hızlıca eledi, ıhlamur ağacından yapılan büyük kaba hamur yoğurdu. Tuzunu ekledi ve üzerini bezle örttü. Yine bir cilpuç dolusu un getirdi de onu da eleyip yarına ekmek pişirmek için ayırdı. Bu işlerle uğraşırken dışarıdan koyun ve keçi sesleri geldi. Çocukların kırbacı vurup inek kovaladıkları duyuldu. Ahırda buzağılar bağırmaya başladı. Genç gelin üzerindeki unu silkeleyip çivide asılı duran süt kovasını aldı da avluya giren sürüye doğru koştu. Fakat yetişemedi: Biri beyaz diğeri kızılımsı renkte olan iki tane buzağı ahırın kapı arasından sıyrılıp bahçe kapısıdan bağırarak giren, memeleri sütle dolan annelerine doğru oynayarak, zıplayarak koştular da yaklaşınca, memelerini koparırcasına emmeye başladılar. Gülbanu birden durdu, ‘İlahım Mevla’m, inşallah kaynanam görmemiştir!” diye buzağılara doğru atladı. Alelacele onları ahıra kovaladı. Bir tanesini annesinden zar zor kopardı ve güçlükle onlara ayrılan odalarına kapattı. Diğerinin boynuna boyunduruk geçirdi ve yavaşça peşinden sürükledi.” ²⁸⁴

Böylece kaynana korkusuyla Gülbanu dört ineği birden hızlıca sağar, buzağıları yeniden emzirtmek için ineğin yanına alır, daha sonra onları tekrar kendi odalarına kapatır ve süt dolusu kova ile eve döner. Bu arada akşam çayı sofrası hazırlamayı unutan Gülbanu’ya yengesi semaver koyması gerektiğini hatırlatır. Gülbanu hemen sütü kazana kaynamaya bırakıp bir tanesini ak öy dedikleri odaya kayınbabası ile kaynanası için, bir tanesini de eşiyle kendilerine iki tane semaver koyar.

Eserde Gülbanu’nun büyük eltisinin gözü hep genç gelinin üzerinde olur. O, genç gelin bir hata yapmasın diye endişelenir. Burada hem köylü bir gelinin kayınbaba evinde yerine getirdiği görevlerini hem pek sık rastlanmasa da yine de aynı evde yaşayan eltiler arasında olan dayanışmayı da görmekteyiz.

Eserden de görüldüğü gibi, çay sofrasında bütün hizmeti genç gelin yapardı. Eltileri ise gelinin hazırladığı sofraya oturur, çaylarını içer ve hepsi kendi odasına çekilirdi:

“Kayınları, eltileri ellerini yıkayıp kapı yanındaki çiviye asılı olan havluya sildiler de sofraya oturdular. En büyük kayını Altınbay, ak düşmeye başlayan sakalını ovalayıp başköşeye oturdu ve çorap üzerinden çabata giydiği ayaklarını bağdaş kurup ‘Bismilla’ okuyup büyük ekmeği parçalara ayırmaya başladı. Gülbanu, gündüz toplanan misafir sofrasından kalan etin kemikli yerlerini, beléş kapaklarını büyük bir tabağa koydu da sofraya getirdi. Büyük eltisi Fevziye fincanlara çay koydu.” ²⁸⁵

Çay sofrasından herkes kalkınca Gülbanu, sekiye yatağı serer. Çünkü seki, Tatar Türklerinde gündüz sofra vazifesini görür, gece de oraya yatak serilirdi:

“Gülbanu, oraya sekiye kendilerine yatak serdi, döşeğini yastığını kabarttı. Örtü örttü, yastıkları pohpohladı da yatağı büyük yeni yorganla örttü. Kocası yatağa girer girmez horlamaya başladı. Kadın, hızlıca fincanları yıkadı, semaverde kalan suyu döktü. Artık soğumaya başlayan süte maya çaldı da çabatasını çıkartıp yorgun vücuduyla kocasının kucağına girip eriyip uykuya daldı.” ²⁸⁶

Fakat yazın kısa gecesi çabuk geçer, Gülbanu yattığı gibi kalkmış olur. Kalkar kalkmaz genç gelinin yine günlük meşakkatleri başlar:

“Kocasını uyandırmamaya çalışarak, ayaklarına çoraplarını ve çabatasını giydi. Çabucak saçını düzeltti ve yüzünü yıkadı. Sonra tuğladan yapılan kocaman ocağın bacasını açtı, ocağı yaktı. İyi ki odunu akşamdan getirmişti. Daha sonra ‘Dün çaldığım yoğurda ne oldu acaba, ya tutmamış olsa ne yaparım?’ diye yoğurdun üzerini açtı. Bayram hediyesi alan bir çocuk gibi birden seviniverdi: Geniş ağaç kap dolusu yoğurt düzleşerek ciğer gibi katılaşmış, çok güzel tutmuştu, bıçakla kes de al! Öylesine güzeldi! Çabucak su getirdi. Yine geç kalmasın diye kendilerinin içtiği büyük semaverin altına ateş yaktı.”;

“Gülbanu çay sofrasını hazırlayıp bitirir bitirmez uykulu yüzleri ve dinlenemeyen yorgun ve zayıf vücutlarıyla zorluk perdesi örten gözlerini ovalayıp bu evde yaşayan herkes çay sofrasına toplanmaya başladı.” ²⁸⁷

Daha sonra Gülbanu, kömürleri bir çömleğe boşaltıp ocağın fırın kısmını söndürür ve hamur açma sehpası üzerindeki hamurdan kocaman ekmekler yapar, onları unlar ve sıcak fırına verir. Eskiden Tatarlarda geniş bir aile için ekmek pişirmek, büyük sorumluluk isteyen bir iş olurdu. Bu yüzden genç gelin kayınbaba evine göçer göçmez onun bu işte becerikli olup olmadığını, temizliğini, titizliğini ekmek pişirdiğinde sınarlardı.²⁸⁸

Gülbanu’nun bütün genç gelinlere özgü olduğu gibi kayınbaba evine alışma sürecinde kendisine göre endişeleri ve korkuları da olur. Örneğin, olur da sakarlığını kaynanası görürse, semaver zamanında yetişmezse, ekmekleri tarlada çalışmaya giden kayın ve eltilerine zamanında yetiştiremezse ya da ekmekleri tam pişmezse vb.:

“Dün un eleyip hamur yoğurdu ve ekmekleri fırına verdi. Yedi ekmeğin altısı iyi, düz kabarıp pişmişti. Bir tanesi ise biraz kenarda kalmış, yerini değiştirmeyi de Gülbanu unutmuştu. İşte o bir tane ekmeğin kenarı biraz çiğ kalmıştı.” ²⁸⁹ ;

“Gülbanu ekmekleri için endişelendi. ‘Harap oldum! Tarlaya işe giderken götürmeleri için yetiştiremedim!” diye kendisini dünyanın en büyük, en korkunç mutsuzluğuna düçar kalan bir insan olarak hissetti.” ²⁹⁰

Tarlaya gelince de yiyeceklerin durumu Gülbanu’ya sorulur:

“İçme suyu doldurulan ve küçük demir şeritle tutturulan fıçıyı araba altına oturttu. Fıçıyı önce ot ile, sonra onun üzerinden de çuhadan dikilen çikmen ²⁹¹ ile örttü. Buraya yoğurt kovasını da yerleştirdi. Köpekler ve kuşlar dokunmasın diye onu dünden kalan beléş lokmaları sarılı olan sofra örtüsü ile en alta koydu.” ²⁹²

Sabah uykudan kalkar kalkmaz evdeki herkese çay sofrası hazırlayan, tarlada çalıştıkları zaman yemeleri için ekmek pişiren gelin, aynı kayınları ve eltileri gibi bir de tarla işine de gitmek zorundaydı:

“Akşamdan hazırlanan uzun arabaya at koşmaya ve tırmıkları, yabaları at arabasına yüklemeye başladılar. Gülbanu ancak iki fincan çay içmeye yetişti, acaba düzgün kızarıyorlar mı diye fırındaki ekmeklere göz attı da yeni tutan yoğurdu eline alıp dışarıya çıktı. Orada her şey hazırdı: Atlar koşulmuş, küçük kız yeğeni çay bile içemeden uykulu gözlerini ovalayarak arabaya doğru yürüyordu. Hepsi sırayla uzun arabaya oturdular.” ²⁹³ ;

“Gülbanu, hemen tarlaya doğru yürürken beyaz ek yenlerini taktı, yeni yapılmış güzel, hafif, düz dişli tırmığını eline uygun bir şekilde oturttu da kocası ile yan yana otu çevirmeye başladı. Yedi tırmık birden çalıştı. Çayır boyunca ot yığınları art arda dizilmeye başladılar.” ²⁹⁴

Yorgun argın bir halde tarlada çalışıp eve döndüğünde de gelinler kenara çekilip dinlenemezdi. Erkekler nasıl kendi işlerine koşuyorduysa kadınlar da hemen evde onların gelmesini bekleyen işleri tamamlamaya çalışırlardı:

“Zakir dönüşte köprü yanında at arabasından ‘Demircide yapmam gereken işim var.’ diye iniverdi. Feshi de toynak etine çöp battığından dolayı bayağı bir topallamaya başlayan kula kısrağını Namacan ustaya götürdü. Sıtdıka adlı gelin yarın sabahtan koymak pişirmek için un olsun diye döner dönmez ağaç kilede ²⁹⁵ tokmakla darı dövmeye başladı. Böylece herkes bir iş bulup dağıldı. Yüklerdeki karabuğdayı kilere ve ambara boşaltmak tamamen Gülbanu’ya kaldı.” ²⁹⁶

Zaten kayınbaba evinde gelini beğenme ölçütleri belliydi. Köyde zor işle geçen hayatın içinde gelin çalışkan, sessiz sedasız ve dayanıklı olmalıydı. İşte o zaman onu kayınbabası da kaynanası da severdi. Örneğin, eserde Fethiye Nine’nin gelinlerinden birisi ile ilgili şöyle denir:

“Bu gelin sessiz, kavgasızdı. En zor işe bile gözü karaydı onun. Çayırda, ambarda yapılan işler sırasında, orak, ot biçme, tahıl öğütme gibi zor işlerde erkeklerle yan yana çalıştı. Evin bütün işini –ineği sağma, koyun ve oğlaklara bakma, kışın buzağılarla uğraşma, kuzuları emzirme, eve odun ve su getirme, yemek yapma, semaver hazırlama, ateş yakma, döşemeleri silme- hepsini ama hepsini çok güzel yapardı. İşi bilerek, tadına vararak, severek çalışırdı. Fethiye Nine de bu gelinini severdi.”²⁹⁷

Gelin olan kızların baba evindeki hayatı da kayınbaba evindeki hayattan pek farklı olmadığı için, onlar genelde zor iş yapmaya hem hazırlıklı hem dayanıklı olurlardı. Evdeki bütün işlere ek olarak kızlar, işten boş kaldıkları zaman kendilerine çeyiz de hazırlarlardı. Eserde de bunu kanıtlayan cümleler az değildir:

“İhtiyar Nuri kendi çocuklarını çok küçükken çalıştırmaya başladı, çok çalıştırdı, hatta merhametsiz bir şekilde çalıştırdı. Yorduğu, dayanamaz hale getirdiği zamanları az olmadı. Yedi yaşından itibaren böyle bir hayatın içinde olan Gülbanu’nun elleri, Bikyar köyünde gıybete yer bırakmadı. Genç gelin hemen ilk gününden iki eltisini de geride bıraktı. Onun arkasında sağlam bağlanan kocaman ot yığınları erkeklerin bağladıkları yığınlar kadar sık dizildi.” ²⁹⁸ ;

