Кулан хаан
Итэҕэл уонна ыраастаныы

Аан тыл

Тоҥ мас мутуга тулуйбакка тосту ыстанар тымныылаах тохсунньу 17-с күнүгэр көтөр аалга олорсон, атааннаах-мөҥүөннээх Аан ийэ дойдум оргуйа турар туманынан бүрүллүбүт арылы маҥан халлааным алын араҥатынан арҕаа диэки айаннатан иһэбин. Дьэ уонна бу айаннаан иһэммин эйиэхэ, күндү ааҕааччым, этэр-тыынар тылым өйгүн-санааҕын ийэ куккун кытта ситимниир этитиилээх буоллун, саҥарар саҥам салгын куккун таарыйар тыыннаах-иччилээх буоллун диэн кэпсэлим-сэһэним аанын, сир ийэм араҕас далбарыттан 10 биэрэстэ үрдүккэ олорон, арыйдаҕым буоллун!

Киһи аймах орто дойдуга олорорун тухары, сорох хаһан эмэтэ, сорох сылдьарын тухары тохтууру билбэккэ, олох суолтатын, Аан ийэ дойду оҥоһуутун, тутулун туһунан сыта-олоро сылыктаан, тура-хаама толкуйдаан да биэрдэҕэ. Ордук саха киһитэ барахсан, тымныы, өҥүрүк куйаас, бырдах, оҥоойу бөҕөлөөх дойдулаах «буруйугар» толкуйдуур, сэрэйэр, этинэн-хаанынан билэр дьоҕура атыттартан аһара сайдыбыт буолан, олорбутун тухары араастаан эргитэн, эҥин элбэх өттүттэн эргийэ көтө сылдьан, анааран, сылыктаан да ахан биэрдэҕэ.

Уруккута буоллаҕына саха барыта – бөлүһүөк. Сирбит-дойдубут тыйыс буолан, саха «төбөтүн олоруута» атыттартан букатын атын. Ол эрэн онтубут кэлин балай эмэ уларыйда. Тоҥ саха элбээтэ. Ол олох уларыйыытын, хаамыытын содула. Билиҥҥитэ, мин көрдөхпүнэ, ол уларыйыыларга утарылаһар, туруулаһар кыаллыбат курдук. Сэрэйдэххэ, бу – орто дойдуга кэлбиттэн ахсааннааҕа эрэ айылҕа аанын арыйар, Күн Айыы киһитэ дэтэр таһымҥа тиийэр кыахтааҕын туоһута буолуо, бука. Атыттар сирдээҕи олоҕунан үлүһүйэн, ааһарга албыннатан, итэҕэли иитиэхтээбэккэ, үрдүккэ таласпакка, арҕааҥҥы аҕыс уон аҕыс албастаах, соҕурууҥҥу тоҕус уон тоҕус кубулҕаттаах араабы тыыҥҥа баһыйтаран эрдэхтэрэ.

Биллэн турар, хас биирдии киһиэхэ сирдээҕи олох ийэ кутугар син биир туох эрэ саҥаны, урут билбэтэҕин биэрэн эрдэҕэ. Ол гынан баран тоҥон, сабыллан хаалбыт киһи, ылыахтааҕын ситэри ылбакка, билиэхтээҕин ситэри билбэккэ, хаарыан бэйэлээх олоҕун, күндү-мааны күнүн-дьылын ааһан хаалар түбүккэ, үгүс элбэх албыҥҥа балыйтаран, халтайга ыытан эрдэҕэ.

Итинэн мин тугу этээри гынабыный?

Мин саныахпар, сирдээҕи олох саамай улахан суолтата киһи бу олоххо кэлэн кута сайдара, олоҕун устата дьиҥ бэйэтин билиитэ хаҥаан, үрдүкү кэрдиискэ тахсара буолар. Онно, ис-иһигэр киирдэххэ, сирдээҕи кыайыы-хотуу уонна кут үүнүүтүн-сайдыытын өйдөбүллэрин уратылара бааллар. Сирдээҕи олоххо кыайыы-хотуу киһи кута сайдарыгар, күүһүрэригэр төттөрү охсуулаах буолар түгэннэрдээх, ардыгар улахан алдьатыылаах да буолар. Ону өйдүүргэ-ылынарга айылҕа ситимигэр холбонор, бэйэ айылҕатын арыйар ирдэнэр.

