Сүдү киһи Багдарыын Сүлбэ

Күннүк Уурастыырап
Багдарыын Сүлбэ,
Сүрдээҕин үөрдүм:
Бөөлүүҥҥү түүлбэр
Эйигин көрдүм.

Эр бэрдэ киһи,
Эриэккэс үлэҥ,
Кэскилин иһин
Махталбын ыл, эн.

Норуоппут өлбөт,
Өрөгөй өйө
Дьабыҥҥа көппөт,
Тылыгар сөҥөр.

Муударай дьоннор
Өйдүүллэр ону.
Булаллар олор
Дуоһуйуу дьолун.

Үгүс сир аатын
Үөрэтэн билии —
Кэс тылбыт баайын
Кэҥэтэр эбии.

Итэҕэй, эрэн,
Этэрбин истэн:
Ааҕааччыҥ кутун
Тутуоххун туттуҥ.

Алта уон сааскын
Астыктык туоллуҥ,
Эн сэмэй ааккын
Сэҥээрдэр буоллуҥ.

Кэлэр да кэмҥэ
Дьоллоохтук олор.
Туолуохтаах мэҥэ
Баҕаҕын толор.

«Нам надо беречь имена людей,

которые составляют гордость, цвет нации».

М.Е. Николаев, первый Президент Республики Саха

Аан тыл

Багдарыын Сүлбэ туһунан матырыйаалы хомуйан, холбоон, кинигэ бэлэмнээн таһаартарар санаа бу сүдү киһибитигэр аналлаах кинигэ ама күн бүгүҥҥэ диэри суох дуо диэн санааттан үөскээбитэ. Онтум, хата, Михаил Спиридонович өссө бу олоххо баарыгар, 80 сааһын туоларыгар, кини үөрэнээччилэрэ – педагогическай наука кандидата У.Ф. Кондакова, Е.Р. Алексеев, С.П. Григорьев олус истиҥ ахтыылардаах кинигэни ытыктыыр учууталларыгар бэлэмнээн бэлэх ууммуттар эбит. Бу «Саха киэн туттар дьоно» серияҕа 2008 с. тахсыбыт «М.С. Иванов-Багдарыын Сүлбэ» диэн кинигэ, хомойуох иһин, республикаҕа киэҥник тарҕамматах.

Ол гынан баран, Багдарыын Сүлбэ курдук, киһиэхэ эрэ бэриллибэт баай ис хоһоонноох, эндирдээх олоҕу олорон ааспыт, хорсун санаалаах, сөҕүмэр үлэһит киһи туһунан суруйуу биир кинигэҕэ баппата биллэр.

Михаил Спиридонович Иванов-Багдарыын Сүлбэни тыыннааҕар төһө да көрсүбэтэҕим, тылын-өһүн эт кулгаахпынан истибэтэҕим иһин, кини биэрбит интервьюларын, ыстатыйаларын уонна суруйбут үлэлэриттэн аахпыт буоламмын, хайдах эрэ бу ураты дьылҕалаах, олоххо инники хардыылаан испит киһини кытта алтыспыт курдук сананным.

Михаил Спиридонович улаханнык ытыктыыр учуутала профессор Г.П. Башарин буолар. Георгий Прокопьевич туһунан кини кэргэнэ К.И. Платонова-Башарина эппит бу тыллара Багдарыын Сүлбэҕэ толору сөп түбэһэллэр: «Ты был мужественным, честным, справедливым во всем. Ты сердцем и душой любил родной народ, которому посвятил свой труд, любил его культуру, страстно любил Родину – Якутию, ее природу, глубоко, искренне любил Россию, русский народ… Народ твой не забывает тебя, чтит, ценит, любит, считает своим достойным сыном».

Кинигэ тахсыытын өйөөбүт «Айар» кыһа дириэктэригэр А.В. Егоровка, эбии үбүлээһининэн көмөлөспүт Ньурба улууһун баһылыгар А.М. Иннокентьевка, социологическай наука доктора, профессор У.А. Винокуроваҕа, суруйааччы Прокопий Чуукаарга, филологическай наука кандидата Багдарыын Ньургун Сүлбэ уолугар, Ньурба улууһун Н.Т. Степанов аатынан Чаппандатааҕы фольклор-литература түмэлин салайааччытыгар Т.Д. Сидороваҕа, Михаил Спиридонович туһунан ахтыы биэрбит дьоҥҥо, үөрэнээччилэригэр, аймахтарыгар махтанабын.

Күндү ааҕааччылар! Бу кинигэ эһиэхэ Багдарыын Сүлбэлиин истиҥ сэһэргэһии, кини чаҕылхай олоҕун сэгэтэн көрүү, кинилиин алтыспыт дьону кытта иһирэх кэпсэтии буоллун.

Л.В. Иванова,

СР култууратын туйгуна

У.А. Винокурова,
социологическай наука доктора, профессор
Киирии тыл
Сырдык сүүрээн чаҕыла

«Багдарыын» диэн тыл суолтата сырдык, ыраас, оттон «Сүлбэ» – сүүрүк, сүүрүгүрдэр. Ол аата Михаил Спиридонович Уйбаныап бэйэтигэр «Сырдык Сүүрээн» диэн ытык өбүгэлэрин ааттарыттан талан, таҥан ааттаммыт дириҥ суолталаах аатын тыыннааҕын тухары дьоһуннаахтык бигэргэппит. Кэнчээри көлүөнэ сахаларга сырдык сүүрээн буолан өйдөрүн-сүрэхтэрин ыраастыы, саха аата сыдьаайа сырдыыр суола, билиигэ-көрүүгэ утаппыты ханнарар, илгэлээх сүмэһин буолан, төрүт Ийэ сири иччилиир ситим сүүрүгүн тобулар анала дьыл-хонук аастаҕын аайы улам күүһүрэн иһэр.

Багдарыын Сүлбэ олоҕун тыыннаах туоһулара бу кинигэҕэ мунньустан кини Саха омук дьылҕатыгар тобулбут, туруорсубут сырдык сүүрээннэрин холбоон баараҕай тардыылаах, улуу эҥсилгэннээх Өй-Сүрэх сахаҕа үөскүүр туоһутунан Багдарыыны – саха дойдутун тыынын, саха тылын, олоҕун майгытын, айар айылгытын, дьоһун ыччатын үөрэтэр, иитэр уратытын, дьылҕатын анаарар үйэлээҕи арааран көрүүтүн, көҥүлгэ, эйэҕэ тардыһыытын, күннээҕигэ кэскиллээҕи тутуһарын – кыраҕы таптыыр сүрэхтэр этитиилэринэн Багдарыын Сүлбэ Айыы тыынын тилиннэрдэ. Аны кини тыыннаахтар кэккэлэригэр өрүү баар буолуо.

Бу кинигэҕэ саха төрүт интэлигиэнин, Багдарыын Сүлбэни, ытыктыыр, кини төлөннөөх сүрэҕиттэн уот сахпыт, киниэхэ күүһүгэр күүс эппит, тирэх, түөрэх, тирээбил буолбут, дьулуһууларын салгыы сайыннарбыт, сиппэтэҕин ситиспит биир санаалаахтара ураты сырдык эйгэ буолан иилии эргийэллэр.

Кинигэ тутула эриэккэс. Аан бастаан хайдах «Саха буоларга» Багдарыын Сүлбэ ыал аҕата, учуутал, директор, чинчийээччи быһыытынан такайбыта араас өттүттэн сырдатыллар. «Уолаттарын сарсыарда сыллаан туруортуур амарах аҕа», «Ханна да тиий, Михаил Спиридонович Иванов тапталлаах, махталлаах үөрэнээччилэрэ Саха сирин хайа баҕарар муннугар элбэхпит», «1600-тан тахса дипломҥа «М. Уйбаныап» диэн илии баттаан туттарбыта». Маны сэргэ кини сир-сир аайы билсэр-көрсөр сир түннүгэ дьоннордоох буолан, республика сирин-уотун, олохтоохторун кытта ыкса ситимнээх этэ. Сунтаарга кэлбитигэр тэрийээччи «Испииһэги туттаран кэбистэ. Багдарыыҥҥа уонча киһи уочараттаабыт, дьиэлэригэр илдьэн хоннороору, ыалдьыттатаары».

Уларыта тутуу кэмигэр, Саха Республикатын тэрийии, саха көҥүлүн туһугар киирсии былдьаһыктаах кэмнэригэр кырдьыгы өрө туппут Багдарыын Сүлбэ, саха омукка күүстээхтик дьайар биллиилээх учуутал, чинчийээччи буолан, Саханы Саха дэтэр уһуктуу хамсааһыннарын төлөннөөх Тыл иччитэ буолбута. Биир санаалаахтары учуутал быһыытынан түмэр дьоҕура сүҥкэнник туһалаабыта. Дьиҥнээх Учуутал – олоҕун устата өрүү учуутал. Ону, холобур, Ньурба эмиэ биир сытыы ньургуна, ленинец Е.Е. Алексеевы кытта биир санаанан, сахабыт туһа диэн бииргэ буолбуттарын Егор Егорович бэлэхтээбит автографтара бигэргэтэллэр. Эмиэ биир оннук туспа суоллаах, булгуруйбат дьулуурдаах М.П. Алексеев-Дапсыны кытта күүстэрин холбообуттара быһаарыылаах суолталаммыта: «Багдарыын туһунан 1980-с сыллар саҥаларыгар «Бастакы топонимист» диэн «Эдэр коммунист» хаһыакка ыстатыйа суруйбутум. Ол өссө бэйэбит сирэй билсэ иликпитинэ суруйбут буолуохтаахпын. Кинини бэйэтин хойут көрсүбүтүм. Мин норуоппар туох эмэ куһаҕан буолаары гыннаҕына тыас биэриэхтээхпин, мантан сэрэниҥ диэн. Ол иһин Дапсы диэн ааты ылыммытым».

