НУРАЛИ ҚОБУЛ
СУКУТ СУИҚАСДИ ёхуд СТАЛИНДАН САДДАМГАЧА

Роман-памфлет

Биринчи китоб

Ушбу электрон китоб учун муаллифлик ҳуқуқи “Asaxiy books” лойиҳасига тегишли бўлиб, “Asaxiy books” рухсатисиз уни ҳар қандай шаклда тарқатиш Ўзбекистон Республикаси қонунларига биноан тақиқланади.

Тошкент – 2021

Эшик кўрган юрт бузар, Бешик кўрган юрт тузар.

Тақризчилар:

Поён Равшанов,

Биология фанлари доктори, профессор.

Баҳодир Пасилов,

Тарих фанлари номзоди, доцент.

Акром Хабибуллаев,

Индиана университети, Блумингтон профессори, тарих фанлари доктори

1. Дор тагидаги даҳо ёхуд “Шу халқ дея бошимни кундага қўйдимми?”

Одамлар! Сиз жирканч сукунатингиз билан мени орангиздан ҳайдадингиз!

ДОСТОЕВСКИЙ

Давлатлар ер юзини жаннатга айлантирмоқ учун эмас, жаҳаннамга айлантирмаслик учун барпо этилади.

БЕРДЯЕВ

Ҳақиқатни гапириш мумкин бўлмаган одамга ҳеч қачон тўғри гапни айтма дейди машойихлар. Ўзини, ўзлигини ватану миллатини таниган, дунёвий тафаккур, умуминсоний қадриятлар мезонини англаб етган шахслар умр бўйи кимгадир, кимларгадир ўз ҳақиқатларини англатмоқ ташвишу ниятида яшайдилар.

Битикчи аҳлининг қўлига қалам олмоғи ҳам ана шу ҳақу ҳақиқат, адлу адолат мужодаласининг азобли ва юлдузли онларидир. Зотан, адабиёт – адолат демакдир. Инсон умри, инсоният тафаккурининг энг шаъну шарафли дам ва дақиқалари ҳам ҳақу ҳақиқат айтилган, адлу адолат тантана қилган онлардир.

Туннинг энг қоронғу онлари – тонгга яқин онлари. Не қадар билимли, ақлли ва теран зако соҳиби бўлманг, оғир кунларда фақат сизни мардлик асрайди.

Акс ҳолда, Каъбани бузиб Маккадан Санога кўчириб қайта тиклаган яманлик араб каби, қилаётган барча ишларим тўғри, сўзларим ҳақ дея ўйлайдилар ва бу янглиш фикрни қўл остидаги қавмга сингдира бошлайди. Улар – менинг отимдир Хизр, неки қилсам тўғридир дея фикр қиладилар.

Адольф Гитлер ҳам “Чингизхон орийлардан эди, мен унинг ишини давом эттирмоқдаман” деган ишончу эътиқод-ла “Майн камп”ни ёзиб, астойдил ишга киришган.

Масаланинг моҳияту мантиғини чуқур ўрганадиган бўлсак, ёвуз даҳо Адольф Гитлер осмондан тушиб қолмаган. Уни ўша давр ва мамлакатдаги юзага келган ижтимоий-иқтисодий вазият, муҳит, пўкак каби сиёсат кўлмагининг юзига қалқиб чиқиши олиб келган. Кўпчилик худди шундай нацист даҳонинг ҳокимият тепасига келишига хоҳишу истак, олигархия доираларида рағбат бўлган.

Энг даҳшатлиси, унинг национал социалистлари давлат ва ҳукумат тепасига келиш жараёнида олмонлар орасида ўзга халқларга паст назар билан қараш ва нафратланиш ҳисси юксак бўлган.

Гитлер ана шу кайфиятни вақтида илғади ва нацизм байроғини баланд кўтариб, улар орзуларининг амалга ошишига руҳ ва куч бағишлади. Миллионлаб бегуноҳ инсонларнинг қирилиб кетишига имкон туғдирди.

Оқибатда биринчи жаҳон урушини бошлаган бу қавм, иккинчи жаҳон савашини ҳам юзага келишига сабабчи бўлди.

Бир халқнинг ёвузлашиб бошқа халқлардан нафратланиши, охир-оқибат шу миллатнинг бошига ҳам буюк фалокат олиб келади. Ва олмон халқи нацистларнинг ҳавойи орзулари учун йигирма миллион жон қурбон берди.

Маълумингизким, ақл икки хил бўлади. Биринчиси, некбин, яъни ҳар нарсани яхши томондан кўрувчи, келажакка ишонувчи оптимист, гуманист, барчага хайрихоҳ, яхшилик тиловчи ақлдир.

Иккинчиси эса худбин, яъни ўзини, ўз манфаатларини ҳаммадан устун кўрувчи эгоист, ёвуз закодир. Бундайларни ёвуз даҳо ҳам дейдилар. Ана шу қарама-қарши қутбдаги законинг шаклланиши ва йўналтирилишидадир.

Худбин ақл даражаси юксак бўлган кишилар ҳокимият тепасига келдими, тамом ишни худо урди деяверинг. Улар борган сари разиллашиб такаббурлик тахти сари шахдам одимлайверадилар. Такаббурлик эса худбинлик ва мунофиқлик билан изма-из юради. Мунофиқ эса ўйлаган разил ишини олий даражадаги ҳақиқат тарзида тақдим этиб, қавмини мунофиқлаштира бошлайди.

Халқ эса бундан баттар кунларга қолмайлик дея у чизган чизиқдан чиқмайди. Икки карра икки тўрт деганга ўхшаган оддий гапларни ҳам доно бир фикрдек тўтиқуш каби такрорлайверади. У ҳар бир гап-сўз, юриш-туришида эҳтиёт бўлиб, игнанинг устида юргандек юраверади.

Бу пайтда ҳар икки тараф ҳам улусни игна устига ўтқазган, охир-оқибатда қозиқнинг устига ўтиради деган гапдан бехабар бўлади ёки ишонмайди. Кўпчилик эса бу ҳақда ўйлаб ҳам ўтирмайди. Боиси англамайди.

Ҳаёт эса оқаверади, ўтганнинг устига чим битаверади.

Инсоннинг ақли бир ўттиздан сўнг, бир олтмишдан сўнг киради дейдилару, кўпларда бу ақл олтмишдан сўнг суюлиб кетганини кўриб, ёқа ушлайсан.

Олтинранг қуёш, мовий кўк эса биз номукаммал яратиқларнинг қилмишу қидирмишларига кўзларини катта очганча сассиз-садосиз боқаверади.

Одамзод табиатан, тузишдан кўра бузишга мойилроқдир. Айниқса, умри бир манзилга яқинлашиб Азроил устознинг шарпасини туя бошлагач, ўзини тўрт томонга уриб, бу дунёда ягона даҳо ёки нусха эканлигини исботламоқ дардига тушади.

Хуллас, киши, ким бўлмасин, ўз сўзи, ҳақиқатларини айтмоққа инсон, дардкаш излай бошлайди. Элу элат қидиради.

Ўқувчи битикларингизни ўқиб ҳайратга тушмоқдами, сиз мушоҳада этган фикр ва фалсафани англаб етмоққа уринмоқдами, демак сўзингиз ҳавога кетмаётир. Унинг самимий нигоҳидаги ҳайрат ва меҳр-муҳаббат – бу дунёдаги энг буюк тақдирдир.

Шулар ҳақида мушоҳада этарканман, беихтиёр рус файласуфи ва ватанпарвари Ноколай Чернишевскийнинг фикрлари ақлу кўнглимдан кечаверади.

Кишида изчил ва онгли эътиқод, фақат ё жамият таъсири остида ёки адабиёт ёрдамида ривожланади. Сўзга боқдим, сўзми дея, сўзлаган одамга боқдим, одамми дея деганларидек, сўз, фикр киши шахсиятини белгилайди. Жамият ва халқнинг зеҳният даражасини футбол ёки гимнастика эмас, адабиёт белгилайди.

Фикрловчи кишилар китоб ўқийдилар. Тарих ва фалсафа илм қиладилар, изланадилар.

Чуқур фикрламайдиганлар эса стадион ва концерт солинларини тўлдирадилар.

…Инсон том маънода маълумотли бўлмоғи учун унга уч хислат – чуқур билим, фикрлаш кўникмаси ва олижаноб туйғулар зарур. Кимдаки билим саёз экан, у назокатсиз бўлади; кимки мулоҳаза юритиш одатидан маҳрум экан, у дағал ва бефаросатдир; кимдаки олижаноблик туйғуси йўқ у бемаъни одамдир…

Русларда ҳақиқий маърифатли кишини “настоящий образованный и воспитанный человек” дейдилар (человек сўз – туркча чала бий, яъни ярим бой, бий сўзидан келиб чиққан. Бизда бир халқ ота сўзи бор-ку, тўла бойнинг тўла уйқуси келмайди, чала бойнинг чала уйқуси келмайди. Ҳай-ҳай камбағалнинг-а, ётса тургиси келмайди).

Билим ва тарбиясида қусури бўлмаган кишилар донишмандлик пиллапоясидан комиллигу фозиллик чўққиси томон илгарилаб бораверадилар. Бу албатта, барчага насиб этаверажак бир илоҳий неъмат эмасдир.

Бизда буни гирди сарой ёки гирди мактаб ҳам дейдилар. Кимдаки билим, кўникма етишмаса, уни тузук олинган тарбия ва ҳаёт тажрибаси билан қоплаш мумкин. Тарбия эксиклиги эса таълим эвазига сайқалланиши мумкин.

Бироқ ҳар қандай билимли ва тарбияли киши ҳам юксак фаҳм-фаросат соҳиби бўлмаслиги мумкин. Фаросат – нарсалар, борлиқ, ҳаётнинг барча бирдек фаҳмлайвермайдиган, моҳиятига етавермайдиган нозик ва қабариқ қирраларини англай билиш демакдир.

Фаросатли киши аввал уруғига, сўнгра турқига боқ, туси бирдан туйрилма, ранг кўр, ҳол сўр деганларидек, суҳбатдошининг бисмиллосидан, туриш-турмуши ва хатти-ҳаракатидан унинг ниятини, кимлигини пайқайди. Ақли закосининг товону тобонини фаҳмлайди. Шунга кўра давранади. Ақллилик эҳтиёткорликдир деган ақидага амал қилиб, одам айирмай, ҳеч кимнинг дилига озор бермай, шоҳу гадой ила бир юзу сўзда гаплаша билади. Инсон кўнгли нозиклигини англайди. Улар қалбига эзгулик уруғини ташлай билади. Кишиларда ҳаёт завқини уйғата олади. Мухтасар қилиб айтганда ўзию сўзи, ишию кишилиги бир бўлади.

Фаросатли кишига узундан-узоқ маслаҳат беришнинг ҳожати йўқ. Нигоҳу қарашингиздан не деяжагингизни билиб, ишини қилаверади. Бу масалада эгаси қисганга эса неники сўйламанг, бефойда. Тўғри деб билган янглиш фикру тирикчилиги, кўзи кўриб турган ва ҳақ деб билган ҳақсизлигидан қайтмайди.

…Олий суд ва подшоҳ фармонига биноан Чернишевскийни қамоқхонадан конвой қуршовида сазойи қилмоқ учун Сенат майдони томон олиб бормоқдалар. Сазойи қилинмоқ деган жазонинг ижро этмоқ тартиби шундай бўлган.

Ички ишлар вазиридан бу жараённи ёмғир ёғиб турган куни, маҳбуснинг шалоббосини чиқариб амалга ошириш ҳақида оғзаки кўрсатма келган эди.

Маҳкум мингларча халойиқ тўпланган майдонга қўлига кишан урилган ҳолда намойишкорона равишда қамоқхонадан пойи пиёда дор остига олиб борилади. Ўғри ва каззоблар сазойи қилинса, йўл бўйидаги кишилар унга турли туман ашёларни отиб, таҳқирлайдилар. Ярамас сўзлар-ла ҳақоратлайдилар.

Қамоқхонанинг залворли темир дарвозаси юракка ғулу солиб очилади. Кишанли, шом туби қоронғи даҳо – Чернишевский нам тортган ботинка, эски пальтода жаллодлар қуршовида оёғини зўрға кўтариб босиб, ҳамон Сенат майдони томон одимлайди.

У хокисор ва беозор кўзларини ўзига ҳадик, қўрқув ва ҳайрат ила боқаётган, бироқ гунг, кўр ва карга айланиб қолган эркагу аёлларга, оломонга тикади. Бирортасининг ўзидан аҳвол сўраб бир оғиз илиқ сўз сўйламоғини, меҳрли нигоҳ-ла боқмоғини беклайди.

Ахир, куни кеча бу одамлар унинг ортидан эргашиб, “Нима қилмоқ керак” ва бошқа китобларига дастхату маслаҳат сўраб, олқишлаганча орқасидан этана бўлиб юрган эдилар-ку?!

Нега улар бугун сассизлик уммонига кўмилганча унинг бошига дор ҳалқаси тушишини кутиб туришибди? Нега дамлари ичига тушиб кетган? Ёки қаршисида у ҳаётида кўрмаган ва дуч келмаган мутлақо бошқа оломон турибдими?

Бу сукут суиқасди эмасми? Сукут суиқасди Пушкину Лермонтовлар қурбон кетган дуэлдан-да хавфли-ку? Унда бир киши шаҳид кетади. Бунда эса элу элатлар суиқасд қурбони бўладилар.

Кишилар бир-бирларининг қувончларига шерик бўлганларидек, қайғули, оғир дамларда ҳам ҳамдард бўлишлари керак эмасми? Ёки одамлар бир неча кунда ўзгариб қолдиларми? Ёким у шу пайтгача ёзиб, халқини иқно этмоқчи бўлиб юрган ғоя ва мақсадларнинг барчаси ҳавойи, асоссиз гаплар эдими?

У шу азобли ўйлар, юракни ўртовчи фикрлар оғушида ҳамон Сенат майдони томон одимлар, файтон ва полиция араваларининг ёғланмаган гупчакларининг ёқимсиз ғичирлаши, отлар наълинининг тошга урилиши, орқадан саф тортганча ер тепиниб келаётган аскарлар этигининг гурсиллаши ичидаги аламли ҳис-туйғуларни баттар алангалатарди.

Сенат майдонига тўпланган оломону халойиқни кўриб, юраги орқасига тортиб кетди.

Декабристлар отилиб, сургун этилган майдонда ўн мингдан ортиқ одам бор эди.

У дастлаб ўзича бу қадар кўп одам шунчаки келмаган, балки Чернишевскийдек кишининг сазойи қилиниши, ақл бовар қилмас даражада янглиш бир иш эканлигини сўйламоқ ва эътироз билдирмоқ учун йиғилган бўлсалар керак дея ўйлади.

Майдонга кираркан, яна худди ўша, йўлдаги каби ғамгин ва ўкинчли нигоҳини тўпланган халойиққа тикди. Улар орасида бир неча таниш қиёфалар, ҳатто уйини тозалашга кўмак бериб, устозини байроқ қилиб юрадиган бир шогирдига ҳам кўзи тушди.

Умидворлигу интиқлик билан у томон талпинди. Саломлашмоқчи бўлди. Бир неча кундир қамоқхонанинг зах, рутубатли ва қўланса ҳид анқийдиган хонасида (ҳожат чиқарадиган челак ҳам камерада эди) ҳеч ким билан саломлашмаганди. Ким биландир ҳеч бўлмаганда нигоҳлар ила саломлашмоқни истарди.

Шу пайт кутилмаганда жунбушга келган ҳис-туйғудан боши янада қуйи эгилди. Мулзам тортганча нигоҳини лойқаланиб оқаётган ёмғир суви суратлар чизиб ташлаган тош қопламали ерга қадади.

