Baktıbek Maksütov
Türkistan’da Büyük İsyan 1916

ÖN SÖZ

Bu kitapta, 1916 yılında Kırgız halkının tarihinde kara bir sayfa olarak bilinen, binlerce hatta yüz binlerce insanın hayatına mâl olan, ‘kanlı isyan’dan, ‘kızıl kırgın’dan söz edilmektedir. İnsanoğlunun asla tahammül edemeyeceği kadar cehennem azabı gibi ıstırap veren olaylarla ilgili olan arşiv kaynaklarındaki bilgiler yer almaktadır.

Bu kitap; yetişmekte olan genç nesilleri nice asırlardan beri atalarımızdan miras kalan kıymetli Aladağlar’ı, muhteşem Isıkgöl’ü göz bebeği gibi korumaya, vatanımızı sevmeye, halkımızı desteklemeye, birlik ve beraberliğe davet etmektedir.

Baktıbek Maksütov, 2016

ÇEVİRMENLERDEN

Araştırmacı Baktıbek Maksütov’un “Uluu Kötörülüş; Büyük İsyan” adlı eseri 2013 yılında tarafımızdan Kırgızca ve Rusça’dan Türkiye Türkçesine aktarılarak Bişkek’te (ISBN 978-9967-13-933-6 )yayımlanmıştı. Eser, yazarı tarafından Ürkün hadisesinin 100. yılına ithafen “Uluu Ürkün 1916” adıyla bazı eklemeler yapılarak 2016 yılında yeniden düzenlenerek (ISBN: 978-9967-38-325-8) bastırılmıştır. Kaynak eserdeki değişiklikler ve eklemeler nedeniyle “Uluu Ürkün 1916” “Büyük İsyan/ Büyük Kaçış 1916”adıyla yeniden Türkçeye aktarılmıştır. Ayrıca eserdeki dipnotların ve kaynakçanın çevirisi yapılmamış olup yalnızca Lâtin harflerine aktarılmıştır.

Bu eser, Çarlık Rusyasının 1910-1916 yılları arasındaki Batı Türkistandaki zulümlerini belgeleriyle anlatan nadir eserlerden biridir. Tarihte “Ürkün” hadisesi olarak bilinen acı olayların yaşandığı dönemi anlatan bu kitabı 21. yüzyılın insanları vicdanları sızlayarak, gözyaşları çağlayarak ve yürekleri burkularak okuyacaklardır. Büyük Türk dünyasının çok kıymetli bir üyesi olan Kırgızların ve aynı yıllarda aynı acıları yaşayan bütün Türk topluluklarının tamamının acılarını paylaşıyoruz.

Ak iyilet; birok sınbayt. Kırgız atasözü

Hakikat eğilir ama asla kırılmaz.

Kaliya Kulaliyeva, Muhittin Gümüş

Kırgızistan – Türkiye Manas Üniversitesi

KIRGIZ CUMHURİYETİ CUMHURBAŞKANININ GENELGESİ

Genelge No: 104

Tarih ve Yer: 27 Mayıs 2015, Bişkek

Konu: 1916 yılında meydana gelen hadiselerin 100. yılı hakkında

Kırgız halkının 1916 yılındaki millî mücadele ve başkaldırısından sonra meydana gelen “Ürkün” (Kaçış), Kırgızistan’ın tarihinde özel bir yere ve öneme sahiptir. Fakat bu hadiselerin vuku bulmasından bu yana 100 yıl geçmiş olmasına rağmen halkımız, bu hadiselerin sebeplerini ve yarattığı sıkıntıları tarihî bakımdan objektif bir şekilde değerlendirmeye ihtiyaç duymaktadır.

20. yüzyılın başında dünyayı bölüşmek için büyük imparatorukların mücadelesi Kırgızların ve Türkistan’daki diğer halkların da durumunu olumsuz yönde etkilemiştir. Rus İmparatorluğunun sömürgecilik siyaseti gütmesi, Çarlık yönetiminin ve onun yerel destekçilerinin halka yapmış olduğu ihanetin neticesinde olaylar daha da fena hâle gelmiştir. Türkistan vilayeti yönetiminin iskân ve sürgün siyasetinin neticesinde işgal amacıyla arazileri ve yerleşim yerlerini boşaltmaları 1916 yılındaki hadiselerin en temel sosyo – ekonomik sebebi olmuştur.

Birinci Dünya Savaşının başlamasıyla Çarlık yönetiminin uyguladığı siyasî karşı memnuniyetsizlikler millî mücadele hareketlerini güçlendirmiştir. Türkistan’daki yerli halkı askere (seferberliğe) çağırma ve ağır işlere yönlendirme işlemleri esnasındaki baskılara Çarlık yönetiminin fermanının yayınlanıp uygulanmasıyla birlikte insanların buna karşı gelmeleri işi çığırından çıkarmıştır. 4 Temmuz 916’da Hocend şehrinde Tacikler, Kırgızlar, Özbekler ve Fergana vadisindeki diğer halkların tepkisiyle ilk ayaklanma başlamıştır. Ardından çok fazla zaman geçmeden kitlesel isyanlar bütün Türkistan’a yayılmıştır. Bunun tesiriyle yerli halk ve Rus muhacirleri de acı çekmiştir.

Kırgızistan’daki kitlesel halk hareketleri isyana dönüşmüş, fakat bu doğrudan Rus halkına karşı değil Çarlık yönetiminin sömürgecilik siyasetine karşı olmuştur. Kırgızların bu isyanını başka etnik gruplar da desteklemiştir. Isıkgöl’de Rus çiftçilerin Çarlık yönetimine ait askerlere karşı kurşun attığı durumlar da olduğu kanıtlanmıştır.

Türkistan’ın bütün bölgelerinde Çarlık yönetiminin ceza timleri bu başkaldırıyı çok şiddetli şekilde bastırmıştır. Onlar Cetisuu (Yedisu) yöresinde özellikle insafsız bir şiddet uygulamıştır. O sırada bugünkü Narın, Çüy ve Isıkgöl bölgelerinde yaşayan Kırgızların çoğu canını kurtarmak için Çin’e çaresizce kaçmaya mecbur kalmışlardır. Kaçanları öz yurtlarından âdeta kovalamışlardır. Bu kovalama neticesinde çok sayıda insan açlıktan ve soğuktan donanarak ölmüşlerdir. Bu karmaşık durumdan tarihçilerimizin tahminine göre bu bölgedeki halkın %40’ı yok edilmiştir. Dağ geçitlerinde ve zirvelerinde vefat edenlerin kemikleri bugün hâlâ gömülebilmiş değildir.

Bu mesele Rusya’nın ileri görüşlü güçlerinin fedakârca davranışları neticesinde durduruldu. Türkistan’daki bu felaket Rus imparatorluğunun Devlet Yasama Meclisinde (DUMA) da görüşülmüştür. AleksandrKerenski’nin başında bulunduğu milletvekillerinden oluşan komisyon gelmiştir. Komisyonun çalışmaları neticesinde bölgedeki sömürge siyaseti çok sert biçimde eleştirilmiştir. DUMA’da 15 Aralık 1916’da A. Kerenski’nin hazırladığı rapor doğrultusunda bilgi verildiğinde infaz timlerinin yapmış olduğu davranışlar, meclisteki milletvekillerinin tepki göstermelerine sebep olmuştur. Parlamento olarak bu hadiselerin birer suç olduğu değerlendirilmiş, bu nedenle çar II. Nikolay’ın başını çektiği suçlular cezalarını çekmeliler demişlerdir. Çarlık Rusyasının siyasi elitinin büyük bir çoğunluğu A.Kerenski’nin komisyonunun hazırladığı raporu desteklemişlerdir.