Багдарыын Сүлбэ хотугу тиит курдук эриллэн-мускуллан баараҕай, сүҥкэн күүс буолан ыспыт үнүгэстэриттэн тэҥкэ тыа үүнэн таҕыста – «Багдарыынабыстар» кэккэлэрэ. Кинилэргэ туһаайан кинигэ бүтэһик салаатыттан Михаил Спиридонович чиҥ, чуо-бааччы куолаһа субу баардыы иһиллэр: «Элбэх үөрэнээччилэрдээхпинэн, көмөлөһүннэрээччилэрдээхпинэн киэн туттабын, үөрэбин», «Убаизмтан аккаастаныахтаахпыт!», «Хайаан да киһи буолуохтаахпын, олохпун тэриниэхтээхпин диир өй тиийбэт буолан хаалла», «Саха түҥ былыргы баай историялаах омук. Колониальнай империяҕа олорор кэмҥэ аҕыйах ахсааннаах кыра омук историята хаһан да киһилии үөрэтиллибэт», «Промышленноска, баайбытыгар, ыллыбыт да, күн сарсын хаһаайын буолар кыахпыт суох. Итини биһиги өр сыллаах дьаныардаах, дьулуурдаах охсуһуунан, бэйэни бэйэ ииттиниитинэн, үрдүк, араас өрүттээх уустук үөрэҕи баһылаан эрэ ситиһиэхпит. Ити уустуктан уустук соругу ситиһэр туһугар саха норуота өр сыллаах, кэскиллээх былааны ылынара, биир бигэ санааланара наада. Норуот тыын интэриэһин таба тутар, үрдүк сайдыылаах омук буоларын хааччыйар тутаах идеяны булуохтаах уонна ону ситиһэргэ сомоҕолоһуохтаах, бастатан туран, ыччатын иитиэхтээх».

Чахчы чоруун-хатан Багдарыын Сүлбэ курдук дьон баар буолан саха омук кэскилэ кэтит. Саханы Саха дэппит Багдарыын Сүлбэ олоҕун үөрэтиҥ! Киэн туттуҥ!

Итинник дьон үөскээн-төрөөн тахсан истиннэр!

Олоҕун олуктара

1928 с. сэтинньи 8 к. – I Ньурба (билиҥҥинэн Ньурбачаан) нэһилиэгэр төрөөбүтэ;

1942–1945 сс. – Бүлүү педучилищетыгар үөрэнэр;

1945–1948 сс. – Өлөөҥҥө учууталлыыр;

1952 с. олунньу 19 к. – сымыйа балыырга түбэһэн хаайыллар;

1954 с. – хаайыыттан босхолонор;

1955 с. – Дьокуускайдааҕы пединститут история салаатын бүтэрэр;

1954–1956 сс. – сэрии инбэлииттэрин интернат-оскуолатыгар үлэлиир;

1956–1958 сс. – Кэбээйигэ оскуола дириэктэринэн үлэлиир;

1957 с. – Варвара Михайловна Пермяковалыын ыал буолаллар;

1958–1974 сс. – Бүлүү педучилищетыгар дириэктэрдиир;

1960-с сыллартан сир аатын хомуйан чинчийиитин саҕалыыр;

1967 с. – «Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала» аат иҥэриллэр;

1974–1982 сс. – Учууталлар таһымнарын үрдэтэр институкка история, обществоведение кабинетын салайар;

1983–2003 сс. – Гуманитарнай чинчийии институтун старшай научнай үлэһитэ;

2017 с. кулун тутар 25 к. олохтон барбыта.

Багдарыын Сүлбэ

Олоҕум туһунан

Мин Ньурба улууһун Накаас (I Ньурба) нэһилиэгэр 1928 с. сэтинньи 8 к. төрөөбүппүн. Аҕам Уус Испирдиэн, эһэм Такынай Уус – Дьөгүөссэ уус Уйбаныаптар. Удьуор тимир, көмүс уустара. Хос эһэм Дьэпсэй Уйбаныап диэн кыра дуоһунаска тиксэ, дьонугар-сэргэтигэр балайда биллэ сылдьыбыт киһи. Төрүт өбүгэбит Түүлээх Дүҥүрдээх Түлүөн ойуун диэн. Аата сурукка элбэхтик киирбит киһи. Кини хос сиэнэ – Сүлэ Багдарыын. Ол аатын псевдоним оҥосто сылдьабын. Багдарин – эбэҥки тыла, үрүҥ, сырдык диэн өйдөбүллээх.

Аҕыстаахпар иккис кылааска быһа киирбитим. Ол иннинээҕи сылга убайым Сүөдэр ыалдьан кэлэн олорон ааҕарга, суруйарга, суоттуурга үөрэппитэ. Уоннаахпар аҕалаах ийэм иккиэн өлбүттэрэ. Туох эрэ ис ыарыытыгар диэбиттэрин өйдүүбүн. Онон убайым Сүөдэр иитэ ылбыта. Ол гынан 5–7 кылаастарга Марха оскуолатыгар үөрэммитим. Оскуола 7-с кылааһын бүтэрбитим кэннэ убайым, эрдэ үлэһит буоллун диэн, Бүлүү педучилищетыгар үөрэттэрэ ыыппыта, ону 1945 с. бүтэрбитим.

1945–48 сс. Өлөөн орто оскуолатыгар история, география, ССРС конституциятын учуутала буолбутум. Учуутал тиийбэтэ бэрт буолан, итинник үлэлэттэхтэрэ буолуо.

Историк, этнограф И.С. Гурвич ол кэмҥэ учууталлыыр этэ. Чинчийэр үлэнэн дьарыктанарын, дьону кытта кэпсэтэрин көрөр-истэр этим. Үлэтин ис хоһоонун бу диэн өйдөөбөтөрбүн даҕаны, син туох эрэ хаалбыта буолуо. Биирдэ республика хаһыатыгар ыстатыйа таһаартарарыгар мин ааппын кыбыппыт этэ. Дьону кытта кэпсэтэрбэр тылбаастаан көмөлөстө диэн.

Биир сайын экспедицияларга тылбаасчытынан сылдьыбытым. Сайыны быһа. Туундараҕа тиийэ сылдьыбыппыт. Аны санаатахха алмааһы көрдүүллэр эбит.

Учуутал тиийбэт, онон үс сыл кэнниттэн салгыы үлэлэтэ хаалларыахпыт диэбиттэрэ. Ол иһин үөрэх министрэ С.С. Сюльскайга сурук суруйбутум. Үөрэнэ барыахпын баҕарабын, көҥүллээ диэн. Кини Ньурба, Сүлэ. Убайбын Сүөдэри билэр, билсэллэр эбит этэ. Ону ахтыбытым. Көҥүллүүр туһунан сурук кэлбитэ. Онон 1948 сыл күһүнүттэн пединститут устудьуона буолбутум.

Училищеҕа үөрэнэр сылларбар саха тылын, литературатын учууталынан саха патриота А.К. Сивцев үлэлээбитэ. Төрөөбүт тылы таптыырга, саха буоларга кини көмөтө улахан эбит дии саныыбын. Өлөөҥҥө үлэлии сылдьан хаайыллыбытын истибитим.

Өлөөҥҥө оскуолабыт дириэктэринэн ким эрэ Игнатьев диэн киһи үлэлээбитэ. Самолетунан бииргэ көтөн тиийбиппит. Кэргэннээх, кыра кыыс оҕолоох. Олох эдэригэр, киинэ көрө олорон тугу эрэ диэтэ диэн, хаайа сылдьыбыттар. Түүн биирдэ оскуолабытыгар баһаар буолбута. Быыһаабыттара. И.С. Гурвич биир кэпсэтиигэ, иэдээн буолбута буоллар, директоры өстөөх диэн сууттуо этилэр диэбитэ.

Пединститукка, баҕатыйан туран, үчүгэйдик үөрэммитим. Бастыҥнар кэккэлэригэр сылдьыбытым. Г.П. Башарин «Саха сирин историята» диэн куруһуогу арыйбыта. Докторскай диссертациятын көмүскээн кэлбитэ. Көхтөөхтүк сылдьарбыт. Мөккүһүү, кириитикэлэһии да баар буолааччы этэ. Рефераттары суруйарбыт, онтубутун ааҕарбыт, мөккүһэрбит.

Учууталбар Г.П. Башариҥҥа махтанабын. Уруогу ааҕар уонна ону учууталга кэпсээн сыана ылар эрэ диэнинэн муҥурданар тутах эбит диэҥҥэ харахпытын аспыта. Кини кэннэ атын биир да учуутал куруһуок ыыппат этэ. Соҕотох кини эрэ. Бүтүн факультет үрдүнэн. Куруһуок актыыбынай чилиэнэ этим. Киэн туттарым.

Педагогическай практика диэҥҥэ 2-с оскуолаҕа уруок биэрэрбин хайгыыллар этэ. Учууталлаан баран кэллэҕим дии.

Ити курдук үчүгэй баҕайытык үөрэнэ сырыттахпытына, 4-с курска, 1952 сыллаахха сааһыары кыһын КГБ-лар хаайбыттара. Лекция ортотуттан ылбыттара. Ол, аны санаатахха, устудьуоннарга, преподавателлэргэ барыларыгар суоһурҕаныы эбит.

Ол кэмҥэ «Баһаарын дьыалата» диэн күөртээн, айдаан бөҕөнү тарда олорор кэмнэрэ этэ.

Сэбиэскэй террор кэмин хаайыыта, ГУЛАГ диэн туох эбитин Далан суруйан турар.

Мин аҕыйах ый Уус Маайа Бриндакитыгар кыһыл көмүһү хостуур шахтаҕа үлэлээбитим. Онон өссө киэн да туттуохпун сөп. Орто дойдуга кэлэн ааһар кылгас үйэбэр ону-маны көрбөлөстүм. Баай опыттаахпын да диэххэ сөп.