Ожизлик ва ҳақсизлик кишини ерга уриб, қора тупроқ ила баробар қилишини ҳис этиб, аъзойи бадани жимирлаб кетди.

Махбус Николай Чернишевскийни қўриқлаётган жаллодлар эркалатиб емак берадиган полиция кўппаги ҳам ундан озод ва эркин. Бўйнига осилган ордену медалларини шақирлатиб қамоқхона боғида истаганича сайр этиши мумкин.

Бўғзига тиқилиб қолган хўрлик ҳиссидан кўзи жиққа ёшга тўлди.

Хорлик ва таҳқир, ночорлик ва камситилишнинг аянчли, ҳақоратомуз ҳисси уялиш ва хижолат туйғуси билан алмашди.

У шу пайтгача миллатининг, инсониятнинг эзгулик сари бошлаш учун қилган барча ишларидан номус қилгандай эди. Нега бундай фикр бошига келганидан ўзи ҳам ҳайрон, ўз-ўзидан нафратлана бошлаганди.

У ўзича Артур Шопенгауэрни ноҳақ дея ўйлаб юрарди. Халққа ҳақиқий ватанпарвар, маърифатпарвар ислоҳотчилар керак ва улар қадрланади дея фикрларди. Мана ўша, шулар учун жонини жабборга бераман деган халойиқ. Сенинг терингни шилса ҳам томошабин бўлиб тураверади. Ҳатто олқишлаши ҳам мумкин. Жоҳил ва лоқайд оломондан ҳар нарсани кутиш мумкин.

Тош каби қотиб қолгандек туюлаётган хотираси ва музга айланаётган юрагида Шопенгауэрнинг ўша фикрлари унга тинчлик бермас эди. Маърифатпарвар, ислоҳотчи, инсонпарварлардан нима фойда? Ҳақиқатан ҳам Вольтер, Юм, Кантлар нимага эришди? Уларнинг барча уринишлари бефойда ва беҳудадир. Чунки дунё – бу бедаволар касалхонаси…

Ундан нигоҳини олиб қочган шогирд бир ой чамаси бурун Петербургнинг энг буюк залларидан бирида солинни ларзага келтириб, “Чернишевский демократлар доҳийси, Россиянинг қутқарувчи Прометейи!” дея бақирганлар орасида эди. Чернишевский унинг ҳайрат акс этган юзини аниқ-тиниқ эслади. Сўнгги китобига имзо чектираётганда бир оз суҳбатлашганди. Одамларга Чернишевскийнинг шогирдиман дея мақтаниб юрарди.

Йўқ,улардан хафа бўлмаслик керак. Ожиз кишиларнинг қўлидан шундан бошқа иш келмайди. У бошига тушган ҳар қандай мусибату машаққатга чидайди. Фақат уни бу куйга солган золимлар халқни хароб этмасалар бўлгани. Чириган жамият бу кетишда охири бир кун портлайди.

Бироқ шогирд қаршисида турган кишининг панасига яширинди. Яна бир жуда яқин таниш газетачи эса ўзини кўрмасликка солди.

Шундан сўнг у нигоҳини ердан узмади. Бошини кўтариб ҳеч кимнинг юзига боқмади. Тарашланган тош тўшалган майдонга тикилганча ўнгида кетаётган икки миршаб ортидан дор оғочи тикилган саҳна томон минг бир қайғу ва алам билан борарди.

Кутилмаганда хаёли худди шу майдонда осилган ва сургун қилинган декабристларга кетди. Уларни осишган ва сазойи қилишганда кўзларини боғлашган эдими?

Янглишмаса, кўзларини боғлашганди. Нега кўзларини боғлашади? Бошига тушажак мудҳиш ўлим азобини кўрмаслик учунми? Кимдир айтган эди. Аскарларнинг ўлимга ҳукм қилинган кишининг ажал акс этган нигоҳини кўрмасликлари учун боғлашар экан.

Сазойи этишганда ҳам шундай қилишармикан? Энди унга барибир. Ҳаётнинг маъноси, қизиғи қолмади. Истаса пишириб ейишсин. Лаънатлар бўлсин, бу тубан оломону шонсиз, шарафсиз даври давронга!

Ёмғир ҳамон қуйиб ёғар, эски ботинкасига шилқиллаб сув тўлиб қолган, юзидан оқиб кўзига, оғзига кираётган ёмғирни пуфлаб борарди.

Устидаги мовут чакмон зилдек оғирлашиб кетган, очликдан боши айланиб, кўз олди қоронғилашарди.

Одамлар унинг бўйнига осиб қўйган параллелограмм шаклидаги ёғоч тахтачага боқишар, унда “Давлат жиноятчиси” деган ёзув бор эди.

Чернишевскийнинг улар юзида акс этган ҳадик, ваҳима ва даҳшатни кўриб юраги орқасига тортиб кетди. Бу ожиз ва нурсиз нигоҳларда “Ўзини ақлли санаб фикр билдирганнинг аҳволи мана шундай кечади. Бу ҳали хамир учидан патир” деган қўрқув қотиб қолганди.

Ёмғир эзиб ёғар, сочларидан оқиб ичига кираётган сув чотидан ўтиб, ботинкасига тушарди. Бу ҳақорату таҳқирлашлар у “Фалсафадаги антропологик принцип тўғрисида” деган асарини эълон этганидан сўнг бошланди. У ўз тадқиқотида психик (руҳий) ҳодисаларни мия ишининг натижаси дея ёзди. Ўлганларнинг жонини фаришталар жаннатга ёки жинлар дўзахга олиб кетишларини инкор этди-ю, бошига балони орттирди. Ҳақми ноҳақми фикр билдиргани учун уни дор остига олиб бормоқдалар. Эътиқоди учун ўлдирмоқчилар…

У ўз битигида христиан динининг ўрнини илму маърифат эгаллаши керак, шунда инсон тажрибада текшириб кўрилган ҳамда ақл-идрок томонидан англаб етилган нарсанигина ҳақиқий деб тан олади деган фикрни илгари сурди.

Чернишевскийнинг ўзи ҳам руҳонийнинг ўғли эди. Иосиф Виссарионович Жугашвили каби диний семинарияда ўқир эди. Петербург университетига кириш учун диний семинариядан бўшатишлари ҳақида ариза берди. “Орамиздаги энг яхши одамлар нақадар бахти қоралигини кўргач, худонинг борлигига кишининг ишонгиси келмайди” каби фикрлари, мушоҳадалари учун шундай даҳони дор остига олиб келиб, хўрладилар, сазойи қилдилар.

Николай Гаврилович Чернишевский семинарияни тарк этиб, доно файласуфга айланди. Иосиф Виссарионович Жугашвили эса чор охранкасининг айғоқчилигини бўйнига олиб тирикчилик қилди.

Тўғри Сталинни ҳам тўрт марта Сибирга сургун қилдилар. Бироқ тўрт бора ҳам қамоқхонадан қочди. Турмадан тўрт маротаба қочмоқ учун ҳам махфий хизматнинг стукачи бўлиш керак эди…

Бирор-бир инсон зоти оғиз очиб, бу разилликни муҳокама этмоқни хаёлига келтирмас, ҳамма жим, майдонда қабристон сукунати ҳукмрон эди.

У дор оғочига яқинлашиб қолганди. Одатда дорга осилганларнинг бошига каноп қоп кийдиришади дейишарди. Сазойи этилганлар бошига ҳам кийдиришармикан, хаёлидан кечди маҳбуснинг.

Кийдирсалар яхши бўларди. Уни ўраб турган оломонга, сукут суиқасдчиларига кўзи тушмас эди, фикр қилди оёқлари титраганча саҳна зинасидан кўтарилар экан.

Палачлар бошига қоп кийдирмадилар. Бироқ у бошини кўтариб, оломонга боқмади. Нигоҳи янги кесилган қайиндан ясалган, қайин шарбати ва эфир мойи ҳиди анқиётган саҳна товонига қадалган эди.

Ўзининг бу ҳақоратланган ва таҳқирланган турумига беихтиёр, бир киши муносабат билдирди. Сўнгра қайтиб ўша навбатчини кўрмади.

“Ахир, бу буюк Николай Чернишевский-ку!” деган эди англашилмовчилик юз бергандек уни қамоқхонага олиб келган конвой миршабларига. Миршаблар кетгач, қўрқа-писа икки дона конфет, бир стакан сув олиб келди. Маҳбусдан ҳол-аҳвол сўраб гаплашгудек бўлса йиғлаб юборадигандек эди. Қамоқхонадан чиқса, уни топиб, бир бағрига босади. Халқи орасида инсонлигини сақлаб қолган бир дона бўлса-да, киши бор экан-ку?!

Ҳирсдай семиз, димоғидан ички ҳиди уфураётган жаллодлар дор ҳалқасини солиб уч бора тортдилар. Оёқ тагига қўйиладиган, маҳбус осилгач, тепиб юбориладиган кундани ҳам келтирмадилар. Палачларга дор ва кунда билан боғлиқ ўлим жазоларини бажарганларида ички ичирадилар, фикрлари чувалашганча ўйларди маҳбус.

Уни ибодат ҳам эттирмадилар. Кўзини ҳам боғламадилар.

Кишанли ҳолда қандай ҳайдаб келган бўлсалар, худди шундай, конвой қўримасида майдондан олиб чиқдилар. Юзга яқин миршаб ашаддий жиноятчини тутиб қўриқлагандек уни яна қамоқхона томон элтарди.

У дор тагидан бошлаб майдондан чиқиб кетгунга қадар яна ҳеч бир сас-садо туймади.

Назарида у қаровсиз, кимсасизлар қабристони оралаб кетаётгандек эди…

Ҳибсхонага боргунга қадар ҳеч бир томонга қайрилиб қарамади.

Дор оғочи ўрнатилган саҳнадан оёғи чалкашганча, тушаётганда ич-ичидан туғён-ла отилиб, жунбушга келган бир сўроқ-савол ақлида такрорланар эди.

– Наҳотки, шу халқ учун бошимни кундага қўйиб, дор оғочи остига борган бўлсам?!.

Сўнгра унга “раҳм” қилиб, Сибирга сургун қилдилар. Умрининг йигирма йили мобайнида сургун азобини тортди.

Санкт-Петербургда Андрей Вознесенский билан Сенат майдонини айланардик.

– Мана шу ерда Николай Чернишевскийнинг бошига дор ҳалқасини солиб, сазойи этганлар, – деди Андрей Андреевич майдоннинг тош қопламали ўрта қисмида тўхтаркан. – Демак, эл ва элатлар миллат, халқ сифатида шаклланмас эканлар, худди шу тарзда ўз буюкларини хўрлаб, хору зор этаверадилар. Ҳатто Ганди, Улоф Пальме ёки Ицхак Рабин каби кўчада отиб ташлайверадилар.

– Ўргимчакнинг урғочиси қўшилганидан сўнг яхши кўрганидан эркагини еб қўяр экан, – дўстимнинг фикрини давом эттирдим. – Одамлару халқлар ҳам бундай феъли атвор, инсоний қусурдан ҳали бери холи бўлмасалар керак-да. Қаранг, бечора Достоевскийни. Ўн йил ҳукм этилган ўлим жазосини ҳақ деб кутиб не замон боши дорга етишини ўйлаб, азоб-уқубат, изтиробда яшаган.

– Ҳеч бир асоссиз ўлимга маҳкум этилган ва боши кундага эгилишини ўн йил беклаган одамгина шундай ёзиши мумкин, – деди Вознесенский ўксик оҳангда. – Унинг ўзгача ёзмоғи мумкин эмас эди. Ёза олмас эди ҳам. Буни Толстой ҳам қайд этган…

Ҳаёт, умрнинг оғриқли ва санчиқли кечинмаларини ақл тарозисида ўлчаб кўрмоқ ва хулоса чиқара билмоқ зеҳниятига эришмагунингизга қадар ҳаёт – қувончу шодликларидан, умиду ишонч тоғидан иборат бўлиб туюлаверади.

Токи тошдан-да қаттиқ, ғоят ақлли санаганингиз аъзо тошметин деворга астойдил урилганига қадар.

Илк ҳикояни тугатар эканман, яна зикримда Чернишевскийнинг теран, аниқ нишонга тегувчи фикрлари жилоланади.

…У фақат ўқирди ва ёзарди. Ундан бошқа ҳеч нарса қилмас эди. Ҳатто бирор тузукроқ мансаб эгаси бўлишга ҳам ҳаракат қилмади… У ҳеч кимдан табрик сўзи эшитмади. Унга ҳеч ким далда бермади. Унга жуда содиқ бўлган бир неча кишиларгина унинг ўткир ақлига, олижаноб қалбига қойил қолди… У шуҳрат ҳам қозонмади. Лекин у туфайли минг-минглаб киши одам бўлди. У бутун бир авлодни тарбиялаб етиштирди. Кўп кишиларнинг номини тилга олганлиги туфайлиёқ улар шуҳратли кишилар бўлиб қолдилар. Бошқа кўп кишилар эса унинг бир-икки фикрини тушуниб олганликлари учунгина ном чиқардилар…

Бу ёрқин фикрларни таҳлил этарканман, кўз ўнгимдан умрининг сўнг чорак асрини ғарибу ғураболикда ўтказган буюк Умар Хайёмнинг ҳаёти ўтади.

Ёхуд…

Яхшига юрум йўқдир,
Ҳечам иқболи кулмас.
Очидан ўлса ҳамки,
Элу юртидан юлмас.

Мард боши мудом тикдир,
Ўлимни писанд қилмас.
Разил амали билан,
Улус бағрини тилмас.

Адолатга тик боқар,
Ҳийла-найрангни билмас.
Ота сўзи минг бир ҳақ,
Тўқни тўйдириб бўлмас.

Аждодин тўйдирсангиз,
Авлодин кўнгли тўлмас.
Зар бор жойда илм йўқ,
Золим тахтидан жилмас.

Ямон яроғи қўлда,
Ҳақни назарга илмас.
Билмаски, эрта бир кун,
Ажали билан ўлмас.

2. Муртад этилган авлиё ёхуд подшоҳ фармони билан халқ душмани эълон қилинган даҳо

…Немис ҳаммадан ҳам ёмонроқ, ҳаммадан ҳам қаттиқроқ, ҳаммадан ҳам баттолроқ такаббур бўлади. Чунки у ўзи ўйлаб чиқарган, ўзи учунгина мутлақ ҳақиқат бўлган илмни билгани учун ўзидан кетиб керилади. Француз шунинг учун такаббур бўладики, у ақлу идроким ва жисмим билан эркак ва аёлларни маҳлиё эта биламан, деб ҳисоблайди. Инглиз шунинг учун ҳам такаббур бўладики, ўзининг энг обод ва маъмур давлатнинг фуқароси деб ҳисоблайди ва шунинг учун инглиз сифатида ҳамиша нима қилиш кераклигини билади ва нимаики қилмасин, инглиз сифатида, сўзсиз яхши бўлади деб билади. Итальян шунинг учун такаббур бўладики, у ҳамиша жонсарак, ўзини ҳам, ўзгани ҳам дарров унутиб қўяди. Рус шунинг учун ҳам мутакаббирки, у ҳеч нарсани билмайди, билишни ҳам истамайди, чунки бирон нарсани мукаммал билиб олиш мумкинлигига ишонмайди.

Лев ТОЛСТОЙ

…Йигирманчи асрнинг бошига келиб, Россиядаги ижтимоий-сиёсий фикр, айниқса ёшларнинг буюк шахслар ижоди ва тақдирига муносабати ва боқишида туб бурилиш юз бера бошлади. Халойиқ “Халқлар турмаси”нинг ижодкори подшоҳга ҳам, унинг истаган номаъқулчилигига фатво берувчи руҳонийларга-да шубҳа ила боқа бошлади.