Билиҥҥи кэмҥэ дьон билиитэ-көрүүтэ дириҥээн, өйө-санаата уларыйан, урукку курдук атын киһи дьайыытын кэбэҕэс ылыммат буолла. Ол аата, холобур, ыалдьыбыт киһи үтүөрэрин туһугар тус бэйэтин сыыһатын-халтытын өйдөөн, ылынан, сыал-сорук туруорунан хамсаннаҕына, дьаныстаҕына эрэ үтүө түмүктээх буолуо. Үөрэҕэ суох, айылҕатынан олорор, олоҕу көнөтүнэн ылынар өбүгэбит барахсан көнө сүрүннээх буолан атын киһи дьайыытыгар сүрдээх судургутук кииринэр эбит. Ол аата туруга аһаҕас, оттон бэйэтэ итэҕэйэр, ылынар күүһэ билиҥҥи дьонтон лаппа улахан эбит.

Туох барыта икки өрүттээх. Үөрэхтэммит, элбэҕи ааҕан-истэн билбит киһи бэйэтин айылҕатыттан тэйэр. Ол аата, аныгылыы эттэххэ, «чувствота» мөлтүүр. Ол оннугар өйө – «интеллегэ, логиката» күүһүрэр.

Ол иһин киһи аахпыт-билбит, өйдөөбүт-ылыммыт билиитин тус өйдөбүл оҥостон, олоҕор сатаан туһанар, үүнэр-сайдар суолга тардыһар буолуохтаах. Дьэ онно кини айылҕа тутулун, сүрүн сокуоннарын өйдүүрэ хайаан да ирдэнэр. Билиҥҥи кэмҥэ киһи өй-санаа өттүнэн билиитэ-көрүүтэ быдан дириҥээтэ. Оттон дьиҥ бэйэтэ тутан-хабан, этинэн-сиининэн билэрэ лаппа татымырда. Айылҕалаах дьон билиини тас, тоҥ уонна ис диэннэргэ араараллара баар суол. Тас, тоҥ билии атын дьонтон уларсык кэлэр, оттон ис билии айылҕа билиитин кытта ситимнээх.

Дьэ манна утумнааһын улахан суолталаах. Өбүгэтин ситимэ күүстээх, утума быстыбатах буоллаҕына, киһи өбүгэтин билиитин иһигэр илдьэ сылдьар буолар. Оннук дьону кырдьаҕас куттаах дьон диэн ааттыыбыт. Кинилэр ардыгар бэйэлэрин саастарыгар холооно суох дириҥ көрүүлээх уонна олох араас түгэнигэр соһуйбат, уолуһуйбат, киэҥ көҕүстээх буолааччылар. Ону таһынан, көрбүөччү киһи айылҕа эйгэтигэр холбонон, онтон билии-көрүү сомсон ылара баар буолар. Оннук дьон саха итэҕэлигэр биир ураты миэстэни ылаллар.

Итэҕэл

Саха итэҕэлин туһунан

Өксөкүлээх Өлөксөй «сахалар бэйэбитигэр сөбө суох улахан итэҕэллээхпит» диэн этэн турар. Кини, биллэн турар, итэҕэл диэн тылы дьиҥ бэйэтин өйдөбүлүгэр туттан эттэҕэ – олох кистэлэҥин, айылҕа сокуонун, норуот муудараһын быһыытынан. Билиҥҥи курдук «религия» диэн тутах өйдөбүлгэ буолбатах. Итэҕэл, дьиҥ билии быһыытынан, олоххо туһалыыр буоллаҕына туһа туспа. Оттон бэлиитикэ хабааннаах религияҕа кубулуйдаҕына алдьатар, арахсыыны төрүөттүүр күүс буолар.

Итэҕэли үөрэхтээх, элбэх билиилээх буолан баран тоҥ сүрэхтээх дьон кыайан сүрүннүүр кыахтара суох. Тоҕо диэтэххэ итэҕэл эмиэ таптал курдук киһи ис туругун кытта сибээстээх. Таптыырга киһини ким да үөрэппэт, арай тапталга бэлэм, аһаҕас сүрэхтээх буоларга уһуйан көрүөххэ сөп. Билиҥҥи үөрэх, тас, тоҥ билиини биэрэр буолан, ордук өйү сайыннарар. Өй тапталы да, итэҕэли да үөскэтэр кыаҕа суох, төттөрүтүн, аччатыан сөп. Тас билиитинэн сирдэтинэр киһи, кырдьык, үчүгэйи-куһаҕаны араарары билэр. Өй бэйэтин айылҕата оннук. Кини, нууччалыы эттэххэ, практичнай. Ол иһин наар бэйэтин барыһынан олорор. Барыстан, кыайыыттан үөрэр, оттон ночооттон, кыайтарыыттан хомойор. Өйүнэн эрэ салайтаран сылдьар киһи ис туругу сатаан иитиэхтиир кыаҕа суох. Өй барахсан киһи тыыннаах буолан сылдьарыгар анаммыт, сүрдээх туһалаах айылҕа биэрбит кыаҕа. Кини хайаан да баар буолуохтаах. Өйдөөх киһи практичнай, дьыалабыай буолар. Бэйэтин барыһын элбэхтик толкуйдуур, ол туһугар сыралаһар. Өйө сайдыбыт киһи үчүгэй бизнесмен, бэлиитик, салайааччы буолуон сөп. Ол эрээри өй эйгэтэ киһини аҥаардастыы баһылаатаҕына, киһи сүрэҕэ сабыллар, тоҥ, тоҥуй буолар. Бэйэтин иннин ордук көрүнэн, дьону аанньа ахтыбат, кыһаммат, бэйэтин эрэ суолун солонор аатыгар барар. Оннук киһи олоҕо олус чуҥкук, тутах буолар. Тоҕо диэтэххэ сүрэҕэ сабыллыбыт киһи Айыы, айылҕа тыынын ылара тохтуур. Манна, дьэ, айылҕа олус мындыр оҥоһуута баар. Тугу эмэ таптаатаххына, тугу эмэ кэрэхсээтэххинэ, сэҥээрдэххинэ, сөхтөххүнэ эрэ сүрэҕиҥ аһыллар, дьиҥ дьол туругун билэр кыахтанаҕын. Ону тэҥэ ис күүс киирэр. Ол аата киһи кута-сүрэ бөҕөргүүр.