Сэбиэскэй кэм үчүгэйэ, сырдыга аҕыйах этэ. Мин – тыыннаах туоһубун.

Хаайыыттан тахсан, Дьокуускайга кэлэн, Марха оскуолатыгар, Бүлүүгэ бииргэ үөрэммит табаарыспын Баһылайап Дьарааһыны көрсүбүтүм. Киһим комсомол райкомугар үлэһит буолбут эбит. Ол эрэн, үчүгэйдик көрсүбүтэ, өссө остолобуойга илдьэн аһаппыта.

Ити дойду бастыҥ ыччата Сэбиэскэй былаас норуоту утары кырыктаах политиканы ыытарын өйдүүр эбэтэр көхсүтүнэн сэрэйэр эбитин көрдөрөр.

Норуот аа-дьуо уһуктан барбыта.

Үөрэх министерствота икки сыл тухары үлэҕэ ылбатаҕа. Оҕону иитэри-үөрэтэри итэҕэйбэппит дииллэр этэ.

Онтон партия ХХ съеһин тыына биллэн барбыта. Уонна 1956 с. директордаах завуһа иккиэн уһуллубут Кэбээйи орто оскуолатыгар дириэктэринэн анаабыттара. Онно икки сыл үлэлээбитим. Куһаҕана суохтук. Онтон 1958 с. Бүлүү педучилищетыгар директордата ыыппыттара. Дьолбор.

Кэбээйигэ үлэлиир иккис сылбар начальнай кылаас учуутала, Чурапчы Мугудайын кыыһа Варвара Пермякованы кытта ыал буолбуппут. Ийэтэ суох, кырдьаҕас аҕатын илдьэ сылдьар эбит этэ. Мин кыратык ыарытыйа сылдьыбытым. Уонна бары да өттүнэн кыах суох. Онон сыбаайбалаабатахпыт. Малыыда уҥуортан, Бараһыылап диэн сиртэн (урукку холкуос олоҕо) биир иһит кыһыл арыгыны аҕалтарбытым. Егор Эверстов диэн устудьуон эрдэхпиттэн билэр учуутал табаарыһым туоһу буолта.

Ыал буоларбытын оҕурдук бэлиэтээбиппит.

1958 сыл сайын Бүлүүгэ тиийбиппит. Эмиэ дириэктэрэ уһуллубут училищеҕа. Сол күһүнүгэр, балаҕан ыйыгар маҥнайгы уолбут Ньургун төрөөбүтэ. Билигин кини наука кандидата. «Монголизмы в топонимии Якутии» (Якутск, 2001) диэн кинигэлээх. Диссертациятын үчүгэй диэн сыана быспыттара. Билигин топонимикаҕа бытаара сылдьар. Быһаарыылаах тылдьыты оҥорууга көлүйэ сылдьаллар. Институт дьиэ биэрбэтэҕэ, онон картотекаттан 4,5 көстөөх сиргэ олорор. Икки оҕолоох. Кыыһа быйыл СГУ саха-турецкай отделениетын 3-с курсугар киирэр, уола – Тыа хаһаайыстыбатын Академиятын экономическай факультетын 2-с курсугар.

1959 с. күһүнүгэр иккис уолбут Айдаар төрөөбүтэ. Петербурга журналистика факультетын бүтэрбитэ. Идэтинэн үлэлээн иһэн, эргиэн үлэтигэр көспүтэ. Үс кыыстаах, улахана быйыл СГУ историческай факультетын бүтэриэҕэ. Күннэй – сиэннэнэр дьол диэн тугун бастакынан биллэрбит сиэммит. Иккис кыыс Айыына быйыл СГУ омук тылын факультетын французскай салаатын 2-с курсугар үөрэнэр. Үһүс кыыс Саргылаана быйылгы үөрэх дьылыгар оскуоланы бүтэрэр.

Үһүс уолбут Эллэй СГУ омук тылын факультетын немецкэй отделениетын бүтэрбитэ. Телевидениеҕэ кылаабынай режиссер. Үлэтин таһынан киинэ устар. Сорох киинэлэрин дьон сөбүлүүр. Улахан кыыһа Сайыына быйыл СГУ журналистикаҕа факультетын 2-с курсугар киириэҕэ. Орто кыыс Айталыын Куо быйыл 9-с кылааһы бүтэрбитэ. Кыралара Айдын быйыл саҥа үөрэххэ киирдэ.

Оҕолор бары сахалар. Сахалыы ииппиппит. Бүлүүгэ маҥнайгы сахалыы ааттаах биһиги Ньургуммут этэ. Дьон соһуйуу-өмүрүү бөҕө буолбуттара. Онтон Эллэй детсадка киирэригэр ол детсадка сахалыы ааттаах 8 оҕо баар буолбут этэ. Билигин саха нэһилиэктэригэр саҥа төрүүр оҕо 15–20–30 бырыһыана сахалыы ааттаах буолар буолла.

Оҕолорум саҥаларын кэргэмминиин түмэр, суруйар буолбуппут. Ону уонна атын да дьон оҕолорун саҥаларын түмэн, сааһылаан, оҕо саҥатыгар 4 кинигэни суруйан бэчээттэппитим. Маҥнайгы кинигэм «Атах туппай» 1967 с. тахсыбыта. Дьон олуһун диэн биһирээбиттэрэ. Сэҥээрии бэчээтинэн кытта элбэх этэ.

Топонимиканан дьарыктаныыбын Бүлүүгэ саҕалаабытым. 60-с сыллар саҕаланыыларыгар.

Хас биирдии үөрэнээччибин кытта сиһилии кэпсэтэр этим. Кимин-тугун, төһө кыахтаах ыал оҕотун эҥин билээри. Ол олорон Хаҥалас, Нам, Бороҕон, Малдьаҕар, Наахара эҥин диэн сирдэр олус тарҕаммыттарын билбитим. Саха ХVII үйэ кэнниттэн ыһыллыбыт, тарҕаммыт да эбит, сир аатын хомуйбут киһи үгүһү да билиэ эбит диэн санааҕа кэлбитим.

Мэҥэ Хаҥаласка Тараҕай, Чурапчыга Хадаар, Аммаҕа Эмис, Уус Алдаҥҥа Түүлээх… Топонимика эҥинэ диэн дьиктилэрдээх да эбит. Хомуйуохха!

Инньэ гынан, билигин топонимикаҕа 350-тан тахса тыһыынча карточкалаах картотекалаахпын, учуонайдар маладьыас киһи эбиккин, наукаҕа, норуоккар чахчы улаханнык туһалаабыккын диэн сыаналыыллар.

Сылдьыбатах сирим диэн Саха сириттэн уонтан эрэ тахса нэһилиэк хаалла. Кытыы-быстах сирдэр. Саха сирин тас өттүгэр Магадан уобалаһыгар, Хабаровскай кыраайга, Сахалиҥҥа, Амурскай, Читинскэй, Иркутскай уобаластарга, Красноярскай кыраайга, ол иһигэр Таймырга тиийтэлээтим. Ама, дьэ, сылдьа сатаатым. Сир аатын туһа диэн.

Кэлиҥҥи кэмҥэ дьон аатын хомуйабын. Антропонимика. Ким да хомуйбат, дьарыктаммат. Элбэх кистэлэҥи тута сытыарар бөҕө буоллаҕа дии. Бэйэм да тэтимнээхтик хомуйабын, дьон да биллэ көмөлөһөр. Онон хайыы үйэ 50-ча тыһыынча карточкалаах картотекаланным.

Барыта 800-тэн тахса киһини кытта кэпсэттим уонна дьон, сорохтор, бэйэлэрин баҕаларынан суруйаллар. Ордук бу кэлиҥҥи кэмҥэ. Ол информатордарым ааттарын сааһылаан олоробун. Онон ким тугу, хаһан кэпсээбитин, суруйуубун чопчу булан ылабын.

Аны бары топонимнары, антропонимнары сыһыарыыларынан наардаан олоробун. Ол туһунан картотека… Холобур, -ҥда сыһыарыылаах топонимнар ханна-ханна баалларый. Эбэтэр биһиги тылбыт, ол курдук тоҥус-манчжур, монгол эҥин тыллара сыһыарыылары хос-хос ылынар айылҕалаахтар (агглютинативнайдар). Ону эмиэ хайаан да бэлиэтиэххэ наада. Холобур, -ҕа, -тта сыһыарыылаах тылларынан бэлиэтэниэхтээх: Абаҕатта, Амаҕатта, Бойбоҕотто, Былаҕатта, Кыттаҕатта, Лаптаҕатта, Майаҕатта, Мандаҕатта, Молоҕотто, Намаҕатта, Ньылаҕатта, Сомоҕотто, Тыраҕатта, Хайаҕатта, Хайаҥатта, Хамаҕатта, Хардьаҕаатта, Хараҕатта, Хомоҕотто, Чахдаҕатта…

Топонимикаҕа, антропонимикаҕа барыта 10-тан тахса кинигэни бэчээттэттим. Ол иһигэр икки – нууччалыы.

Бэйэм уонна үөрэнээччилэрим, сир аатын хомуйа сылдьан, суруйбут үһүйээннэрбитин, номохторбутун түмэн, кинигэ оҥорон, 2004 с. бэчээттэппитим. Билигин итинник иккис кинигэни оҥорор кэпсэтиилээхпин.