Бу адолат туйғусини ҳокимият ва унинг югурдаги, жоҳил диндорлар аслида авлиёсифат Лев Николаевич Толстойни муртад дея эълон қилишганда кўрсатган қаршилиги ва муносабатида кўриш мумкин эди.

…Гимназиянинг саккизинчи синфига кирган дин ўқитувчиси Савелий ота худди куни кеча худо ёки Исо пайғамбарнинг қабулида бўлиб, таълимот олиб келгандек, жиддий қиёфа ва оҳангда муқаддас Синод ҳайъатининг минг тўққиз юз биринчи йил йигирманчи февралида қабул қилган қарорини ўқий бошлади.

– Муқаддас Синод ҳайъати худо бехабар Лев Толстойни муртад дея эълон этди…

Бутун бошли синф ўқувчиларини бирданига электр токи ургандек бўлди. Кимсадан садо чиқмас, ҳаволарда учиб юрган, тасодифан Лев Толстойни кўриб қолганидан мақтанишадиган ўспиринларнинг дамига ичига тушиб кетганди.

– Муртад дегани нима, ота? – сўради орқароқда ўтирган, дарсларни яхши ўзлаштиролмайдиган деҳқон боласи.

– Муртад дегани диндан қайтган, худога шак келтирган, душман томонига ўтган одам демакдир, – ўша совуқ ва жиддий оҳангда жавоб қилди ўқитувчи. Жаҳонга машҳур шундай буюк ёзувчи… Худога безбетларча қарши чиқди… Адабий фаолиятини Масиҳ ҳамда черковга зид таълимотни халқ орасига ёйишга бағишлади…

Синфга яна қабристон сукунати чўкди.

– Ахир, Лев Николаевич ҳаққа етмоқ, худони топмоққа интилганимдагина, изтироб чекканимдагина ҳаёт гўзал ва бетакрор кўринади дейдилар-ку?! – ўрнидан туриб сўради ўқувчилардан бири.

– Худодан сўраладиган саволларни мендан сўрама! У бизнинг худомиз ҳақида гапирмаётир! – овозини баландлатди домла Савелий.

– Худолар ҳам ҳар хил бўладими, ота? Мен англамадим! – хокисор нигоҳини руҳонийга тикди ўқувчи.

– Мен сенларнинг устиларингдан гимназия директорига арз қиламан! – узун соқоли титради ўқитувчининг.

Эртаси кундан бошлаб гимназияда бир асар қўлдан-қўлга ўтиб ўқиларди. Бу Лев Толстойнинг “Синодга жавоб” битиги эди. Бундан хабар топган директор ўқувчиларни сафга тизиб, гимназия залига олиб кирди.

– Дин сабоғи ўқитувчиси Савелий сизларнинг таъқиқланган адабиётларни ўқишингизни айтди. Шуни яхши билингки, кимки минбаъд ясоқланган китобларни ўқир экан, сўзсиз гимназиядан ҳайдалади ва бошқа бир гимназияга кириш ҳуқуқидан маҳрум этилади!

Ота навбатдаги дарс учун яна ўша саккизинчи синфга кирди-ю, ҳайкалга айланди. Бўр билан чизилган тахтада сичқонлар арслон ёлли каттакон мушукни дафн этаётгани тасвирланган бўлиб, расм тагбитигида “Сичқонлар мушукни қандай дафн этишди?” дея ёзилганди.

Сичқонлардан бири отага ўхшарди…

Бу ҳали ҳолва эди.

Кўп ўтмай синф ойналари талабаларнинг залворли, жарангдор овозидан зириллай бошлади. Улар жўр бўлганча Синод ҳайъатининг Лев Толстойни муртад дея эълон этиш ҳақидаги қарорини тескарисига ўқишарди.

– Парвардигорнинг борлигини инкор этувчиларнинг, дунё ўз-ўзича мавжудлигини, ундаги барча нарса-ҳодисалар худои таолонинг ихтиёрисиз юз бермоғини таъкидловчиларнинг, муқаддас учликни инкор этувчиларнинг, муқаддас руҳга, жоннинг ўлмаслигига ишонмовчиларнинг, православ давлатпаноҳга қарши исён кўтариш ниятида юрганларнинг умри боқий бўлсин! Норасидалар қонини сўриб уларни йўлдан ургувчи чақимчи Савелийга лаънатлар ёғилсин! У муртад дея эълон этилур! Яшасин, Лев Толстой! Унинг умри ва ижоди боқий бўлғай!

Бу – Герцен, Чернишевский ва Писаревлар орзу этган, ўз элини шаклланган, кўзи очиқ, бутун бир халқ, миллат ўлароқ кўрмоқ ниятининг дастлабки мевалари эди.

Чернишевскийни дор остида хўрлаб сазойи этганларида сукунат ботқоғига ботган бефарқ ва бепарво оломон авлодларининг кўзи очила бошлаган, ўзида миллат виждонининг акси сифатида адолатсизликка қарши тура билмоқ жасоратини топаётган эди.

Зотан, миллатнинг миллатлиги унинг ҳақу ҳақиқат, адли адолатни кўра олиши, унга қай даражада амал қилиши билан белгиланади.

Айнан Лев Толстой ўша пайтда ўз халқининг асл виждони, ҳақу ҳақиқат, олий адолатнинг қамров етмас мезони эди. Фақат бу юксак чўққини кўра билажак кўзлар, хайрихоҳ нигоҳлар кўп эмас, борлари эса шерни кўриб думини қисиб, ин-инига уриб кетадиган жониворлар каби пана-панада шивирлашиб, шундай буюк шахсиятнинг инқирозини кутишарди…

У мутаассиб, жоҳилу ботиллардан, кўриб турган бир парча нон, бир десятина ер ва от аравада бошқани англамайдиган гумроҳ оломондан черковдан четлаштирилиш, муртад этилиш билан қутулмади.

У мусовий ва насронийларнинг тўрт муқаддас китобини олиб, бу китоблардаги ўқувчи ишониши мумкин бўлмаган ёлғон-яшиқ мўъжизалар қисмини олиб ташлаб, фақат Исонинг юракка етиб борувчи сўзларини жамлаб “Толстой библияси”ни яратди.

Рўдапо ва пахмоқсоқол руҳонийлар унинг бу хатти-ҳаракатини кечира олмасдилар. Бу ишонч ва эътиқодларга дарз кетган куни оч қоладиган мутаассиблар уни қоралаш ва маҳв этмоқ учун ҳеч нимадан тоймадилар.

Мансур Ҳаллож “Аналҳақ!” “Оллоҳ мендадир!” деганидек “Худо – ибодатхоналарда эмас, хос инсонларнинг кўнглидадир!” деган эди Толстой ўз мурожаатида. Бахт – борига қаноат этиб, одамларга яхшилик қилмоқдир деган ишончу мақсадда бор-будини фақиру фуқарога тарқатиб берганди.

Ҳамфикр дўсти Чертков билан подшоҳ қўшинида хизмат қилиб, урушга қатнашиш ва одам ўлдиришдан бош тортган духоборларни ҳимоя қилиб чиқди.

Бу бегуноҳ одамлар ҳаётини қутқариш учун мужодала этиб, уларни Николай Иккинчининг дору кундаларидан омон сақлаб қолиб, жонларини асрамоқ учун Канадага жўнашга ҳукмдорни кўндирди.

Ўзининг аҳволи маълум бўлса-да, сафар масрафларини тўплашга бош-қош бўлди.

Подшоҳ ва черков ёзувчини ерга ургани сари эрку озодлик, адли адолатга ташна халқ Толстойни бошига кўтарар, бешинчи йил инқилобидан сўнг Толстой революцияси юз беришини орзу этарди.

Буни яхши билган Ленин ҳам бежизга Лев Толстойни рус революциясининг ойнаси дея эълон этмади.

Инсоният тарихи, халқларнинг онгли ҳаётга юз буришидан бошлаб, инсонларда фикрламоғу тасаввур этмоқ кўникмаси турлича шакллана бошлаган.

Худди ана шу – келажакка интилиш ва уни яратиш ҳис-туйғуси ва идроки такомиллашгани сари даҳо шахсиятлар инсоният учун нима қилиш керак бўлса, шуни амалга оширганлар. Истеъдодли кишилар эса билган ва ақллари етган у ёки бу ишни бажарганлар.

…Оғир қиш шароити туфайли Ясная Полянада яшаш мумкин бўлмаганлиги боис Москвага кўчиб келган Толстой Любян майдонида нафас олиш учун айланиб юрарди….

– Қаранглар! Инсон қиёфасидаги иблис! – дея бақирди бир серсоқол мужик Толстойни кўрсатиб. – Уни уриб ўлдирамиз!

Ёвуз оломон ҳайрат-ла қотиб қолган ёзувчига ташланди. Уриб, йиқитиб, дўппослай кетдилар.

Полиция етиб келмаганида уни парчалаб ташлардилар.

Шундан сўнг даҳо ёзувчини халқ душмани дея эълон этдилар.

Бу – ҳақиқий халқ душманларининг фармойиши эканлиги эса эндиликда ҳеч кимга сир эмас.

Бир буюк даҳо – Фёдор Достоевский йигирма йилдирки ҳукм этилган ўлим жазосини кутиб ётарди!

Иккинчи даҳо – Лев Толстой халқ душмани деб эълон этилган, ватансиз ва шарафсизлар уни таҳқирлаб мақолалар ёзишар, бунинг эвазига подшоҳнинг суяк ташлашини беклашарди.

Султон таниган итлар суяксиз, таниб тан олмаганлари эса таёқсиз қолмасди.

Толстой ва Достоевский каби даҳолардан эса аҳмоқона, саводсизларча эшак ўғриси ясашга уринишарди…

Улар инсониятни, борлиқ дунёни инсонларга бўлган меҳр-муҳаббат, оқибату садоқат қутқаради дея қўлига қалам олиб, йўлга чиққан эдилар.

Бироқ ёзувчи севган, бошига кўтарган, улар учун ҳаётини тиккан яратиқлар эса уни ҳақоратлаб, тепкиладилар.

Беш минг киши уни Ясная Полянага, сўнгги йўлга кузатиб борар экан, бу халойиқнинг юзда тўқсон тўққизи на “Уруш ва тинчлик”, на “Анна Каренина” ёхуд “Тирилиш”ни ўқимаган эдилар.

Мудом шоҳдан нажот кутиб, бир башорату каромат билан ҳаётлари ўзгариб кетишига ишонган бу тепаси ўйиқлар тупроққа айланган авлиё ғояларидан умиду илинж, адли адолат беклардилар.

Бироқ славян отасўзида айтилганидек, самимият тақдирланмайди, жазоланади.

Буни бизда савобнинг таги тешик дейдилар.

Заҳириддин Муҳаммад Бобур ҳасрату армон ила оҳ ургани каби…

Ким кўрибди, эй кўнгил,

Аҳли жаҳондин яхшилик…

Буни англаб етган даҳо шахсият ўзини ҳеч қачон англаб етиши мумкин бўлмаган одамлар, ҳатто энг яқин кишиларидан ҳам қўлини ювиб, қўлтиғига урди. Одам зотидан безиб, бош олиб чиқиб кетди ва бир темир йўл бекати навбатчисининг уйида омонатини топширди…

Ёзувчи ва файласуф Эмерсон ҳақ эди. Ҳақиқий даҳони у пайдо бўлганида атрофидаги барча нодонлар унга қарши фитна уюштирганидан билса бўлади.

Демак, буюклар, даҳолар бор экан, ҳасадгўй, чаласавод ва нодонларнинг фисқу фужури, фитнаю фасодлари давом этаверади. Бошқа бир файласуф, Плутарх насиҳат этганидек, агар эшак сени тепса, тепиб жавоб қайтариш шарт эмас. Миллат томонидан ўлимга ҳукм этилганларнинг кўпчилиги унинг буюк вакили ҳисобланишади. Тарихчи Ренан бунга қўшимча қилади. Қўрқоқлик деярли доимо тақдирланади. Мардлик ва яхши фазилат кўпинча ўлим билан жазоланади.

Ҳинд файласуфи Бхартрихари битганидек, пасткаш ва тубанлар қораламайдиган бирор-бир яхши фазилатли киши бормикан? Улар камтарни – нодон, қатъий ишончлини – манман, ҳалолни – фирибгар, мардни – шафқатсиз, самимийни – тентак, хушмуомала кишини – ожиз, гапга чечанни – вайсақи дейишади.

Зотан, бошқа бир фикр, янги бир ғояга қотиллик, душманлик кўзи билан боқиш, инсоният мавжуд бўлганидан бери бор ҳақиқатдир.

Коперник ва Мансур Ҳалложни ўтда ёқгувчи понтийпилатчилар ўз ишларини Исо Масиҳни Голгота тепалигига олиб чиқиб, чормихга тортмоқдан бошлаган эдилар. Чернишевскийни сазойи қилганлар, ҳабашлар озодлиги учун курашган Жон Браунни дорга осганлардан кўра инсофлироқ эди.

Ўз фикр қобиғини ёриб чиқа олмаган, тасаввур дунёси чегараланган, ҳаёт ва ўлим ҳақиқатини англаб етмоққа уринмаган нодонлар ер юзида мавжуд экан, боши юмалоқ бути айри яратиқлар бир-бирининг кушандаси бўлиб қолаверади.

Ҳар бир қавму қабила, элу элатнинг дину диёнати, ахлоқ ва ҳақ-ҳуқуқ мезонлари ўз йўлига. Инсон аталмиш яратиқнинг барча уринишу чирпинишлари охир-оқибат бир ярим газ ер ва икки газ бўз ила барҳам топади.

Ақлнинг йўли бир деганларидек, адолатнинг олий шоҳсупаси ҳам, бу шоҳсупага элтадиган қоронғу сўқоқларни ёритгувчи даҳолар закоси, ақлисалимликнинг тўраю тузуги ҳам текдир.

…Бир гуруҳ ёш ёзувчилар саксонинчи йилларнинг бошида Тула губерниясига, Лев Николаевичнинг Ясная Полянадаги ғоят оддий ва камтарона сўнг манзилини зиёрат этмоқликка бордик.

Бу чексиз-чегарасиз, учи қуйри йўқ, илоҳий гўзал ўрмонларда Толстойона сокинлик, теранлик ва улуғворлик ҳукмрон эди. Бу табиий иқлим ва адабий муҳит, адабиётни англаб етган киши учун сўз ила ифодалаб бўлмас бир сабоқ эди. Бу яшил кенгликларда фақат кезиш, хаёл суриш, табиат билан тиллашиш ва инсониятнинг энг буюк бир даҳосини хотирлаш мумкин эди.

Лев Николаевич Толстой уй музейининг ходимаси ҳайрат ва ҳаяжон, завқу шавқ-ла авлиёлик мақомига юксала билган санъаткор ҳақида ҳикоя қиларди.

Унинг бир фикри хотирамга ўрнашиб қолган.

– Ҳозир Тула областида қирқ бир нафар СССР Ёзувчилар уюшмасининг аъзоси бор. Инқилобгача эса фақат Лев Николаевич Толстой бўлганлар…

Сукут суиқасди… Бу жумлани сўйлаганимда туппа-тузук ҳамкасбларим ҳам бирданига фаҳмлаб, ҳазм эта олмадилар. Бир оз тер тўкиб англатмоғимга тўғри келди.

