Berdibek Sokpakbayev
Benim Adım Koca

Türk Dünyası’nın can balalarına…

Takdim

Abzal SAPARBEKULI

Kazakistan Cumhuriyeti Ankara Büyükelçisi

Bağımsızlığının 27. yılında Kazakistan Cumhuriyeti, Türk Dünyası’nın incisi olarak her alanda belirlediği kalkınma stratejileri doğrultusunda her geçen gün biraz daha gelişiyor. Kazakistan, bir yandan çağdaş dünyaya ayak uydururken, öte yandan millî ve manevî değerlerine sahip çıkarak “Ebedî El” mefkûresini gerçekleştirme yolunda adım adım ilerliyor. Bu yolda ilerlerken, kültür ve sanat, özellikle de bu alanın temel taşı olan edebiyat en çok önem verilen alanlardan biri olarak karşımıza çıkıyor. Bu doğrultuda edebiyatın imkânlarından faydalanarak millî duygu ve düşünce ufkunu genişletmek millî amaçlarımız arasında geliyor. İki ülkenin edebî ilişkilerine katkı sağlayan bir çalışma da Kazak edebiyatının tanınmış yazarlarından biri olan Gabit Müsirepov’un Ulpan adlı ünlü romanının Türkiye Türkçesine kazandırılmış olmasıdır.

Diplomatik ilişkilerin 26. Yılında, Türkiye ve Kazakistan arasındaki siyasî gelişmeye bağlı olarak kültürel ilişkiler de hızla gelişmekte. Kültürel ilişkiler kapsamında edebî ilişkiler çok özel bir yere sahip. İki halkın önemli edebiyatçılarıyla ilgili karşılıklı olarak yapılan toplantılar ve karşılıklı eser basımı edebî ilişkilerin gelişmesine büyük katkı sağlamakta. Özellikle son birkaç yıl içinde gerek Kazak edebiyatının abidevî şahsiyetlerinin eserlerinin Türkiye Türkçesine kazandırılması, gerekse Türk edebiyatından eserlerin Kazakçaya çevrilmesi Türkiye ve Kazakistan arasındaki edebî, kültürel ve beşeri alanlarındaki ilişkilerin gelişmesini hızlandırdı.

Elbette iki ülke arasında tesis edilen sağlam siyasî ilişkiler son derece önemlidir ancak, edebiyat aracılığıyla iki ülke halkının birbirini daha yakından tanıyarak edebiyatın dostluk ve kardeşlik zemini üzerinde kurduğu ilişkiler, hiç şüphe yok ki, en güçlü ve kopmaz bağlardır. Bu anlayışla Kazakistan Ankara Büyükelçiliği olarak diğer bütün alanlardaki gelişmeleri olduğu gibi, edebî alandaki faaliyetleri de desteklemeyi halkımıza ve devletimize karşı millî bir sorumluluk olarak görüyoruz.

Bu anlayış içerisinde, iki ülkenin edebî ilişkilerine katkı sağlayan bir çalışma da Kazak çocuk edebiyatının tanınmış yazarı Berdibek Sokpakbayev’in Benim Adım Koca adlı eserinin Türkiye Türkçesine kazandırılmasıdır. Türkiye’de şu ana kadar Kazak çocuk edebiyatına dair herhangi bir eser yayımlanmamıştır. Bu bakımdan Benim Adım Koca çevirisi, Türkiye’de Kazak çocuk edebiyatı çalışmaları açısından bir ilk olma özelliği taşımaktadır. Bu çevirinin Türkiye’de bundan sonra yapılacak olan Kazak çocuk edebiyatı çalışmalarına bir kapı aralayacağını umuyorum.

Bu sene Kazakistan halkı birçok ulusal ve uluslararası kurum ve kuruluşları barındıran, bölgesel sorunların çözülmesine katkı sağlayan ve dünya barışı ile diyaloğun merkezi haline gelen Astana’nın 20. Yıldönümünü kutlamaktadır. Bu anlamlı dönemde Benim Adım Koca eserinin Türkiye’de yayınlanması tarihi bir olaydır.

Söz konusu eser Sovyetler Birliği döneminde 65 dilde yayınlanarak dönemin en başarılı çocuk romanı olarak kayda girmiştir. Hatta bu eser filmleştirilerek Fransa’da Cannes Festivalinde ödül kazanmıştır. Gerçekten bu, büyük ve usta yazar Berdibek Sokpakbayev’in büyük bir başarısıdır.

Bu vesileyle, Kazak çocuk edebiyatının tanınmış yazarı Berdibek Sokpakbayev’in edebî yaratıcılığını tanıtan Benim Adım Koca romanını Türkiye Türkçesine çevirerek kökleri bir olan Türk-Kazak halkının edebî ilişkilerinin gelişmesine katkı sağlayan Dr. Cemile Kınacı’yı ve eseri redakte eden değerli yazar Ataman Kalebozan’ı gönülden kutluyorum.

Kitabın yayınlanmasına destek veren, ülkelerimiz arasındaki dostluk ve kardeşlik ilişkilerinin gelişmesine değerli katkı sağlayan Keçiören Belediye Başkanı Mustafa Ak’a ve Avrasya Yazarlar Birliği Başkanı Yakup Ömeroğlu’na milletimiz ve devletimiz adına şükran duygularımı arz ediyorum. Romanın Türk okuyucu tarafından beğeniyle okunmasını temenni ediyorum.

Takdim

Mustafa AK

Keçiören Belediye Başkanı

Mirasçısı olduğumuz Türk kültürünün inşasına katkı sunmak bizler için en az şehirleri imar etmek ve halkı memnun etmek kadar önemli bir görevdir. Tarih boyunca ayak bastığımız Orta Asya, Anadolu, Balkanlar ve daha nice bölgeyi kapsayan ve adına gönül coğrafyamız dediğimiz bu büyük havzada oluşan kültürel varlığımız bizim en büyük hazinemizdir. Bu anlayışla Keçiören Belediyesi olarak diğer belediye faaliyetlerimizin yanı sıra kültürel faaliyetlere de her zaman önem verdik, vermeye de devam ediyoruz. Düzenlediğimiz ve desteklediğimiz faaliyetlerin önemli bir bölümünü kültürel faaliyetlerimiz teşkil ediyor. Belediye olarak bu büyük havzanın en önemli kolu olan Türk Dünyası ile ilgili faaliyetlere daima sıcak bakıyor ve büyük bir samimiyetle destekliyoruz.

Belediyemiz, özellikle Türkiye-Kazakistan kültürel ilişkilerinin gelişmesini önemsemekte ve her zaman bu doğrultuda pek çok faaliyete gönülden katkı sunmaktadır. Kazakistan ile birlikte yürüttüğümüz faaliyetlerde Kazak kardeşlerimize gönülden destek verirken onların bize karşı olan yürekten desteğini de her zaman hissediyoruz. Özellikle son birkaç yıl içinde Keçiören Belediyesi olarak Kazakistan’ın önemli şahsiyetlerinin Türkiye’de tanıtılmasına ve Türkiye-Kazakistan kültürel ilişkilerinin gelişmesine katkı sunmaktan büyük bir memnuniyet duyduk.

Kazakların ulu ozanı Süyinbay Aronulı, yine büyük Kazak ozanı Jambıl Jabayev ve kilometrelerce uzaktaki Kazak bozkırlarından sesini Anadolu’daki kardeşlerine duyurmayı başaran Mağcan Cumabay gibi Kazak kültür hayatının, Kazak edebiyatının abidevî şahsiyetleri ile ilgili toplantıların düzenlenmesinde ve bu değerli şahsiyetlerin Türkiye’de tanıtılmasında paydaş olmaktan onur duyduk. Belediye olarak Kazak halkının bu ölümsüz şahsiyetlerinin isimlerini belediyemiz sınırlarında yaşatmaktan da büyük bir mutluluk duyuyoruz. Bu kapsamda 2015 yılında ilk olarak Süyinbay Aronulı Parkı ve Anıtı açılışını gerçekleştirdik. Ulu Kazak ozanı Süyinbay’ın öğrencisi Jambıl’ı da unutmadık. Süyinbay Parkı’nın hemen yanındaki sokağa Jambıl Jabayev adını verdik. Ayrıca Kazakistan’daki Jambıl Belediyesi ile kardeş belediye olarak çeşitli faaliyetlerde bulunduk. Son olarak Alaş’ın unutulmaz şairi Mağcan Cuma-bay için Türkiye’deki ilk anıt da yine Keçiören’de dikildi. Böylece Kazak kültürel hayatının bu efsanevî isimleri, hem Keçiören’de hem de Türk halkının gönlünde bir yer buldu.

Bu güne kadar olduğu gibi bundan sonra da Keçiören Belediyesi olarak Türkiye-Kazakistan kültürel ilişkilerinin gelişmesine destek vermeye devam edeceğiz. Kültürel ilişkilerin önemli bir ayağını da bilindiği gibi edebî ilişkiler oluşturuyor. Bu kapsamda yapılan faaliyetleri de Keçiören Belediyesi olarak büyük bir memnuniyetle destekliyoruz. Bu faaliyetlerin son halkasını Kazak edebiyatının ve çocuk edebiyatının önemli bir temsilcisi olan Berdibek Sokpakbayev’in meşhur eseri Benim Adım Koca’nın Türkiye Türkçesine kazandırılması oluşturuyor. Benim Adım Koca adlı eserin Türk-Kazak edebî ilişkilerine katkı sağlayacağı ve iki ülkenin edebiyatları arasındaki ilişkinin gelişmesine vesile olacağı şüphesiz.