Тоҥ өйүнэн олорор киһи сабыылаах буолар, сатаан айылҕа күүһүн иҥэриммэт. Туох баар иэйиитин саба баттаан, массыына дуу, робот дуу курдук иччитэ суох кураанах тыыннанар.

Саха итэҕэлин ис-иһиттэн өйдүүр киһи аҕыйах. Тоҕо диэтэххэ сүрэҕинэн-быарынан, кутунан-сүрүнэн ылыныахха наада. Тоҥ өйүнэн быһаара сатаан халлааннары, айыылар ким ханна олорорун, ааттарын-суолларын наардыыр улахан туһата суох. Ол – тоҥ итэҕэл. Атын омуктары кытта күрэстэһэргэ, «мин эмиэ итэҕэллээхпин ээ» диэн сэнэммэт буоларга туһалыыр. Онтон ордукка туһалыыр кыаҕа суох.

Итэҕэлгэ сыһыаннаах биир мунньахха олус өйдөөх психолог дьахтар эппитэ өйбөр хатанан хаалбыт. Кини: «Мин хайа баҕарар итэҕэли – христианство да буоллун, ислам да буоллун, буддизм, иудаизм да буоллун – биэс мүнүүтэ иһигэр сүрүн тутулун кэпсээн биэриэм этэ. Оттон саха итэҕэлин олох өйдөөбөппүн уонна хайдах да быһаарар кыаҕым суох. Ол аата биһиги итэҕэлбит оннун була илик, ситэтэ суох буоллаҕа», – диэбитэ. Мин киниттэн: «Аан бастаан хайдах таптаабытыҥ туһунан тылгынан дьоҥҥо өйдөнөр гына сатаан кэпсиэҥ этэ дуо?» – диэн ыйытаары гынан баран, туһата суох ыаһах буоларын өйдөөн, туттуммутум. Айыылар ааттарын билэр буолан баран, кинилэр тыыннарын сүрэххинэн сэрэйбэт, имҥинэн билбэт буоллаххына туһата суох. Эбэтэр бэлэм суруллубут кинигэнэн сирдэтинэн олоххун олороруҥ эмиэ олуона соҕус.

Итэҕэл диэн таптал. Тапталы, бастатан туран, турук быһыытынан өйдүөх тустаахпыт. Куттаммат, саарбахтаабат, сэрэхэдийбэт, кэтэх санаата суох, аһаҕас, олоҕу кэрэхсиир, тыыппалаах, көҥүл турук быһыытынан. Таптыыбын диэн баран уйадыйан мөлтөөн хаалбыт турук диэн өйдөөмөҥ.

Бастатан туран, дьоҥҥо, олоххо таптал баар буолуохтаах. Тоҕо диэтэххэ эрэнэр, итэҕэйэр эрэ киһи таптыан сөп. Оттон дьоҥҥо эрэнии – бу бэйэ күүһүгэр, айылҕа тулхадыйбат кырдьыктаах тутулугар эрэнии. Эрэнии уонна эрэйии диэн букатын тус-туспа өйдөбүллээхтэрин араарыах тустаахпыт. Эрэнэр киһи эрэллээх буолар, оттон эрэйэр киһи эрэйгэ тиксэр. Хаһан да, туохха да ис буолбат, кимиэхэ да эрэммэт киһи эрэйэ элбэх буолар. Билигин аан дойду дьоно бары кэриэтэ өй суолун тутуһаллар. Ол үтүөҕэ тиэрдибэт. Тоҥ киһи киһитийэр кыаҕа суох. Сири-дойдуну иччилээн бүтэр, туһанарын эрэ билэр «потребитель» таһымыгар түһэр. Айылҕаҕа оннук киһи туһата суох. Ол иһин аҕыйах ахсааннаах да буоллар, улахан тыыннаах норуот айылҕаҕа ордук сыаналанар.