Қодирийу Чўлпон, Усмон Носиру Файзулла Хўжаев, Акмал Икромову Элбекларнинг “судланиб” отилишига кимлардир “хизмат” этган бўлса, тўп-тўп, тўда-тўда кишилар, кўйу қасабалар, овулу қишлоқлар сассиз-садосиз сукут сақлаган. Бу қотиллигу қатағоннинг асл қиёфасини тушунганлар ҳам оғиз очмаган. Сукут ризолик аломатидир. Худди ана шу нарса сукут суиқасди дейилади.

Лоқайдлигимиз, ҳақу ҳақиқатнинг, адли адолатнинг моҳиятига етмаганимиз, оч ўлдирма тўқ ўлдир, қиш ўлдирма ёз ўлдир психологиясига амал қилиб ўрганганимиз учун, бир ватандошимиз ҳақсизликка учраса, уни ҳимоя этмай, томошабин бўлиб туришимиз, қорани оқ дейишимиз-ла сукут суиқасдчисига айланамиз.

Шуни азобу алам ила қайд этмоқ жоизки, кечмиш режим ва тузумларнинг асил миллат фидойилари ҳамда ватанпарварлардан халқ душманлари ясашдек ғайри ахлоқий ва ғайри инсоний, маънавий қатағонлик сиёсати ҳали-ҳануз яшаб келмоқда.

Чор императорлари Романовлар, Нодирабегиму Жунайдуллоҳ Ҳозиқларни қатлга етказган амир Насруллоҳлар, Қодирийу Чўлпонларни ўққа тизган коммуфашистлар бугун ҳам мулойимхунук қиёфаларини ниқоблаб, маънавий террор шамчироғига ёғ қуйиб, ўтмиш устоз қотилларнинг жирканч тирикчиликларини шарафсизларча давом эттирмоқдалар.

Одам отлиқ ноқис яратиқ бор экан, номуслиларга кўра чексиз даражада кўп бўлган бундай номуссизлардан қутулмоқ мумкин кўринмайди.

Лев Толстой, Эрнест Хемингуэй…

Ҳаётлари мутсиз ва бахтсизларча якун топган даҳолар.

Шиллер ҳақ эди. Уларнинг буюклиги шон-шавкатли, бетакрор ижодларида намоён бўлган эди. Кишилар назарида улардан машҳур ва бахтли шахслар йўқ эди.

Аммо ҳақиқий улуғлик, улуғворлик эса фақат бахтсизликда намоён бўлар экан.

Буюк даҳо ҳаётининг сўнгги они, даму дақиқасида ҳам олий ақл-идрок, доҳиёна қалб ва ҳақиқий улуғвор виждон сасига қулоқ тутди. Толстой курсдоши Николай Романовга шарққа нисбатан қилаётган адолатсиз босқинчилик ва мустамлакачилик сиёсатидан қайтишни, акс ҳолда абад ул-абад чексиз тавқи лаънат остида қолажагини огоҳлантириб, мактуб ёзди.

Одатда авлиёлик сифатига соҳиб шахсиятлар келажакни олдиндан кўра биладилар. Тавқи лаънат кундаси нафақат оқ подшоҳнинг бошига тушди. Балки бутун авлоди билан ўққа тизилди ва жасадлари оҳак суви билан куйдирилиб, ёқиб юборилди (тавқ, тавқи лаънат жазо тариқасида гуноҳкорнинг бўйнига кийгизиб қулфлаб қўйиладиган кунда).

Декабристлар отилдилар ва сургун қилиндилар.

Деформачи бош вазир Столибин суиқасдга қурбон кетди.

Пушкин ва Лермонтов дуэлга чиқишга мажбур қилинди ва ҳалок бўлдилар.

Чернишевскийни сазот қилиб, эътиборсизлаштириб, Сибир тайгасига сургун этишди.

Лев Толстойни мурдат ва халқ душмани эълон этиб, эл назаридан қолдирмоқчи эдилар.

– Всегда в истории Россиа, послушные собаки были почёте, – деди ўзи ҳам ўлимга ҳукм қилиниб, сўнг дамда олий жазоси Сибир сургуни билан алмаштирилган Фёдор Михайлович Достоевский.

Мустабид ва тоталитар режимларда ҳақиқий қаҳрамонларни элнинг кўзидан пана қилмоқ учун барча соҳаларда сохта қаҳрамонлар ясайдилар.

Бу каби фожеавий қисмату қадарлар кечмишдан бизга маълум эди. Ўз халқи ва ватани бағрига сиғмаган Беруний Ғазнада, Ибн Сино Хамадонда, Фарғоний Мисрда, Хўжандий Табризда, Бобур Кобулда тана тупроқларини қаро тупроққа топширмоқ мажбуриятда қолдилар.

Зотан…

Манфур манфаат қули,
Мудом кунда шундалар.
Кеча-кундуз фарқ этмас,
Топишарлар тундалар.

Фосиқлар фатвосига,
Донишмандлар кўндилар.
Абдаллар томир отиб,
Арпа бўйи ундилар.

Ёлғонни ҳақ-ҳақиқат,
Адолат деб сундилар.
Эл ҳисоб сўрган куни,
Харсанг каби тўнгдилар.

Бир азобу уқубат,
Пок қалбларни тимдалар.
Болталар сопи синган,
Шох чиқарар кундалар.

3. Доҳийлар доҳийлар учун қадаҳ кўтарганда ёхуд Анна Ахматова ва Иоахим Риббентроп

Тепасига бир мунофиқ келса, шу қавм икки йилда мунофиққа айланади.

Ҳадисдан

Сталин ҳаёти давомида бир кишига астойдил ишонган, бу ҳам бўлса Адольф Гитлер эди. У ҳам йигирма биринчи июнь, минг тўққиз юз қирқ биринчи йилда уни алдади.

Илья ЭРЕНБУРГ

Москва. Кремль саройи. Халқлар доҳийси Иосиф Виссарионович Сталин Германия ташқи ишлар вазири Иоахим Риббентроп шарафига тантанали зиёфат бермоқда.

СССР ташқи ишлар вазири Вячеслав Молотов билан зиёфат солини эшигида турган Риббентроп муҳташам залнинг деворлари, товону тобонига диққат билан разм солади.

– Ҳақиқатан ҳам рус подшоҳлари гўзал ва муҳташам саройлар қурганлар! – дейди у Сталин чиқиб келадиган эшикка мижжа қоқмай тикилиб турган Молотовга.

– Тўғри, бироқ бундай сўзларни Иосиф Виссарионовичга айтманг, – кўзи ола-кула бўлиб Риббентропга қаради Молотов.

– Нега? Бу саройларни мақтаганимиз доҳийларингизга хуш ёқмайдими? – ҳайрон бўлиб сўради Риббентроп.

– Бу саройлар яхши. Иосиф Виссарионович буни биздан-да яхши биладилар. Сиз Сталин даври меъморчилигу, масалан ҳозир келганимиз Ташқи ишлар вазирлиги биноси, Москва университети ёки “Украина” меҳмонхоналари ҳақида гапиринг, – ҳамкасбига йўлланма берди Вячеслав Молотов. – Мамлакатда амалга оширилаётган барча жаҳоншумул ишлар шахсан ўртоқ Сталиннинг номи билан боғлиқ эканлигини айтсангиз хурсанд бўладилар.

Риббентроп маъноли бош ирғади. Йиғилганлар нафас олмай доҳийни беклашар, солинда пашша учса эшитилгулик сукунат ҳукмрон эди.

Ниҳоят каттакон эшик очилиб, Сталин чиқиб келди. Одамлар нафас олишни ҳам унутиб унга тикилишар, нажотталаблик ва қўрқув чўккан нигоҳлар, қотган юзлар қабристонлардаги ҳайкалларга айланганди.

– Ҳурматли нацист меҳмонимизга Москва ёқдими? – сўради Сталин Иоахим Риббентроп билан кўришар экан.

– Жуда ёқди, улуғ доҳий Сталин! Айниқса, шаҳарда қад кўтарган буюк Сталин даври меъморчилиги асосида қурилган улкан иншоотлар. Европанинг бирор-бир давлатида бундай юксак ва муҳташам бинолар йўқдир, – жавоб қилди Риббентроп.

Тилмоч унинг сўзларини таржима қилганида доҳийнинг юз қиёфаси, авзойи ўзгарди.

– Ўртоқ, Молотов! Сиз нацист дўстимиз Риббентропга бундай бинолар нафақат Европада, ҳатто жаҳонда ҳам йўқлигини, Москва дунё пойтахти эканлигини англатмадингизми? – ўз ташқи ишлар вазирига ўқрайди Сталин.

– Мен бу ҳақда айтган эдим, ўртоқ Сталин! Меҳмонимиз сизнинг олдингизда ўзини йўқотиб қўйди, назаримда. Ахир, сиздек жаҳон пролетариатининг доҳийси билан гаплашмоқ, суҳбат этмоқ осонми? Шунинг учун мусофиримизни кечиришингизни сўрайман? – киприги қилт этмай тилёғламалик қиларди Молотов.

– Тўғри, ўртоқ Молотов, – деди доҳий шаштидан тушиб. – Мен билан тенгма-тенг гаплаша оладиган одам на фақат Европада, бутун дунёда йўқ бўлгандан кейин нима ҳам қилардик, – шайтоний жилмайиш-ла суҳбатдошларига боқди доҳий.

– Шундай, ўртоқ Сталин. Сиз улуғ доҳий билан гаплаша оладиган инсон ҳали онасидан туғилмаган, – астойдил пахта қўйди вазир.

Гапи доҳийга ёқмаганини сезган Иоахим Риббентроп олазарак кўзларини бир Сталинга, бир Молотовга тикарди.

– Яқинда Япония бош вазири Ёсукэ Мацуока Москвага келди. Япония билан ҳам бир-биримизга ҳужум қилмаслик ҳақидаги иттифоқчилик шартномасини туздик. Темир йўл вокзалигача бориб уни кузатиб қўйдим, – вазиятни юмшатиш учун яна Риббентропга қараб гап қотди Сталин.

– Биз японлар ва италянлар билан иттифоқдошмиз, – деди Риббентроп яна бирор ножўя гап айтиб қовун туширишдан чўчиб.

– Биламан, биламан. Бу уч халқ дунёнинг энг асил миллатидир, ҳурматли нацист Риббентроп. – Қани юринг-чи. Бир суҳбатлашиб ўтирайлик. Бу зиёфат олмон халқининг ҳақиқий доҳийси Адольф Гитлернинг ташқи ишлар вазири Иоахим Риббентроп дўстимиз шарафига уюштирилгандир, – дея қўноқни узун емак столи томон бошлади Сталин.

– Ташаккур, ўртоқ Сталин! Сиз ҳам буюк фюреримиз сингари совет халқининг, қолаверса, бутун жаҳон халқларининг севимли доҳийсисиз!

Риббентропдан бундай жавобни кутмаган Сталин яна Молотовга қаради. Тилига калима келмаган министр тошҳайкалдек қотиб турарди.

Оҳиста юриб бориб тўрга ўтирган Сталин официанткага қадаҳларга шампан виноси тўлдиришни ишорат этди. Сўнгра ўрнидан туриб, қадаҳ сўзи айтмоққа бошлади.

– Мен ушбу қадаҳни немис халқининг буюк доҳийси, ўз халқининг ҳақиқий меҳри муҳаббатини қозонган дўстим Адольф Гитлер ва немис халқи доҳийсининг барча режаларини амалга ошиши учун ичаман!

– Ҳамма ўрнидан туриб саҳрода сувсиз қолган арабдек қадаҳлардаги ичкини сипқорди. Қадаҳни ярмигача ичган Сталин Тошкентдан келтирилган ҳусайни узумдан икки дона олиб оғзига солди. Сўнгра устига қора икра қўйилган, туянинг кўзи каби кичик-кичик қилиб кесилган қора нон бўлакчасидан биттасини олди.

Қадаҳлар яна тўлдирилди.

– Мен яна бир қадаҳ сўзи айтмоқчиман, – деди халқлар доҳийси ўрнидан туриб. – Бу қадаҳни немис халқининг бирлик ва бирдамлиги, Германияда ҳақиқий миллий барқарорликни таъминлаган дўстимиз рейсхфюрер Гиммлер учун кўтаришингизни сўрайман!

– Мен ушбу қадаҳни буюк доҳий Сталин учун кўтаришингизни сўрайман! – деди учинчи қадаҳ сўзини айтган Иоахим Риббентроп гапни узатмай.

– Энди концерт тинглаб дам оламиз ва ички ичамиз! Эртага биргаликда Большой театрга борамиз, – деди Сталин Риббентропга. Ўртоқ Молотов, бюст каби қаққаймай национал социалист дўстимиз билан суҳбатлашиб ўтиринг, – буюрди доҳий ўз министрига. – Мусофирни зериктирманг!

Юзига сохта табассум югурган Молотов текис қўзи тишлари тиржайганча меҳмонга ўгирилди.

– Бизнинг даврамизда ўзингизни қандай ҳис этмоқдасиз, муҳтарам меҳмон дўстимиз? – расмий протоколдан чиқмай гап бошлади Молотов.

Бир оз ички ичиб қизишган Сталин Галина Улановани ёнига чақириб суҳбатлашар, икки ташқи ишлар вазирининг суҳбатини эшитмасди.

Доҳий ва актриссага боққанча қотиб қолган қўноқ ҳамкасбининг гапини эшитмади. Сталин атрофидаги раҳбарлар унинг олдида одамга ўхшаб емак ейишга ҳам ҳайиқишарди.

– Бизнинг даврамизда ўзингизни қандай ҳис этмоқдасиз, ҳурматли жаноб нацист Риббентроп? – саволни такрорлади очиққан Молотов қизил балиқ дудламасини оппоқ нон устига қўйиб оғзига соларкан.

– Бундай тантанали қаршилаш, бундай иззат-ҳурматни ҳеч бир ерда кўрмаганман, жаноб Молотов. Мен ўзимни эски партайгеносселарнинг орасида юргандек ҳис этмоқдаман. Худди биздаги каби доҳийни юксак даражада улуғлаш ва қадрлаш, қатъий иерархия, Сталиннинг буюк фюреримиз Адольф Гитлер ҳақидаги қадаҳ сўзларини айтмайсизми? – қулфи дили очилиб кетган эди олмон министрнинг. – Бундай мукаммал тартиб-интизом, энг юқоридан қуйигача субординацияни сақлаш, доҳийни ардоқлаш ва асраб-авайлаш! Айнан биздагидек! Қойил! Офарин!

– Ҳа, шундай, шундай, – деди Вячеслав Молотов унинг гапларини Сталин эшитиб қолмадимикан дея доҳий томон ўғринча назар ташларкан. – Қани олинг, ҳар икки улуғ доҳийларимиз учун! – қадаҳини ҳамкасби томон чўзди Молотов бойўғлиникига ўхшаган қовоқли нигоҳини кўзойнаги устидан ҳадик ва қўрқув-ла меҳмонга қадаркан.

– Улуғ фюреримиз агар Сталин сўраса, немис комунистлари доҳийси Эрнест Тельманни бермоқчи эдилар. Бу ҳақда гап бошладингизлару сўнгра жимиб кетдингиз? – кутилмаганда эски гапни қўзғаб қолди Риббентроп.

– Биз Адольф Гитлер каби немис халқининг улуғ доҳийси учун ҳар қандай Тельмандан воз кечамиз. Сиз билан мунозара юритиб, иттифоқдошлик шартномасига имзо чекарканмиз бошқа бири билан мулоқотга киришиб, ҳимоя этмаймиз. Бизнинг шеригимиз фюрер Гитлер ва немис халқидир, – робот каби қотганча расмий жавоб қилди Молотов.

– Ўртоқ Сталиннинг бир сўзли эканликларини билардик, – деди бу жавобдан ҳайратга тушган Риббентроп суҳбатдошига кўзини йириб боқаркан. – Сизлар ҳам худди биз каби фикрлаб, биздек иш юритар экансиз. Бежизга тил топишмаган эканмиз. Демак, Тельман бизнинг қўлимизда қолади.