Büyük bir emekle eseri çevirip iki ülke arasındaki edebî ve kültürel ilişkinin gelişmesine katkı sağlayan Dr. Cemile Kınacı’yı kutluyorum. Kitabın yayımlanmasına destek veren Kazakistan Cumhuriyeti Ankara Büyükelçisi Sayın Abzal Saparbekulı’na, Avrasya Yazarlar Birliği Genel Başkanı ve Bengü Yayınları Genel Yayın Yönetmeni Sayın Yakup Ömeroğlu’na, ayrıca kitabı yayına hazırlayan diplomat ve yazar Sayın Malik Otarbayev’e teşekkürlerimi sunuyorum. Türk-Kazak kültürel ilişkilerinin artarak devam etmesini içtenlikle diliyorum.

Takdim

Dr. Yakup ÖMEROĞLU

Avrasya Yazarlar Birliği Genel Başkanı

Avrasya Yazarlar Birliği, kurulduğu ilk günden bu yana kardeş Kazakistan ile sıkı edebî ilişkiler geliştirdi. Kazakistan ile birlikte yürüttüğümüz faaliyetlerde hem biz Kazak kardeşlerimize gönülden destek verirken hem de Kazak kardeşlerimizin yürekten desteğini her zaman gördük ve görmeye devam ediyoruz.

Avrasya Yazarlar Birliği olarak Türk ve Kazak edebiyatçılarıyla ilgili karşılıklı olarak yapılan toplantılara memnuniyetle destek veriyoruz. Bunun yanı sıra Bengü Yayınları aracılığıyla Kazak edebiyatının birbirinden güzel edebî eserlerini Türk okuyucuya sunmaktan da büyük memnuniyet duyuyoruz. Ayrıca, Kazak edebiyatı hakkında yapılan bilimsel çalışmaların Türk okuruna sunulmasında da Bengü Yayınları her zaman destek vermektedir. Özellikle son birkaç yıl içinde gerek Avrasya Yazarlar Birliği olarak gerekse Kazakistan Cumhuriyeti Ankara Büyükelçiliği ortaklığı ile Kazak edebiyatından pek çok hikâye seçkisi, roman ve şiir kitapları yayımladık. Şu anda Bengü Yayınları kataloğuna bakıldığında, Kazak Edebiyatı serisinden çıkan kitap sayımızın yirmiyi aştığı görülecektir. Bu, hem Türk Edebiyatı hem de Kazak Edebiyatı açısından büyük bir zenginliktir. Kazak edebiyatından yapılan çeviri ve bilimsel çalışmalar ne kadar artarsa, Türk halkı Kazak edebiyatından o kadar çok haberdar olacak ve iki ülke arasındaki edebî ilişkiler bu yolla giderek gelişecektir.

Kazak edebiyatı serimizde yaptığımız yayınlar içinde, bu güne kadar çocuk edebiyatından bir eser yayımlamamıştık. Bu bakımdan yazar Berdibek Sokpakbayev’in usta kaleminden çıkan Benim Adım Koca’nın Türkçeye kazandırılmasını çok olumlu karşıladık ve eserin yayımlanmasına hiç tereddüt etmeden destek verdik. Ayrıca Berdibek Sokpakbayev’e sadece çocuk yazarı demek haksızlık olur. O, Kazak edebiyatında diğer eserleriyle de iz bırakan başarılı bir Kazak yazarı. Bu düşünceyle 2014 yılında Kardeş Kalemler dergimizin 93. sayısını Berdibek Sokpakbayev’e ayırmıştık. Umuyorum ki şimdi de Benim Adım Koca, bizim için bir başlangıç olur ve yazarın diğer eserlerini de ilerleyen süreçte Türkiye’deki okura sunabiliriz.

Daha önce yine Bengü Yayınları arasından çıkan Ulpan çevirisi ile lider ruhlu ve halk anası Ulpan’ı Türk okuyucuya tanıtan ve sevdiren Dr. Cemile Kınacı’nın elinizdeki Benim Adım Koca çevirisi ile bu defa uçsuz bucaksız bozkırın Kazak çocuğunun sınırsız hayal dünyasına yolculuk yapacaksınız. Bu vesileyle yaptığı çalışmalarla Türk-Kazak edebî ilişkilerinin perçinlenmesine katkı sağlayan Dr. Cemile Kınacı’yı, Kazak çocuk edebiyatından bir örneği Türkiye Türkçesine kazandırdığı için kutluyorum. Kitabın yayımlanmasına destek veren Kazakistan Cumhuriyeti Ankara Büyükelçisi Sayın Abzal Saparbekulı’na, Keçiören Belediye Başkanı Mustafa Ak’a teşekkürlerimi sunuyorum. Ayrıca kitabı yayına hazırlayan diplomat ve yazar Sayın Malik Otarbayev’e de teşekkür ediyorum. Türk-Kazak edebî ilişkilerinin artarak devam etmesini içtenlikle diliyorum.

Çevirenin Ön Sözü

Kazak edebiyatı hakkında yaptığım bilimsel çalışmalar daha çok akademik çevreye hitap eden ve daha dar bir çevreyi ilgilendiren çalışmalar. Türkiye’de Kazak edebiyatını bilim çevresine tanıtmak ve Türk edebiyatı ile Kazak edebiyatı arasında edebî ilişkilerin gelişmesi açısından bu çalışmalar elbette oldukça önemli. Ancak Kazak edebiyatının başarılı örneklerini genel Türk okuyucuya sunmak ve Kazak edebî zevkini az da olsa Türk okuyucunun tatmasına vesile olabilmek de çok önemli. İlk çevirim Ulpan bu düşüncenin ürünüydü. Ulpan gerçekten Türk okuyucu tarafından çok sevildi. Türk okuyucu, Kazak kızı Ulpan’ın hayatını anlatan romanı okuduğunda, Ulpan ile birlikte, Kazak kadınlarını, Kazak geleneklerini, Kazak kültürünü, kısaca Kazak halkını her yönüyle edebiyat üzerinden tanımış oldu. Ulpan’ı okuyan pek çok okuyucum bana geri dönüşler yaparak Kazak Dünyası’nın kapılarını onlara araladığım için teşekkürlerini iletti. Ayrıca Türkiye’de katıldığım pek çok kitap fuarında, Ulpan’ın Bengü yayınevinin en çok satan kitapları arasında yer aldığını kendim de okuyucularım ile bir araya geldiğimde gözlemledim. Kazak edebiyatının çok başarılı bir kadın romanı olan Ulpan’ın Türk okuyucu tarafından beğeniyle karşılanması, ikinci çevirimi yapma konusunda benim için itici bir güç oldu. Katıldığım kitap fuarlarında Türk okuyucunun sıklıkla Kazak çocuk edebiyatından çeviri eser talebinde bulunması, bu defa Kazak çocuk edebiyatı ile ilgili bir çeviri yapma kararımda vesile oldu. Pek çok aile, çocukları ile kitap fuarını ziyaret ettiklerinde çocukları için Türk Dünyası’ndan yapılan çeviri eser olup olmadığını soruyordu. Bu sebeple Türk okuyucunun bu talebine cevap verecek Kazak çocuk edebiyatından bir romanı Türkiye Türkçesine kazandırmaya karar verdim.

Kazak çocuk edebiyatından yapacağım çeviri için araştırmalar yapmaya başladım. Diplomat ve yazar sayın Malik Otarbayev ile yaptığımız istişareler sonucunda Berdibek Sokpakbayev’in efsanevî eseri Benim Adım Koca’yı çevirmeye karar verdim. Berdibek Sokpakbayev, Kazak çocuk edebiyatının en önemli yazarlarından biriydi. Üstelik yazdığı Benim Adım Koca adlı eser, dönemine damgasını vurmuş, tiyatroya, sinemaya aktarılmış, dünya çapında ödüller almış, yazıldığı dönemde olduğu gibi günümüzde de ilgi çekiciliğini koruyan oldukça başarılı bir eserdi. Ayrıca, Küçük Koca’nın kendine dikte edilen şeylere her ne pahasına olursa olsun baş kaldırışı, boyun eğmeyişi, asi ruhu da beni oldukça etkiledi. Bütün bu sebeplerle Benim Adım Koca adlı eser vasıtasıyla Türk okuyucunun bir Kazak çocuğunun gözünden dünyayı görmesini arzuladım ve elinizdeki bu çeviriye başladım.