Бүлүүгэ үлэлээн олорон, Бүлүү киһитэ Алексей Миронов Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ хорсуннук сэриилэспитин уонна ол олохтоохторго уос номоҕо буолбутун билбитим. Венгрияҕа көмүллэ сытар үһү диэни ааҕан баран, ол дэриэбинэ оскуолатын дириэктэригэр сурук суруйбутум. Эппиэт сурук кэлбитэ. Кырдьык эбит. Онон училищем преподавателэ, хаартыскаҕа устар, киинэҕэ да түһэрэр М.М. Михайловы кытта сайын Венгриялаабыппыт. Чахчы үчүгэй, өрө көтөҕүллүүлээх сонуннаах кэлбиппит. Кинигэ суруйдаҕым ол, «Хоту дойду хонноҕуттан». Аны А. Миронов Сэбиэскэй Сойуус Геройа буолта. Онон, кинигэ кыһата көрдөһүүтүнэн, кинигэ эбиллэн, иккиһин тахсыбыта.

Сэбиэскэй былаас уонунан мөлүйүөн киһини кыргыбыта. Ол иһигэр саха бастыҥын. Норуоту баһа-көһө суох хаалларбыта. Ол туһунан уонунан ыстатыйаны суруйбутум. Өссө түмэн, «Сомоҕолоһуу туһунан» диэн кинигэни бэчээттэппитим. Ону таһынан үс кинигэни: «Олох долгуна», «Нөрүөн нөргүй буолуохтун!», «Ааспат-арахпат сырҕан баас».

Ити суруйууларым КГБ архыыбын матырыйаалларыгар олоҕуран суруллубуттара. КГБ докумуоннара тылбаастамматахтара, онон ким да мөккүһэр кыаҕа суох. Мөккүспэтэхтэрэ, Багдарыын сымыйалаабыт диэбэтэхтэрэ. Көннөрү үрдүттэн үөхсүү баар этэ…

«Нөрүөн нөргүй буолуохтун!» кинигэбэр норуот өстөөҕө, дьоппуон үспүйүөнэ диэн 1938 с. ытыллыбыт убайым, аҕам бииргэ төрөөбүт инитэ Муран Уланскай туһунан суруйбутум уонна төрүччүбүн киллэрбитим.

Киһи, үлэһит гыммыт сирбинэн Бүлүү педучилищета буолар. Онон кини үлэтин-хамнаһын, историятын туһунан «Вилюйское педучилище имени Н.Г. Чернышевского» диэн брошюраҕа бэчээттэппитим (1974).

Мин – сахабын. Оҕолорбун, үөрэнээччилэрбин оннук тыыҥҥа иитэн кэллим. Оҕолорум, сиэннэрим, чугас аймахтарым оҕолоро сахалыы ааттаахтар, сахалыы тылланан улааталлар, саха оскуолатыгар үөрэнэллэр. Биир сиэним, Сайыына, бэйэтин баҕатынан пааспар ыларыгар араспаанньатын уларыттаран Багдарыын буолбута.

Саха буолуохтаахпыт, сахабытын өрө тутуохтаахпыт. ЮНЕСКО саха тылын эстэр тыллар ахсааннарыгар киллэрбитэ. Ону өйдүү, өйдөтө сылдьыахтаахпыт. Саха – өһөс диибит. Уһун тыыннанар туһугар кыах баарынан охсуһуохтаахпыт. Өлө сатыыр диэн баар үһү дуо?!

Сахалыы суруйабын. Ону историк учуонай, Ньурба Малдьаҕарын киһитэ (нуучча ойохтоох, оҕолоро нууччалар) Ф.Г. Сафронов, картотекабын көрөн баран: «Ты – дурак! Нууччалыы суруйарыҥ буоллар, кинигэлэргин Америкаҕа тиийэ ааҕыах этилэр», – диэбитэ. Ол үрдүнэн, туруулаһан туран сахалыы суруйабын. Арай, ССРС Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи филиалын салайааччыта Н.В. Черскэй сорудаҕынан «Топонимика Якутии» кинигэни суруйбутум (1985). Ол кинигэбин эбэн, тупсаран, Республика президенэ В.А. Штыров сорудаҕынан быйыл иккистээн таһаартардым.

Саха бэйэтэ суруктаах буолуохтаах. Оччоҕо эрэ кини сайдыа, санаата бөҕөргүө, үйэтэ уһуо.

Научнай айымньылары сахалыы суруйар, сахалыы суруйууну саҕалаата, ону дьон ааҕар диэн хас да учуонай миигин хайҕаан, махтанан суруйбуттара. Оттон ити Ф.Г. Сафронов: «Эн суруйаргын ким ааҕарый? Биир эмит учуутал уонна оҕонньор, эмээхсин», – диэбитэ.

Үйэм төһө уһуур? Сааһырбалаатым. Сахалыы суруйа туруом, суруйар буолуҥ, тылгытыттан аккаастанымаҥ, тылгытын уһун үйэлээҥ диэн кэриэспин этиэм.

Кынаттаах тыллара

– Топонимика – норуот олоҕун, историятын сиэркилэтэ.

– Саха түҥ былыргы баай историялаах омук. Биһиги революция иннинэ, революция маҥнайгы сылларыгар улахан суруйааччылардаах, бас-көс дьоннордоох этибит. Холобур Күлүмнүүр, Өксөкүлээх Өлөксөй, Алампа.

– Учууталбар Г.П. Башариҥҥа махтанабын. Уруогу ааҕар уонна ону учууталга кэпсээн сыана ылар эрэ диэнинэн муҥурданар тутах эбит диэҥҥэ харахпытын аспыта.

– Топонимика эҥинэ диэн дьиктилэрдээх да эбит.

– Мин – сахабын. Оҕолорбун, үөрэнээччилэрбин оннук тыыҥҥа иитэн кэллим.

– Саха буолуохтаахпыт, сахабытын өрө тутуохтаахпыт.

– Саха – өһөс диибит. Уһун тыыннанар туһугар кыах баарынан охсуһуохтаахпыт.

– Саха бэйэтэ суруктаах буолуохтаах. Оччоҕо эрэ кини сайдыа, санаата бөҕөргүө, үйэтэ уһуо.

– Саха киһитин сирэйэ аатыгар көстөр.

– Киһи ордук соҕуруу сырыттаҕына эбэтэр тас омук дойдутугар таҕыстаҕына сахалыы аата суоҕуттан кыбыстар. Бэйэбит сирэйбит суох курдук көстөбүт.

– Сахалыы ааттаах оҕо саха тыыннанан улаатар, патриот буолар.

– Биһиги ситиһиибит төрдө сомоҕолоһууга сытар.

– Сырдык санаанан салайтаран киэҥ көҕүстэниҥ, кэскиллээх санаа тула түмсүҥ.

– Олоҥхо курдук улуу айымньыны айбыт омук модун духовнай, интеллектуальнай кыахтаах. Ол аата кэлэр кэрэ кэскиллээх.

– Ыччаттарга, эдэр дьоҥҥо норуоккут туһугар, өрөспүүбүлүкэҕит сайдарын туһугар кыһаныҥ, туруулаһыҥ, мэһэйдэри туоратыҥ диэн баҕабын этэбин.

– Биһиги сабыдыалбыт – оҕолорбутун сахалыы өйдөөх-майгылаах, өбүгэлэрин, былыргыларын ытыктыыр гына ииппиппитигэр сытар.

– Патриот буолуохха наада, сайдыылаах омуктар таһымнарыгар норуоту, ыччаты тириэрдиэххэ наада. Олохтон хаалымыаҕыҥ, бастыҥ омуктар кэккэлэригэр тахсыаҕыҥ!

– Дьиҥнээх саха – сүрэхтээх, көтүмэх буолбатах. Аа-дьуо сыныйан, эргитэн, көрөн-истэн үлэлиирин сөбүлүүр, уолуһуйбат. Саха туппутун ыһыктыбат.

– Арыгы билигин саха омукка саамай кутталлаах өстөөх буолан турар.

– Биһиги сирбитигэр-дойдубутугар төһө кыайарбытынан туһааннаах үлэни үлэлээн олоруохтаахпыт.

– Биһиги түҥ былыргы култууралаах, бэйэбит туһунан итэҕэллээх Айыы оҕолоро буолабыт.

– Үөрэнэн, үлэлээн, өйү-санааны сытыылаан олоххутун оҥостуҥ, үүнүҥ-үрдээҥ, дьон-норуот буолуҥ.

– Ыччат бэрээдэктээх буоларга дьулуһуохтаах. Арыгы куһаҕан, эстии буоларын өйдүөххэ. Үөрэхтээх, идэлээх, үлэлээх буолуҥ. Ыал буолан оҕолонуҥ-урууланыҥ диэн алгыыбын.

– Үөрэниҥ. Үөрэхтээх, интеллектуальнай өттүнэн сайдыылаах эрэ киһиэхэ олох аартыга мэлдьи аһаҕас. Оннук үйэ кэллэ.

– Пусть работают, живут, добиваются лучшего. А молодежь я призываю к трезвости. Поймите, алкоголь и табак погубят не вас лично, а весь народ.

– Спордунан дьарыктаныҥ, эти-хааны эрчийиҥ. Ол гынан баран, спортсмен буолан, рекорду олохтуу сатаамаҥ. Доруобуйаҕытын тупсарар туһугар дьарыктаныҥ.

– Политикаҕа орооһумаҥ. Политика диэн куруук халбас харатын курдук.

– Үчүгэй билиилээх, туйгун бэлэмнээх специалист буоларга дьулуһуҥ.

– Эн көҥүлү туттуҥ – олоххун бэйэҥ оҥоһун. Киир-таҕыс, бул-тал.

– Саха тылын-өһүн, култууратын, былыргы үтүө-мааны үгэстэрин чөлүгэр түһэрэн, сайыннаран аан дойдутааҕы култуураҕа чугаһатыы, сэргэ туруоруу – биһиги өбүгэлэрбит иннигэр ытык иэспит буолуохтаах.