“Büyük kızı Minnisa çayır işlerini iyi yapardı. Gereksiz otları çekmede, orak ve ot biçme işinde, harman işinde erkeklerden hiç geride kalmadı. Buzağı, koyun bakma, ineği sağma gibi evdeki en zor işleri de severek yapardı. Bunlardan boş oldu mu hemen çeyizine başlardı: Güz ve kış aylarında el işi ve dikiş yaptı, sayısız havlular, sofra örtüleri, perdeler, cibinlikler, baldır çaputları, seccadeler, kendir gömlekler, atkılar, eldivenler hazırladı.” ²⁹⁹

Gülbanu’nun eltileri ve yeğenleri tarafından hemen öz olarak kabul edilmesi, sevilmesi de her şeyden önce onun çalışkanlığıyla anlatılıyordu:

“Çocuk Minlegalim önceleri çekiniyordu fakat dün ot yığınları yaparken Gülbanu’nun yabasını ot yığınına erkekler gibi batırdığını görünce, bir de onunla beraber ot yığınlarını çekerken, şakalaşarak çayırda kahkahalar atarken, özellikle de Zakir’e nazaran ot yığınlarını yengesiyle beraber daha hızlı getirip attığı zamanlar çocuk, genç yengesini tamamen kendisine bir dost olarak gördü. Bugün ise tarlada gereksiz otları çekerken o onu artık bütün gönlüyle sevmeye başladı.” ³⁰⁰

Ama yine de gelin, kayınbaba evinde her an azarlanabilir, küçük düşürülebilirdi. En küçük bir hatası, bir yanlışı hemen kaynanasının ya da kayınlarının gözüne batardı. Örneğin, Gülbanu semaveri getirince üzerinde kül bıraktığından dolayı kaynanasından azar duyar:

“Kaynana dişini sıkıp kızgın bakışla semaverin üzerinde kalan külü gösterdi: ‘Ne bakıyorsun? Silip getirmen gerekiyor!’ dedi. Gülbanu, saçının diplerine, kulağının uçlarına kadar kızardı. Bir şey demedi sadece titrek bir sesle ‘Tamam ana.’ dedi de hızlıca evden çıktı.” ³⁰¹

Ama genç gelin kayınbaba evinde sadece kayınbaba ve kaynana tarafından değil kayınları –özellikle de büyük kayını- tarafından da azar duyabilirdi. Örneğin, tarlaya gitmeden önce ekmekleri fırından alıp yetiştiremeyen Gülbanu, büyük kayını Altınbay’ın oğlu Minlegalim’e ekmekleri getirmeyi unutmamasını, ekmeksiz gittiklerini tembihlerken, Gülbanu üstüne alınır ve savunulmak istercesine kocasına sığınır:

“Bu söz Gülbanu’yu sokmuş gibi oldu. O, ne yapacağına şaşırıp suçunu tanırcasına kocasına sığındı.” ³⁰²

Böylece eskiden bir gelinin geniş bir aile olarak yaşayan kayınbaba evinde geçen hayatı hiç de iç açıcı olmazdı. O, her adımını ölçülü atar, birçok durumda çekingen ve utangaç davranırdı. Örneğin, eserde günün sıcağında çalıştıklarından dolayı herkes -erkekler aynı gölün bir tarafında, kadınlar diğer tarafında- öğleyin mola verip kendisini nehre atar. Eltileri tarafından her ne kadar öz olarak kabul edilse de Gülbanu, genç gelin olarak utangaç ve edepli davranmak zorunda kalır:

“Eltileri çok çağırsalar da Gülbanu suya girmedi. Daha gelin olup bu eve geldiğine ancak üç gün geçti. Bu arada çıplak kalıp büyük eltilerinin göz önünde boy göstermeye cesareti yetmedi.” ³⁰³

Sofrada da Gülbanu çok çekingen davranır, yemek yerken boğazından fazla lokma geçmez:

“Kendisini zorlayarak, bir dilim ekmek yedi, iki fincan çay içti de fincanını tabağa tersiyle çevirdi.” ³⁰⁴

Aynı zamanda, genç gelin olarak eşiyle de gün içinde fazla görüşmez, yanında bir şeyler sormak için durduğu zaman da hemen ‘ayıp olur’ diye ve gıybetten korkarak soracağı şeyi çabucak sorup yanından ayrılmayı tercih ederdi:

“Yine bir şey soracaktı ama ‘Çok cilveli, eşinin yanından ayrılmıyor.’ diye gıybet olur endişesiyle korktu.” ³⁰⁵

Eğer genç gelini evde bulunan diğer eltileri severse, tabii ki evdeki gerginlik biraz yumuşardı. Örneğin, eserde Gülbanu’yu ilk günden beğenen ve yakın gören eltisi Fevziye, ona her adımda yardımcı olmaya çalışır:

“Yaşlı eltisi Fevziye, bu üç gün içinde genç gelin Gülbanu’yu sevmişti. Zakir’in şakalarına ‘Haydi, boş yere gevezelik yapma! Hepimiz öyle idik. Öğrenir, çok iyi bir gelin olur merak etme!’ diye cevap verdi. Bu çok kayınlı, huysuz kaynanalı evde Gülbanu, epey endişeleniyor, her adımını ‘bir yanlış yapmasam iyi’ diye atıyordu. Buruşmuş yüzlü, zehir gözlü yaşlı eltisi Fevziye’nin onu böyle savunması, yüreğini ısıttı, az kalsın gözünden yaş çıkacaktı.” ³⁰⁶

Tél Yeşérü. (Dil Gizleme).

Eserde gelinin kayınbabadan dil gizleme âdetini de görmekteyiz. Genç gelinin kayınbabası ve büyük kayınları yanında tél yeşérü âdeti, altı haftadan ilk çocuk doğuncaya kadar sürebilir ve geline kayınbabasının hediye sunarak konuşmasına izin vermesiyle sona ererdi. Mevcut âdetin kökleri uzak geçmişe, kızın rızasını almadan evlendirdikleri dönemlere uzanmaktadır. Bu yüzden gelin, düşmanlığını bildirmek için kayınbabası, kaynanası ve kayınlarıyla konuşmaz, söyleyecek bir sözü varsa da kocasının aracılığıyla iletirdi. Tatar Türklerinde ortaya çıkan “Kilén kéşé – kim kéşé” (“Gelin kişi, eksik kişidir.”) gibi bir deyim de bu âdete işaret etmeli. Gelin, kayınbaba evinde bu âdete göre hareket eder ve çayı da semaverin arkasına gizlenerek içerdi.³⁰⁷ İşte Gülbanu da kayınbabası ve kaynanası olan odaya girerken başörtüsünü örtünür ve çay sofrasında kayınbabasına tek kelime etmez: “Kayınbabasına tek söz etmeden, yüzünü yarı yarıya örtüp sekiye keçe üzerine sofra örtüsü serdi ve çay sofrası hazırladı.”³⁰⁸

Kazan Kaytaru (Karşılıklı Misafir).

Gülbanu, kayınbabası evinde birkaç hafta yaşadıktan sonra geleneği yerine getirmek için eşi Zakir ile beraber babasının evine misafirliğe gider ve orada bir iki gün misafir kalırlar. Tatar Türklerinde genç gelin güveyle beraber kendi babasının evine genelde perşembe günlerinin birinde gelirdi ve bu geleneğe kazan kaytaru, kunakka çakıru derlerdi. Kız ile güvey kızın baba evinde en az iki gün geceye kalmalıydı. Tek sayı güne kalmak hoş görülmezdi. Bazen bu tür gelişler her cuma devamında bir yıla kadar sürerdi. Kızın babası ve annesi onları zengin sofrada ağırlardı. Kayınbaba evine henüz bu kadar kısa sürede alışamayan kız, baba evine gelince, iki geceye olsa da tekrar eski rahatına kavuşur ve âdeta yeniden doğmuş gibi olurdu.³⁰⁹ A. İbrahimov bu geleneğin düzgün şekilde yerine getirildiğini Gülbanu’nun büyük görümcesi Minnisa’nın hayatı örneğinde anlatır:

“Yazın Minnisa, baba evinden kayınbaba evine uğurlandı. Güvey ile kız önceleri her on beş günde bir, daha sonra neredeyse her ay bu eve misafir gelmeye başladılar.” ³¹⁰

Eserde Gülbanu’nun kaynanası her ne kadar gelini ile oğlunu gelin tarafına misafirliğe göndermek istemese de Gülbanu’nun gözyaşları ve yalvarmaları baskısı altında eşi yine de geleneği bir an önce yerine getirme çaresine bakar:

“Gülbanu’nun her şeyi çoktan hazırdı. Alelacele yüzündeki tozu yıkadı, makyaj yaptı, çorap üzerinden deri galoş giydi, yeni elbisesini giydi, şal örtündü ve bohçasını eline alıp avluya çıktı.” ³¹¹ Gülbanu, baba evine misafirliğe ancak bir iki günlüğüne gitmiş olsa da annesinin yanında tekrar eski rahatına ve huzura kavuşma duyguları yaşar:

“Annesinin bitmez tükenmez lezzetli yemekleri, yağlı krepleri, koyu kaymakları, semiz koyun etleri, doldurulmuş tavukları ile kesintisiz ağırlandı, sırdaşı olan yengesi ile ağlaştı da Gülbanu yine kocası ile Bikyar’a, kayınbaba evine döndü.” ³¹²

Baba evinden tekrar kayınbabasının evine döndüğünde genç gelin yanında mutlaka beléş götürürdü.³¹³ Gülbanu, getirdiği böyle beléşlerden bir tanesini hemen kapıda kız yeğenine sunar:

“Büyükler Karayurga dünürlerinin sağlığını sordukları zaman, yengesi küçük kıza baba evinden getirdiği küçük lezzetli beléş’i verdi.” ³¹⁴

Az bir süreliğine de olsa güzel ağırlanan baba evinden kayınbabasının evine dönen genç gelin, tekrar günlük rutine karışırdı. Örneğin, Gülbanu eşi ile beraber kayınbabasının evinin avlusuna girdikleri zaman herkesin tarlaya çalışmaya gittiğini görürler ve hemen üzerlerini değiştirip onlara katılmak zorunda kalırlar.

Koda Alışu, Koda Kaytaru (Dünürleri Çağırma, Dünürleri Karşılıklı Ağırlama). Geleneğe göre güvey evine de kızın annesi ve babası özel olarak davet edilirdi. Bundan sonra da artık her iki taraf birbirlerine davetsiz gelebilirdi.³¹⁵ Karayurga’ya Bikyar’dan gelin giden ve daha sonra babasının evine misafirliğe gelen genç bir gelin, Gülbanu’ya çeşme yolunda annesinin selamını ve kızına dediklerini iletir:

“Annen ‘Kızak yolu açılır açılmaz karşılıklı misafir dönemi başlar, kazlarım çok bu sene, pek de semizler, et için bir at da besleyip keseceğiz’ dedi. ‘Kızım Gülbanu’ya söyle, bizi –yaşlı annesi ile babasını – misafirliğee çağırmayı düşünüyorlar mı acaba? Önceden haber versin, eğer bizi bu sene çağıramayacaklarsa ben kendim kızım Gülbanu ile güveyim Zakir’i kızak yolu belirir belirmez misafirliğe çağıracağım.’ dedi.”³¹⁶

Fakat Gülbanu’nun kaynanası çok huysuz ve kinli bir kadın olduğundan dolayı dünürlerini misafirliğe çağırmaz. Ama Gülbanu’nun annesi kızlarının kendilerini misafir çağırmadıklarına şaşırsa da, kaz imeceleri geçtikten sonra mutlaka kızı ile güveyini kendi evinde ağırlamak istediğini bildirir.