Benim Adım Koca, Sovyet devrinde sinemaya da aktarıldığı için öncelikle filmi seyrettim. Filmi seyrettikten sonra çeviri yapmak şüphesiz işimi daha kolaylaştırdı. En azından Koca’nın başından geçen maceraları biliyordum, tek sıkıntım dil aracılığıyla bu sahneleri okuyucuya doğru ve edebî olarak aktarmaktı. Koca’nın maceralarını çevirmeye başladığımda, Berdibek Sokpakbayev’in aslında Koca adlı bir çocuk üzerinden, saf bir çocuğun dünyasıyla Sovyet sistemine dair çok ince tenkitler yaptığını farkettim. Benim Adım Koca, bu yönüyle aslında Kazak çocuk edebiyatının en güzel örneklerinden biri olmasının yanı sıra, Sovyet sistemindeki bazı aksaklıkların da Berdibek Sokpakbayev’in usta kalemiyle tenkit edildiği bir eserdi. Bu yönüyle Benim Adım Koca, yalnızca çocuklara yönelik bir eser değil, çocuklarla beraber büyüklerin de okuyup sonuçlar çıkaracağı, döneminin siyasî ve sosyal ortamına ışık tutan değerli bir eser niteliği taşıyor. Dolayısıyla Benim Adım Koca, Türk Dünyası edebiyatına ilgi duyan yetişkin ve çocuklara hitabeden bir eser. Yetişkin ya da çocuk farketmeksizin Türk okuyucunun Benim Adım Koca’yı beğenerek okuyacaklarını umuyorum.

Daha önce Ulpan’ı çeviri sürecinde yaşadığım gibi, Benim Adım Koca’yı çevirirken de kahramanımla güçlü bir duygusal bağ kurduğumu söylemek isterim. Eseri çevirmeye başladığım ilk andan itibaren, esere adını veren, yetimliğin verdiği hırçınlıkla ortalığı birbirine katan, yaramazlıklarıyla başta annesi olmak üzere herkesi bezdiren, ama özünde çok akıllı ve gelecek vadeden bir çocuk olan Koca’yı çok ama çok sevdim. Çevirinin başına oturduğum zamanlar, Koca ile bir araya gelip sohbet ettiğimiz anlara dönüştü. Koca ile sohbet edemezsem onu özlüyordum, küçük Koca’yı ihmal ettiğimi düşünerek üzülüyordum. Bu sebeple işlerim ne kadar yoğun olursa olsun, mutlaka Koca’ya zaman ayırmaya gayret ettim. Bu sebeple de çevirinin tamamlanma süreci hızlanmış oldu.

Dilerim değerli okuyucu, benim gibi siz de Koca’yı sever ve Koca’nın maceralarını beğenerek okursunuz.

Elbette bir kitabın yazılmasından yayınlamasına kadarki süreçte pek çok kişinin emeği ve yardımları söz konusudur. Bu vesileyle Benim Adım Koca çevirimi yayınlayarak beni onurlandıran Kazakistan Cumhuriyeti Ankara Büyükelçisi Sayın Abzal Saparbekulı’na, Keçiören Belediye Başkanı Mustafa Ak’a ve Bengü Yayınları Genel Yayın Yönetmeni Yakup Ömeroğlu’na sonsuz şükranlarımı sunuyorum. Bu eseri çevirmemi öneren, çeviriyi sabırla okuyarak gerekli düzeltmeleri yapıp yayına hazırlayan, Kazak edebiyatı ile ilgili çalışmalarımda desteğini hiçbir zaman eksik etmeyen diplomat ve yazar Sayın Malik Otarbayev’e ayrıca teşekkür ederim. Çeviride anlamını çıkarmakta zorlandığım bazı kelimeleri, benimle canla başla arayarak en doğru şekilde çevirmemde yardımcı olan genç bilim adamı değerli Ercan Argınbayev’e de teşekkür ediyorum. Ayrıca çevirideki imla ve noktalama konusunda değerli dostum Dr. Erkan Karagöz ile uzun ve faydalı tartışmalar yaptık. İmla ve noktalama konusundaki yönlendirmeleri sayesinde, kaynak metnin etkisinden mümkün olduğunca kurtularak Türk okuyucuya hitabeden bir erek metin ortaya koymaya gayret ettim. Değerli katkıları için kendisine teşekkür ederim.

Benim Adım Koca çevirimin resimlerini hazırlatarak desteğini esirgemeyen “EsilArt” Vakfı’na ve çizimleriyle kitabı güzelleştiren ressam Almas Sırgabayev’e de sonsuz şükranlarımı sunuyorum. Hiç şüphe yok ki çizimleriyle çevirim daha da güzelleşti. Ayrıca kapak çizimi çok değerli arkadaşım Bekir Kenan Coşkun’un dokunuşlarıyla renklendi. Koca’ya bu renkli dokunuşu için ona da ayrıca teşekkür ederim. Değerli vaktini harcayarak metni redakte eden ve daima sevgisiyle bana destek olan Ataman Kalebozan’a da varlığı ve emeği için sonsuz teşekkürler. Her şey gönlümce olacak şekilde kitabın tasarımını yapan ve elinden gelen gayreti gösteren İbrahim Sağlam’a da teşekkür ederim.

Son olarak daima sırtımı yasladığım dağ olan kıymetli aileme, sevgi ve ilgileriyle beni destekleyerek yeni eserler üretmeme vesile olan anneme, babama ve kardeşlerime sonsuz sevgi ve şükranlarımı sunuyorum.

Türk-Kazak dostluğu ebedî olsun!

Nisan 2018/Ankara

Berdibek Sokpakbayev (1924-1991)

Kazak Yazar Berdibek Sokpakbayev’in Hayatı ve Edebî Kişiliği (1924-1991)

Berdibek Sokpakbayev, 15 Ekim 1924’te Almatı eyaletinin Narınkol köyünde dünyaya gelmiştir. Abay Kazak Devlet Pedagoji Enstitüsünü bitirmiştir. Buradaki eğitimini tamamladıktan sonra Moskova’ya giderek yüksek okulda edebiyat eğitimi almıştır. Birkaç yıl köy okullarında öğretmenlik yapmıştır. Daha sonra ise basın yayın dünyasına geçiş yaparak Kazak Edebiyatı gazetesinde, Baldırgan dergisinde, Ş. Aymanov Kazakfilm stüdyosunda çalışmıştır. Kazakistan Yazarlar Birliğinde çocuk edebiyatı alanında danışmanlık yürütmüştür.

Berdibek Sokpakbayev edebî hayata şiirleriyle adım atmıştır. 1950 yılında Bulak adlı şiir antolojisi yayımlanmıştır. Daha sonra çocuklar ve gençler için nesir alanında eserler yazmaya başlamıştır. Yazardan geriye kalan edebî miras içinde hikâyeleri, uzun hikâyeleri ve romanları vardır. Onun Menin Atım Koca (Benim Adım Koca), Boztöbede Bir Kız Bar (Boztepede Bir Kız Var), Ölgender Kay-tıp Kelmeydi (Ölenler Geri Dönmüyor) adlı eserleri SSSR halklarının dillerine ve başka yabancı dillere çevrilerek tiyatro ve sinema sahnelerine aktarılmıştır. 1967 yılında Cannes Film Festivali’nde (Fransa) çocuklar ve gençler için yapılmış filmler arasında Berdibek Sokpakbayev’in Menin Atım Koca filmi senaryosuyla ödüle layık görülmüştür.

Yazar, Kazakistan Yazarlar Birliğinin üyeliğini yapmıştır.

Kazak SSR Yüksek Sovyeti’nin Saygı Nişanları’yla ödüllendirilmiştir.

Eserleri

Bulak/Şiir (1950)

Bakıt Jolı/Hikâyeler (1953)

Jolda/Gezi Yazıları, Hikâyeler (1955)

Alıstagı Avılda/Uzun Hikâye (1953)

Menin Atım Koca/Uzun Hikâye (1957)

Balalık Şakka Sayahat/Uzun Hikâye (1960)

Ölgender Kaytıp Kelmeydi/Roman (1967, 1974)

Kaydasın, Gavgar?/Uzun Hikâye (1966)

Mertvıe Ne Vozvraçşayutsya/ Roman (1984)

BENİM ADIM KOCA

GİRİŞ YERİNE

Vallahi, övünmek için değil dostlarım, gerçeği söylüyorum, bir gün yazar olma arzusu, benim gönlüme çok küçük yaşlarda düştü. Daha üçüncü ve dördüncü sınıfta okurken şairlik yeteneğim okul dışına taşarak bütün köye yayılmıştı. Sonrasında ise “şair çocuk” olarak adlandırılmaya başlamıştım.

İlk zamanlarda bu söz beni çok rahatsız ediyordu. Ama sonra ben, yeteneğin doğuştan geldiğine karar verdim. Ben bu düşünceyi hiç kimseden duymuş ya da çalmış değilim. Kader bunu bana yazmışsa buna boyun eğmekten başka bir çarem var mı?!

Genellikle, büyük şairler şiirlerini yalnızca ilham geldiği zamanlarda yazıyormuş gibi görünüyor. Oysa benim ilhamım her zaman kalemimin ucundaymış gibi. Yazmak için yalnızca vakit bulmam yeterli, hemen döktürüveriyorum. Hatta bazen kapağını ilk defa açtığım bir defteri hızlıca bitirmek için acele edip “bu gün şu kadar kıta şiir yazacağım” diyerek plan yapıp yazıyorum.