Молотов маъқуллаб бош ирғади.

Нозик меҳмон олдида одатдагидек ёзилиб ичолмаган Сталин ўрнидан турди. Барча бирдек, худди электр токи ургандек ўрнидан қалқди.

– Яқин дачада зиёфат ҳозирлашсин. Ўша ёқда ўтиришни давом эттирамиз. Барча сиёсий бюро аъзолари борсин. Тонготар қиламиз. Ҳозир эса ҳурматли меҳмон билан хайрлашамиз, – деди ёнига пилдираб етиб келган Лаврентий Павлович Берияга. – Немис делегацияси аъзоларининг хоналари дастурхонини ўзларининг шнапс, бизнинг водка ва коньяк, грузин винолари ва егуликлар билан тўлдириб қўйишсин!

– Хўп бўлади, ўртоқ Сталин! – қотганча честь бериб жавоб қилди Берия.

– Кетишингиз мумкин, – деди Сталин Молотов ва Риббентроп сари юраркан, адъютантга трубкасини келтиришни имо этиб.

– Мен санъат ишлари комитети раиси (ўша пайтда маданият министрлиги шу номда аталган) Храпченкога айтаман. Эртага сизни шаҳар айлантириб, Большой театрга олиб боради, – деди Сталин Риббентропнинг олдига келиб.

– Ташаккур, ўртоқ Сталин. Миннатдорман! – деди Риббентроп кўзлари ёниб. – Большой театрни кўрмоқни болалигимдан орзу этардим.

– Биз билан бирга бўлганлар орзуларига етадилар, – деди Сталин қалдираган овозда бу жавобдан мамнун бўлиб. – Мен ҳам бораман. Сизнинг баҳонангизда биз ҳам дам оламиз. Дунёда Германия билан Россия, немис халқи билан совет халқидек бир-бирига яқин мамлакат ва миллат йўқдир. Шунинг учун ҳам барча рус подшолари олмон маликаларига уйланганлар. У маликалар яхши тарбия кўрганлар-да, – тарих бўйича билимини намойиш қилди доҳий.

– Тўғри сўйлайсиз, ўртоқ Сталин. Барча рус шаҳзодалари олмон маликаларига уйланганлар, – такрорлади Иоахим Риббентроп.

– Хайр, жаноб нацист Риббентроп. Эртага сизнинг бир миллатдошингиз саҳналаштирган спектаклни томоша қиламиз. Совет халқи ҳақиқий интернационалдир. Сиз меҳмон билан бирга қолиб, суҳбат ва зиёфатни давом эттиринг. Истаса, кечки Кремлни сайр этсин, – тайинлади доҳий Молотовга. – Хуллас, нени истаса, шуни қилсин. Хоҳласа, ана у оппоқ официанткалар билан гаплашсин! – Мохоркадан сарғайиб кетган тишларини кўрсатиб илжайди. – Храпченкога айтинг, меҳмонга менинг номимдан гулдаста тақдим этсин!

– Тушунарли, ўртоқ Сталин!

– Унда биз кетдик.

– Яхши боринг, ўртоқ Сталин!

– Хайр!

Сталин ва Молотов театрга етиб келганида Риббентроп Храпченко билан ложада ўтиришарди. Театр артистлари Эйзенштейннинг “Валькирия”сини ижро этишарди.

Спектаклдан сўнг доҳий меҳмонга режиссёрни таништирди.

– Нацист эканлигингиз боис сиз ҳам биз каби худога ишонмайсиз, албатта. Агарда художўй бўлганингизда қайси бир динга эътиқод қилган бўлардингиз? – сўради Сталин Риббентропдан.

– Менинг отам лютеран бўлган, жаноб Сталин.

– Танишинг, нацист Риббентроп! Лютеран ўртоқ Эйзенштейн. Томоша этганимиз спектаклни саҳнага қўйган одам.

– Шундай истеъдодли миллатдошимни кўрмоқ ва танишмоқдан мамнун бўлдим, жаноб Сталин! Сиз ҳақиқий бағрикенг, буюк доҳийсиз!

– Бугун кечқурун яна Кремлда, ўша банкет салонида учрашамиз, ҳурматли меҳмон. Қани юринг, кетдик.

Риббентроп миннатдор қиёфада бош ирғаб, ложа эшигидан чиқди.

– Ўртоқ Молотов! Нега Храпченко кўринмайди? – сўради Сталин ўз министридан.

– Ўртоқ Храпченко коридорда бекламоқда, ўртоқ Иосиф Виссарионович, – ўрнидан сакраб турди Молотов.

– Чақиринг!

– Биз Германия билан иттифоқдошлик шартномасини туздик, ўртоқ Храпченко. Бу масалага қандай қарайсиз? – бехосдан сўради Сталин вазир мақомидаги Храпченкодан.

Ўзини йўқотиб қўйган Храпченко сув сепилавериб метинга айланган бетондек қотиб қолганди. Сталин, Молотов, Берия ва сиёсий бюро аъзоларига маълум бу икки тарафлама иттифоқ шартномаси ҳақида ҳали ҳеч ким ҳеч нарса билмас, бундай онтлашманинг имзоланиши сиёсатни англагану англамаган ҳеч бир кимсанинг тушига кирмаганди.

Тили оғзию бўғзига тиқилиб қолган Храпченко ҳамон ҳайкал каби қотиб турарди.

Ўрнидан турган Сталин Риббентропнинг орқасидан ташқарига чиқди.

– Мен ҳам сизнинг ҳолатингиздаман, ўртоқ Храпченко. Гитлер билан иттифоқ тузишга қаршиман. Бироқ мана бу мени мажбур этди, – деди Молотовни кўрсатиб.

Кремлдаги банкет сўнгида Сталин Риббентропга матрушка ва турли катта-кичикликда ишланган ёғоч қошиқлар совға қилди.

– Сиздан бир нарсани сўрамоқчи эдим, жаноб Сталин? – деди Риббентроп яйраганча ҳадяни оларкан.

– Сўранг, бемалол, – жавоб қилди Сталин.

– Шоира Анна Ахматова ҳаётми? Ҳаёт бўлса қандай шеърлар ёзмоқда? Шуни билмоқчи эдим.

– Шоира Анна Ахматова ҳаёт. Шеърлар ёзмоқда ва талабалар унинг шеърларини севиб ўқийдилар, – жавоб қилди Сталин суҳбатдошининг шеъриятдан хабардорлиги ва Ахматовани билишидан таажжубланиб. – Мен ҳам сиздан бир нарсани сўрамоқчиман, жаноб Риббентроп. Сизнинг ҳукуматингизда Пунк деган маъмур қайси лавозимда ишлайди? – ўзи яхши билса ҳам сўради доҳий.

– У учинчи рейхда пропаганда бошқармасининг раҳбари, жаноб Сталин.

– Ана шу, Пунк деган иттифоқдошимиз биз ҳақимизда бўлмағур сўзларни сўйлабдилар. Яхши эмас, жаноб Риббентроп. Яхши эмас. Менинг бу эътирозимни ҳурматли фюрер дўстимизга айтиб қўйинг.

– Не дебди, у Пунк? – ҳайрон бўлиб сўради Риббентроп қизарганча.

– Сталин Николай каби буюк император, у Россияда янги монархияни тиклади, Россияда ҳамма нарса худди эскиси каби давом этади, партия аъзолари янги дворянлар, уларнинг бошлиғи эса яккаҳоким бўлади дебди.

– Мен бу гапни, албатта бориб фюреримизга айтаман ва тегишли қатъий чоралар кўрилади, жаноб Сталин, – кутилмаган эътироздан шошиб қолганди Риббентроп.

– Шундай бўлсин, нацист Риббентроп. Иттифоқдошлар ўзларини бундай тутмайдилар, – деди Сталин суҳбатдошидан нигоҳини олиб қочиб.

Сталин ва Риббентропнинг шоира ҳақидаги суҳбатини эшитиб турган Марказқўмнинг идеология бўйича котиби Поспелов Риббентроп жўнаб кетиши билан Анна Ахматованинг катта тўпламини чоп этиш топшириғини берди.

…Ўн бешинчи июнь, минг тўққиз юз қирқинчи йил. Кремль. Сталиннинг кабинети.

– Куни кеча немист-фашист қўшинлари Парижни оккупация этишди! – ҳисобот берди Вячеслав Молотов Сталинга.

– Ҳим-м, Парижни босиб олди денг?

– Ҳа, Парижни олди, ўртоқ Сталин!

– Унда иттифоқчиларимизни бу ғалаба билан табрикланг! – буюрди Сталин.

СССР Ташқи ишлар министри Молотов Адольф Гитлер номига табрик телеграммаси йўллади…

…Йигирманчи январь, минг тўққиз юз қирқинчи йил. Сталин қабулида озиқ-овқат саноати министри Анастас Микоян ўтирарди.

– Ўтган йилги иттифоқчилик шартномасига кўра герман-совет экспорт-импорт шартлари қандай бажарилмоқда Анастас Иванович? – сўради Сталин трубкасини тутатиб дераза томон юраркан.

– Имзоланган англашмага кўра улар бизни ўн беш йил мобайнида саноат асбоб-ускуналари билан таъминлашлари керак, ўртоқ Сталин. Биз эса беш йил мобайнида уларга хом ашё ва озиқ-овқат маҳсулотлари етказиб беришимиз лозим.

– Хўш, шу пайтгача ҳар икки томон қанча мол жўнатди? – яна сўради доҳий.

– Немислар шу кунга қадар бизга бирор дона гайка ҳам юборганлари йўқ, ўртоқ Сталин.

– Биз-чи?

– Биз ўз сўзимизда туриб, англашма шартларини муваффақиятли равишда бажармоқдамиз. Ҳатто кўп молларни муддатидан илгари жўнатиб, режани ортиғи билан бажармоқдамиз, Иосиф Виссарионович…

– Ну сан, дурак Анастас! Ақлингни егансан чоғи! Қаёққа шошасан! Ва нима учун? Ҳозироқ тўхтат! Одамлар бир бўлак колбаса учун узоқ вақт навбатда туради-ю, сен бўлсанг!..

– Кечиринг, ўртоқ Сталин! Ҳамон тўхтатамиз!

Иля Эренбург қайд этганидек, Сталин ҳаёти давомида бир кишига астойдил ишонган, бу Адольф Гитлер эди. У ҳам йигирма биринчи июнь минг тўққиз юз қирқ биринчи йилда уни алдади.

Икки даҳшатли тиран орасида қиёмат-қойим кўпди ва ҳаёт-мамот ўйини бошланди. Бу ўйинда ташаббус Адольф Гитлер томонда эди. Советлар нацистларга озиқ-овқат етказиб бериб, Европани босиб олишига моддий кўмак этарди.

Сталиннинг нияти битта эди. Гитлер бутун ер юзини босиб олсин. Истаса, Шимолий муз океанию Антарктидани ҳам. Фақат унга, унинг тожу тахтига тегмаса бўлди. Бунинг учун у яна йигирма миллион халқини, қолаверса, бутун инсониятни қурбон қилишга тайёр.

Гитлерчилар СССРга ҳужум қилган қирқ биринчи йилнинг ёзига қадар октябрь тўнтаришидан буён йигирма миллион киши фуқаролар уруши, сунъий очарчилик ва репрессияларда қурбон бўлган. Бунинг олтмиш икки минги олий рутбали офицерлар эди. “Содда” Гитлер ана шу йигирма миллион қатлиомга учраган кишининг бир нафардан энг яқин қариндоши ўзини қувватласа, Сссрда камида йигирма миллион ўз тарафдорига эга бўлишни режалаганди.

Юз берган ҳолатни кўриб, унинг ақли шошди. Отаси, ака-укалари Сталин қатағонига учраб отилиб кетган кишилар юз грамм спиртни ичиб, “Сталин учун!” дея ўзларини танклар занжири остига ташлашарди…

…Биринчи ноябрь, икки минг ўн еттинчи йилда Ўзбекистондаги сўнгги президент сайлови муносабати билан интернет сайтларида “Адолатнинг сўнг манзили ёхуд саодатга сазовор этмоқ санъати” сарлавҳали мақолам эълон этилди.

– Ҳаётимда бундай мақолани ўқимаганман, – дея табриклади ўтган асрдаги собиқ вазир танишларимиздан бири. – Хоним билан бирга ўқиб тун бўйи муҳокама қилиб чиқдик. Менга барчаси маъқул. Бироқ тарих ўқитувчиси бўлган хонимимизга сиз ишлатган “сталино-гитлеризм – гитлеро-сталинизм” иборалари маъқул келмади…

– Атамани мен эмас, илк бор устоз Чингиз Айтматов қўллаганлар ва анчадан бери истеъмолга кириб кетган. Бу масаланинг биринчи томони. Иккинчидан, бу ёруғ очунда инсон ҳақлари, эътиқод эркинлиги деган гап борки, биров Исо пайғамбару Муҳаммадга, бошқа биров Норвегиялик қотил каби Гитлерга яна кимдир Сталину Саддамга эътиқод қўйиши мумкин. Бунинг учун ушбу кимса ва гуруҳларни хоним ҳикоя қилган Сталин каби қириб ташлаш ёки репрессия қилиш шарт эмас, – дея жавоб қилдим танишимизга. – Ўзини билганни ўзингдек бил дегандек, биз ҳаётимизда кўрмаганимиз Сталину унинг англаб етмаганимиз сиёсатини ҳимоя этмоқдан олдин ўзимизнинг кимлигимизни англамоғимиз керакдир. Ўзининг кимлигини англаб етмаган киши билан мулоқотга киришиб, баҳслашиб бўлмайди.

Дарвоқе, ўзини кимлигини билмаган, фаҳми етмаган киши ҳеч қачон ўзгага, билхосса тарихий шахсларга тўғри баҳо бера олмайди. Бироқ буни бизнинг вазир бўлса-да, диктант ёза олмайдиган, тарих фанлари доктори эрса-да, ўз тарихига тўғри кўз ила боқа билмайдиган, Тўйтепадан нарига ўтмайдиган арбобларимизга тушунтириб бўлмайди.

Чала-чулпа, пойинтар-сойинтар олинган узуқ-юлуқ билгилар асосида шаклланган бу арбобу аҳбоблар, амиру маъмурлар жуда камдан-кам кишига насиб этгувчи, асл адли адолатни ҳис этмоқ, қўрмоқ ва амал қилмоқ ҳақиқатидан анча йироқдалар. Кўпчиликлари эса бу имону эътиқоддан айро тушганлар. Улар ҳеч қачон ўзгача фикрлаб, ўнгарилмайдилар ва шундай кетадилар.

Энг даҳшатлиси бу авлод ўзларидан олдинги – Сталинни худо деб билган саводсиз ва чаласавод аждодидан эшитган шайтон муҳаббатини авлодлари кўнглига экиб кетадилар. Хом сут эмган инсон боласи асл илм ва билимдан баҳраманд бўлиб, кўзи очилиб, оқу қорани, ҳақу ноҳақни танимас экан, отаси мақтаган “авлиё Сталинга” эътиқод қўйиб яшайверади. Айниқса, ота-онаси ўтиб кетгач, бу эътиқод янада кучланиб, навбатдаги наслларга ўта бошлайди.

Бироқ унутмаслик керак. Сиз ва бўлғувси наслларингиз қайси ақлга эргашиб, қай бир закога хизмат этмоқдасиз? Ва бу – сўнгини аниқ-тиниқ тасаввур этмаганингиз, кўр-кўрона бораётганингиз йўл сизни қай манзилу маконга элтади?