Ayrılu, Ayrılışu (Boşanma). Düğün gelenekleri içinde mutlaka yer almasa da hayatın içinden olan boşanma olayından da bahsetmek gerekir. Tatar Türklerinde ayrılu, ayrılışu olarak adlandırılan boşanma olayı, eskiden neredeyse yok derecedeydi. Böyle bir durum gerçekleşse de genelde en önde gelen ve hatta tek denilebilen sebep, genç gelinin kaynanasının ya da eşinin eziyetine dayanamama idi. Eşi ailede büyük ya da ortanca oğlan olduğu zaman buna da çözüm bulunabilirdi. Örneğin, kayınbaba ve kaynana ile yaşadıkları evden kendi evlerine çıkabilirlerdi. Fakat eşi ailenin en küçük oğlu olduğunda durum zor ve çıkılmaz bir hal alırdı. Çünkü Tatar Türklerinde en küçük oğlan, babası ve annesi ile aynı evde kalmak zorunda idi.

Gülbanu, çok kötü dövülünce ne yapacağına kime gideceğine şaşırmış vaziyette büyük eltisine gelir. Eltisi ona önce babasından ve annesinden güç almasını tavsiye eder:

“Kocana söyle, ben sokaktan gelen kadın değilim de… Benim saygıdeğer babam ve annem var de. Böyle köpek gününde yaşayacak halim yok, beni boşa da ben baba evine döneyim de… Aman çeyizinden tek eşyanı dahi bırakma. İşlemeli havlularını, peçetelerini, perdelerini hepsini al… Dükkân sahibine de söyle, babamdan gelen semaveri sana rehin bırakamam, bana geri ver onu de. Vermezse imama git, muhtara git, aksakallara git. Ağlayarak anlat, beni sabah akşam döverek evden atıyorlar de. Şişmeyen yerim, kırılmayan kemiğim kalmadı, o denli dövüyorlar de. Kocam da dövüyor kaynanam da, de. Kendileri eşyalarımı da vermiyorlar de.” ³¹⁷

Gülbanu, kaynanası ve eşi tarafından inanılmaz eziyetlere düçar kalıp sabrı tükenince kaçarak iki kez köyün imamına da şikâyete gelir

“Ona dövülmüş, sırtı çürümüş, yüzü şişmiş Gülbanu, ağlayarak iki kez geldi. ‘Hazret, dayanacak gücüm kalmadı, bu durumda ne yapmalıyım?’ dedi. İmam uzun uzun öğüt verdi. ‘Sabretmek lazım. Sabreden, muradına erer. ‘Es-sabrı minner-rahman’ demiş Kitap. Koca hakkı, Tanrı hakkıdır demiş. Kocanın vurduğu yer tamuda yanmaz, demiş Kitap. Sabret gelin.’ diye onu evine gönderdi.” ³¹⁸

İmamdan yardım isteyip de bir çözüm bulamayınca, Gülbanu babasının evine de kaçar ve babası, durumla ilgili imamla konuşmayı bu sefer kendisi dener:

“Yine de ihtiyar camiden çıkınca kapıda durdu ve imam Allayar ile çok sert konuştu: ‘Hazret, dedi. Gıybetten geçilmiyor! Nereye gitsek orada “Pelin Dilli Sabira”, “boyunsuz Zakir”, “Zavallı gelin Gülbanu” diye konuşuyorlar. Siz bir imamsınız. Bizim güveyi çağırıp bir öğüt nasihat verseniz ne olacak? Belki aklı başına gelir? Hazret, dedi. Bu kızım en küçüğümdür. Gönlüm rencide oluyor. Ne olur güveyi çağırıp öğüt ver. Evvel Allah’a, sonra da sana bırakıyorum bu işi.’ dedi.” ³¹⁹ ;

“Kızı Gülbanu’nun dayanamayıp iki kez baba evine döndüğünü de dile getirdi. Kocası Zakir’in çarşıdan dönüşte onlara uğrayıp karısını dövüp at arabasına atarak geri götürdüğünü de anlattı. Kendi dövüyor, kendi boşamıyor. Çok zor bir durum, dedi.” ³²⁰

Dinî kurala göre, bir kadını kocası boşamıyorsa o, baba evine dönemezdi. Çünkü bu durumda kızını evlendirirken babası tarafından alınan başlık parası meher, eşine iade edilmeliydi. Ayrıca, kadın çeyizini de artık kayınbabasının evinde bırakmak zorunda olurdu:

“Ortada en zor olanı da bu idi: Kocası boşamadığı sürece kadın ondan ayrılamaz. Eğer kendi isyan edip gitmeye kalkarsa, onun bütün çeyizi kocasında kalıyordu. İşte bu durum Nuri’nin dizlerini kırdı.”;

“Ne diyorsun sen kadın? Kadını boşayıp getirmek kolay mı? Kocası boşar mı, yok mu? O boşamazsa nasıl götürürsün kızını? Çeyizini başlık parasını ne yaparsın? O üç yüz sum para oyun mu sandın?”;

“Koca, baş. Kadın, boyun. Talak ³²¹ koca elinde. Ben imamla konuştum. ‘Kocası boşamazsa Allah da imam da boşayamaz.’ dedi…” ³²²

Karı ile koca arasındaki evlilik bağının sona ermesi, klasik fıkıh literatüründe talak şeklinde ifade edilmiştir. İslam dininde boşanma, en son başvurulması gereken bir çaredir. Çünkü Hazreti Peygamber (a.s.), “Allah katında en sevimsiz helal, boşanmadır” buyurmuşlardır (Ebu Davud, Talak, 3.) Bu yüzden eskiden boşanma olayı, hele köylerde, neredeyse hiç görülmemiş bir durumdu. Ayrıca, eğer bir erkek eşini kendi iradesiyle boşarsa, boşadığı karısına vadeli olan mehrini ödemek zorundaydı. Eserde Zakir de bu yükün altına girmek istemez. O yüzden artık eşini istemiyor olmasına rağmen yine de boşamaz onu.

Böylece Gülbanu’ya bu zor, karmaşık ve çıkılmayacak hale gelen durumda tek çare kalır. O, artık bu şekilde yaşayamayacağını anlar ve aynı onun gibi durumda olan birçok gelinin yüzyıllardır yaptığını uygular: Çözümü kendisine kıymakta bulur.

Doğum Gelenekleri.

Doğum öncesi.

Bala Bulmaganda Çara Ézlev (Çocuk Olmayınca Çare Arama). Doğum öncesi yapılan uygulamalar, kadınların hamile kalmak için başvurdukları çarelerle hamile kadınların karınlarında taşıdıkları bebeklerin sağlıklı olmalarını, kötü ruhlardan korunmalarını sağladığı düşünülen inanışlardan ibarettir. Bunlardan biri, halk içinde bu konuda ün kazanan yaşlı bir kadına gidip eç sılatu, çülmäk saldıru, yani karnı sıvazlatmak, karna çömlek kapatmaktır. Yaşlı kadın, yağ veya vazelin ile hamile kalmak isteyen kadının karnını ovalar. Sonra karnın alt bölgesine ısıtılmış çömleği koyarak kısırlık tedavisi yapar. Çömleğin ısısının şifalı olduğuna inanılır. Halk hekimliğiyle el ele gelen diğer çareler de bilinirdi. Örneğin, çocuk sahibi olmak isteyen kadın, taŋ suvı³²³ -tan suyu- veya yeni doğan bebeği yıkadıkları su ile yıkanma, adak adama vb. gibi çarelere de başvururdu. Büyü metni yüklü başka çeşitli hurafeler de denenirdi.³²⁴ İslam dini sonrası dinde uygun bulunan yöntemlere –daha çok Allah’a yalvarma ve dua etmeye- de başvurmaya başlamışlardır.

Böyle bir durum eserde Gülbanu’nun güzel yengesi Merfuga ile ilgilidir:

“İlk üç yıl devamında nasıl olduysa bunun üzerine fazla gitmediler. Dördüncü, beşinci yıllarda kadın kendi kendine üzülmeye başladı, ağlayarak Allah’a yalvardı, karı-koca ilaçlarına başvurdu, büyücülere, ileriyi görebilenlere, çeşitli dualar bilen yaşlı bilge kadınlara hepsine gitti, hepsinden şifa aradı.” ³²⁵

Tuvaçak Balağa Ezérlék (Doğacak Çocuğa Hazırlık). Yeni doğacak bebeğe özel çeyiz hazırlanırdı. Bu çeyiz, bezlerden, çocuğunun doğunca giyeceği zıbından, yorgan, döşek ve yastıktan ibaret olurdu. Eserde Gülbanu da hamile kalınca doğacak çocuğunu düşünerek ona hemen çeyiz hazırlığına başlar:

“Hamile kalınca o, dünyasını unutup gönlünü sadece şu doğacak çocuğa bağladı. Ona eski bezler, zıbınlar, yorganlar hazırlamıştı.” ³²⁶

Gülbanu sadece çeyiz hazırlamakla da kalmaz, doğacak çocuğuna isim de düşünmeye başlar:

“Oğul olursa nasıl bir isim vereceğiz, kız olursa nasıl bir isim veririz diye günlerce gecelerce hep bu hakta düşünmeye başladı.” ³²⁷

Doğum sonrası.

İsém Tuyı (İsim Düğünü). Bütün halklarda olduğu gibi Tatar Türklerinde de çocuğa isim verildiği gün, bebek kutlaması yapılır. Doğum, Türklerde daima toy ve şenliklere vesile olurdu. Ad koyma, bu tür toya olanak sağlar. Eskiden Tatar Türklerinde genelde bu toya yaşlı erkek akrabalar ve komşular davet edilir, kadınlar için de hemen erkeklerin arkasından ayrı sofra hazırlanırdı. Bu bayrama, isém tuyı (isim düğünü), bebi aşı (bebek aşı) veya bebi mayı (çocuk için tereyağı) derlerdi.³²⁸ Doğum geleneğinin bu safhasıyla ilgili bilgi eserde yine Gülbanu’nun hayatı örneğinde verilir ve isém tuyı olarak anılır. Daha hamileyken çocuklarına isim bulmakla meşgul olan Gülbanu, çocuğu doğunca ona isim vermek için isém tuyı yapacaklarıyla ilgili tatlı düşüncelere dalar:

“İsim bulunur, annelerime de danışırız. Onları isim toyuna çağırırız, diye düşündü.” ³²⁹

Cenaze Gelenekleri.

İnsan hayatının en son safhası olan cenaze gelenekleri, A. İbrahimov’un bu eserinde dört kez ele anılır. Birincisi, Selime adlı yaşlı bir ninenin ölümüyle ilgili. İkincisi, Gülbanu’nun kayınbabası Kantun Şibay’ın ölümüyle ilgili. Üçüncüsü, Gülbanu’nun ölü doğan bebekleriyle ilgili. Dördüncüsü de Gülbanu’nun kendi ölümüyle ilgili.

Birinci durumda bu gelenek ölüm öncesi ve ölüm sonrası safhalarıyla anılır. Şibay’ın ölümüyle ilgili olan yerde her üç safhasıyla –cenaze öncesi, cenaze esnası ve cenaze sonrası- tasvir edilir. Gülbanu’nun ölü doğan bebekleri durumunda sadece cenaze sonrası yapılması gereken fakat yerine getirilmeyen geleneklerden bahsedilir. Gülbanu’nun kendi ölümüyle ilgili olan kısımda ise cenaze öncesi ölüme işaret eden inanışlar ve ölüm sonrası yapılan geleneklerden söz edilir.