İnsanoğlu devamlı gelişiyor. Ben de görünür bir şekilde kendimi geliştirmeye başladım. Şiirlerim sınıfın ve okulun duvar gazetelerinde aralıksız yayımlanmaya başladı. Böylece artık ben onlara şiirlerimi sunmayı bıraktım, artık onlar şiirlerimi alabilmek için bana yalvarıyorlardı.

“Yağ hakkında bir şiir yazabilir misin?” diyordu biri.

“Kaç kıta olsun?”

“Dört kıta.”

“Tamam.”

Ders sırasında hemen yazıp bitiriveriyorum.

“Düzen hakkında bir şiir yazıversene!” diyordu bir başkası.

“Sınıfta uyuklayanlar hakkında bir hiciv şiirini hemen yazıveremez misin acaba? Fakat baştan sona olumsuz bir şiir olmasın. Önce uyuklamayan, dikkati canlı olan bir çocuğu tasvir et!” diyordu ötekisi.

İşte bunun gibi siparişler sınıf duvar gazetelerine kar taneleri gibi yağmaya başladı.

Bütün bunlar bir zamanlar benim için büyük bir mutluluk, büyük bir dereceydi. Fakat giderek sıradanlaştı ve beni tatmin etmemeye başladı. Şiirlerim ne kadar çok yayımlanıyorsa ben de o kadar çok onlara dikkat etmez ve önem vermez hale geldim.

İnsanoğlunu, tıpkı bende olduğu gibi, arzuları peşinden sürükleyip götürüyor. Ben artık bir matbaada şiirlerimin harflere dizilerek halkın parayla satın alıp okuyacağı gerçek bir yayın halinde yayımlanmasının hayalini kurmaya başladım. Ahh! Bu öyle güzel olurdu ki… Anlatmaya devam edelim. Okula “Pioner” dergisinin yeni sayısı geldi. Çocuklara dağıtıyorlardı. O sırada dergiyi herkesten önce açan biri “Hey, şuna bakın. Koca’nın şiiri basılmış!” diye bağırdı. Evet, benim şiirim. “Koca Kadırov” diye sanki taya basılan bir damga gibi açık ve görünür yazılmıştı.

Ah, tam da böyle bir durum hâsıl olsa Janar ne yapardı? Benim yeteneğimi görür, büyüdüğümde tanınmış bir şair ve yazar olacağımı anlardı. Sonrasında belki de bana daha farklı bir gözle bakardı.

Onmayasıca Jantas ne yapardı acaba? Göremeden yok olup gider miydi? O baş belası hiç buna bakar mı sanırsın? “Bu bence başka bir Koca Kadırov olmalı!” demekten de çekinmezdi üstelik.

Günlerden bir gün başarılı olduğunu düşündüğüm bir grup şiirimi seçip “Artık hayırlısı!” diyerek Almatı’ya “Pioner” dergisine gönderdim. Başkenti gönderdiğim şiirlerimle bombalamam işte o günden itibaren başladı.

Fakat neden olduğunu bilmiyorum gönderdiğim o şiirlerden biri bile yayımlanmadı.

Sonrasında ben bir uyanıklık daha yaptım. Daha önce “Pioner”e gönderdiğim şiirlerimi bu defa da “Kazakistan Pioneri” gazetesine gönderdim. Belki de onlar beğenirler diye düşündüm. Yok, bu taktiğimden de bir iş çıkmadı. Gönderdiğim şiirlerim onların da hoşuna gitmedi.

Bunlar beni yıldırmadı, daha da hırslandım. Yalnızca bir ikisine daha gönderip, diğerlerini bir kenara atarak biraz sinirlendim. Ama bu defa da şiirlerimin çok sayıda kopyasını kaleme alıp bildiğim gazete ve dergilere şiirlerimi göndermeye başladım. (Biri basmazsa nasıl olsa biri basar diye düşünüyordum.) Bunu yaptığım sırada bir grup şiirim “Öğütçü Bloknotu”na ulaşmıştı. Sonrasında editörden “Daha şiiri nasıl sunacağını bilmeyen biri nasıl olup da şair olacak?” şeklinde benimle alay eden bir cevap geldiğinde neredeyse utancımdan yerin dibine girecektim.

Beni mutlu eden şeylerden biri, şiir gönderdiğim yerlerin hepsinden de cevap geliyor olmasıydı. “Genel olarak bakıldığında şairlik yeteneğin var gibi görünüyor. Fakat biraz daha araştırman, çok okuman, öğrenmen gerekli!” şeklinde ümidimi yeşerten nezaketli cevaplar aldığımda mutluluktan sanki başım göğe eriyordu. Zarfına editörlük pulu yapıştırılmış olan bunun gibi mektupları bütün çocuklara övünerek gösteriyordum. Benim kimlerle bağlantım olduğunu bilsinler istiyordum.

Gelen bazı mektuplar hem çok sert hem de acımasız bir üslûpla yazılıyordu. Adı malum şairin biri geçen güz “Senin şiirle kafa patlatman için henüz erken gibi görünüyor. Şiirlerinde sana özgü hiçbir şey bulamadım.” diye yazmıştı. Bu sözleri okuduğumda başımdan aşağı kaynar sular döküldü. Bunun gibi olumsuz cevaplar aldığımda bunları başkalarına göstermek bir yana, okuldaki şairlik şöhretime zarar verir diye ayaklarımın altında çiğneyip yok ediyordum.

Sonuç olarak editörlerin bir kısmına da gönlüm kırıldı. Onlara şiir göndereceğim diye zarf, pul satın alıp ne kadar param boşlara gitti bir bilseniz. Onlara para harcayacağıma bütün paramı biriktirip şeker alıp yeseydim hiç olmazsa ağzım tatlanır, bir güzel keyif yapardım.

Kendileri bilir, yayınlamazlarsa yayınlamasınlar. Böyle olsa bile ben idealimden asla vazgeçmeyeceğim. Onların kırıcı tavırları nedeniyle şimdi ben şiiri bir kenara bırakıp daha büyük bir işe girişiyorum. Artık kısa bir roman çalışması üzerindeyim. Her şeyin bir kitaba uygun olması için olayları bölüm bölüm ayırıyorum ve her bölüme bir ad koyuyorum. Gerçek olmayan hiçbir şeyi de kitabıma eklemiyorum.

BİRİNCİ BÖLÜM

Okuyucu, eserin başkahramanı ile yani benimle tanışıyor

Benim adım…

Adımı söylemeye başladığımda dilim damağıma yapışır gibi oluyor. İnsanın adının sevimli olması da büyük bir mutluluk mu diyorum. Mesela, Murat, Bolat, Erbol, Bakıt gibi isimleri ele alalım. Söylemesi de kolay, kulağa da hoş geliyor. Bunun yanı sıra anlam olarak da Kazak dili dersini veren Maykanova Hanım’ın söylediğine göre, bunlar yüksek fikir taşıyan isimler. Bu isimleri taşıyanlar kendi adlarını eski zamanlardaki gibi övünç sebebi görerek, biriyle tanıştıklarında bastırarak, yüksek sesle söylüyor. Buna karşın, hem söylemesi zor hem de kulağa hoş gelmeyen isimler de var. Bırak başkalarını kendinin bile hoşuna gitmiyor. Keşke mümkün olsaydı da beğenmediğimiz adımızı değiştirip güzel isimlerden birini alabilseydik. Fakat ne çare ki sen altı bağlı bir bebek olarak yatarken, bebekliğindeki ahmaklıktan faydalanıp anne baban veya şildehanaya¹ gelen güruhtan biri sana böyle bir ad koymuş. Ökembay’ın çocuğuna Tınjırtar adının koyulması misali. Orada bulunan heyecanlı halk, o sırada hep bir ağızdan “Bu olsun çocuğun adı, bu olsun, bundan güzel bir adı bütün dünyayı dolaşsak da bulamayız!” demişler. İşte o günden, o andan itibaren söz konusu ad seninle birlikte doğmuşçasına alnına yapışıp kalıyor. Artık hayatın boyunca o addan kurtulamıyorsun. Hoşuna gitmese de boynuna asıp bu ad ile yaşayıp gidiyorsun.

Hayatta bunun gibi nice adaletsizlikler var. Daha yeni gazetede okudum. Çinlilerin çocuğa ad koyması ilginçmiş. Çocuk beş altı yaşına girene kadar onun bağımlı olduğu bir adı olmuyormuş. “Ortancam”, “en küçüğüm”, “sevdiğim”, “mis kokulum” gibi geçici adlarla çocuklarını adlandırıyorlarmış. Aklı ermeye başlayıp beş altı yaşına girdikten sonra ise çocuk hangi ismi beğeniyorsa o ismi seçip onu alıyormuş. İşte, âdillik budur. Bu doğru değil mi?

Neyse, olanla ölene çare yok denildiği gibi, işin aslına geçelim. Benim adım Koca. Görüyorsunuz, öyle cafcaflı bir ad değil.

Doğrusunu söylemek gerekirse bu ad başta Koca değil, Kocabergen imiş. Nüfus müdürlüğünde bu şekilde yazılmış. Fakat dünyada çok ilginç olaylar olduğu gibi zamanla “Kocabergen”in de kuyruğu kesilerek kısalmış. Bu vakıanın tam olarak hangi yıl, hangi ayda, hangi günde olduğunu hiç kimse söyleyemiyor.