1917 yılının Şubat ve Ekim aylarında gerçekleşen devrimler Kırgızların gidişatını baştan ayağa tamamen değiştirmiştir. Sovyet yönetimi geldikten sonra canını korumuş olan mültecilere Çin’den Kırgızistan’a dönme imkânı verilmiştir.

Çarlık yönetiminden farklı olarak Sovyet yönetimi Kırgızların ve Türkistan’daki diğer halkların da millî inkişafına yol açmıştır. 1924 yılında Kara Kırgız Muhtariyetinin kurulmasıyla Kırgız devletçiliğinin yeniden oluşmasının temeli atılmış oldu. Kırgız yurdunda yeni bir hayat başladı. Merkezî yönetimden gönderilen uzmanların endüstrileşmeyi gerçekleştirmek için çok büyük katkı sağladılar. Sovyet yönetimine kadar okuryazar oranımız % 1 ise, yeni dönemin ilk 20 yılında bu oran %70’e çıkmıştır. Böylece Kırgızistan’da profesyonel sanat ortaya çıktı, Kırgız dili ve medeniyeti gelişme dönemindeki yeni ve en yüksek derecesine ulaştı.

Kırgızistan halkı, millî siyasetin temelini teşkil eden değişimleri kabul ettiğinin işareti olarak İkinci Dünya Savaşındaki zafere Kırgızistanlıların katkısının çok fazla olduğu apaçık bilinmektedir. Seferberliğe yaklaşık olarak 365 bin insan katılmıştır. Savaşa gönüllü olarak gidenlerin sayısı oldukça fazladır. Kırgızistan halkı bu savaşı kendi başına gelen bir felaket olarak görmüştür. Sadece savaşın ilk aylarında Kırgızistan’a 140 bin insan tahliye edildi, savaş yıllarında ise ülkemize 300 binden fazla insan yer değiştirerek geldi.

1991 yılında devletimiz bağımsızlığını kazandıktan sonra Kırgız Cumhuriyeti egemenliğini rahatlıkla payidar kılmaktadır. Kırgızistan yabancı ülkelerle, özellikle Rusya Federasyonu ile millî menfaatlerimiz dikkate alınarak karşılıklı faydalı ilişkiler geliştirilmektedir. Kırgız Cumhuriyetinin Avrasya Ekonomik İşbirliği Teşkilatına katılması bölgesel entegrasyon sürecinin başarılı geçmesine önemli bir kanıt olmuştur.

Bununla birlikte 1916 yılında yaşanan trajediyi uzun zamanlar boyunca özellikle unutturmaya yönelik yanlış bir siyaset yürütülmüştür. Son 20 yıldaki vatandaşların bazılarının yapmış olduğu etkinlikler ve çalışmalar devlet organlarınca kabul edilen kararlar doğrultusunda gerekli desteği bulmamıştır. Bunun neticesinde 1916 yılında gerçekleşen hadiseler tarihî bakımdan objektif bir değerlendirme, dağ geçitlerinde ve zirvelerinde vefat eden mültecilerin kemiklerini toprağa gömme, o yıl ölenlerin aziz hatıralarının ebediyete kadar yaşatılması için yapılacak işler halledilmemiştir.

Kırgız Cumhuriyeti devletini ve halkının birliğini sağlamada ilerlemek, ülke tarihindeki yazılmamış (boş) sayfaları doldurmak, vatandaşlık ve vatanseverlik eğitimi amacıyla bir aşağıdaki genelgeyi yayınlıyorum:

1. Ürkün (Kaçış) sırasında vefat edenlerin aziz hatırasını ebediyen yaşatmak ve 1916 yılındaki millî bağımsızlık mücadelesinin ülkemizin tarihindeki ve Kırgız devletinin kuruluşunda lâyık olduğu yeri belirlemek Kırgızistan halkının kutsal bir sorumluluğu olarak kabul edilmelidir.

2. Kırgız Cumhuriyeti Hükümeti 1916 yılında vuku bulan hadiselerin 100. yılına ithaf edilmek üzere düzenlenecek etkinliklerin planlanması ve gerçekleştirilmesi için aşağıdaki hususların yerine getirilmesini istiyorum:

• 1916 yılındaki hadiselerde insanların toplu olarak öldüğü yerlerdeki cesetlere ait kemiklerin toprağa verilmesi için gerekli işlemlerin yapılması;

• Bişkek’te bir anıt yapılması, vefat edenlerin naaşlarının gömüleceği yerlerde anıt mezar taşı dikilmesiyle 1916 yılında vuku bulan hadiselerin aziz hatırasının ebediyen muhafaza edilmesi;

• 1916 hadiselerine tarihî bakımdan objektif değerlendirmeler yapmak için KC Cumhurbaşkanlığına bağlı Tarih Araştırmaları Komisyonuna tarih alanındaki uzmanların ve sosyal bilimler alanında çalışan diğer uzmanların katılımıyla bir çalışma grubu oluşturulması, söz konusu çalışma grubunca bilimsel ve eğitsel konferanslar verilmesi;

• Kırgız halkının birliğini sağlamlaştırma, vatandaşlık ve vatanseverlik duygusunu geliştirmeye yönelik eğitim verilmesi idealinin yaygınlaştırılması konusunda toplumun bilinçlendirilmesi için bilgi kaynaklarının desteklenmesi;

• Söz konusu genelge dolayısıyla oluşacak harcamalar için Maliye Bakanlığının gerekli ödenekleri ayırması;

3. 1916 yılında vuku bulan millî mücadele başkaldırısının ve Ürkün’ün 100. yılına ithaf edilen sosyal faaliyetlerin himaye edilmesi için Cumhurbaşkanlığına bağlı Sosyal Destek ve Koruma fonundan ödenek verilmesi;

3000000 (üç milyon) som’un Kırgız Cumhuriyeti Hükümeti Isıkgöl bölgesinin yetkili organlarına ve dağ geçitlerinde hayatını kaybedenlerin kemiklerinin toprağa verilmesi konusunda acil işleri Kırgız Cumhuriyeti Olağanüstü Haller ve Afet İşleri Bakanlığı devletin diğer resmî kurumlarıyla birlikte gerçekleştirmeleri için;

5000000 (beş milyon) som’un Kırgız Cumhuriyeti Kültür, Enformasyon ve Turizm Bakanlığına, 1916’da meydana gelen hadiselerde kurban olanların aziz hatırasının ebediyen muhafaza edilmesini sağlamak, desteklemek ve himaye etmek amacıyla yapılacak işleri acil olarak gerçekleştirmeleri için;

2000000 (iki milyon) som’un Kırgızistan halkının tarihî ve kültürel mirasını korumaya yönelik hizmetlerde bulunan Muras Vakfına, 1916 yılında uku bulan hadisler konusunda arşiv oluşturma ve çeşitli bilimsel araştırmalar yürütme, Çalışma Grubuyla yaptıkları işlerin neticesine bağlı olarak bilimsel kon ve eğitsel konferanslar düzenlemesi, bunun yanı sıra çıkarılan çalışma raporlarının ve belgelerinin yaygınlaştırılması konusunda desteklenmesi için ödenmesine tarafımdan karar verilmiştir.