Сотору кэминэн саамай улахан «валюта» махтал буолуоҕа. Киһи аймах балысханнык айаннаан иһэр суолун хайысхатын уларыппатаҕына, сылаас тыын дэҥҥэ көстүөҕэ. Дьиктитэ, тоҥ сайдыы туохха барытыгар өтөн киирдэ. Бэл диэтэр, хоту ыраах ыстаадаҕа, түҥ тайҕаҕа олохтоох булчуттарга тиийдэххэ кытта тыйыс тыын кыттыгаһа биллэр. Айылҕа талан ылаары, соруйан, киһи аймаҕы оннук турукка киллэрдэҕэ. Ол иһин даҕаны дьон ахсаана олус элбээтэҕэ. Кырдьык, саха итэҕэлин сурукка тиһэн киллэрэр олус уустук, ол суруллубуту өйдүүр өссө уустук. Ол да буоллар билигин киһи аймах айылҕа итэҕэлигэр – саха итэҕэлигэр төннөн эрэр. Дириҥник хорутан саныыр санаалаах дьон омук аайы үксээн эрэллэр. Ол аата айылҕа бэйэтин быыһанар суолун син биир эргитэн аҕалар эбит. Туох да буолбутун иннигэр сиргэ олох салҕаныаҕа, киһи обургу араас усулуобуйаҕа үөрэнэн өлбөт суолун булуоҕа.

Дьиҥ итэҕэл уонна религия

Бу орто туруу-бараан дойду олоҕор киһи араас турукка киирэн тахсар, үгүс быһыыны-майгыны көрсөр. Онуоха сахалыы мындыр көрүүлээх киһи сааһыран истэҕин ахсын тас эйгэни кытта ис туругун ситимнээн, бэйэтэ сылыктаан сөптөөх суолу тутуһар.

Киһи туругун ыһар, баттыыр кэмэлдьилэр – хомолто, хом санаа, ордук санааһын, кырык, иҥсэ, о.д.а. Куттала диэн, бу кэмэлдьилэр өбүгэ саҕаттан саҕыллан, удьуор утумунан кэнчээри ыччакка эмиэ бэриллиэхтэрин сөп. Өскөтүн өбүгэлэриҥ баттаммыт-атаҕастаммыт буоллахтарына, хомолто бэйэтин оборчотугар хас эмэ көлүөнэни хам ылыан сөп. Итинтэн тахсарга араас ньыма баар. Хомолтоҕо ылларбыт киһи куруук кыыһыра, уордайа сылдьар, олохтон астыммат. Оттон айылҕа тутулун өйдүүр киһи «уордайдахпына, кыыһырдахпына, салгыны хамсаттахпына, бэйэбэр, оҕолорбор эргийэн кэлиэ» диэн туттунар, дьаарханар, көрүнэр-истинэр. Ол сиэринэн саха киһитэ бэйэтэ сылыктыыр, саҥата суох ис-иһигэр элбэҕи киллэрэн аһардар, айылҕа тутулун билэ сатыыр.

Айылҕа олоҕо – эргиир. Барыта эргийэ турар тутуллаах. Ону билэр дьиҥ итэҕэллээх киһи куһаҕан, хараҥа тыыны айартан туттунар буолар. Ким билэ-билэ тус бэйэтигэр хараҥаны тарда сатыай?! Оттон дьиҥ итэҕэлэ суох тоҥ киһи оруо маһы ортотунан олоруо буоллаҕа… инникитин сарбыйан.

Итэҕэл киһи бэйэтин иһигэр баар. Ол аата саха иһигэр итэҕэллээх: ис-иһиттэн бэйэтэ майгытын-сигилитин тардынар, ис-иһиттэн куһаҕаны оҥорортон туттунар, ис-иһиттэн айылҕаҕа итэҕэйэр. Аахпатар, билбэтэр-көрбөтөр, ким да кинини анаан үөрэппэтэр даҕаны, ис-иһиттэн киһилии сиэрдээх буолар.