Selime adlı yaşlı bir kadının ölümünü ve ölü doğan bebekleri anlatırken, yazar İslam dininin getirdiği geleneklere yer verir. Kalan durumlarda ise cenaze geleneklerinde, Tatar Türklerinin hayatında en eski dönemlerden beri yer alan inanışlar, daha sonraki dönemlerde İslam dininin kabulüyle ortaya çıkan İslam dinine uygun bir şekilde defnetme kurallarıyla el ele gelir.

Cenaze öncesi.

Yasin Çıgu (Yasin Suresi Okuma).

Tatar Türkleri, bugün yarın ölümü beklenen yani ölüm döşeğinde yatan insana xel éçénde yata derler. İslam dinine uygun olarak, ölecek insanın yanına köyün imamı ya da müezzini çağrılır ve o, ölmek üzere olan insanın başucunda Yasin suresi okur.³³⁰ İslam dininde bu surenin okunması sevap sayılır.³³¹

Eserde bu âdet, köyde Selime adlı yaşlı bir kadının ölüm döşeğinde yattığını düşünen müezzin tarafından canlandırılır:

“Selime Nine ölmek üzere, hal içinde yatıyor. Dün de “Yasin”e çağırdılar. Bugün yarın ölür.” ³³²

Cenaze Esnası.

Doga Uku (Dua Etme). Bir insanın öldüğünü duyar duymaz Müslüman insanın Bakara suresinin 156. Ayetinde geçen “İnne lillahi ve inne ileyhi raciun” duasını okuması lazım. Bu duanın anlamı, “Biz Allah için (teslim olmuş kullar)ız ve elbette biz, (yine) O’na döneceğiz”dir.³³³

Eserde bu dua, ihtiyar Şibay’ın vefatı sonrası okunur:

“Onun arkasından pencereden imamın ürkütücü sarığı gözüne ilişti, nazaldan çıkan bir sesle “İnne lillahi ve inne ileyhi raciun” dediği duyulmuş gibi oldu.”³³⁴

Kıyblaga Karatıp Yatkızu, Küzlerén Yomdıru (Yüzüyle Kıbleye Yatırmak, Gözlerini Yumdurmak).

İslam dini kuralları, ölen insanı ayaklarını ellerini düzgün koyup yüzüyle kıbleye doğru yatırmayı talep eder. Ayrıca, ölen insanın gözlerini de yumdurmak gerekir.³³⁵ Bu hareketin yapılmasına dair Muhammet Peygamber (a.s.) şöyle demiş: “İnsanın ruhu bedeninden çıkınca, göz ruhu arar.”³³⁶ Eserde ihtiyar Şibay vefat edince, bütün bu gelenekler hemen yerine getirilir:

“İhtiyar Şibay’ın cenazesini evin başköşesinde bulunan seki üzerine yüzünü kıbleye doğru baktırıp yatırdılar. Gözlerini yumdurdular.” ³³⁷

Cılav (Ağlama).

Muhammet Peygamber (a.s.)’in zamanında cenaze arkasından sesli bir şekilde ağlamak yasaktı. Böyle yapanların öleni azaba uğratacağına inanılırdı. Ölen bir insan, Allah’a kavuşmaktadır. Bu yüzden insanlar, ölüme karşı isyanda bulunmamalı, ölünün arkasından sadece sessizce ağlamalıdır. Bir hadisinde Peygamber (a.s.) “Gözyaşı cenazeye azap getirmez.” demiş. Yani sessizce, bağırmadan, ağıt yakmadan ağlamanın günahı yoktur.³³⁸ Tatar Türkleri, İslam dinini erken dönemde kabul ettiklerinden dolayı cenaze törenlerini de yaklaşık bin yıldır İslam dinine uygun bir şekilde uygulamaktadırlar. Belki de bu yüzden başka Türk boylarında bugün de yaşamakta olan ağıt söyleme geleneği, Tatar Türklerinde korunmamıştır.

Eserde de ihtiyar Şibay ölünce eşi, eve gelen din adamlarından gizlice ve sessizce ağlar:

“Orada kaynanaları Sabira’nın molla müezzinden yüzünü örterek ağladığı göründü.” ³³⁹

Cenaze Sonrası.

Ülé Tugan Bebige İsém Birü, Cénaza Uku (Ölü Doğan Bebeğe İsim Verme, Cenaze Namazı Kılma).

Eserde Gülbanu’nun ikiz bebekleri ölü doğunca, onları toprağa isim vermeden, cenaze namazı kılmadan verirler:

“Bebeklere isim de verilmedi, cenaze de kılınmadı. Öylesine götürüp yer altına yalnız başlarına gömüp döndüler.” ³⁴⁰

Bebekler ölü de doğsa bütün uzuvları varsa ve doğacak zamanını tamamlamışsa İslam dininde onlara mutlaka isim verilir (kıyamet gününde bilinmesi için), yıkanır, kefenlenir ve cenaze namazı okunarak toprağa verilir. Cenazeye yapılabilecek son vazifelerin bir tanesidir, cenaze namazını okumak.³⁴¹ Fakat eserde Gülbanu’nun ölü doğan bebeklerine bunların hiç biri ne yazık ki yapılmaz ve bu, evlatlarını kaybeden genç annenin canını acıtır.

Eskiden Tatar Türklerinde intihar eden insana cenaze namazı kılınmaz ve o, mezarlığa defin edilmez, mezarlık çitinin dışında toprağa verilirdi. Bu yüzden Gülbanu’yu da canına kıydığı için Müslümanların defnedildiği mezarlığa gömmek yasak olur:

“Kendisini suya atan bu zavallı kadının cenazesini, cenaze namazı kılıp Müslüman mezarlığına defnederse Allah’tan korktu.” ³⁴²

İslam dini Müslümanların hayır duasına ve şahitliğine önem verdiği için cenaze namazı kılınınca oraya toplanan insanlara “Bu insanı nasıl tanırdınız, iyi birisi miydi?” diye sorulur. Toplanan insanlar “İyi insandı. Allah rahmet eylesin.” diye yanıtlarlar.³⁴³ İhtiyar Şibay’ın cenaze namazından sonra da aynı kural uygulanır:

“Ölüm, cenaze anında bu uzun, çetrefilli ömrün ancak iyi tarafları anıldı, ancak iyi dualar okundu.” ³⁴⁴

Fidye.

Kazan Tatarlarında ölenin arkasından günahlarının affedilmesi için imama verimesi gereken sadaka da vardı. Ona fidye derler. Bu sadaka, genelde büyük miktarda para, büyük baş hayvan veya avludaki bir yapı olurdu. Fakat fidyenin buğday olarak verilmesi daha uygun görülürdü. Bir inanca göre, fidye, hayattayken kılınmayan namazları ve tutulmayan oruçları affettirirmiş. Günümüzde artık fidye verilmemektedir.³⁴⁵

Eserde cenaze sonrası fidye vermekten, iki kez bahsedilir. Birincisi, köyde Selime adlı yaşlı bir kadının cenazesiyle ilgili müezzin, imama verilecek fidyenin yanında kendisi için de biraz para olarak verilecek sadaka umut eder:

“Selime Nine’nin fidyesine siyah başmaklarını ³⁴⁶ verirlerse, müezzine de bir üç teŋke ³⁴⁷ kadar para toplanır.” ³⁴⁸

İkinci kez fidye sadakası ile ilgili konuşma eserin en sonunda, Gülbanu cenazesi esnasında geçer. Eskiden Tatar Türklerinde intihar eden insana cenaze namazı kılınmaz ve o, mezarlığa defin edilmez, mezarlık çitinin dışında toprağa verilirdi. Bu yüzden Gülbanu’yu da canına kıydığı için Müslümanların defnedildiği mezarlığa gömmek yasak olur:

“Canına kıyan insan murdar gider, dünyadan imansız geçer, ebediyen tamuda kalır derlerdi. Bu gibilere cenaze okumak yasak, Müslüman mezarlığına defnetmek de yasaktır diye konuştular.” ³⁴⁹ Köyün imamı bu karışık vazifeden kendisini bir bahane bulup kurtarır:

“Kendisini suya atan bu zavallı kadının cenazesini, cenaze namazı kılıp Müslüman mezarlığına defnederse Allah’tan korktu. Bunu yapmazsa, mahallenin saygın ihtiyarı ve ömrü boyunca öşür ve sadakasını aldığı Nurmuhammet’ten korktu. Sonunda, hiçbir tarafı alamadı, bir bahane bulup: “Beni müftü çağırtmış, gitmem lazım.” diye şehre kaçtı. O gidince, iş müezzin Feyzullah’a kaldı. O ise fazla detaylara girmeyi sevmiyordu. Nuri’ye doğrudan konuştu: ‘Günahı üzerime alıyorum. Fidye olarak at verirsin, cenaze için de on sum sadaka hazırlarsın.’ dedi.” ³⁵⁰

Örnek parçadan görüldüğü gibi yasal olmayan defin, köyün müezzinine düşer. O ise bu günahı kendi üzerine alacak olur ama karşılığında da kızın babasından yüklü bir fidye ister.

Öçése, Cidésé (Üçüncü, Yedinci Günler). Kazan Tatarları cenazenin arkasından mutlaka aş yaparlar. İlk aş, definden üç gün geçince verilir. Sonra da yedinci, kırkıncı günlerinde ve yıl dönümünde uygulanır. Elli ikinci gününde de sadaka verilir. Çünkü o gün, ölünün etleri kemiklerinden ayrılır ve ölü, kabir azabı çekmeye başlar derler. Aşa, ölen kimse kadın ise kadınlar, erkek ise erkekler çağırılır.

Eserde üçüncü ve yedinci gün aşları ihtiyar Şibay’ın cenazesinden sonra uygulanır: “Şibay’ın üçüncü, yedinci gün aşları çok iyi, çok sakin geçti.”³⁵¹

Ülgen Kéşénéŋ Burıçların Tülev (Ölen Kimsenin Borçlarını Ödeme).

Eserde ihtiyar Şibay’ın yedinci günü geçince şehirden ödenmesi gerektiği borçları olduğuna dair bir belge gelir:

“Paranın tam da gerek olduğu zaman İsenbike’yi rehin koyup çiftçi bankasından borç aldığı ortaya çıktı. Bu borç ödenmemiş. Sahibi vefat edince, galiba miras paylaşılmadan bir an önce ödensin diye işte bu belge geldi.” ³⁵²

İslam dininde ölenin yararına olacağı hareketler arasında insanlara olan borçlarının ödenmesi de yer alır.³⁵³ Eserde molla, dinî kanunlara göre herkesin baba mirasındaki payına açıklık girtmeye çalışırken de bu hususa değinir:

“Molla Faraiz kitabı, mürekkep ile kalemi ve kağıtlarıyla kuşanıp gelmişti. Molla: ‘Taksim tarika zamanında ³⁵⁴ , evvel tachiz, tekfin masrafları ³⁵⁵ ödenir demiş şeriat.’ dedi. ‘Daha sonra ölünün kendisi sağken alıp da ödemediği borçları ödenir demiş.’ dedi.” ³⁵⁶

Böylece, Şibay’ın bütün borçlarını çocukları ödemek zorunda kalır.

Vasiyet Kaldıru (Vasiyet Bırakma).