4. Bu genelge hükümlerinin yürütülmesiyle ilgili denetimlerin KC Cumhurbaşkanlığına bağlı Etnik Topluluklar, Din İşleri ve Vatandaşlık Kurumu bünyesindeki İcra Kuruluna verilmiştir.

5. Bu genelge hükümleri resmî olarak yayımlandığı günden itibaren yürürlüğe girer.

Bu kararname “Erkin Too”gazetesinin 29 Mayıs 2015 tarihli baskısında 50. sayısında yayımlanmıştır.

Kırgız Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı

Almazbek Atambayev

KIRGIZ CUMHURİYETİ CUMHURBAŞKANININ GENELGESİ

168 sayılı genelge

Tarih ve Yeri: Bişkek, 12 Ağustos 2015 tarih

Konu: “1916 yılında yaşanan acı hadiseler esnasında kurban olanların aziz hatırasına ithafen Anıt Mezar Kompleksi kurulması hakkında”

2016 yılında Kırgız Cumhuriyetinin bağımsızlığının 25. yılı münasebetiyle yapılacak kutlamalara bağlı olarak Kırgız devletçiliğinin sağlam temellere oturtulması için çok anlamlı tarihî hadiseleri unutmadan ebediyen hafızalarımızda muhafaza etme meselesi özel bir öneme sahiptir.

Bu maksatla kurulmuş olan “Atabeyit Kabristanı” iyi bir düzeyde hizmet sunmaktadır. Bu Anıt alanının Kırgız devletçilik anlayışının temellerine çok büyük katkıları olmuş, geçen yüzyılın 20’li ve 30’lu yıllarında Stalin’in rejiminin baskıları neticesinde kurban olan Cusup Abdrahmanov, Imanalı Aydarbekov, Bayalı İsakeyev, Törökul Aytmatov vb. birçok insanın topluca gömüldüğü yerde 2000 yılında kurulmuştur.

2008 yılında Atabeyit Kabristanının dâhilinde bir yere eserleriyle birlikte Kırgızistan’ın adını dünyaya tanıtan büyük yazar Cengiz Aytmatov da defnedilmiştir.

2010 yılında kabristanın çevresine 2010 yılının 7 Nisanında gerçekleşen Kırgızistan’ın gelişimine büyük bir yol açan Nisan Devriminde ölenlerin aziz hatırasına ithafen bir anıt yapılmıştır.

Buna bağlı olarak devletçiliğimizin temellendirilmesinde başka tarihî devirleri de Atabeyit anıt mezarlığında yansıtmak gerekiiyor. Anır mezarlığın Kırgızistan’ın bağımsızlığı ve özgürlüğü için canını feda eden insanların aziz hatırasına saygı göstermek amacıyla, dolayısıyla çeşitli tarihî devirlerde devlet kurma idealini daima hedef edinmiş, o ideali gerçekleştiren halkımızın yiğitliği, kahramanlığıyla övünç duyulacak bir yer olması gerekir.

Yüz binlerce insanın kurban olduğu 1916 yılındaki hadiseler tarihimizin acı dolu, unutulmaz bir dönüm noktası olmuştur. Millî bağımsızlık mücadelesi dönemindeki isyanda ve ondan sonra meydana gelen Ürkün’de kurban olanlar Kırgızistan halkının devletleşmesinde temel taşları olan insanlarla aynı ortamda birleşmeleri gerekir. Onların aziz hatırasına ithafen yapılan anıt mezarların Atabeyit anıt mezarlığı alanına yapılmasının ve kabristanın iyileştirilmesiyle alakalı işler yasal şeklini almıştır. Bu anıt mezarlık 1916’daki millî isyan hareketinin kırgız devletçiliğinin tarihinde özel bir anlam ve öneme sahip olduğunu bildirmektedir.

1916’daki acı hadiselerde kurban olanların aziz hatırasına tazim etmekle birlikte Atabeyit Anıt mezarlığının statüsünü yükseltmek, Kırgızların devlet olma anlayışını geliştirmenin önemini aklımızdan asla çıkarmamak, onun sorumluluklarını genişletmek, tarihi unutmamak vatandaşlık ve vatanseverlik eğitimine uygun davranılması maksadıyla işbu genelgeyi yayınlıyorum:

1. 1916 yılında yaşanan acı hadiselerde hayatını kaybedenlerin anıt mezarı “Atabeyit”’teki alana yapılsın,

2. Kırgız Cumhuriyeti Hükümetinin icra etmesi amacıyla aşağıdaki hususlar sunulsun:

2.1. Aşağıdaki hususlarda gerekli işlemlerin yapılması: 1916’da yaşanan acı hadiselerde hayatını kaybedenlerin anıt mezarlarının temellerinin hazırlanması 2016 yılının ağustos ayına kadar karara bağlanması ve kurulması hakkında: 1916’da yaşanan acı hadiselerde hayatını kaybedenlerin anısına mezar alanına anıtsal bir yapının kurulması ve aynı zamanda kurban olan meçhul vatandaşlarımızın naaşlarının defni konusunda;

2.2. Atabeyit Anıt Mezar alanının “Atabeyit Millî Tarihî Anıt Mezarlığı adıyla yeniden düzenlenmesiyle ilgili çalışmalar;

2.3.Hükümetin kararlarını bu genelge çerçevesinde alması gerekmektedir.

3. Bu genelgenin icra edilmesiyle ilgili denetimlerden KC Cumhurbaşkanlığı İdarî İşler Başkanı sorumlu kılınmıştır.

4. Bu genelge resmi olarak yayımlandığı tarihten itibaren yürülüğe girer.

Bu genelge “Erkin Too” gazetesinin 14 Ağustos 2015 tarihinde 76. ve 77. sayılarında yayımlanmıştır.

BÜYÜK İSYAN

1916 yılı, Kırgız halkının tarihinde yüzyıllar geçse de asla unutulmayacak, son derece üzüntü verici, hep kara bir sayfa olarak anılacaktır. Binlerce insan, kan içicilerin eliyle öldürüldü. Yüz binlerce insan evinden ocağından ayrılıp yabancı ülkelere sığındı, birçoğu yollarda kırıldı, bir kısmı suda boğuldu ya da dağlardan düşüp öldü. Onlarca asırlık tarihe ve sağlam bir mayaya sahip halkımız, bazı taş bağırlı, zalim, kan içici, merhametsiz insanların acımasızlığından millet olarak yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kaldı.

Bu hadisenin sebepleri hakkında bilim adamları, siyasetçiler ve tarihçiler çeşitli fikirler söylemekte veya yazmaktadırlar. Aslında bu “isyan”ın tarihini, çıkma sebeplerini araştırmak için adilâne bir inceleme ve çok büyük bir sorumluluk gerektiriyor. Zor olmakla birlikte yoğun bir emek ve önemli bir güç sarf etmeyi de gerektiren büyük bir iştir.

Onun için yetişmekte olan yeni nesillere, genel anlamda bu meseleye kayıtsız kalmayan insanlara, bununla beraber adaletli ve tarafsızlık anlayışına sahip dünya halkları tarafından anlaşılması için eldeki imkânlarımızı kullanarak gayretimizi gösterip bir asır boyu gizlenmiş, kapatılmış, üstü örtülmüş, hakikatleri eğilip bükülmüş bu kanlı hadisenin gerçeğini aydınlığa kavuşturma niyetiyle hareket ediyoruz.

Gerçeğini söyleyecek olursak 1916’daki isyanın sebebi, Kırgızların üstün yetkilere sahip görevlere verilmemesi değildi; o sadece bir bahane idi. İsyanın temel sebebi; çok daha derinlerde yatmaktadır.