Халыма лааҕырыгар уһун кэмҥэ олорбут Варлам Шаламов суруйарынан: «Хайа баҕарар киһи, үс күн аһаппатахха уонна лааҕыр систиэмэтигэр туттахха, ас эрэ туһунан саныыр буолар». Оннук аас-туор эйгэҕэ сылдьар киһи үс күнүнэн кыылыгар түһэр. Итинник быһыыга-майгыга ис-иһигэр итэҕэллээх эрэ дьон бэйэ бодотун сүтэрбэттэр. Ол аата киһи хараҥа, намыһах таһымнаах, охсуһуулаах, хараҥа күүс быһаарар эйгэтигэр киирдэҕинэ, дьиҥ итэҕэллээҕэ-суоҕа көстөн кэлэр. Киһи итэҕэлэ иһигэр диэн ити. Ол аата киһи бу олох кэннэ туох эрэ баар, олох син биир салҕанар, улуу улахан айыллыы иһигэр сылдьабыт диэн этинэн-сиининэн, кутунан-сүрүнэн билэн, онтон тирэҕирэн итэҕэллээх буолар.

Билигин олорор олохпутугар тас күүс аһара улахан оруолу ылар буолла. Ол аата тас эйгэҕэ күүһүрбүт-кыаҕырбыт, холобур, элбэх үптэммит-харчыламмыт, элбэх ситиһиилэммит киһи кыахтаах буолан көстөр. Өйө-санаата ситэ илик эдэр дьону оннук сыаннастарга иитии күүскэ барар.

Оттон атын өттүттэн ылан көрдөххө, киһи тэҥинэн үптэнэн-харчыланан олороро туох куһаҕаннаах буолуоҕай?! Онно дьэ ортотун буларга ымсыы быһыыны өйдөөн-дьүүллээн көрүөхтээхпит. Ымсыы. Иҥсэлээх киһи туохха да ис буолбат, онтуттан бэйэтэ эрэйдэнэр. Кырдьык, ымсыы киһи ким эмэ ордук буоллаҕына хайдах холкутук ылыныай?!

Дьэ ити! Туох баар куһаҕан кэмэлдьилэртэн киһи бэйэтэ уонна чугас дьоно эрэйдэнэр. Өбүгэбит ону дьэҥкэтик билэр этэ. Ол иһин холку, киэҥ туруктааҕа, олоххо дьоллоох буоларга мэһэй буолар куһаҕан кэмэлдьилэри иһигэр киллэрбэтэ, бэйэтигэр чугаһаппата.

Сирдээҕи олоҕу сахалар мутугунан быраҕар муҥур үйэ диэн этэллэр. Ол аата бэрт түргэнник бүтэр, ааһар диэн өйдөбүллээх. Өбүгэлэрбит өлүү кэнниттэн кэлэр олоҕу баарын-суоҕун, хайдаҕын-тугун оҥорон көрөн быһаара сатаабат этилэр. Кырдьык, айылҕа хас биирдии киһи өлүүнү тус бэйэтэ көрсөн билэр-көрөр, соҕотоҕун ааһар, ылынар гына оҥорбут. Атын киһиттэн ону чопчу диэн билэр кыахпыт суох.

Итэҕэл уонна ыраастаныы

Хас биирдии киһи дьиҥ итэҕэлэ өбүгэтин утумугар олоҕуран, айылҕа билиитигэр тирэҕирэн, олоххо эриллэн-мускуллан, тус бэйэ өйдөбүллэрин мунньунан, үөскээн-олохсуйан иһэр аналлаах уонна сааһыран истэҕин аайы сириэдийэн, модьураан, кыаҕыран иһиэхтээх.

Ол эрээри киһи эрэ барыта дьиҥ үүнүү-сайдыы, сырдык айыы суолун тутуспат, аартыгын арыйбат. Баһыйар үгүс өттө хаарыан олоҕун күннээҕи түбүгүн үмүрүтүүгэ эбэтэр, бэркэ гыннаҕына, үп-харчы, аат-суол эккирэтиигэ, баайга баайыллыыга барыыр.

Аан ийэ дойду. «Аан бастакы» диэн өйдөбүлү кытта ситимнээх буолуон эбэтэр киирэр-тахсар диэҥҥэ эмиэ этиллиэн сөп. Ол аата айыы аана буолар дойду буоллаҕа. Хас биирдии киһи бэйэтигэр анаммыт сырдыгын дуу, хараҥатын дуу талан, быстаҕын дуу, үйэлээҕин дуу быһааран, тус бэйэтин үүнэр-сайдар биитэр өлөр-өһөр аанын булан, талан ылыахтаах эбит…

«Күн айыы киһитэ буол» диибит. Айыы диэн оҥорон таһаарыы (творение). Ол аата «сырдыгы айааччы» диэн суолталаах. Оттон айыы киһитэ диэн – турук. Икки үрдүкү туругу өбүгэ ордук чорботон бэлиэтээбит – айыыны уонна иэйиини. Ону биэрэр күүстэр Айыыһыт уонна Иэйэхсит буолаллар. Айыыһыт ордук эр киһи эйгэтигэр сыһыаннаах. Холобур, оҕо төрүүрүгэр Айыыһыт оҕо кутун эр киһиэхэ дьулайынан киллэрэр. Онно Иэйэхситэ чугаһаабыт дьахтар арыллан, ол Айыыһыт тыынын бэйэтигэр киллэрэн, Иэйэхситтиин холбоон, оҕо үөскүүр. Дьахтар төрөөбүтүн кэннэ, аны Айыыһыт атаарыллыахтаах, оччотугар дьахтар сымныыр, холкутуур, уоскуйар.