Ölmek üzerine olan insan aklı selimken vasiyet de bırakabilir. Şeriat kanunlarında bu maddeye de yer verilmiştir. Örneğin, mal paylaşımı için çağrılan molla eserde bu durumu şöyle anar:

“Üçüncüsü, ölünün aklı selim, iradesi kamilken söylediği vasiyeti yerine getirilir, demiş Kitap.’ ³⁵⁷

Ama eserde ihtiyar Şibay arkasından vasiyet bırakmıyor.

Mal Büléşü (Mal Paylaşımı).

Tatarlarda çocukları mal paylaşımına babalarının vefatından sonra başlar. Bu durum gayet doğaldır. Tatarlarda oğul çocuklar mal paylaşımını henüz babası ölmeden isterlerse, bu edepsizlik ve babaya karşı büyük saygısızlık sayılırdı. Örneğin, eserde Nuri’nin en büyük oğlu Şeyhel daha babası sağken mal isteyince, ihtiyar Nuri oğlunu azarlar ve kendisi ölmeden baba malı paylaşmakla suçlar:

“Babasından yola para istedi. ‘Malından bana pay ver!’ diye at istedi. Nuri, buna cevap olarak oğluna demediğini bırakmadı, dövercesine azarladı: ‘Baban ölmeden evden pay istiyorsun utanmaz!’ dedi.” ³⁵⁸ ;

“Kendim sağken tek kuruş vermem. Ben ölünce hakkını alırsın.’ dedi.” ³⁵⁹ ;

“Peki, bu malları kendisiyle mezara götüremez! Üçten bir kısmı benim! İhtiyar geberdiğinin ikinci gününde kendi payımı keser alırım!’ dedi de eşine yola hazırlanmasını söyledi.” ³⁶⁰

Eserde mal paylaşımı ihtiyar Şibay’ın vefatından sonra çocukları arasında gerçekleşir. Şeriat kanununa göre, ölenin malı borçları ödendikten ve vasiyeti yerine getirildikten sonra hayatta kalan çocukları arasında paylaşılmalı. Eserde molla, bu maddeyi Şibay’ın çocuklarına şöyle anlatır:

“Dördüncüsü, kalan malı ölünün varisleri arasında paylaşmak lazım, demiş Kitap.’ ³⁶¹

Baba malında oğlan çocukların payı kız çocuklara nazaran daha çok olurdu. Özellikle de babadan kalan bütün toprak, arazi Tatarlarda erkek çocukların hakkıydı. Kız çocukları genelde ahırdaki hayvandan ve harman yerindeki ekinlerden pay alabilirdi. Bu yüzden ağabeylerinin baba borcunu ödemek için ahırdaki hayvanları satacak olmaları eserde Şibay’ın oğulları ve kızlarının birbirlerine girmesine neden olur. Eserde aileden herkes bu durumda kendisine pay çıkarmak için canını dişine takar:

“Duyar duymaz Sabira’nın evli kızları Minnisa ile Hayırnisa at koşturup yanlarına küçük oğlan çocuklarını oturtup Bikyar’a geldiler. Dağılmaya başlayan maldan kendi paylarını almak için dişlerini beleyip Altınbay ile dalaşmaya hazırlandılar. Fakat iş sadece Altınbay’da bitmiyordu. Zakir de, ortanca ağabeyleri az salak Feshi de bu zengin çayırı ellerinden bırakmak istemediler. Eskisi gibi onu kullanmak için dişleri tırnaklarıyla çabaladılar. Yine biraz buğday satmak, büyük kula inek ile on tane koyunu pazara çıkarmak istediler. Fakat kız kardeşleri buna yanaşmadılar. Toprak, orman, çayır gibi mal varlığı nasılsa erkeklere kalıyordu. Uzakta evli olan Minnisa da, Hayırnisa da onlardan çıkar sağlayamıyordu. Ama şu İsenbike’yi kurtaracağız diye ağabeyleri ne kadar mal satacak oldular! Bu malın içinde kızların da payı kaybolup gidecekti. Bu hususta söz, dalaş, kavga, darılma çok uzun sürdü.” ³⁶²

Anneleri, beraber yaşadığı oğlan çocuklarının tarafını alınca kızı Hayırnisa annesine şöyle der:

“Sen kendin de burada oturunca oğullarının tarafını alıyorsun. Bizi güpegündüz milletin önünde malsız bırakıyorsun!’ dedi. Köyün muhtarı gelmişti, Hayırnisa yüzünü az çok örterek konuşmaya başladı. Fakat gittikçe kızdı, örtüsünü tamamen açıverdi ve ‘Siz hepiniz ama hepiniz erkekleri savunuyorsunuz!” diye kavga etti.” ³⁶³

Ama kavga sadece oğlan çocuklarıyla kızlar arasında değil, oğlanların arasında da başlar. Baba mirasında en büyük pay büyük oğlana düşerdi. Bu yüzden eserde Şibay’ın büyük oğlu Altınbay, kardeşlerinden daha kârlı çıkar ve bu kavgada kendi hakkını kanunen almaya çalışır:

“Böyle bir başsızlığı görünce Sabira’nın beyni durdu. Altınbay, onun üvey oğlu idi. Onlar hayatlarınca köpekle kedi gibi kavga dövüş yaşadılar. Otuz beş yıl boyunca birbirlerine demedikleri azar, küfür kalmadı. Ama o utanmazın bugün yaptığına Sabira dayanamadı. Babasının toprağı henüz soğumamış, henüz mal paylaşımı söz konusu değilken o utanmaz kim bilir nereden kümes gibi köhne bir ev bulup babasının arazisi üzerine dikti! Annesine sormak yok, erkek kardeşlerine danışmak yok. Bu nasıl bir iş?” ³⁶⁴

Bu sorunu kendi aralarında çözemeyince Şibay’ın eşi, oğlan çocukları ve kızları imamı çağırıp miras davasını Kuran’ı Kerim’e göre çözmesini isterler. Daha fazlası, köydeki aksakalları da çağırırlar, onları da kendi kavgalarına dâhil ederler:

“Kavga iyice büyüdü. Bir taraftan Sabira, diğer taraftan Altınbay ‘Beni çırılçıplak bırakacaklar!’ diye bağırdılar.” ³⁶⁵

Böylece Şibay’ın çocukları kavgaya girişip birbirlerine küserler, iyice darılırlar. Artık kızları da ne bulurlarsa at arabalarına onu atıp kendi köylerine dönmekten başka çare bulamazlar:

“Hayırnisa koşulu atının arabasına on dört put karabuğday koydu, arabaya iğdiş edilen bir öküzü bağladı. Babamın hatırası olur diye Şibay’ın eski kabanını aldı da hiç memnun olmadan beddua ederek, rencide olup evine döndü. Büyük kız Minnisa’nın da payı bundan fazla değildi: O, kendisini daha da küçük düşürülmüş hissetti. Bu yüzden her ikisi de eşleri tarafından dövülüp azarlandılar. Güveyler yolda öfkelenip bizi güpegündüz malsız bıraktılar diye, bu köye geldiklerinde Şibay’ın evine uğramaz oldular. Böylece köyde bir sürü laf, gıybet dolaşmaya başladı.” ³⁶⁶

Ama tabi hep öyle küs yaşayamazdı kardeşler. Özellikle de aynı köyde yaşayan ağabeyler. Bu yüzden Şibay’ın büyük oğlu Altınbay, kardeşleriyle barışma yollarını aramaya başlar ve küslüğü kaldırmanın en güzel yolunu, aynı sofraya toplanmakta bulur:

“Altınbay, kiler yanında darı döven genç gelin Gülbanu’nun yanından geçerken ‘Uzağa gitmesin, kula kısrağı alsın. İç taraf evi bana versin. Aldığım ev dar geldi. Eğer benim yolun geçtiği yerden aldığım toprağa bir iki sajin ³⁶⁷ yine katarsa, hamutu arabasıyla beraber hediye ederim…’ dedi de kadının sessiz kaldığını ve her kelimeyi dikkatle dinlediğini görünce, ‘Eltinin semaveri kaynamış olmalı. Yumurta da pişirecekti, ayran da yapıyordu, taze tereyağı da var. Zakir’e söyle, hemen bana çaya gelsin, olur mu?’ diye ekledi.” ³⁶⁸

Böylece oğlan çocuklar az çok barışmış olur. Kızlara gelince, Hayırnisa annesine gizlice yalvarır, kendisini de ablasını da eşleriyle beraber barış yemeğine çağırmasını ister:

“Annesi Sabira’ya birinin aracılığıyla sır olarak iletti. ‘Fırsat bulup iki geceye de olsa misafirliğe çağırsın bizi.’ diye yalvardı. Böylece araları düzelir diye umut etti. Anneleri Sabira kendisi de buna ihtiyaç duymaktaydı. Geçen sene de kızlarını misafir edemedi, bu kış da davet etmezse millete rezil olacaktı!” ³⁶⁹

Böylece Sabira, kızlarını ve güveylerini barışmak için misafirliğe çağırır.

Beyrem Hem Könküréş Yolalar (Bayramlar ve Mevsimlerle İlgili Gelenekler).

Eserde Tatar halkının mevsimlerle ilgili gelenekleri de anlatılmıştır. Bu geleneklerin çoğu, bahar yaz ve güz mevsimiyle ilgilidir. Bunlar, kızların nehir kenarında çimen üstünde kendir ağartması, Tatar Türkleri cıyınlar diye adlandırdıkları gençlerin yazın faydalı otlar ve çilek toplamak için bir araya gelip hem çalışmaları hem eğlenmeleri, Sabantuy bayramı, orak ve ot biçme işleri, sonbaharda kaz yolma imecesi, büyüklerin olmadığı evlere oturmaya gidip orada kızlar ile gençlerin birbirleri ile görüşmesi, eğlenmesi ve kızların kendilerine çeyiz hazırlaması vb. Bu geleneklerin çoğunun eserde imece şeklinde yapıldığından da bahsedilir:

“Bahar olunca kızların kendiri kurutup topaçladığı zamanda, ilk şeytan o idi. Kızlar toplu bir şekilde dağa çıktıklarında, Sabantuy’a gittiklerinde, kız uğurlama, gelin getirme eğlenceleri için toplandıklarında, bin çeşit bahane bulup annesinin rızasını alan, ağlayarak annesinden izin isteyen, ablasının giyinmesine şakalaşarak yardımcı olan da o oluyordu.” ³⁷⁰ ;

“Baharda nehir kenarında çimlerin üzerinde kendir ağartmaya, akşamları çamaşır topaçlamaya gittiklerinde, kaz imecesine, orak işi, ot biçme imecelerine çağrıldığında, yaz mevsiminde dağa çayıra çıktıklarında, çeşmeye su almaya gittiklerinde, Sabantuy’a gönderdiğinde annesi huzursuz olurdu.” ³⁷¹

Yazgı-Ceygé Beyremner Hem Yolalar (Bahar-Yaz Mevsiminde Uygulanan Gelenekler).

Kindér Sugu (Kendirden Kumaş Yapma).