Ancak ben kendimi bildim bileli Koca’yım. Köydeki herkes de bana böyle der.

Bizim sınıfta iki Koca var. Süttibay’ın büyük oğlunun adı da Koca. Öğrenciler ikimizi karıştırmamak için ten rengimize bakarak bana Kara Koca, ona da Sarı Koca diyorlar.

Önceleri bu sözden alınıyordum. Ama sonrasında bu söze kulağım alıştı. “Kara Koca” diyenlere “Efendim!” diyerek hemen bakmaya başladım.

Cantas gibi kötü niyetliler bunu bile doğru söylemeyerek adımı özellikle değiştirip, alay ederek “Kara Koca” demek yerine “Kara Köce”² diyor. Ben de farkında olmadan “Efendim!” diyorum. Fakat bu davranışı nedeniyle zavallı napsın, elbette benden kaç defa hak ettiğini aldı…

Soyadım Kadırov. Bir zamanlar “Kadırulı” olarak da yazıyordum. Fakat bütün herkes “ov” olurken benim onlardan ayrılmam uygun olmaz dedim ve “Kadırov”a yeniden döndüm.

Kadır, benim babam. Eh, yalan dünya işte! “Baba” sözünü duyduğumda yüreğim parçalanır gibi oluyor. Ne kadar yakın, ne kadar sıcak bir söz. Çocuklar devamlı babam şöyle yaptı, babam böyle yaptı diyorlar. Benim babam şunu satıp bunu aldı, benim babam bunu satıp şunu aldı diyerek övünüp duruyorlar. Oysa ben, babamın nasıl biri olduğunu bile bilmiyorum. Çünkü babam savaşta cepheye gittiğinde ben iki yaşındaymışım. İki yaşındaki bir ahmak ne bilir, ne anlar? Değerli babamın gidişi o gidiş, bir daha dönmedi…

Ah, canım babam! Eğer sen hayatta olsaydın belki de ben şu anki halimden çok farklı olurdum. Kim bilir, belki de, dünyanın tozunu dumana katan hırçın çocuk Koca olarak adlandırılmam da babasız bir yetim olarak büyümemden kaynaklıdır.

Kim olursa olsun herkese mutlaka bir baba gerekli. Eli ayağı iyice titreyen ihtiyar adamlar bile bazen “Kıymetli babam şöyleydi, babam böyleydi.” diyerek babalarını hatırlayıp özlem duymuyorlar mı?

Peki öte yandan, bir kadına koca gerekli değil mi? Bence mutlaka gerekli. Bazen annem Millat, babamın fotoğraflarını yığıp bakar. Onlara bakarken kederlenir. Derin bir üzüntüye gark olur ve gözyaşlarını tutamaz. Kirpikleri gözyaşlarıyla ıslanır… Bense o sırada anneme tarifsiz şekilde acırım. Fakat acımaktan ne çıkar, neye kahrolduğunu biliyorum.

Eğer onun kocası, yani benim babam yaşasaydı, Karatay utanmadan annemle tekrar tekrar konuşmaya çalışmak bir yana, onun yakınından bile geçebilir miydi?

Neyse, ben bu şekilde sizlere adımı ve soyadımı söyledim. Gerçi edebî eserde kahramanın kim olduğu belirtilmeden dış görünüşünün tasvir edilmesi usulü vardır. Şimdi ben öyle yapayım. Durunuz, bunun için önce kendime aynada dikkatlice bir bakayım… İşte bu, burnum. Babaannem bazen benim adımı söylemek yerine, bana “kanatlı burun” der. Onun sözü gerçekten dosdoğruymuş. İki deliğine iki parmağım rahat sığacak kadar, çifte namlulu tüfeğin ağzı gibi açılmış duruyor. Gözlerimin çukurları olmasa başım karpuz misali yusyuvarlak, kepkel. Saçlarımı daha dün ihtiyar Ebubekir usturayla kazıdı.

Ah, benim saçlarım! Sertliği, güçlülüğü bakımından domuzun tüylerinden az kalır yanı yoktur. Bu köyde saçımı kesebilecek tek ustura var. O da ihtiyar Ebubekir’in usturası. O bile kesmeye başladığı ilk anda zorlanıyor. İhtiyar Ebubekir saçımı kestiği her seferde ilk defa böyle bir şeye rastlamış gibi hayretler içinde kalıyor.

O “Allah Allah, demek böyle de saç uzuyormuş! Bu saç değil, resmen diken. Diken. İnatçılığın saçından belli.” diyor.

Anlatmadığım nerem kaldı? Esmerliğimi daha en başta söylemiştim. Sol kulağımın altına doğru bir ben var. Şu işe yaramazın çıktığı yere baksana. Orada peyda olacağına yüzümde uygun bir yerde olsaydın ya. O zaman daha güzel görünür müydüm acaba? Bir azı dişimi geçen yıl… Hımm, onu anlatmaya gerek yok. Kimin dişini kurt yemiyor ki sanki. Hem üstelik o görünmüyor da zaten.

Boyuma gelince, bazıları boyuma orta boylu diyorlar. Babaannem ise baban gibi uzun boylu olacaksın diyor. Kimin doğru söylediğini artık Allah bilir. Geçen güz okulda doktor boyumu ölçtüğünde bir metre otuz dokuz santim çıkmıştım. Eğer saçlarım olsaydı kesin yüz kırk santim çıkardım. Kel olmanın böyle bir zararı da var. On iki yaşındayım. Beşinci sınıfı bitirmek üzereyim.

Romanımın birinci bölümünü böylece bitireyim ve gelecek bölüme geçeyim.

İKİNCİ BÖLÜM

Karatay’dan söz ediliyor

Gün boyunca futbol oynayarak bîtap düştüm. Oyun oynarken insan ne kadar yorulduğunun hiç farkına varmıyor. Şimdi işte, pestilim çıkmış bir halde, kendimi zor taşıyorum. Ayaklarımdaki tozlara baksana, bir parmak kalınlığında. Ah, bu halimle cup diye ırmağa kendimi atsam…

Irmağa gözümü diktiğimde, kızların ırmakta yüzdüklerini gördüm. Kendileri bilir, yüze dursunlar, onların da serinlemesi gerekli, öyle değil mi? Bense o sırada yemeğimi yiyeyim, karnım zil çalıyor. Neredeyse deveyi tüyüyle, narı³ yüküyle yiyecek bir haldeyim.

Avlunun köşesini döndüğümde gözüm kapı önündeki deccale ilişti. Yüreğim hop hop edip hemen kendimi toplamaya çalıştım. Deccal hareket etmiyordu. Eskiden kalma bir alışkanlıkla bizim eşiği koklayarak bulmuş ve orada donup kalmış.

Deccal dediğim boyası aşınmaya başlamış, kir içinde üç tekerleği olan, mavi eski bir motosiklet. Bu motosiklet her pazar bunu yapıyor, bizim avludan çıkmıyor.

Motosikletin sahibi, komşu kolhozdaki⁴ biçerdöver makinisti delikanlı Karatay. Delikanlı diyorum, ama ne delikanlı ya! Yüzü kırışıklıklarla dolu, sakalı diken gibi olan yaşlı biri.

Karatay bana nasıl itici görünüyorsa onun motosikleti de aynı şekilde benim için bir o kadar itici. Çünkü Karatay’ı kuş gibi uçurup homurtular çıkararak bizim eve hemencecik getiren o değil mi?

Bundan bir yıl önce Karatay’ın hanımı vefat etmiş. Hanımının vefat etmesi artık onun dul kaldığı anlamına geliyor. Elbette o, artık dul kaldığına göre yeniden evlenmek niyetinde. Bu konuda da kiminle evlenecek sorusu ortaya çıkıyor. Dünyada sanki bütün kadınlar kurumuş gibi Karatay’ın boş ümide kapılan gönlü, benim annem Millat’a yönelmiş gibi görünüyor. Üzeri şerit şeklinde boyalı olan motosikletin her pazar bizim eşiğimizde biterek oraya park edilmesindeki sebep işte bu.

Elbette bu mesele hakkında bana fikrimi soran kimse yok. Fakat ben Karatay’a içimden öfkeleniyorum ve annemin seninle evleneceği günü sen ancak rüyanda görürsün diyorum.

Motosikletin tekerleğine bir tekme atarak eve girdim. Kim ona sahipse ona kulluk eden aptal teknoloji şimdi ne cevap verecek bakalım! Pat dedi, bir şey diyecek gibi oldu ama sessiz kalakaldı.

Girişte babaannem kımız karıştırıyordu. Sabahın erken saatlerinden gecenin karanlığına kadar hiç dinlenmeden çalışıp eziyet çeken babaannem ah! Çırparak yayık dövdüğünde bir görsen, neredeyse yayığın dibini delecek sanırsın. Başörtüsü başından kayıp omuzlarına düşmüştü. Babaannemin çok şeyleri görerek ağarttığı saçları ve başı terlemişti. Bu sebeple hafif ter kokusu geliyordu. Elimdeki topu hızla avluya fırlattım ve bu sert tavrımla misafir odasına doğru yöneldim.