Айыы диэн тыл хайдах үөскээбитин дириҥник өйдүүр гына ырытан көрүөххэ. Тыл олоҕо «ай» (твори). Оттон «тугу гыныы?» диэн ыйытыыга хоруйдаан «ай+ыы=айыы» (творить) буолла. Бу тыл дьайыыны көрдөрөр. Оттон дьайыы түмүгэ бэлэм, оҥоһуллан бүппүт эмиэ «айыы» (сотворение) буолла. Ол эрээри бу тыл киһи туругун – айыы туругун (творчество, вдохновение) эмиэ көрдөрөр. Ордук киһи туругар быһаччы сыһыаннаах «иэйии» диэн тылга көстөр.

«Иэй», «иэйии» диэннэри атын тыллары кытта тэҥниэххэ: тут – тутуу, ыт – ытыы, биэр – биэрии, өл – өлүү, үөр – үөрүү…

Киһи сылдьарын тухары тыыны айар. Ол аата бэйэтин тыыныгар санаатын, ис туругун холбуур. Куһаҕан тыыны эмиэ айыан сөп. Ол иһин айыы-хара, атыннык эттэххэ, «хараҥа айыы» диэн өйдөбүл эмиэ баар. Манна даҕатан эттэххэ, сахаҕа «грех» диэн өйдөбүл суох этэ. Христианство киирбитин кэннэ «айыы-хара» оннугар «аньыы» диэн тылы туттар буолбуттар диэн көрөбүн. Саха айылҕа оҕото, оттон айылҕаҕа барыта тэҥ, кинини ким да сууттаабат, дьүүлгэ туруорбат. Ол оннугар киһи оҥорбут хараҥа айыыта эргиллэн кэлэ турар. Бу өйдөбүллэр улахан уратылара суох курдук эрээри, ис-иһигэр киирдэххэ – атын-атын тыыннаахтар. Грех (аньыы) – кутталтан үөскүүр, ол иһин «не согреши, бог накажет» дииллэр; хараҥа айыыттан туттунуу – бэйэҕэ, кэнчээри ыччакка, дьоҥҥо тапталтан үөскүүр, ол иһин өбүгэлэрбит «олорор мутуккун кэрдимэ» диэн эттэхтэрэ.

Улуу Кудаҥса обургу Саха сиригэр аата суох алдьатыылаах амырыын тымныы сатыылаабытыгар, ааҥнаабытыгар: «Чолбон сулуһу тахсан кэрт», – диэн Чаачыгыр Таас ойууну модьуйар. Онуоха биирэ: «…Сир уйбат, халлаан ылбат улуу айыыта диэн буолуохтаах… Хараҥа айыылаах, халыҥ буруйдаах тылы тыллаһыма!» – диир. Онон бу тыл суолтатын дириҥник өйдөөн, айыы буолла эрэ барыта үтүө тыыннаах буолуохтаах диэбэккэ ылыныах тустаахпыт. Ону ааһан Айыы Тойон Таҥара диэн букатын сыыһа буоларын эмиэ өйдүөххэ. Ол тыл эрэ суолтатыгар буолбакка, бастатан туран, олох оҥоһуутун, тутулун өйдүүргэ тирэх буолуохтаах. Айыы Таҥара – «сотворенный Бог» диэн өйдөбүллээх. Баҕар, киһи айбыт айыылара итинник этиллиэхтэрин сөбө эбитэ буолуо. Ол гынан баран саха, түүр уонна монгуол уустарыгар Таҥара – түгэҕэ биллибэт улуу халлаан, кудул Куйаар диэн өйдөбүллээх. Ол аата олоҥхоҕо этиллэр, дуйдаах иһити умсары уурбут курдук, сир ийэ бүрүөһүнэ буолбут айар тыыннаах, түгэҕэ көстүбэт, муҥура биллибэт улуу халлаан, дьэҥкир күөх халлаан Таҥара.

Өксөкүлээх Өлөксөй «Сайын кэлиитэ» айымньытыгар маннык хоһуйар:

Таҥара сарыыта
Талах ойуурдарга
Тардыы көмүс табыталлаах
Талыы ырыаһыттара
Таҥараны санаан чаргыстылар.
Күн тахсыыта
Күөх тыаларга
Көмүс түөстээх
Күндү ырыаһыттара
Күн айыыга үөрэн
Күүгүн бөҕөтүн түһэрдилэр.