Борис Пастернак таъкидлаганидек, “бу буюк алдов ва кўзбўямачилик уммонида яшаётган бечора одамлар барибир беғубор тушларни кўраверадилар”.

Инсониятни жуда кўп ёлғонларга ишонтириб, ҳаётларини барбод этган бир манба бу тушлардир. Тушинг ўнгланмай ишинг ўнгланмас дейдилару, бироқ доно ишига нодон тушига ишонади дегандай ўз билганларидан қолмайдилар. Кечаси бошни ёстиққа қўйгач, инсон борки туш кўради. Сон-саноқсиз, кинолентасидай ўтаётган воқеа ва ҳодисаларнинг ўндан бир-иккиси амалда рўёбга ҳам ошиб кетаверади.

Бироқ куппа-кундузи, кўзингиз очиқ экан туш кўриб, кўрилган бу алмойи-алжойи рўёларга ишониб яшаманг. Боиси сизнинг ортингизда авлодларингиз, бутун бошли халқингиз турибди. Унинг кўз ўнгида ҳар замону давронда юзингизу йўлингиз ёруғу очиқ бўлмоғи, ҳалоллик фақат уйқудагиларнинг шарафи бўлмаслиги керак.

Миллат оломону гуруҳлардан эмас, шаклланган шахслардан ташкил топади. Шундай кишиликлар бўлмас экан, улус кўзлаган муқаддас манзиллар узоқлашаверади.

Унутмаслигимиз керак. Биз ва авлодимиз қайси ақлга эргашиб, қай бир закога хизмат этмоқда?! Номард билан ошно бўлсанг-да, ош-нон ема дейдилар. Энг аввло, уларнинг ана шу ақл ва ғояга тишлари ўтадими ёки кўр-кўрона эргашадиларми? Биз ошимизни кимга бериб, бошимизни кимга эгишимизни биламизми? Ёки ёқимли овозга чапак чалиниб, буюк ақллар олдида бошлар эгилади деганнинг тескарисини қилиб, отарчининг оғзига, сотарчининг бўғзига қараб ўтиб кетаверамизми?

Ота-боболаримиз айтувларидаги каби:

Элга берсанг ошингни,
Эрлар силар бошингни.
Итга берсанг ошингни,
Итлар ғажир бошингни…

4. Марксни ўқиган Чингизхон ёхуд тўқ ит овга ярамасу оч баччағардан қоч баччағар Отасўзи

Ёвуз кишиларнинг кучи шундаки, улар ўзларини яхшиман деб ҳисоблашади.

Сиёсатдаги шуҳрат – ноҳақлик учун мукофот.

АЛЕН

Киши ўлгандан сўнг у ҳақдаги ҳақиқат айтилади.

Инглиз отасўзи

Инсон аталмиш яратиқ шундай. У китоб ўқиса, изланса ва билмаганини ўрганшга интилса, фикрлайди, тафаккур этиб, тўғри бир қарор қабул қилиш салоҳиятига эришади.

Дўрмондаги ёзликлардан бирига қоровуллик қиладиган Солижон ака исмли киши бўларди. Суҳбатларда донороқ бир гап айтгиси келса, Шерали Жўраев мана шундай деган дея ҳофизнинг айтувидан икки сатрни такрорларди. Боиси, унинг учун илм, китоб ўқиш дегани мана шу. Ҳаёти давомида эшитган қўшиқлари. У умри давомида онасига ҳам бирор-бир илиқ сўз айтмаган. Сўйлаган сўзи ҳам ҳофизники эмас, Махтумқулиники эканлигини-да билмайди. Бироқ болаларини қаршисига ўтқазиб қўйиб узундан узоқ, алмисоқдан қолган, кимлардандир эшитган “яхши одам бўл, ўғирлик қилма” деганга ўхшаган гапларни такрорлайди. Гап қайтаргудек бўлса, қўл кўтаришдан ҳам тоймайди.

Ўғилни урсанг эти қотар, қизни урсанг бети қотар дегандек, болалари аллақачон унинг панду насиҳатларига қулоқ солмай қўйганлиги, ўлганларининг кунидан қаршисида бош эгиб ўтиришларини ўйламайди, билмайди. Бизда андиша деган ахлоқ мезони бўлганлиги боис эс-ҳушини таниган фарзандлар аждодлардан қолган “ота-онанг ҳайвон бўлса-да, боғлаб боқ” эътиқодига амал қиладилар.

Авлодлар аждодларнинг камчилигу нуқсонларини кўриши, ўрганиши ва хулоса чиқариши керакдир. Акс ҳолда ўша эски хатолар ва жиноятлар, ҳақсизлигу адолатсизликлар такрорланаверади.

Ўзи тўғри йўлдан юришни билмаган аждод авлодини тўғри йўлга солмоқ имкони иқтидорини ҳам бой беради. Бир аждоднинг адашуви бир неча авлодларнинг ҳаёту тарих сўқоқларида тентираб, ўз йўлини топа олмасликларига олиб келади. Ва бу янглиш, зарарли ҳамда нотўғри фикру ғояларни тузук-қуруқ ўқимаган, ҳаётга тўғри боқа билиш қобилиятидан мосуво кишилар онгу эътиқодидан чиқариб ташламоқ ғоят мушкул ишдир.

Тўқ ит овга ярамас. Сталиннинг шиори, сиёсат тутуми шундай эди. Халқ, одамлар тўйиб ва бойиб кетса бўйни йўғонлашиб, сўзингга кирмайди, сенга тутун қайтаради дея ўйларди.

Шу туфайли ҳам ўз ҳақ-ҳуқуқларини талаб қилган Украина ва бошқа республикаларда сунъий очарчиликлар уюштириб, юз минглаб одамларнинг нобуд бўлишига йўл қўйиб берилган.

Эслайман. Минг тўққиз юз олтмиш иккинчи йилларгача қишлоғимизда қорни нонга тўймайдиган одамлар, биз мактабга яримта нон олиб борсак, бир бурдасини берармикан, дея кўзи мўлтираб турадиган болалар бор эди. Мен олиб борган ноним ва бир сиқим майизни уларга бўлиб бериб, ўзим уйга оч қайтардим.

Бу қилмишим учун апам (бизда туққан онани апа дейишади) тергасалар, Шаҳзода энам “савобга қолибсиз, болам, худо сизга буни зиёди билан беради” дер эдилар.

Ваҳоланки, бу пайтда халқлар онгига худою пайғамбар сифатида сингдирилган доҳийнинг ўлганига ўн йил бўлган, у юритган сиёсат бўйича халқ тўқ яшаши керак эди.

Биз қишлоқ болалари тўпланишиб, қишга ўтин ғамлаш учун Ойқор тоғига борардик. Мен ҳаммадан ёш ва жуссам кичик эди. Шох-шаббаларни бутаб, икки саржин қилиб эшакнинг икки ёнига ортишга қурбим етмасди. Ёши катта болалар менинг ўтинларимни боғлаб, эшагимга ортиб, устига ўзимни ўтқазиб қўйишарди. Бунинг эвазига мен уларга энам тугиб берган иккита нон ва бир сиқим парвардани берардим. Уларнинг бу оқ нон (оқ нон ҳамма хонадонларда ҳам бўлмас эди) ва парвардани булоқ бўйига ўтириб қандай иштаҳа ва завқ билан ейишларини эсласам юрагимдан ёш сизади.

Сабаби, улар ўзлари олиб борган битта зоғора кулча ва мен берган иккита нонга тўйишмас, яна ўнта нон бўлса-да, еб қўядигандек оч ва ночор эдилар.

Биз биргалашиб биринчи май байрамида туман маркази Ўсматга тушардик. Дадам менга бир сўм берар эдилар. Мен билан бирга борадиган Абулқосим, Абдуманнон ва бошқа шерикларимнинг қўлларида йигирма беш узоғи билан эллик тийин бўларди. Бир буханка нон йигирма беш тийин турарди. Улар озиқ-овқат дўконига етишлари билан бор пулларига буханка нон олиб, ҳаш-паш дегунча еб қўйишар ва менинг қўлимга қараб туришарди. Мен эса тўртбурчак шаклдаги ичида павидлосифат суюқлик бўлган конфетдан олиб уларга улашардим. Битта-иккита хўрозқандни бир қошиқни айлантириб, овқат егандек, навбат билан сўрардик.

Кейинчалик, одамларнинг ҳикоялари, кўрган-кечирганлариму ўқиб-ўрганганларим боис ўша даврни мушоҳада эта бошладим.

Фарғона давлат университетининг тарих факультетига ўқишга киришимга ҳам ана шу ҳаёт, кечмиш ва уни ўрганишга интилиш сабаб бўлгандир.

Бироқ ўша пайтда ҳам одамлар ўзларини бахтиёр ҳис этар, келажакка ишонар ва худога минг қатла шукур қилардилар. Сабаби илгари, дейлик уруш замони,қатағон авжига чиққан ўттизинчи йиллар, босмачилик дейилгани ва колхозлаштириш даврлари, инқилобу ватандошлар урушлари йилларида бундан беш баттар оғир шароитда яшаганлар.

Октябрь ғавғосидан олдинги ҳаёт, маорифнинг даражаси, диний мутаассиблик ва хонларнинг хоинлигу ахлоқсизлигини билмоқни истасангиз Садриддин Айний асарларини ўқинг.

Диктатура, яккаҳокимлик сиёсатда ўзини оқламайди. Бироқ иқтисодда, халқнинг қорни учун қайғурувчи қатламларига маъқул келади.

Бу жамоага тепасига Сталин ёки Гитлер келадими, Каддафий ёхуд Саддам Ҳусайн келадими фарқи йўқ. Қорни тўқу усти бут бўлса бас.

Октябрь инқилобининг ҳар йилги тантаналарида озиқ-овқат маҳсулотлари бир неча тийинга арзонлаштирилган. Тангага зор халқ бу марҳаматни Сталинни кўзда ёш билан алқаб, кўкларга кўтариб қабул қилган. Ва шу тариқа у одамлар онгию қалбига халоскор Исо каби сингдирилган. Улар бу арзонгарчиликни фақат Сталин қилиши мумкин. Бошқа ҳеч бир кишининг қўлидан бундай иш келмайди дея тушунганлар.

Бироқ аслида манзара бошқача эди. Дейлик, дўконда нархи бир сўм бўлган молнинг асл баҳоси эллик тийин бўлган. Қутқарувчи даҳо уч-беш тийиндан арзонлаштириб, халқ кўзи ўнгида очко ишлаб, ўзини ҳақиқий даҳога айлантирган. Яъни ҳақиқий актёрлик қилган. Актёрлик қилганда ҳам қотириб қўйган.

…16 октябрь 1941 йил Кремль. Авиаконструктор Яковлев эшикни очиб кирганида Сталин китоб ўқиб ўтирарди.

– Келинг! Ўтиринг, ўртоқ Яковлев! – деди хаёли паришон доҳий қўлидаги китобни чап томонга суриб қўяркан.

Одатда ҳукмдорлар яхшиликни раво кўрсалар ҳузурларига чорлайдилар. Гумдон келмоқчи бўлсалар, дуч келган шотирига бир имо қилса бас. Жаннату дўзах путёвкасини бирга қилиб асфаласофилинга жўнатади.

Бироқ Сталиннинг бу хусусда ўзи ўйлаб топган шундай маккор, ўзига хосу ўзига мос усуллари бор эдики, етти ухлаб тушингга кирмайди.

У сени бугун қабул қилиб, илиқ сўзлар айтиб, бирор вазифа топширади-да, хонасидан чиқишинг билан Берияга тутиб қамашни буюради. Ёки телефон қилиб кўнглингизни сўраши, сизни ҳурмат қилишини айтиши мумкин. Бироқ шу қўнғироқдан икки кундан сўнг Бутирка ва Лефортованинг полини ялаб туришингиз ҳеч гап эмас эди.

Уйидан чиққан Яковлев Кремлга етиб келиб доҳий ўтирган узун столнинг бир четига омонатгина чўкканда ҳам миясида шу фикрлар ғужғон ўйнарди.

Қўрққанидан Сталиннинг қабулига бораётганини хотинига ҳам айтмади. Сабаби Сталин деса, эс-ҳуши жойида одам борки, шайтонлаб, ўзини йўқотиб қўяди.

Зотан, Сталиннинг саводсиз ишчи деҳқону тракторчи, чўчқабоқару чўпон, гўлаху қоровул, этикдўзу косиблар билан иши йўқ. Уларни истаган томонга ҳайдаш мумкин бўлган уюр, отар, сурув деб қарайди. Уларнинг барчаси доҳийни чин юракдан севадилар. Доҳийнинг отаси ҳам улар каби этикдўз, онаси кир ювувчи бўлганлиги учун ҳам севарлар, балки.

Бу яхши. Бироқ қўйдай юввош бу халқни йўлдан урувчи бузғунчилар бор. бу ўқимишли, саводхон интелегенциядир. Ана шуларга қирон келтириш керак. Халқнинг бошини қотириб, буюк йўлдан чалғитадиган хоинлар, ана шулар. Бироқ буларнинг ҳаммасини қирибу сургунга жўнатиб юборса, болаларни ким ўқитади. Фан-техника тараққиёти билан ким шуғулланади. Олтмиш икки минг генералу полковник, майору лейтенант қатағонга учраган. Отиб ташланган. Қаршисида Гитлер деган аждарҳо турганда армияда бу аҳвол?..

Ҳеч кимга ишонмай қўйгани ёмон бўлди-да. Атрофидаги исқиртлар унинг феъл-атворидаги бу қусурдан фойдаланиб, дуч келган рақибу душманни ҳам Сталин сиёсатига қаршилик қилди дея жазога тортаверган. Ҳамма хунрезлигу қатағон унинг номидан қилинмоқда.

Унинг ўзи шундай ғайриинсоний, ғайриҳуқуқий ва ғайриахлоқий иқлим яратиб қўйдики, энг сўнгги қурбон ўзи бўлди. У бу тавқи-лаънатдан устига тупроқ тортгандан сўнг ҳам қутула олмади.

Яковлев унинг кабинетига киргунга қадар шулар ҳақида ўйлади.

– Москвадаги авиация заводларини эвакуация қилишга тўғри келиб қолиши мумкин. Шунинг режасини тузиш керак, ўртоқ Яковлев, – деди Сталин ўқиб турган китобини яна суриб қўяркан тушкун оҳангда.

Яковлев доҳийдан бу топшириқни кутган бўлса-да, беихтиёр бир нарса, Сталиннинг эрта-индин Москва қўлдан кетади деб турилган ҳаёт-мамот дақиқасида қандай китобни ўқиётгани қизиқтирар, бироқ кўзини доҳийдан узиб китобга қарашга ботинолмасди.

– Режани шу ерда тайёрлайми ёки…

– Шу ерда. Менинг олдимда, – деди Сталин ўрнидан туриб турубкасини тутатишга киришаркан.

Яковлев қоғоз-қалам олиб эвакуация режасини ёзишга киришди.

Сталин деразадан Кремль ҳовлисини кузатганча махорка тортарди.

– Режани ёзиб бўлдим, ўротоқ Иосиф Виссарионович! – деди ўрнидан туриб Яковлев.

Сталин оҳиста юриб келиб ундан қоғозни олди-да, дераза ёнига қайтиб бориб трубкасини чекканча секин ўқий бошлади.

Яковлев стол ёнида ҳайкалдек қотиб турарди. Сталин қўлидаги қоғозни ўқиш билан банд бўлганида беихтиёр стол устидаги китобга қаради.

А.С.Пушкин “Евгений Онегин”.