Babaannem işini hemen bırakarak “Hey, bu halinle nereye gidiyorsun? Orada misafir var.” dedi.

Şu babaannem ilginç bir insan, orada kimin olduğunu benim bilmediğimi sanıyor herhalde.

“Orada misafir varsa sanki geri dönecektim!”

Sesim yüksek çıktı. Olsun, duyarsa duysun. Kapıyı açıp içeri girdim. Karatay ile annem pencerenin önündeki masada, her zaman olduğu gibi, yüzyüze sohbet ediyorlardı. İkisi birden bana baktılar. Karatay’ın yüzünde benim gelmemden pek hoşlanmamış bir ifade vardı. Annemin bakışlarından da benim bu aptalca gelişimden onun da hoşlanmadığını hemen fark ettim.

Bu halde köşedeki dolabıma doğru geçiyordum ki Karatay gülümseyerek yumuşak bir ses tonuyla “Hey, Koca-tay! Selam sabah yok mu?” deyiverdi.

“Yaşı büyük kişilere selam vermemek görgüsüzlüktür.” diyerek annem beni kaç kere ikaz etmiştir. Bu sorumluluğumu mecburî olarak yerine getirerek “Merhaba!” deyiverdim.

Büyüklerin yanına izinsiz ve kaba bir şekilde girdiğim için mecburen bir şey yapmam gerekiyordu. Sırtımı anneme ve Karatay’a dönüp dolabın en alt bölmesindeki gazete ve dergileri amaçsızca karıştırıyordum. Neyi arayıp neyi bulamadığımı bir Allah bilir. Ancak iki kulağım da annem ve Karatay’da idi.

“Evet, bu yıl bahar yağmurlu oldu.” diye başladı Karatay şimdi sohbete. “Bizim ‘Komintern⁵’in buğdayları da boy vermeye başladı. Şimdi güzdeki doludan etkilenmezlerse halkın rızığı fena olmayacak gibi görünüyor.”

Karatay’ın, sohbetin gidişatını hemen değiştirerek bu mevzudan bahsetmeye başladığını hemen anladım. Bu sebeple bakalım daha ne diyecek diye başımı kaldırmadan, kendi kendime bir şeyler yapıyormuşum gibi kararsız bir şekilde bekledim.

“Fena olmayacak gibi.” diye annem de Karatay’ın sözünü sıradan bir ses tonuyla tasdikledi. Onun sesinden “Yaa Karatay! Benim çocuğumu böyle davranarak kandıramazsın. O, her şeyi seziyor, her şeyi anlıyor.” diyen bir anlam fark ediliyordu.

Birkaç dakika sessizlik içinde geçti. Birden annemin “Çocuğum!” diyen sert sesi duyuldu. “Senin böyle kararsızca arayıp bir türlü bulamadığın şey ne?”

Bu söz bana altı kat örülmüş kamçıyla vurmuşlarcasına tesir etti. Özellikle, “çocuğum” sözündeki öfkesi güçlü hissediliyordu. Çünkü normal zamanlarda annem bana adımla seslenirdi. “Çocuğum” şeklindeki resmî hitabı “Büyüklerin sözlerine kulak misafiri olarak yaptığın bu çirkin davranışı bırak!” diyerek kızması anlamına geliyordu. Bunu hemen anladım ve elime geçen bir dergiyi alarak hızlıca çıktım.

Karatay bu gün bizim evde bazı zamanlarda yaptığı gibi uzun süre oturmadı. Çok geçmeden benim arkamdan o da çıktı. Başka zamanlarda giderken, babaannem ile mutluluk içinde vedalaşır, bana da güler yüzle birkaç şaka yapar, komik sözler söyler, hoşlanmadığımı bilmesine rağmen başımı okşardı. Bazen “Gel, otur, köyde bir tur attırayım, seni gezdireyim.” diyerek bana yaranmaya çalışır, benimle iyi bir ilişki kurmaya uğraşırdı. Bu defa öyle olmadı, esmer yüzü daha da kararmıştı, cesaretini kaybetmişti. Evin girişinde göz ucuyla solgun bir bakışla baktı ve hiç konuşmadan geçip gitti. “Büyük Hanım, hoşça kalın!” diyerek babaanneme söylediği sözü de öylesine görev niyetine, belli belirsiz, geldim gittim demek için söyleyip hiç duraksamadan çıkıp gitti. Sonrasında motosikletin pırs pırs edip boğulur gibi gelen çalışma sesi, onun ardından silah atılır gibi art arda gelen patırdama, kulak tırmalayan çirkin sesler işitildi. Bizim avludan çıkan bu ses sıklaşarak sokağın başına doğru uzaklaştı.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Kendi düşüncelerimden bahsediyorum ve kumdaki izden bahsediliyor

Karatay’ın çabucak gidişine, hem de üzülerek gidişine sevinmiştim. Bu gidişiyle birlikte umarım bizim evden ümidini tamamen keser.

Acaba annem gerçekten de Karatay ile evlenmek istiyor muydu? Mümkün değil. Yabancı biriyle… Diken sakallı, yapyaşlı Karatay ile… Yok yok, o onunla evlenmeyecek. Hiç olmazsa genç olsun, nasıl olursa olsun, anneme yabancı bir kocanın gereği ne? Biz, babaannem ile üçümüz, Allaha şükür, o olmadan da hiç fena yaşamıyoruz ki. Karnımız tok, sırtımız pek. Ben okulumu bitirip delikanlı olacağım ve üniversiteye gireceğim. Yazar olacağım. İşte o zaman ben anneme, eğer ecel gelip de vefat etmezse babaanneme de hayatın gerçek mutluluğunu tattıracağım.

Bu düşüncemi tekrardan gözden geçirip anneme söylemek istedim. Fakat nasıl anlatacağım, bu ayıptı. Yok, annemin böyle bir düşüncesinin olması imkânsız. O, Karatay’a öylesine saygı gösteriyor olmalı. Benim yetişkin oğlum var, ben evlenmeyeceğim diyerek mantıklı bir gerekçe gösterip durumu izah etmiş olmalı. Fakat Karatay bunu anlamak, kabul etmek istemiyor. Gölge gibi ardında dolaşıp annemin burnunun dibinden ayrılmıyor. Of! Böyle aç gözlü, üslupsuz erkekler yok mu…

Yok, annemin evlenmesi mümkün değil. O, bizi hiçbir zaman bırakmaz. O, akıllı ve terbiyeli bir insan. Köyde, büyüğünden küçüğüne herkesin onun önünden geçip gitmemesi, saygı gösterip hürmet etmesi de bu özelliğinden kaynaklanmıyor mu zaten. Böyle olmasaydı annemi iki defa seçimde ilçe meclisine vekil olarak seçerler miydi?

Bütün bunlar, biraz dinlenip karnımı doyurduktan sonra aklıma gelen düşüncelerdi. Ne de olsa aç ayı oynamaz diye bir söz var, açken benim de aklıma hiçbir şey gelmiyor.

Biraz yüzeyim diye nehir kıyısına geldim. Güneş yavaş yavaş ufuktan kaybolmaya başlasa da halen güneş ışıkları yakmaya devam ediyordu, omzum ve ensem yanmıştı. Aşağı taraftaki ekin ekili arazilere göz attım. Sobadan çıkan alevler gibi parlayarak, deniz gibi dalgalanarak uçsuz bucaksız serap dalgaları görünüyordu. Ekinin arasındaki cılga yoldan tozu dumana kattırarak hızla yürüyen, kesinlikle deminki Karatay’ın ta kendisiydi. Yürü bakalım aldığın bu cevapla anca gidersin! Ahh keşke, annemin yerinde ben olsaydım o zaman ona ne diyeceğimi bilirdim. O zaman Karatay yanıma yaklaşmak değil, uzaktan karaltımı bile göremezdi.

Güneş sıcağında su da çekilip azalıyordu. Genelde açık maviye dönüp gökyüzü ile aynı renk oluyordu. Bu arada, geçen defa burada kızlar yüzüyordu. İçlerinde Janar’ı tanıyordum. Biz onunla birlikte aynı okulda okuyoruz. Janar, evet, o olabilir. Janar, adın ne kadar da güzel! Sizin bu kızla tanışmanız gerekir. Janar, bu romanın başkahramanlarından biri olmaya layık. Çünkü ilk olarak o, sınıfın en akıllı kızı. İkinci olaraksa güzel bir kız. Özellikle de kırmızı beresini giydiğinde ayrı bir güzelleşiyor, âdeta parlıyor. Ah o nasıl ses? Şarkı söylerken bir dinleseniz! Sanatçı bir kız. Sınıfın en başarılı öğrencisi.

Haydi! Şimdi sen söyle söyleyebilirsen bakalım, bu meziyetlerle donanmış bir kızın romanın başkahramanı olamayacağını.

Janar’ı düşünmeye başladığımda içim kıpır kıpır oluyor.