– Уруккуга төннүүгэ дьиксинии баар. Үгэспитинэн аҕа уустаһабыт, улуустаһабыт. Диктатураттан демократияҕа киириини сыыһа өйдөөһүн тахса сырытта. Туох да хонтуруола суох бас-баттах барыы, быһыы-майгы сатарыйыыта, арыгыга охтуу. Ол эрээри, саха чиҥ омук, өйдүөҕэ…

– Тылбытын оннунан хаалларар соҕотох суол – оҕону сахалыы иитии. Дьиэҕэ-уокка. Уонна сахалыы үөрэх.

– Уопсай култуура, таһым уларыйыан, сахалыы билэ сатааһын баар буолуон наада.

– Олус иллэҥ сылдьыы куһаҕан, киһи туох эмит дьарыктаах буолуохтаах. Дьарыктаах киһи олохтон хаалбат, туспа суоллаах-иистээх, түмүктээх үлэлээх буолар.

– Оҕону кыра аайы мөҕөн-этэн сабытыннаран кэбиһэр сыыһа. Үлэҕэ үөрэтиэххэ наада. Дьиэ үлэтигэр. Иһит, таҥас сууйарга.

– Мин ыччакка анаан суруйабын. Ыччаты көнө суолга киллэриэххэ наада. Бу суруйуум киниэхэ ананар.

– Саха топонимиката түстэннэ, төрүттэннэ, үөскээтэ диир толору бырааптаахпын.

– Сахалыы суруйа туруом, суруйар буолуҥ, тылгытыттан аккаастанымаҥ, тылгытын уһун үйэлээҥ диэн кэриэспин этиэм.

Уһун тыыннанар туһугар

М.П. Григорьев, ХИФУ доцена,
М.П. Дмитриева, ХИФУ ИМИ магистрана
Багдарыын Сүлбэ төрдө-ууһа

Михаил Спиридонович Иванову-Багдарыын Сүлбэни (08.10.1928 с.т.) дьон ытыктаан, сураҕырдан, аатырдан «саха саарына», «аныгы үйэ Өксөкүлээх Өлөксөйө», «народнай академик», «киһи киэнэ үс уһуктааҕа, аҕыс кырыылааҕа» диэн ааттыыр.

Багдарыын Сүлбэ «ытык дьон ыччата, төрүт дьон төрүөҕэ». Үһүйээннэргэ олоҕурдахха, Михаил Спиридонович Түүлээх Дүҥүрдээх Түлүөн Ойуунтан тымыр-сыдьаан тардар. Ол архыып докумуоннарынан толору бигэргэнэр курдук.

Г.В. Ксенофонтов элбэх фольклорнай матырыйаалы хомуйан, ырытан нууччалар кэлиэхтэрин иннинэ Бүлүүгэ (Ньурбаҕа) төрүт дойдуларыттан, Орто Ленаттан, бордоҥнор өбүгэлэрэ Түүлээх Түҥүрдээх Түлүөн Ойуун бастакы кэлбит эбит диэн быһаарбыт.

Сэһэҥҥэ кэпсэнэринэн, Сиэллээх Өһүргүттэн Сүлэ Багдарыын, киниттэн Онуку, Онукуттан Быырта төрөөбүт дэнэр. 1782 с. ревизскэй сказкаҕа Быырта оҕолоро суруллубуттар. Быырта эһэтэ, Оноку аҕата, Сүлэ Багдарыын 1648 с. дьаһаах төлөөбүтүн туһунан суруйан турабыт. Ол аата кини 1620 с. диэки төрөөбүт буолуон сөп. Бука сааһын лаппа сиппит, баай-дуол олохтоох киһи буолан, 10 киис тириитин туттардаҕа. Үһүйээн быһыытынан, Өһүргүлээх кырдьа барыахтарыгар диэри оҕоломмокко олорбуттар. Дьокуускайтан сылдьар Хачыкаат Ойуун айыыһыт тардан икки уолламмыттар – Чокуур уонна Сүлэ. Дьаһааҕы хомуйбуту эридьиэстиир кинигэҕэ Чакур, Сюля Осюргуевтар бааллара итини бигэргэтэр. Онон сааһыран баран оҕоломмуттарыттан сэдиптээтэххэ, Өһүргү 1580 с. диэки төрөөбүт буолуон сөп. Оччотугар Түлүөн Ойуун ХVI үйэ бүтүүтүн диэки Ньурба сирин булбут буолуохтаах. Ньурба сээркээн сэһэнньитэ Иван Алексеевич Алексеев (1882 с.т.) Быырта биир уолун Муҥур Илии Буолкап диэн суруйтарбыта ити сабаҕалааһыны бигэргэтэр курдук.

Бу кэрчиги түмүктээн суруйдахха, Түлүөн Ойуун ити кэмнэргэ өлбүт быһыылаах, аата докумуоннарга ахтыллыбат, ол оннугар түөрт уолун, алта сиэнин аата суруллан үйэтитиллибит. М.С. Иванов-Багдарыын Сүлбэ Одьулуун аҕатын ууһугар киирсэр. Бу аҕа ууһун төрүттээбит киһинэн Быырта иккис уола Белкани буолар. Кини ийэтэ кимэ биллибэт, сэһэҥҥэ Одьулуун ойоҕуттан уола диэн буолар, онон кини ыччаттарын Одьулуун аҕатын ууһа диэн ааттыыллар. Мантан аллара Багдарыын Сүлбэ түгэх өбүгэтин Быырта уола Белкани ыччаттарын эрэ эридьиэстиибит.

Белкани Быттин (1735 с.т.) сүрэхтэнэн Павел Алексеев диэн ааттаммыт. Кэргэнэ Өлүөхүмэттэн Андрей Чохин кинээстиир Наахара буолаһыттан Халжир Бархантуров кыыһа Үстээх-Ксения Антонова (1744 с.т.). Павеллаах биэс уоллаахтар: Барбах-Павел (1761–1841 сс.), Мундукан-Павел (1763–1840 сс.), Сенчура (1770–1785 сс.), Иван (1776–1841 сс.), Федот (1781 с.т.), кыргыттардаахтара биллибэт.

Иккис уол Мундукан-Павел кэргэнэ Хаарчаан-Марья (1776 с.т., Дьаархантан Мардыс Хачанов кыыһа), оҕолоро: Батаран-Павел (1792 с.т.), Павел (1799 с.т.), Марья (1800 с.т.), Оксана (1806 с.т.), Домна (1811 с.т.).

Сенчура эдэр сааһыгар өлбүт, киниттэн ыччат суох.

Төрдүс уол Иван (1776–1841 сс.) дьоҥҥо биллэр аата «Ааттаах киһи Басхардыыр Уйбаан» диэн. Сэһэҥҥэ кини аҕата Уоһа суох Уоһурап – Быырта Одьулуун ойоҕуттан уола. Оччотугар Белкани (Мюлькяне)-Павел Алексеев биир аата – Уоһа суох Уоһурап диэн буолан таҕыста. Уоһа сирэҕэс («заячья губа») буолан итинник ааттаммыта үһү. Киниттэн Одьулуун аҕатын ууһа саҕаламмыт. Басхардыыр Уйбаан кэргэнэ Ирина (1782 с.т.) диэн ааттааҕа эрэ биллэр. Оҕолоро: Савва (1811 с.т.), Евсей (1816 с.т.), Евсей (1822 с.т.), Егор (1827 с.т.).

Басхардыыр иккис уолун Евсейин (1816–1891 сс.) кэргэнэ Екатерина (1815 с.т.), оҕолоро: Филипп (1844 с.т.), Федор (1845 с.т.), Константин (1849 с.т.), Петр (1856 с.т.), Дарья (1855 с.т.), Егор-Такынай Уус (1858–1936 сс.), Павел-Хаттаҥныыр Уус (1866 с.т.).

1917 с. биэрэпискэ Федор Евсеевы тимир ууһа диэн суруйбуттар. Кэргэнин сааһа 63-һэ, 12 саастаах ииттэр кыыстаахтара бэлиэтэммит. Бэйэлэриттэн оҕолоохторо биллибэт. Арай 1917 с. биэрэпискэ Ньурбачааҥҥа Евсеев Афанасий Федорович олороро ыйыллыбыт.

Иванов Петр Евсеевич-Бүөтүккэ уус, 1917 с. биэрэпискэ суруллубутунан, кэргэнэ киниттэн 30 сыл балыс, сэттэ, үс саастаах уолаттардааҕа, биэс саастаах кыыстааҕа бэлиэтэммит. 1897 с. биэрэпискэ суруллубутунан, Бүөтүккэ Уус кэргэнэ Ирина Дмитриева (1858 с.т.), кыргыттара Варвара (1881 с.т.), Мария (1897 с.т.). Иванов Егор Евсеевич-Такынай Уус маҥнайгы кэргэнин аатын сурукка киирбитин булбатыбыт. Иккис кэргэнин аата Матрена (1897 с.т.). Биллэринэн, икки уоллаах: Спиридон (1883–1936 сс.), Аким (1894–1938 сс.). Уус Испирдиэн кэргэнэ Варвара (1894 с.т.) оҕолоро: Дмитрий (1900–1945 сс.), Иван (1922 с.т.), Гавриил (1925 с.т.), Михаил (08.10.1928 с.т.), Федор, Акулина (1910 с.т.).

Миитэрэй-Тыалырбах 1943 с. фроҥҥа ыҥырыллан барбыт, 1945 с. сэрии толоонугар охтубут. Дмитрий Спиридонович идэтинэн учуутал эбит, РОНО инспекторынан үлэлээбит.

Иван Спиридонович – сэрии бэтэрээнэ, идэтинэн учуутал этэ. Сүлэ нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо. Кэргэнэ – Елена Андреевна – бэтэрээн учуутал, биэс оҕолоох: Люция, Борис, Раиса, Настя, Людмила, Андрей.