Сталин ҳузуридан чиққан Яковлев ҳайрон эди. Аҳоли тўп-тўп бўлиб пойтахтни тарк этаётган, боғча ва мактаблар ишламаётган, ваҳима ва васваса ҳукм сурган бир пайтда барча ишни йиғиштириб қўйиб “Евгений Онегин”ни ўқимоқ…

Бунинг учун буюк актёр ёки ўзини чалғитаётган буюк қўрқоқ бўлиш керак, хаёлидан кечди Яковлевнинг. Бироқ дунёда ягона авиаконструктор академикмисан, Жуков каби даҳо қўмондонмисан, Пастернаку Мандельштам каби тенгсиз носиру шоирмисан, қисмату қадаринг ана шу, офицер этигию гимнастёркасини кийган, сўнгида барча табибларини маҳкум этиб, ветеринар фельдшер қўлида жон берган тўқимтабиат кимсага боғлиқ эди.

Ғалаён ва тартибсизликлар даврида ҳокимиятга интилган ва уни эгаллаган киши қанчалик ёмон бўлса, у устунлик ва муваффақиятга эришади. Тинчлик замонида эса ҳукмдорлик қилишни фақат ҳалол ва виждонли кишилар эплай олишади деганида тарихчи Тацит худди Сталинга ўхшаганларни назарда тутган. Тузум ва системалар ўзгариб, керагу кераксиз реформалар синаб кўрилиб, халқ оворайи сарсон этилган пайтларда тепада турган киши не қадар қаттиққўл ва золим бўлса, халқнинг шу қадар овози ўчиб, қулга айланади.

Энг ёмони АҚШнинг йигирма олтинчи президенти Теодор Рузвельт ёзганидек, йўқотишнинг имконияти бўлмаган ёмонлик ва унинг манбаини бартарф этишга ҳаракат қилмоқ мутлақо фойдасиздир. Сиз бу ёмонликни йўқота ҳам олмайсиз ва аксинча сизни обрўсизлантириб, эшак ўғрисига айлантирадилар.

Дарвоқе, Гитлер, Сталин ёки Франко каби яккаҳоким, мустабид ҳукмдорлардан фақат табиий восита – ўлим йўли билан қутулиш мумкин бўлган.

Одатда мустабидларнинг ўлими ўзини англамаган, қиш ўлдирма ёз ўлдир, оч ўлдирма тўқ ўлдир дея шу истибдодчига боғланиб қолган тепаси ўйиқ улусга буюк фожиа ва айрилиқ сифатида тақдим этилади. Бу дабдабали кўмиш маросимини уюштирганлар аслида ундан қутулганига қуллуқ қилиб байрамга кетаётган бўладилар.

Боиси марҳум мустабиднинг кашфиёти ва амри фармонлари ижрочиси ҳамда тарғиботчилари бўлган ворислари, байрамбозларнинг ўзлари, биринчи галда, аждарҳо оғзидан маош олиб, қилич тиғи остида, юракларини ҳовучлаб яшаганлар. Тангридан ҳам унинг ўлимини кўпроқ шулар тилаган. Деярли барчаси унинг ўрнига кўз тиккан. Бироқ ҳаёт қонуни шундай. Бахт ҳам боши пахмоқу думи тўқмоқнинг бошига қўнади деганларидек Сталиндан сўнг одамларнинг куни гапирар гапини билмас Хрущевга қолди.

Бироқ бу қатағончи юракларга солган даҳшат ва қўрқув шу қадар чуқур илдиз отган эканки, одамлар ойлару йиллар ўтса-да, унинг ҳақиқатан ҳам вафот этганлигига ишониб-ишонмай юрар, бу одам уларнинг рўёларига кирар экан.

Мустабидлар табиатан феъл-атворан баджаҳл, қаҳри зуғуми бурнида юрган одамлар бўладилар. Улар билан инсоний инсоф ва маданият билан одам каби суҳбатлашиш, мулоқот қилиб, фикр-мулоҳаза юритиш мумкин эмас. Бунинг сабаби шундан иборатки, у саводсиз ва билимсиз бўлгани боис, сиз билан тенгма-тенг ёки тенгма-тенг бўлмаса-да, суҳбатлашиб, фикрлаша олмайди. Шу туфайли ҳақиқий фикр одамларидан ўзларини олиб қочади.

Ўзини ҳамма нарсани билгандай ақлли ва доно кўрсатиб, олдиндан тайёрланган турли саволларни бериб, сизнинг ақллилик даражангизни билиб олади. Сўнгра шунга қараб танобингизни тортиш режасини пишитади.

Бундайлар ҳатто болаларига ҳам инсоний, меҳр-муҳаббатли оҳангда ўз самимиятини изҳор этиб дўстона, ҳақиқий ота-она каби муносабатда бўла олмайдилар. Шунинг учун ҳам уларнинг авлодларидан пичоққа илинадиган шахсиятлар етишиб чиқмайди.

Улар ҳатто болаларини ҳам бошқалар каби ўзига нисбатан доҳийдек муносабатда бўлишларини истайдилар. Доҳий билан эсини танигандан бери бирга яшаётган бу тепаси ўйиқ эса отасининг атрофидагилардан ҳеч қандай алоҳида, доҳиёна хислати йўқлигини кўриб, сезиб ва билиб турган бўлади.

Фридрих Ницше яхшиларнинг панд-насиҳати жиркантиради, баджаҳлларнинг панд-насиҳати қўрқитади деганда ҳам шуларни назарда тутган бўлса керак.

Фаолиятлари ва фикрлаш даражалари нуқтаи назаридан баҳо берадиган бўлсак, кейинги ярим асрнинг энг етук, эгаллаган юксак мавқеига мос икки президентни қайд этиш мумкин. Булар Француа Миттеран ва Владимир Путиндир.

Бухарин Сталинни Марксни ўқиган Чингизхон дейди. Табиийки, Бухарин Чингизхон ва ундан олдин ўтган сон-саноқсиз пайғамбарларнинг ўқиш ва ёзишни мутлақо билмаганликларидан хабардор бўлган бўлса керак.

Замонлар шундай эди. Чексиз хат-саводсиз халқларнинг пайғамбарлари ҳам шундай эдилар.

Энг қизиғи, ўша, ўқиш-ёзишни билмаганларнинг авлодлари ўқиш-ёзишни билган, дунёни бугунги ҳолга келтирган даҳоларнинг фикр-мулоҳазаларига шубҳа билан ёндашадилар.

Боиси – фикрлагувчидан кўра фикрламайдиган омма жуда кўпчиликни ташкил этади.

Босқи ва қўрқув ҳукмрон бўлган оила, жамият ҳамда тузумда одамлар хотирасизлик хасталигига мубтало бўладилар. Хотирасизлик эса истеъдодсизлик, қобилиятсизликнинг онасидир.

…Олий даражали ҳарбийлар иштирокида зиёфат давом этарди.

– Даврани кенгайтирсакмикан, Сергей Матвеевич! – деди бир оз кайфи ошган Сталин маршал Штеменкога.

– Балериналарни таклиф этайликми, Иосиф Виссарионович? – сўради маршал.

– Йўқ. Янаги банкетимизга эски большевикларни даъват этсак.

Штеменко навбатдаги зиёфатга уч шаҳардан уч нафар кекса большевикни чорлади.

Уч оқсоқол дастлаб ўзларини ноқулай сезганча тортиниб ўтиришарди. Қуйилган қадаҳларни пешма-пеш бўшатишарди. Бири ҳаяжонланганча қадаҳ сўзи айтди:

– Мен тўғри одамман. Ҳақиқатни айтаман. Кўнглимиз ранжиган эди. Сабаби инқилобни биз қилган бўлсак-да, кимса ҳолимизни сўрамай бир четда қолиб кетгандик. Мана, адолат юзага чиқди. Ўртоқ Сталиннинг худди Ленин каби доҳиёна закоси туфайли бизга эътибор бердилар. Мен улуғ Ленин ишининг давомчиси буюк Сталин учун ичаман!

Ҳамма қадаҳни сўнгига қадар бўшатди. Сталин одатдагидек қадаҳни ярмигача ичди.

Қадаҳ сўзи ўтирганларга ёққанидан руҳланган кекса большевик энтикканча эчкилаб, Сталиннинг ёнига келди.

– Эсингиздами, инқилоб пайтида рўйхатлар бўйича қулоқларни қатор қилиб отганимиз, бизнинг қадрдон Сосо? – деди у Сталиннинг инқилобий лақабини айтиб.

Сталин қўлидаги қадаҳини оҳиста столга қўйди. Қаршисида турган большевикка нафрат билан қаради-да, ўнг кафтини мушт қилганча қорнига бор кучи билан туширди.

Кекса инқилобчи қирқилган теракдек ағдарилиб тушди ва ҳушидан кетди.

– Ўлигини улоқтиринг буни. Сосо эмиш-а… Топибсан Сосонгни… Ҳе энангни…

У ва унинг сиёсати, шайтоний руҳи ҳамон кезиб юрибди. Сабаби унинг замонасида сиёсатини юритганлар ва ўзини бундайроқ “сталинча” деб билган чаласаводлар эккан оғочлар гуллаб, мева бермоққа ҳаракат этаверадилар.

Сталиннинг қораланиши, унинг жинояту қотилликларининг айтилиши ва юзага чиқиши бу “сталинча”лар қилмишларининг ҳам фош бўлиши демакдир. Сталин оғзи билан берган буйруқни булар қўллари воситаси ила ижро этганлар.

Унинг виждону имони қон бўлса, буларнинг қўллари қондир. Улар ана шундан чўчийдилар. Гёте айтганидек, улар ҳақиқатдан шунинг учун ҳам қўрқадиларки, уни тан олганлари заҳотиёқ изсиз йўқолиб кетадилар.

Ҳамма гап ана шунда. Отаси ёки бобоси Сталин даврида обком ёки райком, раису директор бўлган, халқи тарихию тақдири ҳақида тасаввурга эга бўлмаган обивателлар ҳозир ҳам ўша, халқлар доҳийсидан қолган қонли байроқни кўтариб чопмоқчи бўладилар.

Қонли ёки пайтава қилиниши керак бўлган матодан тикилган байроқларни кўтариб нурли манзилларга етиб бўлмасликни англайдиган замонлар етганлигини ҳис этмоқ вақти аллақачон келган эди.

Сталин ҳақида буюк шахсиятлар, ҳатто унинг ўз онаси айтган гапларни ўқиб ҳайратга тушасиз. У ҳақда чаласавод Мариэтта Шагиненга ўхшаган ижоди ўзи билан бирга кўмилган бир-икки ҳақиқий адабиётга алоқаси йўқ кимсалар узуқ-юлуқ ижобий фикр билдирган бўлса, соғлом ва тўғри фикрлайдиган бирорта ижодкор илиқ гап айтмаган.

– Афсуски, у руҳоний бўлмади, – дейди Сталиннинг онаси ўлими олдидан. – Акаси марҳум катта ўғлим ҳақиқий инсон эди…

– Юради, кулади, кўзлари эса ғажиб ташлайдиган йўлбарс кўзи кабидир, – дейди Михаил Шолохов.

– Бу йўлбарс кўзли кимса инсониятга буюк мусибатлар келтиради, – деган эди Крестинский Сталин ҳокимият тепасига келганида.

– Сталин – тубанлик ва пасткашликнинг даҳосидир, – дейди Троцкий.

– У Марксни ўқиган Чингизхондир, – қайд этади Бухарин.

Бисмарк ҳақ эди. Инқилобни даҳолар тайёрлашади, фанатиклар амалга оширишади, мевасидан эса ярамаслар фойдаланишади.

Ўзлигини танимаган қавму қабилалар, элу элатлар бор экан, бошларига у каби каттаю кичик шайтонлар келаверади. Ва ҳар бир халқ ўзи муносиб бўлган ҳукмдорга эришади.

Давлат ахлоқи тарбияси ва назокатини англаб етган улусларда эса раҳбарият олий адолат иқлими ва тартиблари асосида халқи бошига келади, кетади.

Ҳаёт қонуни шундай. Фаласуф қайд этганидек, гадолар миллионерларга ҳасад қилмайдилар. Аксинча, садақани кўпроқ олаётган шерикларига ҳасад қиладилар…

Қотил сайёд кезар пинҳон,
Овлар қолар овлигича.
Қўйлар сўйиб, қўл бузгину,
Ёвлар қолар ёвлигича.

Мунофиқлар изғир мудом,
Совлар қолар совлигича.
Нокасларга бўйин эгмай,
Довлар қолар довлигича.

Не наҳри уммонда сузма,
Човлар қолар човлигича.
Ёмондан яхши чиқмаски,
Бовлар қолар бовлигича.

Қорли қоя мудом порлар,
Товлар қолар товлигича.
Гўсалалар гов бўладир,
Говлар қолар говлигича.

5. Бошсиз элга бош бўлма ёхуд арқонни ким келтиради?

Фикрламайдиган киши – бу фанатик, фикрлай олмайдиган киши – бу тентак, фикрлашдан қўрқадиган киши – бу қул.

ДРАМОНД

Подадаги энг намунали қўй бўлиш учун, энг аввало қўй бўлиш лозим.

ЭЙНШТЕЙН

Сталиноберия қатағонининг саксонинчи йиллардаги кўринишига ўхшаш гдляноивановчилик террори пайтида Лефортово ва Бутирка турмаларининг даҳшатли ҳавосидан нафас олиб келган ҳамкасб дўстимиз Комил Авазнинг бир мунгли ҳикояси бор.

Ўттизинчи йиллар охиридаги қатлиомда бир тўда кишини бир отхонага элтиб қамабдилар. Булар қишлоқ совети раиси, ҳосилот, ферма мудири ва бригада бошлиғи каби чаласаводу саводсиз, оми кишилар экан.

Улар ўзаро суҳбатлашармиш.

– Бизни не қилишади – сўрабди бир маҳбус.

– Билмадим. Қамашса керак-да, – жавоб берибди иккинчиси.

– Қамаш билан қутулсак яхши, Сибирга сургун қилишса керак, – гап қўшибди учинчи маҳбус. – Қарағай кесиб ўлиб кетамиз, чоғи.

– Сургун қилса худога шукр дейсан-ов. Менимча, отишса керак, – дебди яна бири.

– Отишармикан ёки осишармикан? – яна сўради ўша, биринчи маҳбус.

– Осишса кераг-ов, – жавоб берибди иккинчи маҳбус.

– Арқонни ўзлари беришар эканми ёки ўзимиз олиб келамизми? – сўрар эмиш биринчи маҳбус.

– Уйингга бориб олиб келишингга ишонмасалар керак. Шунинг учун отишса керак, – дермиш учинчи маҳбус ақллилик қилиб.

Бу Комил Аваз каби таниқли бир шоир, ёзувчи, драматург, Огаҳий номли Хоразм драма театрини йигирма йил бошқарган улусимизнинг ойдин бир зиёлисининг аянчли ҳангомаси.

Юқорида қайд этганимиз гдляноивановчилик қатағонида миллатнинг “боши” кесилди. Ўша пайтдаги республика президенти мақомидаги Иномжон Усмонхўжаев, бош вазир Нурмуҳаммади Салимов, Олий кенгаш раиси Оқил Салимов, мафкура бўйича марказқўм котиби Раъно Абдуллаева, марказқўм ишлар бошқармаси бошқарувчиси Турсун Умаров, Хоразм вилояти раҳбари Мадёр Худойберганов, Самарқанд вилояти раҳбари Назир Ражабов, Фарғона вилояти раҳбари Ҳамдам Умаров, Қорақалпоғистон раҳбари Қаллибек Камолов, Бухоро вилояти раҳбари Исмоил Жабборов, Тошкент вилояти раҳбари Мирзамаҳмуд Мусахонов ва ўнлаб туманларнинг раҳбарлари, хўжаликлар раис ва директорлари қамоққа ташландилар.