RUS ÇARININ GENELGESİ

Tarih: 25 Haziran 1916

Konu: Gayr-i Rus unsurların seferberliğe çağrılması hakkında

Rus Çar’ının Astrahan vilayetinden, Sibirya ve Orta Asya halkından oluşan gayr-i Rus unsurlardan erkeklerin askerî alanlarda savunma amacıyla cephe gerisinde siperler kurulması için yapılacak işler (seferberlik) hakkında genelgesidir.

Saygıdeğer Çar’ın askerlerimizin bulunduğu yerlerde savunma amacıyla istihkâm ve askerî muhaberat işlerinde çalıştırılmak üzere gayr-i Rus erkek vatandaşların istihdamı, bununla birlikte memleketi savunmayla ilgili bazı zarurî işlerin çözümü hakkında 25 Haziran 1916 tarihli genelgesi aşağıdaki gibidir:

1. Hâlen devam etmekte olan savaş sürecinde İmparatorluğun gayr-i Rus halklarından 19 ilâ 43 yaş arasındaki erkekler, askerî birliklerimizin bulunduğu yerlerde; başta savunma amacıyla yapılacak çeşitli istihkâm ve askerî muhaberat işlerinde çalıştırılmak üzere ve diğer zarurî işlerden biri olan memleketi savunmaya yönelik işlerde istihdam edilecektir!

a. Astrahan vilayeti ve Sibirya’nın bütün yörelerindeki gayr-i Rus halklar; başı boş gezen serseriler istisna olmak üzere aşağıda adları belirtilen bölgelerde yaşayan azınlıklar: Primorye, Amur, Kamçatka ve Sahalin bölgeleri, Sredne-Kolımsk, Verhoyansk ve Vilyuysk-Yakut bölgeleri; Yenisey vilayeti ve idaresindeki Turuhan ve Boguçan yöresindekiler, Tobol vilayetine bağlı Berezov ve Surgut ilçelerinde yaşayanlar,

b. Sırderya, Fergana, Semerkand, Akmola, Semipalatinsk, Ural, Turgay ve Zakaspiy bölgelerindeki gayr-i Rus halklar,

c. Ter ve Kuban, Kafkas bölgelerinin (askerlik yükümlülüğünü yerine getirmekte olan Müslümanlar, yükümlülüklerini yerine getirilen Türkler ve Kürtler hariç) Güney Kafkasya’da yaşayan Yezidîler, Suhumi’de yaşayan Hıristiyan-İnguşlar, Hıristiyan Abhazyalılar, Stavropol vilayetinin Truhmen, Nogay, Kalmuk vb. bölgelerindeki azınlıklar,

2. Genel seferberlik konusunda gayr-i Rus unsurların yaşlarını tespit etme işlemleri 1. maddeye göre yapılacaktır. Onların göreve başlama işlemleri kesin olarak 3 Ağustos 1914 tarihinde Yüksek Askerî Şura kararlarına uygun olarak sağlansın, İçişleri ve Savunma Bakanlığının onayına sunulacaktır!¹

(Hükümetin yayımladığı kanun ve kararnamelerden…1. Bölüm No: 182 6 Haziran 1916, sayfa 1747)

İSYANIN ÇIKIŞININ TEMEL SEBEPLERİ

İsyanın temel sebebi; Çarlık Rusyasının sömürgeciliğinin sınırsız eziyeti ve halkın içinde bulunduğu ağır hayat şartlarıdır. İkinci sebebi ise, dünyadaki emperyalizme karşı savaştan dolayı Rusya’nın çaresizliğinin, ekonomik ve siyasî bakımdan zor durumda olmasının da tesiri olduğunu özellikle vurgulamak gerekiyor.

Çarlık yönetiminin bazı temsilcileri isyanın çıkış sebeplerini doğru tespit etmişler; bu isyan zamanında Kırgızların sadece eza ve cefa çektiğini, günahsız yere kırıldıklarını kabul etmişlerdir.

“Devrime kadarki resmî ve liberal Rusya bu isyanın çıkış sebeplerini çeşitli biçimlerde anlatmaya devam etti. Bunu millîyetçilik ve dinî hareket olarak anlatanların yanı sıra Türkiye’nin müdahalesiyle olduğu bile anlatıldı. Buna benzer açıklamalar vs…

Kerenski gibi Duma’nın bazı üyeleri isyanın, Muhacirler Bölümü Başkanlığının toprak tahsisi siyasetinden, Kırgızların topraklarını güç kullanarak ellerinden zorla aldıklarından dolayı olduğunu bildirdiler. Ancak en temel ve ilk sebep olarak Kırgızistan halkını kırıp yok etme ve yeni koloniler sağlama niyetiyle toprakları boşaltmak için bu isyanı kasıtlı olarak çıkardıkları, isyanın çıkması için çeşitli bahaneler bulmaya yönelik teşviklerin olduğu, yönetimin başındakilerin kasten yaptıkları da çok büyük bir gizlilikle saklandı.

–Kırgızları kırıp yok etmek, kalanlarını da korkutup Çin’e sürmek ve onlardan kalan yerleri sahiplenmek; işte Çarlık yönetiminin kötü niyetinin işareti olarak doğrudan doğruya istediği bir şeydi bu.”²

1927 yılının Mart ayından 1933 yılının Eylül ayına kadar Kırgız ÖSSC (Özerk SSC) Halk Komiserler Kurulu Başkanı olarak görev yapan Cusup Abdrakmanov’un kaleme aldığı “Kırgızların 1916’daki İsyanı Hakkında” adlı kitapta şöyle yazmıştır:

“Rus toprak ağaları ve burjuvazisi silah gücüyle Kokand Hanlığını yıkıp eski Türkistan topraklarının ekonomik ve stratejik önemi olan merkezlerini işgal ederek Türkistan Genel Valiliğini oluşturduktan sonraki amaçlarının en başında Rus muhacirlerin yaşamaları için yerleşim yeri kurma düşüncesiyle Kırgız topraklarını işgal etme maksadı yer almıştır.”

Çarlık Rusyasının temel amacı, Türkistan topraklarını Çin vb. ülkelerden önce sahiplenmek, işgal ettiği topraklara mümkün olduğunca çok sayıda Rus muhacirlerini yerleştirmek, fabrikaların pamuk ihtiyacını karşılamak, başka ülkelere karşı hammaddede dışa bağımlılıktan kurtulmak, ucuz ve karşılıksız iş gücünden yararlanmak, sonuç olarak yıkılmakta olan ekonomisini düzeltmektir.

Daha 18. ve 19. yüzyıllarda harika bir tabiata sahip bereketli Kırgız topraklarına, özellikle de Sarıözön – Çüy’e, muhteşem Isıkgöl’e komşu halklar, uzak ve yakın bazı ülkeler göz dikmişler, buraları işgal edip kirli usullerle sahiplenme yollarını aramışlardır.

Bu amaçla Çarlık yönetimi Kırgız topraklarına tüccar kisvesiyle ajanlarını göndermeye başlamışlardır. Onların iyi niyetli Kırgızlarla yerli halkı idare edenlerle iyi anlaştıkları görülmüş, göçerken yanlarında getirdikleri şeker, çay, kumaş ve çeşitli giyim kuşamları hediye ederek gönüllerini almışlardır. Onların iyi günleri için sevinen ya da kötü günleri için kaygı duyan, varlığına övünen yokluğuna içi yanan, güya yakın dostmuş gibi kendi menfaatleri için samimiyet kurmaya başlamışlardır.