Михаил Спиридонович-Багдарыын Сүлбэ – Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, биллиилээх топонимист, публицист. Кэргэнэ Варвара Михайловна Чурапчыттан төрүттээх. Үс уоллаах: Ньургун (филологическай наука кандидата, ГЧИ научнай үлэһитэ), Айдаар (урбаанньыт), Эллэй («Саха» НКИК режиссера).

Такынай Уус кыра уола Аким-Муран Уланскай Иркутскайынан, Москванан, Владивостогунан тиийэ үлэлээбит. «Дьоппуон үспүйүөнэ» аатыран, 1938 с. ытыллыбыт. Киниттэн ыччат суох.

Евсей Иванов-I кыра уола Павел-Хаттаҥныыр Уус 1917 с. биэрэпискэ чаһыны өрөмүөннүүрэ («часовой мастер») бэлиэтэммит. Чахчы да, Ивановтар бары удьуордаан туран уустар эбит. Үйэтигэр көрбөтөх чаһытын мындырдаһан өрөмүөннүүрэ киһини сөхтөрөр. Дэлэҕэ даҕаны дьоҥҥо-сэргэҕэ «Хаттаҥныыр Уус хатарбытын Такынай Уус таптайар, ону Испирдиэн Уус иһэрдэр» диэн уос номоҕо хааллаҕа. Ити – сүдү сыанабыл.

Түмүктээн суруйдахха, Михаил Спиридонович Иванов-Багдарыын Сүлбэ төрдө-ууһа маннык буолан таҕыста: Түлүөн Ойуун    Өһүргү    Сүлэ Багдарыын    Оноху    Быырта    Белкани    Басхардыыр Уйбаан    Евсей-Быар Кулубата    Дьөгүөссэ-Такынай Уус    Уус Испирдиэн    Багдарыын Сүлбэ.

Күрүлгэн. – 2014. – №3.

У.А. Винокурова,
социологическай наука доктора, профессор
Сүдү киһи – Багдарыын Сүлбэ

Багдарыын Сүлбэни кытта биһиги Тыл, литература уонна история институтугар биир кэмҥэ үлэлээбиппит. Кини миигиттэн сааһынан ыраах аҕа, тыл салаатыгар үлэлиир уонна институт партийнай тэрилтэтин секретара, кэлин дириэктэрэ В.Н. Иванову кытта хоччорхойдук сыһыаннаһарыттан мин салларым, өр кэмҥэ тэйиэс сылдьыбытым. Багдарыын Сүлбэ дьылҕатын, Бүлүүтээҕи педучилищеҕа хайдах таһаарыылаахтык дириэктэрдээбитин, олоххо сыһыанын туһунан убайым, Бүлүүгэ методическай киин салайааччыта Николай Спиридонович Бандеров кэрэхсэбиллээхтик ахтара. Ол иһин мин ыраахтан Багдарыыны биһирии көрөрүм. Кини сир ааттарын хомуйарыгар Орто Халыманы эмиэ хаппыта, биһиги аҕабытын кытта суруйсар этэ. 1975 сыллаахха: «Орто Халыма Эбээҕэр Н.М. Винокуровы кытта кэпсэтэн баран, саллыбытым. Хас да чаас тохтоло суох I Хаҥалас сирдэрин суруйдубут да бүтэрбэтибит (мин самолетум кэлэр буолан хаалла). Николай Михайлович өссө Эбээх уонна Өлөөкө Күөл сирдэрин, инньэ Аллайыаха быыһыттан Үөһээ Халыма быыһыгар тиийэ: «Билэбин, суруйтарар кыахтаахпын диэн чаҕыппыта», – диэн ахтара.

Уларыта тутуу саҕаланыыта мин республика хаһыаттарыгар, түмсүүлэригэр социологическай чинчийиилэрбит түмүктэринэн араас суруйууларбын, этиниилэрбин Багдарыын Сүлбэ сэҥээрбит эбит быһыылаах, аны санаатахха. Бастакы бэлэхтээбит кинигэтэ «Ис иһигэр киирдэххэ» диэн 1988 сыл этэ. Онтон «Биһиги, сахалар…» (1991), «Сказ о народе саха» (1992) кинигэлэрим тахсыбыттарыгар сыһыанын чиҥэппитэ. 1993 сыллаахха от ыйын 30 күнүгэр икки кинигэтин бэлэх туттарбыта, бииригэр: «Ылдьаанаҕа бэлэхтиибин. Маладьыас да киһигин», – диэн суруйбут.

Багдарыын Сүлбэни кытта биир санааланыыбыт 1998 сыллаахха «Ил» гражданскай сомоҕолоһуу партиятын тэрийииттэн саҕаламмыта. Ол иннинэ «Саха омук» хамсааһыҥҥа эмиэ көхтөөхтүк кыттар этибит. Мин партия Үрдүк сэбиэтин чилиэнэ, Багдарыын Сүлбэ партия активнай чилиэнэ буолан үс сыл туруулаахтык араас политическай уонна общественнай суолталаах хайысхаларга дьайбыппыт.

Билигин анааран көрдөххө, Багдарыын Сүлбэ биһиги хамсааһыммыт ис дьиҥнээх суолтатын өйдүүр-билэр уонна саха омук бэйэтин дьоһунун ситиһэргэ дьулуурун туһун салайан тутуһуннарар эбит.

«Ил» партия устаабыгар сүрүн сыалынан Саха республикатыгар президентскэй-парламентскай, социальнай хайысхалаах, правовой сувереннай государствоны Российскай федеративнай принциптэргэ олоҕуран сайыннарыы, төрөөбүт төрүт дойдуга хаһаайын, норуот дьылҕатын бэйэтэ салайынар кыаҕын сайыннарыы этэ. «Кредо партии ИЛ – добрая воля, сознательный выбор гражданами достойной жизни хозяев республики!» (15 января 1999 г.)

Үс сыл балачча таһаарыылаахтык үлэлээбиппит кэннэ, 2001 сыллаахха Госдума партиялар тустарынан анал сокуону ылынан, региональнай партиялар бобуллубуттара. Араас бобуу, ол иһигэр Саха республикатын Конституциятын күнүн общественнай бэлиэтээһин да сатаммат буолбута. Арай соҕотох Багдарыын Сүлбэ хорсун-хадаар майгыта онтон саллыбатаҕа. Кини бастаан суос-соҕотох, онтон кинини кытта кэккэ чиҥник үктээн саха чулуу эрэттэрэ кэккэлэһэ хаамсыбыттара.

Багдарыын Сүлбэ олоҕун суолун булгуруйбат күүһэ туох тирэхтээҕий?

Билигин кини суруйбут кинигэлэрин ырытан көрдөххө, сүҥкэн суолталаах, саха норуотун олоҕун, тылын толору энциклопедиятын хомуйан, ырытан хаалларбыт дьиҥнээх Саха Саарына эбит! Ону кини «картотекам» диэн судургутук ааттыыр буолан, кырдьыга, тылтан тэйиччи дьон соччо суолталаабат да этибит диэн билигин кэмсинэргэ эрэ тиийэбит. Кини картотекатын батарар анал киэҥ квартираны, бэчээттииргэ үбү көрдөөтөҕүнэ көх-нэм буолан суругу суруйан, илии баттаан ыытыһар буоларым. Кини сүдү үлэтин энциклопедия таһымнаах суолтатын дьэ саҥа өйдөөн эрэбин.

Багдарыын Сүлбэ чинчийиилэрин аныгы билим «гражданская наука» диэн ааттыыр. Ол саҕана академическай эрэ наука, колониальнай, европоцентристскай теориялартан төрөөбүт буолан, төрүт омук бэйэтин интеллектуальнай билиитин ахсарбат этэ. Багдарыын Сүлбэ чинчийэр ньыматынан төрүт билиини сири сиксигинэн сылдьан, сир түннүктэрэ дьону кытта билсэн-суруйсан, үйэлэргэ мунньуллубут билиини хомуйуу, ону ырытыы буолар. Маны сэргэ умнулла быһыытыйбыт саха чулууларын ааттарын тилиннэрии, саха дьиҥнээхтик тарҕаммыт, сабардаабыт сирдэрин сахалыы ааттарынан төрүт сир буолалларын чуолкайдааһын.

Онон Багдарыын Сүлбэҕэ хата хайдах академическай институкка өр сылларга үлэлиир кыаҕы биэрбиттэрэй диэх курдук. Арааһа, кини саха тылын уһулуччулаахтык байытар билиитин өр кэмнэргэ дириэктэрдээбит, саха тылыгар наука доктора Евдокия Иннокентьевна Коркина билинэн, сыаналаан үлэлэппитэ буолуо.

Билигин Багдарыын Сүлбэ нэһилиэстибэтэ национальнай достояние суолталаах.

Тумарча,
саха народнай суруйааччыта
Саха олоҕун дьиҥнээх чинчиһитэ, учуонайа

Саха тыллаахха Багдарыын Сүлбэ туһунан истибэтэх, билбэтэх киһи, арааһа, суох буолуо. Кини хас эмэ сүүһүнэн ыстатыйатын, уочаркатын, сүүрбэттэн тахса кинигэтин кытта билсибэтэх, аахпатах баар да буоллаҕына, ол суругу билбэт, оскуола паартатыгар олорботох эрэ дьон ортотугар көстүөн сөп.

Саха сирин нэһилиэгин барытын кэриэтин, урукку аатырбыт фольклористар Сэһэн Боло, Өндөрүүскэ Саабын курдук ытык кырдьаҕастары дьон-сэргэ сэһэнньиттэрин кытта атах тэпсэн олорон кэпсэппит-сэһэргэспит, сир-дойду, дьон ааттарын сурукка түһэрэн, 400-кэ тыһыынчаҕа тиийэр анал аат картотекатын тэрийбит атын иккис чинчийээччи да, учуонай да сахаҕа суох.