Bu gelenek, XX. yüzyılın 20’li yıllarına kadar devam etmiştir. Kendir yapma işine başlamadan önce kendir yapılacak yeri belirlerler ve uğurlu sayılan pazartesi ve çarşamba günleri oraya kendir tezgâhını kurarlardı. Sonra yıkanan kendiri, üzerine kar yağsın diye yere sererler ve kar altında bırakırlardı. Baharda kar sularında yıkayıp yeşil çimin üzerine sererler ve güneşte ağarınca kendirin kiri iyice çıksın ve pürüzsüz olsun diye yine imece yaparak kendiri topaçla döverlerdi. Topaç aletinin sesine gençler toplanır ve dövme işini kızlar ve gençler sırayla yaparlardı. Topaçlanan kendir, bembeyaz olur ve ondan damat gömleği, damat pantolonu, yastık, yastık kılıfı, hatta başörtüsü dikerlerdi.³⁷² Elden yapılan havlular, masa örtüleri, perdeler ve seccadeler, eskiden her evin gözbebeği olur ve köylerde bu işleri yapmasını bilmeyen tek bir kıza dahi rastlamak zor olurdu. Çuha doldurma ve kendirden kumaş yapma işlerini genelde kızlar yapsa da bazı safhalarına erkekler de katılırdı. Öğle yemeğinde işe ara verdikleri sırada ellerine akordeona benzer bir müzik aleti – garmun- alan gençler pencereye gelir ve kızlar onlara pencereden koymak –krep- ikram ederlerdi. Bu sırada karşılıklı olarak türkü ve mâniler de söylenirdi.³⁷³

Cıyınlar (Bir Araya Gelip Eğlenmeler).

Cıyın geleneği, Tatar Türklerinde yaz mevsiminde uygulanan geleneklerin arasında ayrıca dikkati çekmektedir. Eskiden Tatarlarda yazın -haziran ve temmuz aylarında- gençler, toplu olarak ormana kuzukulağı, çilek ve şifalı bitkiler toplamaya giderlerdi. Cıyın’a hazırlık dört-beş gün öncesinden başlar ve köyün en usta aşçıları yağ, ekmek, yumurta gibi yiyecekleri önceden hazırlayıp çayırda kazan asılacak yeri belirlerdi. Cıyın günü köyün kızları ve gençleri, koşularına ziller takılı süslü at arabalarına biner ve yolda durarak oyunlar oynar, türküler söyler ve böylece eğlenceli bir şekilde gidecekleri yere varırlardı. Cıyınlarda, iş sırasında mutlaka oyunlar da oynanırdı. Kızlar ve erkekler birbirlerinin karşısına sıralara dizilerek, genelde karşılıklı oyunlar oynardı. İşte bu iş böyle eğlenceli geçtiği için kızlar oraya gitmek için can atardı. Bir sırada erkeklerin, öbür sırada da kızların bulunması, araştırmacıların fikrine göre egzogamiye (bir kabile erkeğinin evlenmek için ikinci bir kabileden kız almasına) işaret ederdi. Cıyın geleneği, Başkurdistan topraklarında yaşayan Tatar Türklerine de özgü idi.³⁷⁴

Sabantuy (Çift Sürme Bayramı).

Tatar Türkleri, Sabantuy (“saban” – saban, “tuy” – düğün) bayramını, kar yerden kalkıp bahar ekini ekilene kadar süre içerisinde kutlar. Bu bayramın ilk özelliği, onu kutlamak için takvime bağlı özel bir günün olmamasıdır. Bayram yapılacak gün, yılın nasıl geldiğine, karların erime ve toprağın ekin işlerine hazır olma durumuna bağlı olarak seçilir. Eskiden Sabantuy bayramı yapılacak günü, köyün ihtiyarları belirler ve genelde pazar gününe denk gelmesine özen gösterirlerdi. Günümüzde de her köy, bu bayramı komşu köyün bayramına da katılabilme amaçlı farklı günde yapmak ister. Çünkü Sabantuy bayramı, her köye özel bir bayram sayılır.

Sabantuy bayramı, Tatar Türkleri için büyük bir bayramdır. Bu bayrama hazırlık, bayramın çok öncesinde başlar. Ağaç tomruklarından yapılan evler, Sabantuy bayramı öncesi her bahar iç taraftan sıcak, sabunlu su ile silinip temizlenir. Erkekler, avlu ile ahırın temizliğini yapar. Eskiden Sabantuy bayramına, Tatar Türkçesinde sıra adıyla anılan biraya benzer özel bir içki yapılırdı. Yemekler bu güne özel ayrıca bol hazırlanır.³⁷⁵ Bu bayrama yiyecek ve içeceklerin sıra dışı bol hazırlanması, hasatların bol, iyi olması dileği olarak kabul edilebilir. Sabantuy bayramının hazırlığı, kutlamalarda düzenlenecek yarışmalarda kazananlara hediyeler toplamakla başlar. Hediyeler toplandığı gün, atları da yarışa hazırlamaya başlarlar.

Çoğu köylerde bayram için meydan olarak, o sene boş kalan, dinlenmeye bırakılan arazi seçilir. Aynı zamanda her yörede Sabantuy

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.

1

Hesenov, M. Galimcan İbrahimov. Tatar Edebiyatı Tarixı. Altı Tomda. 3. Tom. XX. Gasır Başı. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1986, s. 339.

dönüş

2

İbrahimov, G. Hikeyeler, Povest, Roman. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 2007, s. 20.

dönüş

3

Hesenov, M. Galimcan İbrahimov. Tatar Edebiyatı Tarixı. Altı Tomda. 3. Tom. XX. Gasır Başı. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1986, s. 343.

dönüş

4

Hesenov, M. “Galimcan İbrahimov.” Tatar Edebiyatı Tarixı. Altı Tomda. 4. Tom. Tatar Sovet Edebiyatı (1917-1941). Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1986, s. 192.

dönüş

5

Minhaceva, L. “Zur Şehés, Böyék Talant.” Galimcan İbrahimov. Salanma Eserler. Kazan, TaRİX, 2002, s. 7.

dönüş

6

Miŋnullin, Kim. “Kéréş.” Galimcan İbrahimov. Millet. Tél. Edebiyat. Saylanma Hézmetler. Kazan, Megarif, 2007, s. 5.

dönüş

7

Beşirov, F. XX Yöz Başı Tatar Prozası. Kazan, Fikér, 2002, s. 3.

dönüş

8

Sabantuy: Tatar Türklerinin baharda uyguladığı en önemli bayramı, çift sürme bayramı.

dönüş

9

Xalit, G. “Galimcan İbrahimov (Tormışı Hem İcatı). Kéréş Mekale.” G. İbrahimov. Saylanma Eserler. Öç Tomda. 1 Tom. Kazan, 1957, s. 37.

dönüş

10

Mahmutov, X. “G. İbrahimov Folklor Turında.” Folklor Janrların Analizlav. Kazan, Kazan Devlet Univérsitétı Neşriyatı, 1986, s. 24.

dönüş

11

Galimcan İbrahimov. Saylanma Eserler. Kazan, TaRİX, 2002, s. 539.

dönüş

12

Hesenov, M. “Galimcan İbrahimov.” Tatar Edebiyatı Tarixı. Altı Tomda. 4. Tom. Tatar Sovet Edebiyatı (1917-1941). Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1986, s. 199.

dönüş

13

Galimcan İbrahimov. Saylanma Eserler. Kazan, TaRİX, 2002, s. 540-541.

dönüş

14

Beşirov, F. XX Yöz Başı Tatar Prozası. Kazan, Fikér, 2002, s. 177-179.

dönüş

15

Yır, cır: Türkü.

dönüş

16

Gimaziyev, Y. Talant Hem Xézmet: (Galimyan İbrahimov İcadı Turahında Ezebi-Publitsistik Mekaleler.) Öfö, Başkortstan Kitap Neşriyatı, 1982, s. 145.

dönüş

17

Yultıy, Davut. “Galimcan İbrahimov.” Başkort Aymagı Dergisi, 1928, N-6, s. 6.

dönüş

18

İslamov, F. F. Tatar Edebiyatın Ukıtkanda Milletara Beylenéş (İdel Buyı Hem Ural Yanı Xalıkları Ürnegénde). Kazan, Tatarstan Fenner Akadémiyesé Tarih İnstitutı, 2000, s. 101-102.

dönüş

19

Akköbekov, R. “Beẕẕeŋ Böyök Yaktaşıbıẕ.” Galimcan İbrahimov Hem XXI. Gasır. Tuvuvına 120 Yıl Tuluga Bagışlangan Xalıkara Fenni-Gameli Konferentsiya Materialları. Kazan, 2007, s. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1966, s. 132-138.

dönüş

20

Akköbekov, R. “Beẕẕeŋ Böyök Yaktaşıbıẕ.” Galimcan İbrahimov Hem XXI. Gasır. Tuvuvına 120 Yıl Tuluga Bagışlangan Xalıkara Fenni-Gameli Konferentsiya Materialları. Kazan, 2007, s. 136.

dönüş

21

Uçreditelnoye Sobraniye: Milli Meclis.

dönüş

22

Akköbekov, R. “Beẕẕeŋ Böyök Yaktaşıbıẕ.” Galimcan İbrahimov Hem XXI. Gasır. Tuvuvına 120 Yıl Tuluga Bagışlangan Xalıkara Fenni-Gameli Konferentsiya Materialları. Kazan, 2007, s. 136.

dönüş

23

İslamov, F. F. Tatar Edebiyatın Ukıtkanda Milletara Beylenéş (İdel Buyı Hem Ural Yanı Xalıkları Ürnegénde). Kazan, Tatarstan Fenner Akadémiyesé Tarih İnstitutı, 2000, s. 108.

dönüş

24

İbrahimov. G. İbrahimov, G. Eserler: Sigéz Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1978, s. 217-224.

dönüş

25

Hesenov, M. “Galimcan İbrahimov.” Tatar Edebiyatı Tarixı. Altı Tomda. 4. Tom. Tatar Sovet Edebiyatı (1917-1941). Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1986, s. 200.

dönüş

26

Galimcan İbrahimov. Saylanma Eserler. Kazan, TaRİX, 2002, s. 249.

dönüş

27

Galimcan İbrahimov. Saylanma Eserler. Kazan, TaRİX, 2002, s. 244.

dönüş

28

Galimcan İbrahimov. Saylanma Eserler. Kazan, TaRİX, 2002, s. 244.

dönüş

29

Galimcan İbrahimov. Saylanma Eserler. Kazan, TaRİX, 2002, s. 252.

dönüş

30

Galimcan İbrahimov. Saylanma Eserler. Kazan, TaRİX, 2002, s. 246.

dönüş

31

Galimcan İbrahimov. Saylanma Eserler. Kazan, TaRİX, 2002, s. 243.

dönüş

32

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s.9-11.

dönüş

33

Galimcan İbrahimov. Saylanma Eserler. Kazan, TaRİX, 2002, s. 249.

dönüş

34

Galimcan İbrahimov. Saylanma Eserler. Kazan, TaRİX, 2002, s. 249.

dönüş

35

Galimcan İbrahimov. Saylanma Eserler. Kazan, TaRİX, 2002, s. 249.

dönüş

36

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 9.

dönüş

37

Sadékova, A.H. Folklor v Estétiké Galimcana İbragimova. Kazan, İYLİ im. G. İbragimova AN RT, 1995, s. 30.

dönüş

38

Galimcan İbrahimov. Saylanma Eserler. Kazan, TaRİX, 2002, s. 258.

dönüş

39

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s.50-51.

dönüş

40

Galimcan İbrahimov. Saylanma Eserler. Kazan, TaRİX, 2002, s. 258.

dönüş

41

Bişmet: Tatar ve bazı diğer Türk boylarında pamuk dolgulu kışlık kısa palto.

dönüş

42

Kadak: 409 gramlık ağırlık ölçüsü.

dönüş

43

Teŋke: Tatar Türklerinde para birimi.

dönüş

44

Galimcan İbrahimov. Saylanma Eserler. Kazan, TaRİX, 2002, s. 252.

dönüş

45

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s.14-15, 96-98.