Bu tür insanlardan biri de tüccar kisvesindeki Fayzullah Nogayev’dir. O, Buğu sülalesinin reisi Boronbay’ın güvenini kazanmış, “Çar hazretlerinden” diyerek hediyeler sunmuş, kendini beğendirmiş aynı atanın torunları Buğu ile Sarıbağış sülalelerinin arasını bozmuş, bazı akılsızların birbirlerine karşı koyarak kardeşler içindeki birliği bozup yeniden canlanmaya başlayan Kırgız memleketinin hayat damarlarına balta vurmuş, bölüp parçalamış, nihayetinde Buğu sülalesini Rusların himayesine sokmuş, “sahipleri”nin verdiği vazifeyi düşünüldüğü gibi yerine getirmiş, beklenen amaca ulaşmışlardır.

Böylece Rusların Kırgız topraklarını istila etmelerine, istedikleri gibi gidip gelmelerine yol açılmıştır. 1856 yılında Semenov Tiyanşanski’nin araştırma ekibi gelerek gerekli incelemelerden sonra 1857 yılında dönmüştür. Rus ordusunun Tuğgenerallerinden biri olan araştırmacı N. M. Prejevalski’nin yaptıklarını ve ettiklerini okuyucularımız iyi bilirler.

Nice kan dökülen savaşlarla binlerce er yiğidin başını alan “Kızıl Kırgın” yoluyla korunan 19. yüzyılın 70’li yıllarında Çarlık Rusyasından ilk muhacirler (Rus yerleşimciler) gelmeye başladı. Onların gelmeye başladıkları andan itibaren psikolojik baskıyla – yerli halkın rahatını bozarak asırlarca atalarından miras sahip oldukları topraklardan-zulüm yoluyla sürmeye başladılar.

Yerli halk arasında cıngar çıkarıp onların birlik ve beraberliğini bozarak kanı, dini ve kökü bir olan kardeş halkı birbirine düşman hâline getirmişlerdir.

Bir kriz batağına saplanıp ekonomik bakımdan zayıflayıp, Japonya ile yapılan savaştan sonra hazinesi tamtakır kalan, aklını yitirmiş çaresiz Rusya’yı bu karanlık ve dipsiz kuyudan çıkarma yolunu aranırken toprak reformundan sonra (1906) durum daha da zor hâle geldi. Cetisuu bölgesine gelen muhacirler başına buyruk bir biçimde yerleşmişler, sulak ve verimli arazileri sahiplenerek göç ve iskân kanununa aykırı olarak kendi menfaatleri doğrultusunda kanunları bozarak yerli halkın haklarına tecavüz etmiş ve üstelik onları hor görmüşledir.

1883 yılında Buğu boyundan Ömürzak ve Karaç adlı ağaların yönettiği halkı zorla Atbaşı’na göçe zorladıklarında, 19. yüzyılın ünlü ozanlarından biri olan Ozan Soltobay “ Isıkgöl’e Veda” adlı şiirini söylemiştir.

Küngöy, teskey barında,
Cırgap catkan bizdin el,
Ir kılganın Isıkköl,
Isılayt beleñ kayran el,
Caylooñ menen törüñay,
Caynap catkan kölüñ ay,
Cakañ menen çölüñay.
Köz açkanda körgön cer,
Kiçinemden köngön cer,
Aydagan malım öngön cer,
Aştığım kumday kömgön cer.
Tokunuñ ay, şarıñ ay,
Tokoyuñ ay, talıñ ay.
Canıbarım Isıkköl,
Cer ötpös senden maktanıp…

diyerek Ozan Soltobay kendi imkanları çerçevesinde bilgisine göre doğup büyüdüğü yerin haysiyetine uygun ifadelerle dönüp dönmeyeceğini bilmeksizin kendilerini zorla yerlerinden eden yöneticilerden memnun olmadığını dile getirmiştir.

Kazakların değerli evlatlarından biri olan, ünlü etnograf, büyük tarihçi, edebiyatçı, eleştirmen, mütercim Alihan Nurmuhammedoğlu Bököyhanov (müstear adı Kır Balası) Şestakov ile Kazak ve Kırgız halkının millî bağımsızlık hareketinin 10. yılına ithaf ettiği özel bir eser yazdılar. Bu değerli eser, 1926 yılında Moskova’da SSCB halkları merkezi basımevinde kitap olarak basılmıştır. O eserde şöyle denmektedir:

Halk Meclisine üye olan asillerden Markov adlı biri: “Kazaklar ve Kırgızlar; Cengiz Han ile Aksak Timur’un halkıdır, bunlara Amerika’daki Kızılderililere yapılan muamele gibi davransak bile bir şey olmaz.” diyerek galiz ifadelerde bulunmuştur. Amerika’daki Kızılderililer toprak sahibi bir halk idi. Amerikalılar onları birer birer vurarak öldürmüşler, topraklarını da ellerinden almışlardır. Çarlığın fedailerinden Markov, Kazak ve Kırgız halkına aynı şekilde davranmaya büyük bir istek ve şiddetle hazırlanmıştır. Bu durumdan dolayı kendi topraklarında köle olarak kullanılan çiftçi Ruslar, bizim topraklarımıza gelerek geniş çiftliklere sahip olup üst yöneticilerle kendi hükümetinden cesaret alarak dün köle sopası niteliğinde olanlar bugün böylece ne yazık ki gümüş kamçılı bey oldu. Ne çare ki, suyuna, toprağına Rus’un sahip olduğu Kazak ve Kırgızlar çaresizce boynunu büküp işte böyle adamlara köle oldular. İkiz kardeş gibi olan iki halk, bu şekilde tan yerinin ağarmasından ve güneşin doğuşundan bile ümidini kesmişlerdi. Gelen fakir Rusların gün geçtikçe zenginleştiği görülüyordu. Güzel topraklar da, bolluk da, lüks hayat da Kazak ve Kırgız topraklarındaymış meğer biçimindeki haberler, Rusya’da kalan aç çiftçilere ulaştıktan sonra onlar âdeta “açlara aş, çıplağa don verecek Kazak, Kırgız yurdu neredesin?” diye çekirge sürüsü gibi kaplamışlar her tarafı.”³

Türkistan Genel Valisi Kaufman’ın genelgesiyle Kırgızistan’dan zorla alınan sulak, çiftçiliğe uygun düz arazilere muhacirlerin evleri yapılmaya, köyleri kurulmaya başlamıştır. İlk kurulan yerleşim yeri 1874 yılında Karabalta’da, çok geçmeden 1877’de Çaldıbar’da, Talas’ta, Dimitriyevskoye, Mihalovka kasabaları oluşturulmuştur. Ondan sonra beş yıl içinde Talas’ta yeni 5 kasaba daha kurulmuştur. Verimli topraklara sahip Güneyde 1893 yılında Kurşap’ta Pokrovskiy kasabası kuruldu. Muhacirlerin yoğun olarak oturmaya başladığı yerlerden biri de suyun bol, tabiatın çok güzel olduğu Kökart vadisi oldu.