Михаил Спиридонович Иванов-Багдарыын Сүлбэ 1928 сыл сэтинньи 8 күнүгэр Ньурба улууһун I Ньурба нэһилиэгэр, бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Эһэтиттэн саҕалаан, кини удьуордара бары тимир уустара эбиттэр: Бүөтүккэ Уус, Такынай Уус, Хаттаҥныыр Уус, Испирдиэн Уус диэннэр.

Уоннааҕар, биир сыл иһигэр ийэлээх аҕата утуу-субуу өлөннөр төгүрүк тулаайах хаалар. Убайа Сүөдэр (аҕатын маҥнайгы кэргэниттэн уола) иитэ ылан үөрэттэрбитэ.

1945 с. Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэрэн Өлөөҥҥө учууталлыы барар. 5–7 кылааска история, география уруогун үөрэтэр. Үс сыл үлэлээн баран, 1948 с. Дьокуускайга кэлэн пединститукка история салаатыгар үөрэнэ киирэр. Даланныын бииргэ үөрэнэллэр, иккиэн Башарин куруһуогар сылдьаллар. Студеннааҕы кэмнэрин, Башарин дьыалатыгар балыллан хаайыллыыларын, түрмэ, холуонньа сылларынааҕы эрэйдэрин туһунан Далан «Дьылҕам миэнэ» эссе-романыгар сиһилии суруйан турар.

1954–56 сс. Василий Яковлев-Далан сирдээн, профүөрэхтээһин интэринээт-оскуолатыгар культмассовай үлэҕэ дириэктэри солбуйааччынан уонна история учууталынан оччотооҕу дириэктэр Болот Боотур Михаил Спиридоновиһы үлэҕэ ылар. Манна үлэлии сылдьан, 1955 с. пединституту кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрэр, историк идэлээх учуутал буолар.

1956 с. Кэбээйи орто оскуолатыгар ананан тиийэр. Манна Варвара Михайловна Пермякованы кытта олохторун холбоон ыал буолаллар. Икки сыл үлэлээн баран, 1958 с. педучилище дириэктэринэн ананан Бүлүүгэ көһөллөр. Училищеҕа өр дириэктэрдээбит кэмигэр (1974 с. диэри) Михаил Спиридонович интэринээккэ ылыллар оҕо материальнай балаһыанньатын билэр сыалтан, хас биирдиилэрин кытта сирэй көрсөн кэпсэтэр идэлээх эбит. Хайа оройуонтан кэлбитин, ханнык нэһилиэгин, төрөөбүт сирэ ким диэн ааттааҕын бэлиэтэнэ олорон, биир дьикти түгэни бэлиэтии көрөр буолбут. Ханнык да бэйэлээх саха килбик кыыс оҕото: «Амма оройуонабын, Эмиспин» эбэтэр «Уус Алдантан сылдьабын, Түүлээхпин» диэн төрүттэрин-уустарын олох кыбыстыбакка кэпсииллэр эбит. Ону дьиибэргээн, тыл ис хоһоонун суолтата сүтэн анал аат буолан хааларын өйдөөбүт. Аны туран, сорох сир аата атын-атын оройуоҥҥа, нэһилиэккэ хатыланар түбэлтэлэрэ аҕыйаҕа суоҕун таба көрбүт. Холобур, Хаҥалас диэн аат Ньурбаҕа, Сунтаарга, Дьааҥыга, Орто Халымаҕа, Томпоҕо, Хатаска баар буоллаҕына, Үөдэй диэн ааттаах сирдэр Намҥа, Бүлүүгэ, Хаҥаласка, Тааттаҕа, Усуйаанаҕа, Сунтаарга баар буолан соһуталлар. Норуот олоҕун историята, кини сир-сир аайы тарҕанан олохсуйуутун былыргы үйэтээҕи аймааһыннаах дьылҕата хараҕар илэ-бодо арыллан кэлэргэ дылы буолар. Омугун дьиҥнээх историята сымыйа учебниктарга буолбакка, кини тылыгар баарын букатыннаахтык итэҕэйэр. Мантан сиэттэрэн топонимиканан дьарыктанар бигэ санаа киирэр. Онтон ыла үөрэтэр оҕолоругар сайыҥҥы каникулларын кэмигэр сирдэрин-дойдуларын аатын суруйан кэлэллэригэр сорудах биэртэлээн ыыталыыр ньыманы туттар. Оҕолор ону үөрүүнэн ылынан, сорохтор бүтүн тэтэрээти суруйан аҕалар буолбуттар. Ол курдук Михаил Спиридонович алта уонус сыллар саҥаларыттан ыла топонимиканан утумнаахтык дьарыктанан барар. Кини бу дьарыга улахан научнай суолталааҕын таба сыаналаан, академик Н.В. Черскэй Михаил Спиридоновиһы, башаринец буоларынан күүстээх утарсыы баарын үрдүнэн модьуйан туран, Тыл уонна литература институтугар үлэҕэ ылларар. Онтон ыла Михаил Спиридонович-Багдарыын Сүлбэ төрөөбүт Сахатын сирин түөрт уонча сыл устата уһаты-туора сыыйан, үтүмэн үгүс норуот мындыр дьонун кытта көрсөн, 350-ча тыһыынча сир-дойду, 50-ча тыһыынча дьон сахалыы аатын хомуйан, бүтүн хос аҥаарын сабардыыр улахан картотека оҥорон туруорар. Бу картотека таҥыллыытыгар, хара үлэтин толоруутугар тугунан да кэмнэммэт өҥөлөөх киһинэн кэргэнэ Варвара Михайловна буолар. Мөлүйүөн аҥаарыгар чугаһыыр хас биирдии хаартысканы илиинэн суруйан устуох, сааһылыах диэтэххэ, төһөлөөх сыра, бириэмэ барбытын удумаҕалатан сэрэйиэххэ эрэ сөп.

Варвара Михайловна төрөөбүт-үөскээбит сирэ – Чурапчы Мугудайа. 1952 с. Чурапчы педучилищетын бүтэрээт, Өймөкөөҥҥө начальнай оскуолаҕа түөрт сыл учууталлыыр. Онтон 1956 с. Кэбээйигэ кэлэн үлэлии сылдьан, Михаил Спиридоновиһы көрсөн кэргэннии буолаллар. Бүлүүгэ баазабай оскуолаҕа үлэлиир, училище интэринээтигэр баспытааталлыыр. Дьокуускайга көһөн кэлэн бастаан Лесной оскуолаҕа, онтон биэнсийэҕэ тахсыар диэри тыла суохтар оскуолаларыгар эмиэ баспытааталынан үлэлээбитэ.

Михаил Спиридонович институкка үлэлээбитин маҥнайгы биэс сылыгар «Словарь местных географических терминов» диэн 38 бэчээтинэй лиистээх научнай үлэтигэр сир-дойду сахалыы аатын быһаарыылаах тылдьытын (үлэтигэр ирдииллэрин быһыытынан) нууччалыы суруйбута.

Иккис улахан үлэтин «Структурные типы – ареалы распространения топонимов Якутии» диэн харыс аҥаара халыҥнаах, сирдэр ааттарын сыһыарыыларынан наардаан, кинилэр араас сиргэ-дойдуга тарҕанан тэнийбит түбэлтэлэрин ырытан көрдөрөр улахан научнай чинчийиитин уонча сыл үлэлээн 1999 с. бүтэрбитэ.

Кэлиҥҥи сылларга дьон аатын хомуйуунан үлүһүйэн дьарыктанар. Элбэх дьону-сэргэни кытта суруйсар, эмиэ араас улууһунан, нэһилиэгинэн барар-кэлэр.

Михаил Спиридонович дьиҥнээх олох, история кырдьыга диэн тугун билэригэр-көрөрүгэр сүрүн төрүөт буолбут түгэннэри кытта сибээстээн, үс киһи аатын чопчу бэлиэтээн ахтар. Ол – училищеҕа үөрэнэр эдэр оҕо сааһын кэмигэр саха тылын уонна литературатын учуутала Андрей Ксенофонтович Сивцев. Кини олоххо олус критическэй сыһыаннаах, санаатын аһаҕастык этэр буолан, эдэр уол өйүн-санаатын тутарыгар бастакы кыымы сахпыт киһи эбит. Иккис сүрүн түгэн – Башарин уонна кини куруһуога. Кулаковскайдааҕы тилиннэриигэ хорсун туруулаһыытын иһин таҥара курдук көрөр этибит диир. Үсүһүнэн – сымыйа дьыаланан 1938 с. репрессияҕа түбэспит аҕатын инитэ Акыым дьылҕата буолбут.

Кэлин бэйэтэ хаайыллан, политическай буруйдаахтар ортолоругар араас омук бастыҥ дьонун, өркөн өйдөөхтөрүн кытта алтыһан, кэпсэтэн-ипсэтэн, кинилэр өйдөрүн-санааларын иҥэринэн, дойдуга-норуокка туох эрэ көдьүүстээҕи оҥорор, туһалаах киһи буолар туһугар сыал-сорук туруорунан, олох оскуолатын толору барбыт, өйүн-санаатын туппут киһи буолан төннөр. Ол дойдуга сылдьан кини биир суолу хара ааныттан ыарыылаахтык ылыммыт. Политическайдар – өйдөөх, култууралаах баҕайы дьон – туруору сэнээбэтэллэр даҕаны, бу сахалар нуучча сабыдыалыгар олус быһа бэриммиттэр, оннооҕор бэйэлэрин тылларынан аат булан ааттаммат омук эбит диэн аһаҕастык этэллэриттэн олус кыбыстар, сэнэнэ саныыр буолбут.