Olsun, bizim sınıf öğretmenimiz Maykanova beni kötülemeye devam etsin, yaramaz diyerek azarlasın. Benim kutsal idealimi, kalbimin en derinliklerinde alev alev yanan sırrımı Janar’a bir denk getirip söyleyebilseydim! İşte o zaman o, benim kim olduğumu anlardı. “Aaa, Koca böyle biriymiş ha! Yetenek eninde sonunda bir şekilde ortaya çıkıyor demek ki…” derdi. Keşke şöyle olsa: İnsan önce büyük olarak yaratılsa. Hayatta kendi gönlüne göre olan meslek uzmanlığını alıp bu görevi yaptıktan sonra çocuğa dönüşse. O zaman Maykanova bana nasıl bakardı? “Büyüklük döneminde bu tanınmış bir yazarmış, onun ismi bütün dünyada biliniyor. Öyleyse ben ona karşı büyüklenmeyeyim, yazara saygı göstermek gerekli.” diyerek yaptıklarından geri adım atardı.

Fakat ne çare ki hayatta böyle bir şey olmuyor, olamaz. İlk önce itibarsız, bilgisiz bir bebek olarak doğuyorsun. Büyüdüğünde nasıl bir adam olacağınla hiç kimse ilgilenmiyor. Her iki kişiden biri sana akıl verip üstünlük taslamaya niyetleniyor. Akı karayı ayırıp yüreğinin içinde ne var ne yok buna kimse yoğunlaşmıyor.

“Koca tertipsiz!”

“Koca düzgün çocuk değil!”

Bu şekilde hep bir ağızdan konuşup gürültü patırtı koparıyorlar.

Su kıyısı derin değil ve kumlu. Benden başka tek bir çocuğun bile gelmeyişine bakar mısın! Yapayalnız yüzmek de zevksiz oluyor. Su kıyısındaki ıslak kumda birisinin çıplak ayak izi duruyor. Belki de bu ayak izi Janar’ın ayak izidir. Tanımaya çalışan bir adam misali eğilip dikkatle bakıyorum. Evet, Janar’ın ayak izi. Sonrasında dikkatlice ayağımı izin üzerine getirip ölçüyorum. İz birazcık küçük kaldı. Evet, bu Janar’ın ayak izi olabilir. Bedenimi hoş bir his kapladı ve o halde hiç kımıldamadan bir süre öylece kaldım.

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

Jantas’a piyoner ⁶ kampına gidiş belgesi verilirken bana verilmemesi, benim öfkeden kudurmam anlatılıyor

Kahvaltımı yaptıktan sonra yavaş yavaş yürüyerek okulun spor salonuna doğru geldim. Koltuğumun altında topum vardı. Bizim “Spartak” dün Kayrat takımına 7-5 yenilmişti. Bu gün onları mutlaka yenmemiz gerekli. Takımın kaptanı olarak bunun için çok hırslı bir şekilde büyük bir motivasyonla geliyordum.

Okulun yanında Jantas ile karşılaştım. Elinde mühür basılmış tek sayfalık bir yazı vardı. Onu sallayarak “Kara Köce, bunun ne olduğunu biliyor musun?” dedi.

“O ne?”

“Kampa gidiş belgesi. Biz kampa gideceğiz. Sen ise sokakta köpek taşlamak için köyde kalacaksın.”

Alaycı sözleri için Jantas’ı yumruklamak istedim ama öncesinde durup gidiş belgesi işini adamakıllı öğrenmeye karar verdim.

“Onu sana kim verdi?”

“Kim olabilir? Maykanova Hoca verdi. Fakat sen yoksun listede.”

“Neden yokum?” diye içimden geçirdim. Jantas’a Maykanova’nın nerede olduğunu sordum. Okulda olduğunu söyledi.

Bundan sonra birisiyle alay etmeden konuşmayı öğrenmesi için Jantas’ın burnuna bir yumruk attım ve koşarak uzaklaştım. Bu halde enerjik bir şekilde öğretmenler odasına soluk soluğa girdim. Maykanova bir şeyler yazıyordu, yalnızdı. Başını kaldırıp bana şaşkınlık içinde baktı:

“Ne oldu? Ne oldu, Kadırov?”

“Kampa gitmek için bana da belge verir misiniz?”

“Sana bu defa belge verilmiyor. Sonraki seferde gidersin.”

“Neden?”

“Neden olacak, öğrencilerin hepsine birden yetmiyor da ondan. Bir de biz elbette en önce örnek ve terbiyeli çocukları kampa gönderiyoruz.”

“Jantas kim oluyor? Onun benden fazlası ne?”

Maykanova iki yanından biri sıkıştırmışçasına başını birden kaldırdı:

“Sen ne diyorsun? Beni mi sorguluyorsun?”

Maykanova’nın mavi gözleri parlamaya başladı. Onun sinirlendiği zamanlarda bağırmaya başlayıp ardından da huzur vermediğini bilirim.

“Vermezseniz vermeyiniz.” dedim. Birden dönüp kapıyı var gücümle hızla çarparak çıktım. Böyle bir adaletsizliğe nasıl tahammül edebilirsin ki? Jantas, birini birine tutturan, nifak çıkaran dedikoducu, derste hiç durmadan konuşan bir geveze, tahtaya çıktığında her şeye dikkatle kulak veren Jantas örnek çocuk da ben örnek çocuk değilim. Benim derslerdeki başarımın ondan çok daha ileri olduğu ve yetkinliğim hiçbir zaman dikkate alınmıyor.

Maykanova da benim ardımdan çıktı:

“Kadırov! Buraya gel!”

Ben dönüp bakmadım.

“Kadırov!”

Kapıdan hızla çıktım.

Turnikeye yaslanmış vaziyette gülümseyerek bakan Jantas duruyordu. Öfkem daha beter arttı.

Daha da sinirimi bozmaya çalışarak resmen pusuda bekliyordu.

“Ne oldu, belgeyi aldın mı?” dedi.

“Aldım.” dedim.

“Hani, göstersene?”

Birden bir yumruk daha attım.

“İşte!”

Öğleden sonra yatağımda dinlenip düşüncelere daldım: Bu gün Maykanova’ya yaptığım davranış çok kabaydı dedim. Ancak onun Jantas’a kampa gitmek için izin belgesi verirken, bana vermemesi de hiç âdil değildi. Bu durum beni öfkelendirdi. Üstelik Maykanova öğretmen, hem de aynı zamanda sınıf öğretmenimiz. Boş ver, şu anda okul vakti değil, tatildeyiz. O bana ne yapabilir ki? Üç aya kadar da kim öle kim kala? Belki de gelecek eğitim-öğretim yılında bizim sınıf öğretmenimiz başka biri olur. Üstelik o zaman Maykanova’nın unvanından dolayı da ona saygı göstermek zorunda kalmam.

Hayat denilen şeyi durup düşündüğünde onun gerçekten çok ilginç olduğunu görürsün. Birbirleri ile yıldızları hiçbir şekilde barışmayan, birbirlerine karşı olan insanlar vardır. Maykanova ile ikimiz işte tam da öyleyiz. Bizim onunla takışmamız, güz mevsiminde o buraya öğretmen olarak geldiği andan itibaren başladı. Şöyle oldu. Yeni ders kitapları ve defterler satılıyor sözlerini duydum. Babaannemden para alarak koşa koşa dükkâna geldim. Doğruydu, gerçekten satıyorlardı. Fakat iğne atsan yere düşmeyecek kadar kalabalıktı. Dükkânın önündeki kuyruk alıp başını gitmişti.

Ne yapsam acaba diye biraz düşündüm ve hayırlısı artık diyerek kapıdaki kuyruğu hiç dikkate almadan içeriye girmeye niyetlendim. Çünkü kuyruğun sonundakilere yetmeme ihtimali vardı. Eğer kitabı temin edemezsem o zaman başkalarının ders kitaplarına mecbur kalırdım ve onlara yalvarıp dururdum. Bu hiç iyi olmazdı gerçekten. Başka hiçbir şeyin olmasa da ders kitapların hazır olsun. Ben şöyle bir özlü söz söylüyordum: Ders kitabı hazır çocuk, gönlü huzurlu çocuktur.

Kalabalığın içinde sıkışarak kapıdan içeri girdiğimde boyu yalnızca benim boyum kadar olan, tanımadığım mavi gözlü bir hanım birdenbire önümü kesip içeri girmeme izin vermedi.

“İnsanları itip kakarak nereye gidiyorsun? Sıraya gir” dedi.

O sırada kuruyasıca dilim, benim iradem dışında bir yalan söyleyiverdi:

“Ben ders kitabı değil, şeker alacağım.” dedim. Çünkü dükkânın gıda satan bölümüne insanlar sıraya girmeden rahatça girebiliyorlardı.

Mavi gözlü hanım bana izin verdi. Ben yalanım açığa çıkmasın düşüncesiyle önce şeker satılan bölüme doğru gittim. Fakat o sırada bana hiçbir şekilde şeker lazım değildi. Benim ihtiyacım olan, 5. sınıf ders kitaplarıydı. Tezgâhların kıyısından, insanların arasından kimseye fark ettirmeden kitap satılan bölüme doğru adım adım ilerlemeye başladım. Eğer bir hamle daha yaparsam o noktaya ulaşacaktım. Birdenbire o mavi gözlü hanım ensemden tutuverdi:

“Sen yolunu şaşırmışsın. Şeker şu tarafta satılıyor.” dedi.