dönüş

46

Tatar Télénéŋ Aŋlatmalı Süzlege: Öç Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, III T.: T-h, 1981, s. 832.

dönüş

47

Bayazitova, F. S. Tatar Xalkınıŋ Beyrem Hem Könküréş Yolaları (Ruxi Mirasıbız Xezinesénnen). Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1995, s. 96-97.

dönüş

48

Galimcan İbrahimov. Saylanma Eserler. Kazan: TaRİX, 2002, s. 247.

dönüş

49

Bayazitova, F. S. Tatar Xalkınıŋ Beyrem Hem Könküréş Yolaları (Ruxi Mirasıbız Xezinesénnen). Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1995, s. 83, 101.

dönüş

50

Maylı koymak: Tereyağlı krep.

dönüş

51

Siméz itlé öyre: Semiz etin suyunda yarma ile pişirilen cıvık çorba.

dönüş

52

Galimcan İbrahimov. Saylanma Eserler. Kazan, TaRİX, 2002, s. 250.

dönüş

53

Sajin: 2.13 millik uzunluk ölçüsü birimi.

dönüş

54

Galimcan İbrahimov. Saylanma Eserler. Kazan, TaRİX, 2002, s. 248.

dönüş

55

Avlak: Kimsenin olmadığı, tenha.

dönüş

56

Bayazitova, F. S. Tatar Xalkınıŋ Beyrem Hem Könküréş Yolaları (Ruxi Mirasıbız Xezinesénnen). Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1995, s. 76-83.

dönüş

57

Galimcan İbrahimov. Saylanma Eserler. Kazan, TaRİX, 2002, s. 249.

dönüş

58

Bayazitova, F. S. Tatar Xalkınıŋ Beyrem Hem Könküréş Yolaları (Ruxi Mirasıbız Xezinesénnen). Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1995, s. 101.

dönüş

59

Fehréddinév, R. Bolgar ve Kazan Törékleré. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1993, s. 70.

dönüş

60

Nadirov, İ. “Tatar Xalkınıŋ Kıska Cırları.” Tatar Xalık İcatı. Kıska Cırlar (Dürtyullıklar). Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1976, s. 7.

dönüş

61

Galimcan İbrahimov. Saylanma Eserler. Kazan, TaRİX, 2002, s. 247.

dönüş

62

Galimcan İbrahimov. Saylanma Eserler. Kazan, TaRİX, 2002, s. 255.

dönüş

63

Ciŋse: Giysinin kolu eskimesin, kirlenmesin diye özel dikilip, bileğe giyilen ek yen.

dönüş

64

Galimcan İbrahimov. Saylanma Eserler. Kazan, TaRİX, 2002, s. 246-247.

dönüş

65

Bayazitova, F. S. Tatar Xalkınıŋ Beyrem Hem Könküréş Yolaları (Ruxi Mirasıbız Xezinesénnen). Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1995, s. 83, 101.

dönüş

66

Maylı koymak: Tereyağlı krep.

dönüş

67

Tatar Télénéŋ Aŋlatmalı Süzlege: Öç Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1981, III T.: T-h, s. 698.

dönüş

68

Galimcan İbrahimov. Saylanma Eserler. Kazan, TaRİX, 2002, s. 250.

dönüş

69

Göbé: Kaymaktan yağ yapmak için kullanılan kap, yayık.

dönüş

70

Batman: Bal koymak için kullanılan yüksek ve dar kova.

dönüş

71

Galimcan İbrahimov. Saylanma Eserler. Kazan, TaRİX, 2002, s. 248.

dönüş

72

Botka: Her hangi bir yarmadan yapılan lapa, keşkek.

dönüş

73

Bayazitova, F. “G. İbrahimov Eserlerénde Xalık Traditsiyeleré Leksikası.” Galimcan İbrahimov Hem XXI. Gasır. Tuvuvına 120 Yıl Tuluga Bagışlangan Xalıkara Fenni-Gameli Konferentsiya Materialları. Kazan, 2007, s. 182.

dönüş

74

Galimcan İbrahimov. Saylanma Eserler. Kazan, TaRİX, 2002, s. 248.

dönüş

75

Beşirov, F. XX Yöz Başı Tatar Prozası. Kazan, Fikér, 2002, s. 97.

dönüş

76

Hesenov, M. Galimcan İbrahimov. Tatar Edebiyatı Tarixı. Altı Tomda. 4 Tom. Tatar Sovet Edebiyatı (1917-1941). Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1989, s. 193.

dönüş

77

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 446.

dönüş

78

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 463.

dönüş

79

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 453.

dönüş

80

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 446.

dönüş

81

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 442.

dönüş

82

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 475.

dönüş

83

Avlagıy: Oturma.

dönüş

84

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 518-519.

dönüş

85

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 454.

dönüş

86

Kırma bürék: Yassı kürk börk.

dönüş

87

Kelepüş: Tatar erkeklerinin başlarına taktıkları bir çeşit millî şapka.

dönüş

88

Bişmet: Tatar ve bazı diğer Türk boylarında pamuk dolgulu kışlık kısa palto.

dönüş

89

Kamzul: Elbise ya da gömlek üzerinden giyilen kolsuz ve yakasız kısa üst giysi.

dönüş

90

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 523.

dönüş

91

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 453.

dönüş

92

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 447.

dönüş

93

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 446.

dönüş

94

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 509-510.

dönüş

95

Nasıyri, Kayum. Saylanma eserler. Dürt Tomda. 3 Tom. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 2005, s. 241-250.

dönüş

96

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 438.

dönüş

97

Kantun: Çar zamanında Başkurdistan’da küçük bir bölgeye seçilen başkan, memur.

dönüş

98

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 438.

dönüş

99

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 453.

dönüş

100

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 510.

dönüş

101

Çabata: Ihlamur ağacının lifinden örülen ve genelde köyde giyilen bir çeşit yazlık ayakkabı.

dönüş

102

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 454.

dönüş

103

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 438-439.

dönüş

104

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 453.

dönüş

105

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s.9-12.

dönüş

106

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 443.

dönüş

107

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 454.

dönüş

108

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 454.

dönüş

109

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 519.

dönüş

110

Urazmanova, Raufa. Sovremennıye Obryadı Tatarskogo Naroda. Kazan, Tatarskoye Knijnoye İzdatelstvo, 1984, s. 82-83.

dönüş

111

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s.24-25.

dönüş

112

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 439.

dönüş

113

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 439.

dönüş

114

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 439-440.

dönüş

115

Tatar Xalık İcatı. Kıska Cırlar (Dürtyullıklar). Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1976, s. 313.

dönüş

116

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s.20, 28.

dönüş

117

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 447.

dönüş

118

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 102, 158-159.

dönüş

119

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 491-492.

dönüş

120

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 444.

dönüş

121

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 444.

dönüş

122

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 445.

dönüş

123

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 445.

dönüş

124

Nadirov, İ. Tatar Xalkınıŋ Yola Poéziyesé, Uyın Cırları, Biyu Takmakları. Tatar Xalık İcatı. Yola Hem Uyın Cırları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1980, s. 12.

dönüş

125

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 460.

dönüş

126

Nasıyri, Kayum. Saylanma eserler. Dürt Tomda. 3 Tom. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 2005, s. 232.

dönüş

127

Galevétdin, İdris. Dini Mecléslernéŋ Törleré. Çallı, 2003, s.25.

dönüş

128

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 459.

dönüş

129

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 52-54.

dönüş

130

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s.158.

dönüş

131

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 460.

dönüş

132

Kazaki: Dikilişiyle uzun kamzulu andıran fakat yenli ve küçük oturtma yakası olan bir çeşit üst giysi.

dönüş

133

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 467.

dönüş

134

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s.41.

dönüş

135

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 460.

dönüş

136

Beléş: Tepsiye yayılmış hamurun arasına patates, soğan ve et konularak yapılan bir çeşit börek.

dönüş

137

Peremeç: Hamurun içerisine et ve pirinç koyularak yağda kızartılan bir çeşit yiyecek.

dönüş

138

Koş télé: Hamuru küçük parçalara ayırıp yufka haline getirdikten sonra kenarlarına dil şekli verilen ve yağda kızartılan şeritlerden ibaret bir çeşit Tatar tatlısı.

dönüş

139

Bavırsak: Hamur parçalarının yağda kızartılmasından ibaret birçok Kıpçak Türkleri için ortak olan ve çay sofrasına koyulan bir çeşit Tatar tatlısı.

dönüş

140

Koymak: Mayalı ya da mayasız hamurdan yapılan krep.

dönüş

141

Nasıyri, Kayum. Saylanma eserler. Dürt Tomda. 3 Tom. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 2005, s. 245.

dönüş

142

Galevétdin, İdris. Dini Mecléslernéŋ Törleré. Çallı, 2003, s.4.

dönüş

143

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 461.

dönüş

144

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 465.

dönüş

145

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 100-101.

dönüş

146

Sum: Tatar ve diğer Kıpçak Boylarında günümüzde de kullanımda olan para birimi.

dönüş

147

Üç yüz sum muaccel, üç yüz sum müeccel: Üç yüz sumu düğünden önce, üç yüz sum’u borç olarak verilen mehr.

dönüş

148

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 465.

dönüş

149

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 594.

dönüş

150

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 594-595.

dönüş

151

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 495-496.

dönüş

152

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 455.

dönüş

153

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 465.

dönüş

154

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 469.

dönüş

155

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 454.

dönüş

156

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 130-131, 121.

dönüş

157

Bavırsak: Hamuru küçük parçalara ayırarak yuvarlak bir şekil verilip hazırlanan ve hazırlandıktan sonra kızgın yağda kızartılarak bir tabağa konulup üzerine bal dökülerek yapılan bir çeşit Tatar tatlısı. Ural bölgesinde yaşayan Tatarlar tarafından bu adla anılırken, Kazan Tatarlarında daha çok çek çek denir.

dönüş

158

Batman: Bal koymak için kullanılan yüksek dar kova.

dönüş

159

Put: Ruslarda kullanılan yaklaşık olarak 16 kiloya tekabül eden ağırlık ölçüsü.

dönüş

160

Bildeme: Kasaplık hayvanların belkemiklerinin iki tarafından çıkarılan etin pişirilmiş hali.

dönüş

161

Kadak: 409 gramlık ağırlık ölçüsü.

dönüş

162

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 468.

dönüş

163

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 581.

dönüş

164

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 138-141.

dönüş

165

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 1152-153.

dönüş

166

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 149-157.

dönüş

167

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 469.

dönüş

168

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 470.

dönüş

169

Şulpa ile tokmaç: Et suyunda pişen erişte çorbası.

dönüş

170

Şomırt: Tatarların yaşadığı coğrafyada yetişen küçük siyah salkımlı meyveleri olan bir çeşit ağaç.

kuşkirazı, kuş üzümü.

dönüş

171

Vak beléş: Tepsiye yayılmış hamurun arasına patates, soğan ve et konularak yapılan bir çeşit küçük börek.

dönüş

172

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 496-497.

dönüş

173

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 156.

dönüş

174

Galevétdin, İdris. Dini Mecléslernéŋ Törleré. Çallı, 2003, s. 9.

dönüş

175

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 454.

dönüş

176

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 497-498.

dönüş

177

Albastı: Karabasan.

dönüş

178

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 498.

dönüş

179

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 45, 91.

dönüş

180

Çulpı: Gümüş, altın vb. gibi madeni paralardan yapılan ve belik şeklinde örülmüş saç uçlarına takılan bir süs eşyası.

dönüş

181

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 479-480.

dönüş

182

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 480.

dönüş

183

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s.89.