Өксөкүлээх «таҥара сарыыта» диэн халлаан сырдыырын этэр. Маны ааҕааччым «таҥара» диэн тыл төрүт, сахалыы суолтатын өйдөөтүн диэн киллэрдим.

Уһун кэмҥэ христианствоны кытта алтыһаммыт, таҥара «бог» диэн өйдөбүллэнэн хаалбыт. Аҕа таҥара диэн халлаан, Ийэ сир – айылҕа. Кинилэр оҕолоро – орто туруу-бараан дойдуга олохтоох Киһи. Арҕаһыттан тэһииннээх айыы хаан аймаҕа диэн.

Нууччаҕа «семья» диэн өйдөбүл баар. «Семь Я» диэн алта киһи холбоһон, сэттис киһи мин буолабын диэн ис хоһоонноох. Икки эһэ, икки эбэ, ийэ, аҕа холбоһоннор, мин баарбын диэн. Дьэ ити көрүүгэ-истиигэ улааппыт оҕо толору киһи буолан үүнэн тахсар.

Саха киһитэ айылҕа оҕото буолан бэйэтин дьонун таһынан сири ийэм диэн билинэр, оттон халлааны, Таҥараны, – аҕам, аал уоту – эһэм, уулары, үрэхтэри, өрүстэри, күөллэри, байҕаллары бука барыларын – эбэм.

Былыр Мэҥэ ууһун баһылыгар нууччалар кэлэн «таҥара дьиэтин тутуо этибит, сирдэ бэрис» диэн көрдөһүүлэрин тылбаастаан биэрбиттэригэр, «ол бүтүн таҥараны хайдах дьиэлээри-уоттаары гынар баҕайыларай?» диэн улаханнык соһуйбут. Таһырдьа тахсан халлааны көрөн: «Субу көстөн турар таҥараҕа үҥэр-сүктэр буоллахха, тугун эмиэ дьиэтэй-тойой?!» – диэбит.

Саха киһитэ, Сир Ийэтигэр сүгүрүйэр буоллаҕына, сир дьиэтин тута сатаабат эбээт. Син эмиэ ол курдук былыр-былыргыттан улуу сүдү Халлааннарын субу утары көрөн туран Аҕа Таҥараларыгар үҥэн-сүктэн эрдэхтэрэ. Ол иһин үрдүк сирдэри: булгунньахтары, мырааннары, хайалары – Ытык сир диэн ааттаан, онно тахсан, үөһээ күүстэри кытары кэпсэтэллэр эбит.

Аны «үҥэр» диэн тылбыт суолтата эмиэ букатын тиэрэ барбыт. Билигин дьон үксэ таҥараҕа үҥэр диэни хайдах эрэ көрдөһөр-ааттаһар курдук өйдүүллэр. Дьиҥэ, түүр төрүттээхтэр хаһан даҕаны көрдөһөрү-ааттаһары өрө туппуттара биллибэт. Көҥүлү, чуолаан ис көҥүлү өрө тутар айылгылаах буолан, өбүгэбит көрдөһүөн-ааттаһыан кэриэтэ олоҕун толук уурарын ордорор буолара. Ордук уол оҕо, эр киһи олоҕо бүгүн баар, сарсын суох да буоллаҕына көҥүлэ диэн өйдөнүллэрэ. Ол да иһин өбүгэлэрбит: «Биир уол оҕо ханна төрөөн өлбөтөҕөй, биир сымыыт ханна сытыйбатаҕай?» – диэн эттэхтэрэ.

Өлөрүн утуйарга холуур буолан, «наай гыннар биир бэйэбит өлүөхпүт!» диэн холкутук этэрэ. Оттон өлөр өлүүттэн куттаммат – албын буолар кыаҕа суох. Тоҕо диэтэххэ өлүү суолтатын өйдөөбүккэ айылҕа бэйэтин тутулун кистэлэҥин арыйан биэрэр эбит. Ол иһин өбүгэбит, бу сирдээҕи олохтон тутуһан, көрдөһө-ааттаһа сатаабата.

Үҥк – үҥүлүй диэн. Ол аата, үрүҥ тыыны өрө үҥүлүтэн, куту-сүрү көтөҕүү. Айылҕа оҕото өбүгэтин өйдөөн, Сир Ийэтигэр, Аҕа Таҥаратыгар үтүө тыынын ыытара, махтанара, астынара. Үҥүү сахаҕа үҥкүү, тойук, оһуохай буолан тахсар. Ол билигин суолтатын сүтэрэн оонньуу-көр, дьону сааратыы таһымыгар түһэн хаалаахтаата.