“Bu sizi ilgilendirmez, bırakınız!” diyerek ondan kurtuldum ve tezgâha gittim.

Mavi gözlü hanım satıcıya yüksek sesle bağırdı:

“Şu gri şapkalı çocuğa vermeyiniz. O kuyruğa girmeden oraya geldi.”

O, bu sözü söyleyip bitirinceye kadar, Koca Bey gri şapkayı hemen koynuna koyup kel kafalı esmer çocuk oluvermişti bile. Çocuklar hep bir ağızdan bir şeyler sorarken o karışıklıkta ben hızlı davranıp hemen elli somu⁷ satıcının eline tutuşturuvermiştim. Böylece ihtiyacım olan ders kitabı ve defterlerimi alıp kucaklayarak çıktım. Kapının önünde mavi gözlü hanım omzumdan sertçe tutup (İnsanın eli bu kadar mı ağır olur!) “Seni utanmaz! Kaçıncı sınıftasın sen bakayım?” dedi.

Onun sorusuna cevap verdim.

Birkaç gün geçtikten sonra yeni eğitim-öğretim yılı başladı. Bir de ne göreyim, sanki pek lazımmış gibi, o gün bana dükkânda bağıran mavi gözlü kadın küçük adımlarla, evrakları koltuğunun altında, bizim sınıfa giriverdi. Koca Bey’in o anda nasıl bir hale düştüğünü bir görmeliydiniz. Fakat kendimi hemen toparlayıp hiçbir şey belli etmemeye çalıştım. Belki de o beni tanımaz diye düşündüm.

Yeni öğretmen ilk olarak bizim yeni eğitim-öğretim yılımızı kutladı, sonra da kendisini tanıttı. Sabira Maykanova. “Ben sizlere Kazak dili dersi vereceğim ve aynı zamanda sınıf öğretmeniniz olacağım” dedi.

Son sözü yine birdenbire Koca Bey söyledi. “Aman Allah korusun!” dedim içimden.

Maykanova birer birer sınıf listesine göre öğrencileri ile tanışmaya başladı. Sıra bana geldi.

“Kadırov.”

“Benim.”

Maykanova çok sert bir bakışla baktı.

“Biz ikimiz sanırım tanışıyoruz.”

Ben elimde olmadan güldüm.

“Olabilir.”

Maykanova, ben senden bu işin hesabını soracağım dercesine “Otur.” dedi kızgın bir ses tonuyla.

İşte o günden sonra Maykanova azıcık benimle takışırsa bana öfkesini kusuyordu. Kaç defa kış boyunca müdürün önüne sürükleyerek götürdü. En son, yıl sonunda davranış notuma “dört” puan verdi.

Bütün bunlar elbette beni sinirlendiriyor.

BEŞİNCİ BÖLÜM

Benim Janar ile dama oynayışım ve hayal kuşunun kanatlanıp yükseklere uçtuğu bir an anlatılıyor

İki gün sonra bir grup çocuk tozu dumana katarak piyoner kampına gitti. Bense içim kan ağlayarak köyde kaldım. Öğleden sonra ustabaşı gelerek kapıya dikildi.

“Kara Koca, evde misin?” diye seslendi.

“Evdeyim.” Kapının önüne çıktım.

“Elbiselerini, yatak yorganını hazırla.” dedi ustabaşı. “Ot toplamaya gidiyorsun. Köydeki çocukların hepsi gidiyor. Ot toplayacaksınız.”

“Gitmiyorum.” dedim ben.

“Neden?”

“Ben yaramaz, düzensiz bir öğrenciyim. Hiçbir işe yaramam.”

Ustabaşı benim neye incindiğimi öğrendikten sonra “Hay sağ olasıca! Erkek adam bu sözlere alınır mı hiç. O kampta ne var sanki. Asıl eğlenceli olan ot toplamak. Biz orada sizi eğlendirecek her şeyi hazırlıyoruz.” diyerek beni ikna etmeye başladı.

İkna etmeye çalış bakalım. Koca Bey söylediği sözden geri dönmez. Hem Maykanova’nın da ot toplamaya gideceğini duymuştum. Yok, Maykanova’nın olduğu yerde ben duramam. Hiç olmazsa yazın tatilde onun sesini duymayayım.

Annemin kolhozda inek sağıcı olarak çalıştığını ben sizlere söylemiş miydim? Onların çiftliği bundan yalnızca birkaç gün önce yaylaya gitmişti. Yaylayı görmeyeli birkaç yıl oldu. Bu sebeple oraya gitmek benim için iyi olur kararına vardım. Bunun için araç gerekli. Peki onu nereden alacağım? Ustabaşından istedim ama vermiyor. Ah be! Böyle zamanlarda kendine ait bir atının olması muhteşem olmaz mıydı? İstediğin yere atını dörtnala sürer giderdin. “Er kanadı, attır” diye Kazak atalarımız boş yere söylememiş.

Peki, ben atı nereden bulacağım?

Oturup oturup birdenbire alkışımla aklımda bir fikir beliriverdi. Bu da laf mı? Artık eskiden olduğu gibi özel mülkiyetin olduğu zamanlar değil. Kolhozun malı, benim malımdır. Onlardan birisine binip giderim. İleri gelenlerin her birinde birkaç tane at var. Bu atlara kendileri dışında sivrisineği bile yaklaştırmıyorlar. Yazın yaylada salıverip semirtiyorlar, kışın ise boş bırakmayıp çalıştırarak kurt ve tilki avına çıkıyorlar. Peki bunun için onlar kolhoza para ödüyorlar mı? Hiç de ödemiyorlar. Babam Kadir bu kolhoz kurulduğu andan itibaren kolhozda usta olarak çalıştı, annem ise sağıcı. Bir attan bir gün olsun faydalanmaya benim hakkım neden yok?

Sorun çözüldü, nehir kıyısında yayılmakta olan, gözüne ilişen ilk ata binersin. Akşam serinliğinde yaylaya doğru yola çıkarsın. Bundan sonra ustabaşıymış, Maykanova’ymış, sabahleyin benim nereye gittiğimi bulsunlar da göreyim bakalım.

Yemeğimi yedikten sonra dışarıya çıktım. Hava kararmıştı. Uykuya dalmış kara gecenin kucağında, ahırın girişindeki ağaç çitin üzerinde, tüneyen tavuk gibi bir başıma oturuyorum. Aklımda Janar var. Geceleyin yaylaya gidersem uzun bir süre onu göremeyeceğim, özlerim!

Bazen kendi kendime soruyorum “Janar’ı neden düşünüyorum? Onu görmediğimde mutsuz olmam, huzurumun bozulması da neyin nesi? Yoksa o eski devirlerde herkesin söz ettiği, kitaplarda yazılan şey… Değil mi?” Hey Allahım, bu düşünceyi aklıma getirmiş olmama bile şaşırıyorum. Eğer bunu Maykanova bir bilse… O zaman benim halim ne olurdu? “Hey, Kadırov! Çocuk başıyla kıza âşık olmuş. Bir bak hele şuna! Bu çirkinliği sana kim öğretti, ha?”. Gerçekten tam bir maskaralık, işte böyle olurdu.

Benim ağzımı açıp Janar’a tek bir söz bile söylemem bir yana, onun karşısına çıkmaya bile cesaret edemeyişimin sebebi işte, bu!

Janar’ın evi sokağın başına doğru, nehrin kıyısında. Babası Balabek ustabaşı olarak çalışıyor. Annesi Kırım’a istirahate gitmiş. Janar dışında evde yaşayan tek kişi benden pek hoşlanmayan sert mizaçlı babaannesi. Elime bir sopa alıp, birini taklit edip aksayarak oraya doğru yürüyorum. Janar’ın başını buradan da olsa bir görsem yine de bana teselli değil mi? Hem kim bilir belki de karşılaşıveririz. Yaylaya gideceğimi söylerim. Benim nerede olduğumu o da bilsin. Acaba Janar beni hiç aklına getiriyor mudur? Düşünüyor mudur, düşünmüyor mudur, ha?

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.

1

Şildehana: Kazaklarda yeni doğan bebek için düzenlenen eğlence, toy.

dönüş

2

Kara köce: Buğday, pirinç gibi çeşitli tahıllarla sade suyun karıştırılmasıyla yapılan çorba.

dönüş

3

Nar: Tek hörgüçlü deve. Burada kullanılan ifade, oldukça aç bir kişinin çok şeyi yiyebileceğini anlatan Kazakça bir deyimdir.

dönüş

4

Kolhoz: Sovyetler Birliği döneminde köylülerin ortak olarak çalıştıkları tarım işletmesi.

dönüş

5

Komintern (Komünist Enternasyonal): Farklı ülkelerdeki Komünist partileri birleştiren uluslararası bir organizasyondur. Komünist enternasyonal, faaliyetlerini 1919’dan 1943’e kadar sürdürmüştür. Komintern’in kurucusu ve organizatörü V. İ. Lenin başkanlığındaki Komünist Partisi’dir.

dönüş

6

Piyoner: Sovyet dönemindeki komünist çocuk teşkilatı. Ortaokul ve lise çağındaki çocuklar bu teşkilata üyedirler.

dönüş

7

Som: Kazak parası.

dönüş