Бухоро вилояти раҳбари Абдувоҳид Каримов ва республика пахта саноати вазири, кўп виждонли инсон Ваҳобжон Усмоновлар отилдилар. Қашқадарё вилояти раҳбари Рўзимат Ғойибов, ички ишлар вазири Эргашев, Самарқанд вилояти ижроия қўмитаси раиси, Шароф Рашидовнинг тоғалари, Ҳамроқул Носировнинг ўғли Синдор Ҳамроқулов ва укалари Саҳоб Рашидовлар ўз жонларига қасд қилишга мажбур бўлдилар.

Шу мясорубкада машҳур ҳофизимиз Шерали Жўраев ҳам КГБнинг сўроқ хоналарига “ҳурмат-эҳтиром” билан чақиртирилди. Терговчи кейинчалик Тожикистон республикаси прокурори вазифасига кўтарилган Жўраев деган киши эди.

Ишхонам “Матбуот уйи”, сўроқ қилинадиган бинонинг ёнида эмасми, ҳофиз дўстимиз ёнимга келади. Бирга борамиз. У киши сўроқ беришга кириб кетади. Мен кутиб, хиёбонни айланаман. Охири тоқатим тоқ бўлиб ишга қайтаман. Биткин аҳволдаги дўстим қоронғи туша бошлагач хонамга кириб келади.

Не қиларимни билмай бошим қотганча республика прокуратурасида ишловчи, сўнгра ўзиям гдлянчиларнинг қурбони бўлган дўстимиз Обиджон Алибоевга телефон қилдим. Келгач, вазиятни англатдим. Ўзиниям хабари бор экан.

– Ўзбекистон фахрийлар кенгашининг раиси Расул Ғуломовнинг олдига киринглар. Улар Ғуломов кимни қама деса қамайди, қўйвор деса қўйворади, – деди у шипшиган овозда.

Дўстим сўроқдан чиқиб келгач, кечқурун Расул Ғуломовнинг қабулига бордик. У киши бизни яхши қаршилади. Мен ҳофизнинг ҳолатини англатдим.

– Нима деб сўроқ қилмоқдалар? – қизиқсиниб сўради Расул Ғуломов.

– Раъно Абдуллаеванинг қайноғаси билан ўқиган экансан. Курсдошинг орқали унга пул бергансан деб сўрғиламоқдалар. Мен Абдуллаевани умримда кўрмаганман, – дея жавоб берди Шерали Жўраев.

Бироз ўйга толган Ғуломов телефон гўшагига қўл узатди.

– Қаердасиз Тельман Хоренович? – сўради ғоят дўстона овозда. – Қачон келасиз? – деди у Москвада эканлигини айтди шекилли. – Яхши етиб келинг, Тельман Хоренович, депутатскоеда ўзим кутиб оламан. Унгача болаларингизга айтиб қўйинг. Машҳур ҳофизимиз Шерали Жўраевни безовта қилишаётган экан. Бу боланинг уларга алоқаси йўқ…

Улар телефонда қуюқ хайр-хўшлашдилар.

– Бўпти, бораверинглар. Энди чақиришмайди, – деди Ғуломов қилган ишидан мамнун оҳангда.

Елкамиздаги тоғ ағдарилган эди…

Биз суҳбатда бўлиб кўмак сўраганимиз, академик Мирзаали Муҳаммаджонов билан биргаликда Шароф Рашидов устидан Сиёсий бюро, Юрий Андроповга шикоят билан мурожаат этиб, “Ўзбеклар иши”ни бошланишига сабабчи бўлган, ўзини Рашидовнинг “қурбони” санаган Расул Ғуломов, Шароф Рашидов ҳаётдан кўз юмганда ҳам республика Давлат кино комитетида молия ва қурилиш бўйича вазирнинг биринчи ўринбосари, егани олдида, емагани кетида эди…

Рашидов от-аравани торта олмаган кишига эшак аравани берар, ҳеч кимнинг бола-чақасини оч-яланғоч қолдирмас эди.

Бироқ биз тепамизда турган кишиларни булғаб, керак бўлса, жиноятчига айлантиришдек хасталигимиздан халос бўла олмадик. Менимча, бунинг икки сабаби бор: биринчиси, юқорида сўйлаганим каби ҳавас эмас, ҳасад хасталиги. Иккинчиси эса муносиб мавқеларга муносиб кишиларнинг келмаслиги ва уларнинг муттасил қовун туширишлари.

Акс ҳолда яқин ўн йилликда Исмоил Жўрабеков, Козим Тўлаганов, Бахтиёр Ҳамидов, Мавлон Умрзоқов, Қобилжон Обидов ва Алижон Юсупов каби номдор кишилар ҳам қамоқхонаю мелисахона, прокуратураю суд остоналари тупроқларини яламаган бўлардилар. Ички сиёсату реформалардаги хато ва янглишликларни улар бўйнига қўймоқчи бўлиндими ёки бошқа сабаблари борми, билмадим.

Қамалмаса-да қамоқхоналар эшигидан қайтган, ҳар фиръавнга бир Мусо бор деган нақлни унутиб аёвсизларча қийратилган қодирлар масаласи ҳам айри бир мавзудир. Бироқ кейинги икки ўн йилликда жиноий жавобгарликка тортилиб, қамалганлар ҳисоб-китобини қиладиган бўлсак, гдляноивановчилик пайтидаги қама-қамалар ҳолва бўлиб қолади. Шўро давридаги қаттиқ қонун-қоидалар ва механизмлар ишламоқда давом этдими ёки ўша тузум даврида бошимизга ўрнатилган “механизм”дан халос бўлмадикми, ҳарҳолда мамлакатда аъзоси қамалмаган оила қолмади. Бунинг устига ваҳобийу ҳизбут таҳрирчи, ИШИД деган фалокатлар чиқдию қамоқхоналар қатланди.

…Коперникни суд қилмоқдалар.

– Демак, фикрингизга кўра ер ўз ўқи атрофида айланади. Унинг худога алоқаси йўқ? Шундайми? – сўрайди ҳакам олимдан.

– Шундай, жаноблари! – жавоб қилади Коперник.

– Ҳалиям шу фикрдамисиз? – яна сўрайди ҳакам.

Коперник узоқ ва азобли ўйга толади. Нажотсиз кўзларини солинда ўтирган қонталаб, мутаассиб диндорларга, кўзларида ёш ғилтиллаётган шогирдларига тикади. Хўрсинади.

– Биз сиздан жавоб кутмоқдамиз, маҳбус Коперник? – яна мурожаат этади ҳакам.

– Йўқ айланмайди, ҳакам жаноблари! – ниҳоят йиғига ўхшаган сасда жавоб қилади Коперник.

– Фикрингиздан қайтдингизми?

– Қайтдим!

Ҳамма ҳайрон. Солинда пичир-пичир, шов-шув бошланади.

– Ҳакамлар ҳайъати сўнг ҳукмни бермоқ учун танаффус эълон қилади! – солинга мурожаат этади ҳакамлар ҳайъати раиси.

Шогирдлар кўзларидан ёш оққанча темир қафасда турган Коперникнинг олдига келадилар.

– Устоз! Ер ўз ўқи атрофида айланмайдими? – сўрайди улардан бири бу жавобдан ҳайрон бўлиб.

– Йўқ, айланади! Мен сиз иқтидорли шогирдларим кўзини бу қора қарғаларга чўқитмаслик учун шундай дедим! Булар мени барибир ўлимга ҳукм этадилар! Бироқ сизлар ишларимни давом эттиришингиз керак! Бунинг учун эса соғ-саломат бўлишингиз лозим!..

Машойихлар қайд этганидек, ҳукмронлар ўз кучини ҳақорату зуғумда кўрсатсалар, бу жуда ҳам ёмон, чунки сен кетганингдан кейин қўрқув ҳам кетади ҳамда унинг ўрнини нафрат ва ғазаб эгаллайди.

Мушоҳада этар экансиз, яхши фазилатларнинг жуда ҳам кўп бўлиши кишини жамият учун нокеракка айлантиради: бозорга олтин ёмби билан боришмайди – у ерда майда чақа пуллар зарур бўлади деган гап не чоғлик ҳақ эканлигига ишонч ҳосил қилиш мумкин.

Кечмиш машойихлари буни шу тарзда баён этадилар. Халойиқ тўрт нав бўлур, бири улким, билур ва билғонин ҳам билур. Ул олимдур, унга тобе бўлмоқ керакдур. Бири улдурким, билмас ва билмағонин билур, ул қобилдур, унга ўргатмоқ керак. Бири улдурким, билур ва билғонин билмас, ул уйқудадур, уни бедор қилмоқ керакдур. Яна бири улдурким, билмас ва билмоғонин ҳам билмас, ул жоҳилдур, ундин қочмоқ керакдур.

Зотан, Гёте таъкидлаганидек, энг катта қуллик – озодликка эга бўлмай ўзини озод деб ҳисоблашдир.

Мана ўша, ўттиз еттинчи, қатли қатағон, азобу алам, айрилиғу адолатсизлик йилларининг даҳшатли битиги.

Билмассанки, кечар манзил,
Сойу сойлиқ, дарами.
Қаршингдаги ҳар хору хас,
Бир кунингга ярарми.

Бошда турганинг йўл, сўқоқ,
Том манзилга борарми.
Қисмат қиличлари тиғли,
Тангри ўнгдан қарарми.

Дуч келганинг касу нокас,
Ғариб кўнглинг оларми.
Аё бору будинг талаб,
Ёлғиз бошинг ёрарми.

Бу дунёда барча сарсон,
Сўнгида оҳ урарми.
Адли адолат йўқ элда,
Йўқдур улус ороми.

Фуқаронинг ақли шошган,
Сўнг йўл кунда, дорами.
Тоат-ибодат бир хуруш,
Бошда турса ҳароми.

6. Миллий фожиа ёхуд КПСС сиёсий бюросининг биринчи ва сўнгги ўзбек аъзоси

Мени ўзлари танлаган эдилар. Ўзлари ўлдирдилар.

Ироқнинг собиқ президенти Саддам Ҳусайннинг дор тагида айтган сўнгги сўзи

Мени ўлдирманглар! Ахир, сизнинг отангизман!

Оломон қувурдан судраб чиқиб, калтаклаб, таҳқирлаб ўлдираётганда Ливия президенти Муаммар Каддафийнинг фарёд-ла айтган сўзи

Минг тўққиз юз саксонинчи йилнинг баҳори. “Совет Ўзбекистони санъати” журналида бош муҳаррир ўлароқ ишлар эдим. Телефон қўнғироғи чалинди.

– Менман, Нуралижон! – дедилар қўнғироқ қилган қадрдоним, Ўзбекистон халқ рассоми, гўзал қалбли ва закий инсон Абдулҳақ Абдуллаев. – Нуриддин Акрамович Муҳиддинов билан кўришган эдик. Сиз ҳақингизда сўрадилар. Ёзганларингизни ўқиган эканлар. Суҳбатлашмоқ ва танишмоқни айтдилар. Бизникига келасизми? – сўзида давом этди Абдулҳақ ака.

Абдулҳақ ака Ўзбекистонни бошқарган ва ўзбеклар орасидан илк бор Сталин сиёсий бюросига аъзо этиб сайланган Нуриддин Акрамович Муҳиддинов ҳақида сўзлаётган эдилар.

Англашдик ва бозор куни тушда Абдулҳақ аканинг устахоналарида кўришиб, гурунглашадиган бўлдик.

Бу пайтгача мен республиканинг бош раҳбарларидан фақат Шароф Рашидович билан бир неча бор суҳбатлашган бўлиб, Муҳиддинов ҳақида кўп эшитгандим. Ўзбекистоннинг собиқ подшоси саналмиш бу шахсият билан суҳбатлашмоқ мен учун мароқли эди, албатта.

Қолаверса, бунинг устига ёзганларингизни ўқидим дея эътироф этган Бектош Раҳимовдан кейинги иккинчи раҳбар эдилар.

Тарихий шахслар билан турли тадбиру йиғилишлар, сайри саёҳатларда учрашиб танишишингиз мумкин. Бироқ бу кўришувнинг Алишер Навоий сиймосини яратган, рассомлар орасида дунёвий фикрловчи ягона шахс, бетакрор портретчи Абдулҳақ Абдуллаевнинг мўъжазгина расмлар салонида ўтиши учрашув ва суҳбатга алоҳида бир санъату самимият руҳини бахш этганди.

Абдулҳақ Абдуллаевнинг худди Лев Толстойнинг “Кундаликлар”и каби икки жилдлик “Қайдлар” қўлёзмаси “Чўлпон” нашриётида ишлаётганимда нашрга тайёрлаётган эдик. У киши русча ёзганликлари учун таржимон билан она тилимизга ўгиришни ҳам маслаҳатлашгандик. Ишдан кетганим боис бу қўлёзма нашр этилмай қолди.

Характерли томони шундаки, бизда фикрлайдиган арбоб ва санъаткорлар йўқ ҳисоб бўлганлиги учун Абдулҳақ аканикига ўхшаган мемуарлар ёзиш маданияти ҳали шаклланмаган эди.

Шу пайтгача мен у қадар чуқур, таҳлилий бўлмаса-да, тўртта шундай хотиравий китоб ўқидим. Булар Нуриддин Муҳиддиновнинг “Кремлда кечган йилларим”, Рафиқ Нишонов, Саид Усмонов ва академик Эркин Юсуповнинг китобларидир.

Россияда оддий бир актриса ҳам бизнинг энг байроқдор шоиримизу арбобимиздан кўра теран фикрлаб, сизни ҳайратлантиражак мемуар ёза олади. Бироқ бизнинг арбобу аҳбоблар эса мемуар ёзмоқ нари турсин, онасига мактуб ҳам бита олмайдилар.

Нуриддин Акромович билан суҳбатимиз ғоят илиқ кечди. Энг муҳими, у киши жаҳон, рус ва миллий адабиётимиздан хабардор бўлиб, суҳбатлашганим сўнгги республика оқсоқоллари орасида адабиёт ва санъатга энг яқини ва чуқурроқ англагани ҳам шу киши экан.

– Мана шу яшаб турган уйларимизни ҳам ўнлаб рассом ва ёзувчиларга биринчи секретар пайтларида Нуриддин Акромович берганлар. Қўшниларим Қуддус Муҳаммадий, Иброҳим Раҳим, – собиқ бош раҳбарнинг хизматларини таъкидлайди Абдулҳақ ака.

Маълумингизким, Ўзбекистон ССР эълон этилгач, Олий кенгаш раиси этиб Фарғонадан Йўлдош Охунбобоев, Марказқўмнинг биринчи секретари ўлароқ Тошкент вилоятидан Акмал Икромов ва Вазирлар кенгашининг раиси этиб Бухородан Файзулла Хўжаевлар танланган.

Шу ўринда яна бир нарсани қайд этмоқ жоизки, Чор Россияси подшолиги ағдарилиб, совет ҳукумати эълон этилмаганда Нурсултон Назарбоев айтгандек, ўн беш республиканинг давлатчилиги ҳам юзага келмаган бўлар эди. Москвадан қўйилган Коуфману Куропаткинга ўхшаган кишилар бошқарган губернаторликлар системаси давом этарди.

Акмал Икромов ва Файзулла Хўжаевлар қатлидан сўнг республика ҳокимияти бошига водиллик Усмон Юсупов келади. Усмон Юсуповдан сўнг Амин Эрматович Ниёзов биринчи секретар этиб сайланади. Бироқ Амин Ниёзов кўп ишламайди. Бу лавозимни тортиб кетолмагани учун вазифасидан озод этилади. Нуриддин Муҳиддинов ана шу кишидан сўнг ҳокимият тепасига келади.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.