Esasen muhacirler ilk geldiğinde yerli halk, onlara saygı göstermiş, onlarla iç içe olup dostâne ilişkiler beklemiş, bağrına basmış, elindeki ekmeğini paylaşıp saygı göstermiştir. Onlardan ev ocak kurmayı, çiftçilik yapmayı, dilini, geleneklerini öğrenerek onların koruyucu ve destekleyici olduklarını düşünmüşlerdi. İçinde zerre kadar kötülüğü olmayan, dağda doğup dağda yetişen, tabiatın verdiği, cömertliği, bilgeliği sınırsız sunan, arkasına bakmadan daima ileri bakan Kırgızlar, Çarlık yönetiminin daha önce planlanan “kuyusunun kazıldığını, suyunun kaynatıldığını hissetmeden, kötü düşünceler ve kokuşmuş siyasetini bilmiyordu maalesef!”

“…1900 yılında Prejevalsk bölgesinin % 11’ini oluşturan Ruslar, bölgenin bütün işlenen topraklarının % 23,8’ine sahip bulunuyorlardı. 1916’da bölgenin %21,1’ini oluşturan Rus halkı işlenen bütün arazinin % 67,3’üne sahip olmuşlar ve 1920’de toprak reformu yapılana kadar tüm nüfusun %34,1’ini oluşturan Ruslar, bölgenin ekili arazisinin % 84,7’sine sahip olmuşlardır. Pişpek bölgesinin de aynı durumda olduğunu görüyoruz. …”⁴

Bu bilgilere göre yerli halk yıldan yıla öz topraklarından ayrılarak hayvancılıkla hayatını devam ettirmeye çalışan zavallı halkın gittikçe zorluk içinde kaldığı, geçim zorluğu nedeniyle ölüm ve kayıplara duçar olmasından dolayı halkın gelişme ve çoğalma oranı çok düşük kalmıştır. Ellerindeki topraklar da çok verimsizdi. (Kırgızların ekip biçtiği yerlere boş yere “Taştak” (Taşlık), “Korumduu” (Çoraklı) diye ad verilmemiş olmalı. Mesela, Isıkgöl’deki Carkınbayev Köyü (adı değiştirilen yerlerden biridir…) sulama suyundan da istediği kadar faydalanma imkânına sahip değildi. Bir başka deyişle, su Kırgızlara ancak muhacirlerden (Rus yerleşimciler) arttığında veya sadece pazar günleri verilirdi.

Çarlık yönetimi Kırgızların topraklarını zorla almalarının çeşitli yollarını buldular. Verimi yüksek ve sulak yerler hazineye bırakılacak bahanesiyle ellerinden alınıp muhacirlere kiralanmıştır. Belli bir zaman geçtikten sonra muhacirler o toprakları sahiplendiler ve o toprakları eski (asıl) sahiplerine yeniden kiralaya verdiler, kurnazlıkla gelir elde ettiler. Yerli halkı çok ezdiler, fakirleştirip sonunda kendilerine kâhya veya dilenci kıldılar.

“Çarlığın sömürge siyasetinin en büyük zararı, Kazak ve Kırgız halkının nüfusunun yavaş yavaş azalmasına sebep olmasıdır. 1902-1913 yılları arasında Kazak ve Kırgız halkının nüfusu yaklaşık olarak % 8 – 9 oranında azaldığı anlaşılıyor, bunun yanı sıra Tarancıların ve Dunganların da nüfusunun epey azaldığı görülmüş, ancak muhacirlerin nüfusu ise %10 artmıştır.”⁵

“Çarlık yönetiminin başka bir taraftarı ve Duma üyesi A. L. Tregubov’un neler yazdığını bir okuyalım:

“Cetisuu gibi bereketli bölgede çok iyi topraklarımız olmasına rağmen başka yerlere göç ettirilmesi, çözümsüz bir sorun olarak karşımıza çıkan Rus çiftçilerinin o yerleri bile beğenmeyip yerleşmemelerinden dolayı Allah huzurunda büyük bir günah işlenmiş olması insanlara karşı da ayıp sayılmaz mı!⁶”

Birilerinin ekmeğini kazandığı, hayatını idame ettirmeye katkı sağlayan toprakları zalimce ellerinden çekip almanın Allah’ın da razı olmayacağı, insanlık dışı, rezil ve utanılacak bir iş olduğunu anlamayan Duma üyesi A. L. Tregubov’un bunlara aklı yetmiyorsa eyvallah!

“Kuropatkin, Çar’a 1917’de savaş ihtiyaçlarını karşılamak için Türkistan’dan gönderilen malların ve malzemelerin miktarıyla ilgili verdiği raporda şunları yazmıştır:

Savaş ihtiyaçları için Türkistan’dan 40.889.244 pud⁷ pamuk, 38.004 arşın keçe, 3109 pud pamuk yağı, 299 pud sabun, 300 bin pud hazır et, 473.928 pud balık, 70.000 yılkı, 12.799 deve, 13.441 inek gönderildi.⁸

Kırgızlar, tâ Avusturya-Almanya Savaşı başladığında Çarlık ordusunun savaşta zafere ulaşması için elinden gelen yardımı hiç esirgememiştir. Böyle bir durum Cetisuu bölgesi Garnizon Komutanı Vekili A. İ. Alekseyev’in II. Nikolay’a 1916’daki isyan hakkında 4 Mart 1917’de yazdığı raporda şunları yazdığı görülüyor:

“… Bütün yerli halk (tuzemler), savaş ihtiyaçlarını karşılamak için gönüllü ve cömertçe aynî ve nakdî olarak yardım etmişlerdir. 1914-1915 yıllarındaki savaşa bizzat katılmak için de gönüllüler yeterli sayıda idi. İhtiyat askerlerinin ve savaşa çağrılan askerlerin ailelerine başta tarla işlerinde olmak üzere her konuda Kırgız toplumu samimiyetle yardımcı olmaya çalıştı. Bunların dışında karşı gelmeksizin gönüllü olarak yöneticilerin bütün taleplerini yerine getiriyorlar. Bu taleplerin başında yer alan askerler için çadır, keçe ve çul veriyorlar, ayrıca vergilerini de tam ve eksiksiz veriyorlardı.”⁹

Muhacir Ruslar yüzünden asırlarca sahip oldukları meraları daralmış ezelden beri hayatının temel kaynağı olan beslediği hayvanlara yem yetmediğinden, hayat seviyesi kötüleşmişti. Bir taraftan vergilerin, diğer taraftan yönetimin adamlarıyla yerli ağaların eziyetinden sıkboğaz edilip canlarına tak ettirildiği bir dönemde, savaşın devam ettiği bir sırada at koşumlarını hazırlama, çeşitli eşyaları temin etme, gıda maddesi bulmaya, ölmeyecek kadar da olsa geçinmeye çalışan bîçare halk ayakta artık duramayacak hâle getirmişti. Yönetimdekilere olan nefret duyguları içten içe kaynıyordu, memnuniyetsizlikler sınırsız idi. Beyaz Çarın (Rusya İmparatorluğunun) asker alımıyla ilgili fermanı âdeta yağ küleğine ot basılmış gibi oldu. Kırgız ve Kazaklar Beyaz Çarın zulmüne dayanamayarak kendilerini öldürmeye kadar varmış, çocukları için, hürriyet için kendilerini ateşe ya da akarsuya atmaktan çekinmez hâle gelmişlerdi.

Topraklarından edilen Kırgızlar, nesillerinin tükenmemesi için kendilerini feda ederek güçlü iktidara karşı büyük isyana kalkıştı.