Билигин дьиҥ бэйэтин төрдүн-ууһун билэ сатааччы ахсаана Арассыыйаҕа элбээн иһэр. Тоҕо диэтэххэ дойдубут баһыйар үгүс өттө түүр төрүттээх истиэп олохтоохторо. Бу дьон түҥ былыргы Таҥара итэҕэллээх (тенгрианство) этибит диэн эмиэ өйдөөтүлэр. Ол итэҕэл сахаларга, алтайдарга уонна эбэҥкилэргэ хаалан сылдьарын этэллэр. Холобур, Татарстан биллэр учуонайа Рафаэль Безертинов бэйэтин кинигэтигэр бу курдук суруйар: «Ни тюрки, ни монголы никогда не отличались большой религиозностью. Пылкость воображения, религиозная ревностность и энтузиазм присущи арабам, иранцам и славянам. До принятия мировых религий – ислама, христианства и буддизма тюрки и монголы имели свою более древнюю и оригинальную религию, о которой можно узнать из маньчжурских требников и китайских летописей. Эта религия сохранилась в довольно чистом виде у якутов, алтайских тюрков, телеутов, тунгузов…»

Бу таҥара итэҕэлин Чыҥыс Хаан эмиэ этигэр-хааныгар иҥэринэн илдьэ сылдьыбыта. Ол эрээри баһылаабыт норуоттарыгар, атыттар курдук, соҥнуу сатаабатаҕа. Тоҕо диэтэххэ бу итэҕэл тэрээһиннээх буолара, судаарыстыба таһымыгар сулууспалыыра сүрдээх күчүмэҕэй. Ону «ылынарга» аан бастаан айылҕа тутулун дьиҥнээхтик өйдүөххэ наада. Оннук таһымҥа тиийбит киһини норуот эндэппэккэ билэрэ, ылынара уонна этэрин сэргээн истэрэ. Дьиҥэ, бу тутул, айылҕа бэйэтэ оҥорбут систиэмэтэ буолан, сүрдээх үчүгэйдик үлэлии турар. Ону тута өйдүүр ыарахан. Ол иһин сабыылаах саха дьоно итэҕэлбит суох диэн муҥатыйаллар. Уонна бу тутултан тэйэн, атын итэҕэлгэ сыста сатыыллара элбээн иһэр. Сороҕор ситэ өйдүү илик эдэр дьон эмиэ атын итэҕэлгэ охтор эрээри, тыына уһугунна да, син биир бэйэтигэр төннөр. Бу итэҕэл кистэлэҥин түбэһиэх киһи арыйар кыаҕа суох. Биир сүрүн ирдэбил – норуот дьыалатын туһугар бэйэ туһа уонна мин эрэ ордукпун диэн өйдөбүл букатын суох буолуохтаах. Оннук кыах дьиҥнээхтик айылҕатын арыйбыт эрэ киһиэхэ кэлэр. Ол аата, бэйэ аатын-суолун, барыһын буолбакка, үрдүкү өйдөбүллэри өрө тутар буоллахха. Оннук турукка тиийбит саха төһөнөн элбиир да, соччонон норуот дьиҥнээхтик кыаҕырар.

Үгүс киһи «мин эрэ этэрим сөп» диир, ити бэйэтин дьиҥ кыаҕын арыйа илигин туоһулуур. Ол иһин дьон билиниитигэр наадыйар. Дьиҥэ, таҥара таһымыгар, айылҕа билиитигэр киһи аата-суола кыттыгаһа суох. Билиҥҥи дьон үксэ тус барыһынан эрэ сирдэтинэр. Ити потребительскай уопсастыба дьэҥкэ көстүүтэ. Итэҕэлгэ тиэрдибэт, төттөрүтүн, алдьатар-кээһэтэр суол буолар.

Билиҥҥи киһи оннооҕор оҕотугар төрөөбүт тылын үөрэтэрэ туох барыстааҕын тиийэ толкуйдуур. Урут саха киэнэ буолла да барыта бастакы, ордук буоларын туһунан кэпсиир дьону сэрэнэ соҕус истэрим. Оттон билигин аан дойду үгүс дойдутун, Арассыыйа эбэ хотуну кэрийэн, дьонун-сэргэтин кытта алтыһан, сэһэргэһэн, үс улахан итэҕэли иһиттэн дириҥник үөрэтэн баран, бэйэлээх бэйэм омугум дириҥ билиитин, сүдү итэҕэлин, түҥ былыргы тылын сөҕөрүм-махтайарым күннэтэ күүһүрэн иһэр!

Эбэн эттэххэ, өбүгэм ол сүдү билиитин кыратык сэгэтэн, тугу эрэ өйдөөн, сахам дьонун кытта үллэстэрим – мин дьолум. Онон бу билии, дьиҥэр, тус билиим буолбатах. Өбүгэм саҕаттан утумнанан, ситимнэнэн кэлбит айылҕам билиитэ, өйдөбүлэ.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.