dönüş

184

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 480.

dönüş

185

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 594.

dönüş

186

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 480.

dönüş

187

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 481.

dönüş

188

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 482.

dönüş

189

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s.91.

dönüş

190

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 483.

dönüş

191

Kiyev yégétleré: Sağdıçlar.

dönüş

192

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s.49-50.

dönüş

193

Karpuhin, İ. Y. “Vzaimodeystviye Russkih i Ukrainskih Svadebnıh Obryadov v Başkirii.” Folklor i Literatura Urala. Permskiy Gos.Pedagogiçeskiy İnstitut, Uçyonıyı Zapiski. Vıp. II, Perm, 1975, s. 84.

dönüş

194

Sultangareyeva, Rozaliya. Başkirskiy Svadebno-Obryadovıy Folklor. Ufa, 1994, s. 20.

dönüş

195

Tiyen: Tatar Türklerinde bozuk paraya verilen ad.

dönüş

196

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 483.

dönüş

197

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s.50-51.

dönüş

198

Péçen Bazarı: Kazan’da merkez bir yerde kurulan ve XX. yy. başı Tatar şair ve yazarlarının eserinde sık anılan ünlü bir çarşının adıdır.

dönüş

199

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 483-484.

dönüş

200

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 485.

dönüş

201

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 484.

dönüş

202

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 484.

dönüş

203

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 485.

dönüş

204

Karakuzova, J. ve Hasanov M. Ş. Kosmos Kazahskoy Kulturı, Almatı 1993, s. 75.

dönüş

205

Sultangareyeva, Rozaliya. Başkirskiy Svadebno-Obryadovıy Folklor. Ufa, 1994, s. 37.

dönüş

206

Busıygin, Y.P., Yakovlev, V.İ. “Muzıkalnıyı İnstrumentı v Semeynom Bıtu Narodov Srednego Povoljya (Konets XIX – Naçalo XX v.).” Semeynaya Obryadnost Narodov Srednego Povoljya. Kazan, 1990, s. 75.

dönüş

207

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 51.

dönüş

208

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 485.

dönüş

209

May: Tereyağı.

dönüş

210

Vak beléş: Tepsiye yayılmış hamurun arasına patates, soğan ve et konularak yapılan bir çeşit küçük börek.

dönüş

211

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 485.

dönüş

212

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 45-46.

dönüş

213

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 485-486.

dönüş

214

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s.86.

dönüş

215

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s.85.

dönüş

216

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 486-487.

dönüş

217

Nasıyri, Kayum. Saylanma eserler. Dürt Tomda. 3 Tom. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 2005, s. 245.

dönüş

218

Levke: Basamaklı biçimde yapılan hamam göbeği.

dönüş

219

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 32.

dönüş

220

Kagarov, E. G. “Sostav i Proishojdeniye Svadebnoy Obryadnosti.” Sbornik Muzeya Antropologii i Etnografii. Moskva-Leningrad, 1929. T. 8. , s. 151–194.

dönüş

221

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 505.

dönüş

222

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s.55.

dönüş

223

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 488.

dönüş

224

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 489.

dönüş

225

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s.489.

dönüş

226

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 493.

dönüş

227

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 494.

dönüş

228

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 98-99.

dönüş

229

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 499.

dönüş

230

Suslova, S. Jenskiye Ukraşeniya Kazanskih Tatar Seredinı XIX-Naçala XX veka. İstoriko-Etnografiçeskoye İssledovaniye. Moskva, İzdatelstvo Nauka, 1980, s. 28, 48.

dönüş

231

Kuş: çift.

dönüş

232

Albastı: Karabasan.

dönüş

233

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 498.

dönüş

234

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 497.

dönüş

235

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 43, 155.

dönüş

236

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 487.

dönüş

237

Şulpa ile tokmaç: Et suyunda pişen erişte çorbası.

dönüş

238

Şomırt: Tatarların yaşadığı coğrafyada yetişen, küçük siyah salkımlı meyveleri olan bir çeşit ağaç.

dönüş

239

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 496-497.

dönüş

240

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 50-51.

dönüş

241

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 517.

dönüş

242

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 510.

dönüş

243

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 135.

dönüş

244

Ciŋse: Giysinin kolu eskimesin, kirlenmesin diye özel dikilip, bileğe giyilen ek yen.

dönüş

245

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 526.

dönüş

246

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 518.

dönüş

247

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 512.

dönüş

248

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 514.

dönüş

249

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 518.

dönüş

250

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 520.

dönüş

251

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 520.

dönüş

252

Köyme: Ural bölgesinde yaşayan Tatarların at arabasına –faytona- verdikleri ad.

dönüş

253

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 520.

dönüş

254

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 58.

dönüş

255

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 53-54.

dönüş

256

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 523.

dönüş

257

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 43.

dönüş

258

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 55

dönüş

259

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 58.

dönüş

260

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 58.

dönüş

261

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 527.

dönüş

262

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s.124.

dönüş

263

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 527-528.

dönüş

264

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 92.

dönüş

265

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 528.

dönüş

266

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 105-106.

dönüş

267

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 103-104.

dönüş

268

Başmak: Ural bölgesinde yaşayan Tatar Türklerinde ilk kez buzağı doğuracak olan danaya verilen ad.

dönüş

269

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 584.

dönüş

270

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 575-576.

dönüş

271

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 199-201.

dönüş

272

Kuşyavlık (börkençék): Büyük başörtüsü.

dönüş

273

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 528.

dönüş

274

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. S. 179-180.

dönüş

275

Sultangareyeva, Rozaliya. Başkirskiy Svadebno-Obryadovıy Folklor. Ufa, 1994, s. 97.

dönüş

276

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 529.

dönüş

277

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 193.

dönüş

278

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 529.

dönüş

279

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 118

dönüş

280

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 530.

dönüş

281

Cilpuç: Tahıl teknesi.

dönüş

282

Ösek: Ambar.

dönüş

283

Kuna: Hamur açma sehpası.

dönüş

284

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 533.

dönüş

285

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 532.

dönüş

286

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 536.

dönüş

287

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 536.

dönüş

288

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 195.

dönüş

289

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 597.

dönüş

290

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 537.

dönüş

291

Çikmen: Eskiden genelde köylülerin giydiği kalın ve kaba kumaştan dikilen üst giysi.

dönüş

292

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 538.

dönüş

293

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 537.

dönüş

294

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 538.

dönüş

295

Kile: Havan.

dönüş

296

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 561.

dönüş

297

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 471.

dönüş

298

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 555.

dönüş

299

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 509.

dönüş

300

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 554.

dönüş

301

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 534-535.

dönüş

302

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 538.

dönüş

303

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 544.

dönüş

304

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 535.

dönüş

305

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 533.

dönüş

306

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 531.

dönüş

307

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 188.

dönüş

308

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 534.

dönüş

309

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 182-185.

dönüş

310

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 512.

dönüş

311

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 557.

dönüş

312

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 560.

dönüş

313

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 183.

dönüş

314

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 560.

dönüş

315

Bayazitova, F.S. Gomérnéŋ Öç Tuyı. Tatar Xalkınıŋ Gaile Yolaları. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1992, s. 110.

dönüş

316

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 581.

dönüş

317

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 586.

dönüş

318

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 591-592.

dönüş

319

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 591.

dönüş

320

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 592.

dönüş

321

Talak: Boşama, nikahlı kadını bırakma.

dönüş

322

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 594.

dönüş

323

Taŋ suvı: Çarşamba günü güneş çıkmadan sunun aktığı yönden alınan kırk bir kaşık sudur. Tatarlar onu hamile kalmak için ve çeşitli hastalıklardan kullanırlar.

dönüş

324

Tatar Mifları. Galimcan Gıylmanov Hikeyelevénde. I. Kitap. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1996, s. 308-315.

dönüş

325

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 443.

dönüş

326

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 595.

dönüş

327

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 595.

dönüş

328

Urazmanova, Raufa. Sovremennıyı Obryadı Tatarskogo Naroda: İstoriko-Etnografiçeskiye İssledovaniya. Kazan, Tatarskoye Knijnoye İzdatelstvo, 1984, s. 108.

dönüş

329

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 595.

dönüş

330

İslam Dine Yolaları. Kazan, İman Neşriyatı, 1997, s. 35.

dönüş

331

İmam Abdurrahman Kaya. Meŋgélék Yortka Taba. Helsinki-Meskev, 1992, s. 4.

dönüş

332

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 466.

dönüş

333

İslam Dine Yolaları. Kazan, İman Neşriyatı, 1997, s. 34-35.

dönüş

334

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 561.

dönüş

335

İslam Dine Yolaları. Kazan, İman Neşriyatı, 1997, s. 35.

dönüş

336

İmam Abdurrahman Kaya. Meŋgélék Yortka Taba. Helsinki-Meskev, 1992, s. 4.

dönüş

337

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 562.

dönüş

338

İmam Abdurrahman Kaya. Meŋgélék Yortka Taba. Helsinki-Meskev, 1992, s. 4.

dönüş

339

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 562.

dönüş

340

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 598.

dönüş

341

İmam Abdurrahman Kaya. Meŋgélék Yortka Taba. Helsinki-Meskev, 1992, s. 7-15.

dönüş

342

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 604.

dönüş

343

İmam Abdurrahman Kaya. Meŋgélék Yortka Taba. Helsinki-Meskev, 1992, s. 8.

dönüş

344

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 563.

dönüş

345

Urazmanova, Raufa. Sovremennıye Obryadı Tatarskogo Naroda, Kazan 1984, s. 120.

dönüş

346

Başmak: Ural Bölgesinde yaşayan Tatar Türklerinde ilk kez buzağı doğuracak olan danaya verilen ad.

dönüş

347

Teŋke: Tatar Türklerinde kullanılan para birimi.

dönüş

348

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 466.

dönüş

349

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 604.

dönüş

350

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 604.

dönüş

351

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 563.

dönüş

352

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 564.

dönüş

353

İmam Abdurrahman Kaya. Meŋgélék Yortka Taba. Helsinki-Meskev, 1992, s. 10.

dönüş

354

Taksim tarika vaktinde: Ölenin kalan malı paylaşılan zaman.

dönüş

355

Tahciz, tekfin masrafları: Ölüyü yıkama ve toprağa verme masrafları.

dönüş

356

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 571.

dönüş

357

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 571.

dönüş

358

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 452.

dönüş

359

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 459.

dönüş

360

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 501.

dönüş

361

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 571.

dönüş

362

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 564.

dönüş

363

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 565.

dönüş

364

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 567-568.

dönüş

365

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 576.

dönüş

366

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 576.

dönüş

367

Sajin: 2.13 millik uzunluk ölçüsü birimi.

dönüş

368

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 576.

dönüş

369

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 583.

dönüş

370

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 509-510.

dönüş

371

İbrahimov, G. Saylanma Eserler. 3 Tomda. Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1956, 3. Tom, s. 446.

dönüş

372

Möhemmetcanov, Rif. Başkortstan Ik Buyı Tatarlarınıŋ Yola İcatı, Ufa, 1982, s. 60–61.

dönüş

373

Bayazitova, F. Tatar Xalkınıŋ Beyrem Hem Könküréş Yolaları (Ruxi Mirasıbız Xezinesénnen). Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1995, s. 89.

dönüş

374

Möhemmetcanov, Rif. Başkortstan Ik Buyı Tatarlarınıŋ Yola İcatı, Ufa, 1982, s. 42-47.

dönüş

375

Urazman, R. Tatar Halkınıŋ Yolaları Hem Beyremneré, Kazan 1992, s. 36–37.

dönüş