Sizin de farkına vardığınız gibi Kırgız halkının asırlarca kanını döküp canını vererek koruduğu kutsal toprakları kendi babasından miras kalmış gibi bölenlerin zalimce ağlatıp inleterek, tavuk gibi ciyaklatıp zorla ellerinden çekip aldıklar. Allah’tan korkmadan apaçık, zulüm yoluyla ve âdeta bir yırtıcı hayvan gibi utanmadan insanların asabını bozarak rencide edici bir anlayış ve fikirde olmaları, yüzsüzlüğün, nadanlığın, onursuzluğun en son haddi değil midir?!

Kendi hayatlarını zorluklar içinde geçirmelerine, yoklukla boğuşmalarına, hastalıkların yaygınlaşmasına, atalarından kendilerine miras kalan topraklarında muhacirler tarafından itilip kakılmasına, toprağından, suyundan, malından ayrılmasına rağmen Türkistan’da yaşayan yerli halk yukarıda bahsedilen yardımları sadece savaş ihtiyaçlarını karşılamak için vermişlerdir.

Eski Frunze bölgesindeki Kızılasker beldesine bağlı Cogorku Arçalı köyündeki yüksek sosyalizm kolhozunda yaşayanların (eski adıyla Küntuu halkı) Dalbay Satayev gibi şahsiyetlerin hatıralarına yer verelim:

“… Tarihî şahsiyet Baytik’in adını koydukları Baytik-Pavlovski adlı büyük bir köyü, Alaarça deresinin başına, dağın dibine, göç yoluna engel olacak biçimde kondurmaları sonucunda eskiden beri orada yerleşmiş olan Küntuu, Kanay, Monoldor gibi küçük boyları kovmuşlardır. Bay-tik – Pavlovsk oraya kurulduktan sonra çevrede yaşayanlar çeşitli bahanelerle, yok yere Kırgızların malına veya insanlarına yakalayıp zarar verdiler. Dağa, ovaya göçenlere büyük engel çıkarırlardı. Sadece bunlar değil, araziye su dağıtıcılığı yapan Bekkoco Mamayev’i Kırgızların arazisine suyu koy verdin diye kazmayla başına vurarak öldürdüler. Bunun dışında Baytik-Pavlovski’nin zengin Rusları o köyün halkından Toktokeyev ailesinin merada otlanan koyun sürüsünü yağmaladılar. Bu tür zararlarla hayvancılığımız gerilemiş ve susuz kalmış olan halk hizmetkârlığa düşmüştür. Böyle eza çekilen bir dönemde 1914 yılında Rusya Almanlarla savaşmaya başladığında savaşın ağır vergilerini bizim halkımıza daha fazla yüklemiştir. Mesela; halkın elinden aygır, at, keçe, kocuk, çorap, börk vb. çok almışlardır. O yokluk yıllarında 1916 yılının Haziran ayının başında Çarlık yönetiminden Kırgız halkından zorunlu asker alınmasıyla ilgili buyruk duyuldu…¹⁰

Eski Tiyanşan bölgesindeki Kulanak ilçesine bağlı Kulanak kolhozunun reisi Soke Kazabolotov’un (1879’da Kulanak Köyünde doğmuştur) söyledikleri:

“…1893 yılının Haziran ayında bizim köye (Kulanak’a) dört kadastrocu memur geldi. Buğday, arpa vb. ekin ekilen yerlerin Rus muhacirlere verileceği haberi halk arasında yayıldı. Çok vakit geçmeden 1905 yılında 7 hane Rus muhacir geldi. Onlar ilk olarak kendilerine bölünüp verilen yerlere yerleştikten sonra komşu arazileri de ucuz fiyatla satın alamaya başladılar. Sonra bu araziler girilmez ve korunaklı yer hâline getirildi. O arazilere Kırgızların hayvanların ayağını bastığı ya da yanaştığı anda hemen alıkoyma, darp etme ve sahiplerine ceza kesme gibi işlere başladılar.

Onlar ilk gelişlerinde paralı geldiler, mal (sığır cinsi hayvanlar) vb. şeyleri satın alarak çok kısa zamanda zenginleştiler. Çok sayıda sabanla ve pullukla geldiler, bir yıl geçmeden kendilerine hizmetkâr tuttular, yerli zenginler grubuna ( karnı büyüklere) dâhil oldular.

1907 yılında muhacirlerin sayısı 27 haneye ulaştı. Göbeğinin kesildiği, çamaşırını yıkadığı, çağlayarak akan çılgın Narın suyundan su çıkarıp karasabanla bakir topraklara ekin eken çiftçi Kırgızlar, şimdi ne yazık ki ta uzaklardaki ancak dağ keçisinin kendine mesken ettiği yalçın kayalar arasına, cılız fundalıklardan başka hiçbir şeyin yetişmediği çorak yamaçlara, taş yığınları arasına gitmeye mecbur oldular…”¹¹

İsyanı baştan ayağa kendi gözüyle görmüş 97 yaşındaki Koçkorlu ihtiyar Mambetsadık Ömüralı Uulu “Koçkor’da 1916 İsyanı Hakkında” adlı hatıratında şöyle yazmıştır:

“1913 ve 1914 yıllarında Koçkor Köyünden başka iklim şartları nedeniyle diğer yerlerde buğday olgunlaşmadığı için Söök ile Karabuluň arasında bazen buğday da ekilen boz tarla vardı. Oraya Rusların zenginleri gelip köy kurdular. Yararlanmak için de 500 hektar araziyi de böldürmüşler, oraları önceden kullanan halk malıyla bize yanaşmasın diye çok sert yasaklar koymuşlardı. Yerli halkın hayvanları o araziye girdiğinde ise el koyup cezalandırıyorlardı. Yerli halk yalnızca arpa ekmeği yerdi, arpa yarmasından şıra içip, kesme yapmak için buğday unu aramaya atla Şamşı belini aşarak Tokmok’a ulaşırlar, buğday unu satın alırlardı, bundan dolayı epey azap çektiklerinden Çarlık yönetiminden halkın çoğu memnun değildi.”¹²

Prjevalsk ve Tokmok bölgesinin ilçe idaresinin ukalâları 1881-1882 yıllarında Isıkgöl’ün güney tarafında Sarıbağış sülalesine bağlı Esengul boyunu, bununla birlikte Sarıbağış’ın Çerikçi ve Esengul boyunu Kiçikemin, Çoňkemin ve Çüy’den Koçkor’a sürmüşlerdir. Sülale reislerine itibar etmeyip onların halk nezdinde itibarlarını da zedelemişler ve küçük düşürmüşlerdir.

“Tokmok ilçe yönetimindekiler, 1866 yılının güz mevsiminde Kırgız Sarıbağış sülalesinin en güçlü kahramanı Töregeldi Abayılda Uulu’nu Tokmok’a çağırmışlar, onu suçsuz yere dövmeleri bütün Arka Kırgızları (Kuzey Kırgızları) ve zenginlerin tesiriyle de hareket eden fakir çiftçilerin gururuna dokunmuştur. Ruslar bize buraları yurt edindirmeyecek diye büyük ve derin bir endişe içindeydiler.”¹³

Çarlık yönetimi Kırgızların başka bir cesur kahraman evladı olan Buğu sülalesinin reislerinden biri Balbay Baatır’ı 1867’de içlerinden çıkan hainlerin yardımıyla Tekes’e göçtüğü yerde yakalamışlar, Vernıy (Alamatı) hapishanesine koymuşlar. Bazı bilgilere göre bu kahramana çok tesirli zehir verilmiş, böylelikle kasten öldürmüşlerdir.

“Çarlık yönetimi, Kazak ve Kırgızların hayatını devam ettirmeleri için halkın geçim kaynaklarından biri olan topraklarını ellerinden zorla çekip aldıkları halde, onların nasıl geçineceklerine yönelik hiçbir önlem almamış, önem de vermemiş, üstelik yeni yerlere el koymayı gözetlemiştir hep. Böyle çetin bir meseleye Çarlık yönetimi ilgi duymamış, tam tersine Kazak ve Kırgız halkının ekonomik ve siyasî gelişimini dibe vurdurmaya gayret etmişler, halkı mahvetmeye çalışmışlardır.”¹⁴

Bütün Fergana vadisince tanınmış, halk nezdinde kadir kıymet sahibi Alımbek Datka ile Kurmancan Datka’nın büyük oğlu Abdıldabek, Çarlık yönetimine karşı çıkmış, fakat denk olmayan güçlerin savaşında onlara karşı başarı sağlayamamış, yabancı ülkeye kaçmış, oralarda “milletim, vatanım” diyerek ölmüştür. Küçük oğlu Kamçıbek ise iftira sonucu Çarlık yönetimi tarafından annesi Kurmancan Datka’nın gözünün önünde dâra çekilmiştir. Datka’nın sağ kalan diğer oğulları da suçlanarak hapse atılmışlardır.

İşte bunların hepsi Kırgız halkının Çarlık Rusyasının yönetimine olan karşı olma duygularını artırmış, on yıllarca fark ettirmeden nefretini biriktirmiştir. Çaresizlikten baş eğerek, dayanacakları başka bir şey olmadığı için boyunlarını büküp itaate mecbur oldular. Böyle bir felaket yetmezmiş gibi 1916 yılında cephe gerisindeki işler için Kırgızların askere gönderilmesi de işin cabasıydı.

11 Ağustos 1931’de İntergelpo kulübünde işçilerin genel toplantısında Isake Uulu “1916’da Kırgızların Başkaldırısı Hakkında” başlığıyla hazırladığı konuşma metninde şöyle diyor:

“… Bundan başka da isyan çıkmasına sebep olacak bir durum, cephe gerisindeki işler için işçi alımı (seferberlik) oldu. Emperyalistlere karşı savaşta üç yıl aralıksız savaşan Çarlık hükümeti, güçsüz kaldığından askerî gücünü artırmak için çeşitli çareler araması isteniyordu. O dönemde askerlerin önemli bir kısmı cephede savaş karargâhı kurma, siper kazma, yol düzeltme işleri vs. ile uğraşıyordu. Kısaca ifade edecek olursak, bu işlerdeki askerleri alıp savaşa göndermek için iş gücüne ihtiyaç duyuluyordu. Çarlık yönetimi, asker yetersizliğini hissettikten sonra Türkistan bölgesindeki yerli halktan yararlanmayı düşünmüştü. Bu amaçla, Çarlık Hükümetinin Savaş Bakanlığı (Harbiye Nazırlığı) Türkistan’dan 19 ilâ 43 yaş arasındaki erkekleri ağır iş gücünde kullanmak üzere 25 Haziran 1916 ‘da bir genelge yayınladı.”¹⁵

Bu haber Kırgız ve Kazakları çok kaygılandırdı. Malımızı, mülkümüzü, soylu atlarımızı savaş için toplarlarsa, 19 yaşındaki delikanlılarımız ile 43 yaşına kadarki erkeklerimizi askerliğe alırlarsa biz ne yapacağız? Yaşlı başlı insanlar kendi hâllerine bakmaksızın savaş için gerekli hizmetleri yerine getirirse, verimli topraklarımızı da muhacirlere verdikleri için ekinimiz de olmayacağına göre, çoluk çocuk ve gençlerimiz kırılmaz mı diye akıl yürütüyorlar, bu yüzden âdeta bayılacak hâldeydiler.

Hakikaten çocuklar babanın, kardeş ağabeyin sözünü dinlemez, dediğini yapmaz olduğu, mal değil sineğin bile olmadığı bir kaygı içinde bir vaziyette canlarından ümidi kestiler. Birbirinin sözlerini dinlemediklerinden yarasız hasta gibi oldular. Orduya işçi asker olarak gitmeyeceğiz diyenleri ise yöneticiler Karakol, Tokmok, Pişpek ve Aksuu’daki hapishanelere attırdılar.”¹⁶

Fransız Türkolog Remi Dor, Kırgızların zorluklar içinde yaşadıkları dönem hakkında Fransızca olarak yazdığı bir makale yayınlamıştır. O eserde şöyle deniyor:

“Kırgızlarla Kazaklar çok kötü durumda kaldıkları için isyan etmişlerdir. Birkaç hafta süreyle ilk zamanlar bir miktar başarıya ulaşan göçmen halkın isyanı sert bir biçimde kana boyanmış, Rus ordusunun silahlarıyla kanlı bir şekilde bastırılmıştır. Bir bakıma önceden toprak tartışmasında içinde kin besleyen çiftçiler de öç almak için sabırsızlanıyorlardı, başka bir açıdan da kolayca ele geçirilen halkı çeşitli kötü niyetlilerin telef etmeye çaba göstermesi de işin cabasıydı.”¹⁷

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.

1

Bu belge orijinal eserde Rusçadan Kırgızcaya tercüme edilmeden Rusça olarak verilmiş olup Türkçeye Rusçasından tercüme edilmiştir.

dönüş

2

G. İ. Broydo, “ 1916 – cıldagı Kırgız kötörülüşünün tarıhına materialdar” “Ala-Too”, 1991.c, No 6, 116-b.

dönüş

3

Kırgız Madaniyatı, No 25, 1991-cıldın 20-iyunu

dönüş

4

C. Abdrakmanovdun “Kırgızdardın 1916-cıldagı kötörülüşü cönündö” degen kitebinen. Ürkün, Bişkek, 1993, 15-b.

dönüş

5

T. Rıskulov, “1916-cıldagı kazaktar menen kırgızdardın kötörülüşü cönündö”, Ala-Too” curnalı, 1991-cıl, No 8, 48-b.

dönüş

6

C. Abdrakmanovdun kitebinen. Ürkün, Bişkek, 1993, 13-b.

dönüş

7

Pud: Ruslarda eski bir ağırlık ölçüsü birimi. 1 pud 16,3805 gr.

dönüş

8

T. Rıskulovdun “1916-cıldagı kazaktar menen kırgızdardın kötörülüşü cönündö” degen kitebinen.

dönüş

9

TsGVİA, F. Glavnıy ştab. Aziatskaya cast, 1917 g. Ll 18-14. Podlinnik.

dönüş

10

Kırgız Respublikasının UİAsının Koomduk ilimder bölümünün fondu. inv. No 1519(9), 9-10-bb.

dönüş

11

Cogoruda atalgan materialda. İnv. No 1519(10), 9-10 bb.

dönüş

12

“Ala-Too” curnalı, 1992-c, No 1, 85-b.

dönüş

13

Belek Soltonoyev, “Kızıl Kırgız tarıhı”, 2-k, 93-b.

dönüş

14

Turar Rıskulov, “1916-cıldagı kazaktar menen kırgızdardın kötörülüşü cönündö” Ala-Too” jurnalı, 1991-c, No 8, 43-b.

dönüş

15

Ürkün, Bişkek, 1993-c. 110-b.

dönüş

16

Belek Soltonoyev, “ Kızıl Kırgız tarıhı”, 2-k, Bişkek, 1993 – c. 94-b.

dönüş

17

Kırgız Madaniyatı, No 52, 1991-cılın 26-dekabrı

dönüş