Саха буоларын дакаастыыр биир бигэ санааны ылынан, оҕолорун, онтон сиэннэрин барыларын сахалыы ааттаталыыр, сахалыы үөрэтэр. Маҥнайгы уолун Ньургун диэн ааттаабытыгар бүлүүлэр соһуйуу-өмүрүү бөҕө буолбуттар. Өссө элэк-хаадьы курдук, дьэ баҕар Крикун да диэтин диэн сүөргүлүүр кэриэтэ этэр-саҥарар эбиттэр. Онуоха киһилэрэ өр-өтөр кэтэһиннэрбэккэ, баҕаларын хоту, иккис уолун Айдаар диэн ааттыыр. Онон Багдарыын Сүлбэ норуотугар сахалыы ааты иҥэриигэ биир бастакы пропагандист буолар. Үһүс уола Эллэй, оттон сиэннэрин ааттара Күннэй, Айыына, Сардаана, Кэскил, Сайыына, Саргылаана, Айталыына, Айдын диэннэр. Чахчы саханы саха дэтэр хайдахтаах курдук ааттарый? Биир дьиэ кэргэн олоҕор умсугутуулаах, инникигэ угуйар үтүө холобур буолбатах дуо? Аҥаардас бу да иһин Михаил Спиридоновичка уонна Варвара Михайловнаҕа Саха ыалын Саарыннара диэн булгуччулаах ааты иҥэриэххэ сөп этэ.

Багдарыын Сүлбэ – ытык дьон ыччата, төрүт дьон төрүөҕэ. Бу туһунан «Нөрүөн нөргүй буолуохтун!» диэн кинигэтигэр (Бичик, 1995 с.) маннык этэр:

«Ньурба Сүлэтин ытык кырдьаҕаһа, 1882 с. сэтинньи 2 күнүгэр төрөөбүт, саха фольклористарыгар, инньэ Г.В. Ксенофонтов саҕаттан, үтүө сүбэһит, көмөлөһөөччү буолбут И.А. Алексеев – Уйбаан Өлөксүөйэп оҕонньор 1961 сыл сайын Бүлүүгэ кэлэ сырыттаҕына, Акыым төрдүн-ууһун (ол аата бэйэтин киэнин – Акыым уонна Испирдиэн бииргэ төрөөбүт ини-биилэр. Т.) ыйыталаһан суруйбутум. Оҕонньор: «Билбэлэһэбин», – диэбитэ. Ааҕыы буолта. Онтубут Акыымтан төттөрү аахтахха, 11 көлүөнэ киһи буолан тахсыбыта…

Акыымнаах төрүттэрин Уйбаан оҕонньор: «Түүлээх Түҥүрдээх Түлүөн Ойуун бултаан, балыктаан олорбут, Дьокуускайтан ойохтоох тахсыбыт», – диэбитэ. Дьэ буот! Көлүөнэ олоҕун устата 25 сыл диэни төрүт гынар буоллахпытына, Түлүөн Ойуун Бүлүү сиригэр, быһа холуйан ыллахха, ХVII үйэ ортотун эргин тиийбит буоларыгар тахсар. Ити кэм сахалар Бүлүүгэ маассабайдык көһөн тиийиилэрэ хаһан буолбутун туһунан история докумуоннара кэрэһилииллэригэр уот харахха сөп түбэһэр! Кэрэхсэбиллээх. Итэҕэтиилээх. Норуот кэпсээннэрэ Түүлээх Түҥүрдээх Түлүөн Ойууну Бүлүү Бордоҥнорун төрүттэрэ дииллэр. Бүлүүгэ тиийиэн иннинэ кини урут Дьокуускай эргин олорбут («в Якутском крае», «первый переселенец на Вилюй»). Түлүөн ойууну өссө сорохтор Тыгын күтүөтэ эбитэ үһү эмиэ дииллэр.

ХVII үйэҕэ саха дьоно ханан-ханан тарҕанан олорбуттарын анаан чинчийэн, дьоһуннаах үлэни суруйбут Б.О. Долгих ити үйэ бүтүүтүгэр бордоҥнор бука барылара Бүлүүгэ көһөн тиийбиттэрэ («целиком переселились на Вилюй») диир. Бордоҥнор төрүттэрэ – Хаҥалас аҕатын ууһа (подразделение кангалассов) уонна Бүлүүгэ көһүөхтэрин иннинэ, Хаҥалас сиригэр Сиинэ төрдүнэн олорбуттар».

Онон Багдарыын Сүлбэ төрдө-ууһа маннык буолар:

Түүлээх Түҥүрдээх Түлүөн Ойуун

Хантаҕар Быгый

Сиэллээх Өһүргү

Сүлэ Багдарыын

Оноку

Быырта

Уоһа Суох Уоһарап

Баскардыыр Уйбаан

Уйбаныап Дьэпсэй

Уус Дьөгүөссэ – Такынай Уус

Испирдиэн Уус Акыым

Багдарыын Сүлбэ

Михаил Спиридонович – олоххо, ыччаты иитиигэ ураты активнай позициялаах киһи. Кини, кыргыһыы хонуутугар бэйэлэрин хорсуннук көрдөрбүт буойуннар тустарынан суруйуулар, ахтыылар эдэр көлүөнэни иитэр суолталара улаханын эрдэттэн өйдөөбүтэ. Ону туоһулуур чахчылары «Хоту дойду хонноҕуттан» айымньытыттан көрүөҕүҥ:

«1966 сыллааҕы муус устарга аны, баҕар, эппиэт кэлээрэй, албан аатырбыт биир дойдулаахпыт уҥуоҕа көстөөрөй даҕаны диэммин Венгрияҕа сурук ыыппытым. Бүдүмүккэ. Сурукпун, көмүллүбүт станциятын Нэмэшкэрэстур аатын ыйан туран, аны хас да оскуолалаах сир буолуо диэммин, 1-кы нүөмэрдээх оскуола дириэктэригэр диэн аадырыстаабытым. Дьиҥэр, таах олоруохтааҕар кэриэтэ суруйбутум, эппиэт кэлиэ эрэ дии санаабатаҕым. Онтум баара, хата, кимнээҕэр сотору бэрт эйэҕэс, ситэри харда тигинээн тиийэн кэлбитэ». Сурук сылын өйдөөн көрүҥ эрэ, А.А. Мироновка Герой аатын 1990 с. биэрбит эбит буоллахтарына, Михаил Спиридонович, кини албан аатырыа өссө отут сыл иннинэ өтө көрбүт курдук, суруйсан уҥуоҕун булан, сибээһи олохтоон, нөҥүө сылыгар Марк Михайлов диэн училище преподавателин кытта иккиэ буолан Венгрияҕа айанныыллар. Омук дьоно барахсаттар, үрдүк култууралаах буолан, уһуну-киэҥи санаан, биһиги саллааппытыгар мыраамар пааматынньык туппуттар. Сылын аайы онно оскуола оҕолоро муус устар 4 уонна сэтинньи 7 күнүгэр сибэкки уураллар, көрөллөр-харайаллар эбит.

«Биһиги киһибит пааматынньыга кылабыыһа бэтэрээ кырыытыгар, таҥара дьиэтин адьас аттыгар турар.

Кыра миитин оҥордубут. Биһиги ким-ханнык буоларбытын, тоҕо кэлэ сылдьарбытын өссө төгүл кэпсээтибит. Онтон чорооҥҥо илдьибит Өлөксөйбүт төрөөбүт буорун, Бүлүүтүн буорун, пааматынньык иннигэр чобуччу туруоран кэбистибит. Чороон диэн тугун, төрөөбүт буору саха аймах олус күндүтүк тутарын быһаардыбыт». Кэлин Бүлүү ол чороонноох буоругар оскуола оҕолоро сыл аайы сибэкки үүннэрэр буолбуттар.

Хайдахтаах курдук махталлаах, үтүө дьыаланый?! Михаил Спиридонович ким да ыйыыта-кэрдиитэ, көмөтө-өйөбүлэ суох, бэйэтин үтүө санаатынан, баҕатынан салайтаран, бүтүн республика суолталаах миссияны, А.А. Мироновка герой үрдүк аатын иҥэриэхтэрэ отут үс сыл иннинэ тиийэн толорон кэлбитин оччотооҕу да, бүгүҥҥү да үрдүк салалта билэрэ дуу, суоҕа дуу. Кини ордук хомойоро баар, А.А. Миронов герой буолбутун кэннэ Бүлүү улууһун салалтата геройу чиэстиир сыаллаах Венгрияҕа иккистээн анал делегация тэрийэн ыыппатаҕыттан.

Айаҕалыы сатаан, ол санаатын кинигэтигэр маннык суруйар: «Билиҥҥи кэмҥэ омукка тахса сылдьыы, күүлэйдээһин улахан уустуга суох буолла. Венгрия – суол-иис өттүнэн олус сайдыылаах дойду. Нэмэшкэрэстурга хантан баҕарар дөбөҥнүк тиийиэххэ сөп. Онон Венгрияҕа сылдьар саха дьоно, Өлөксөйбүт уҥуоҕар сүгүрүйэн, Миклоштаахха уонна оннооҕу пионердарга махтанан ааһар буоллаллар диэн баҕатыйабын. Ол көрөөччүлэргэ-харайааччыларга да өйөбүл курдук сыаналаныах этэ. Иккис өттүнэн ылар эбит буоллахха, кэриэстэбиллээх өссө ордук кичэллэн хараллыахтаах. Үтүөттэн үтүгэн буора төрүүр».

Дьэ, итигирдик. Салалтабыт, республикабыт болҕомтоҕо ылбатах дьыалатын, баҕар, ол дойдуга туристыы, сынньана тиийэр биир эмэ үтүө санаалаах киһи ылынан, албан ааттаах геройбут уҥуоҕар сүгүрүйэн, олохтоохторго махталын биллэрэн, Михаил Спиридонович баҕатын толоруо буолаарай диэн бу кыбытык тылбын тиэрдэбин.

«Бүлүүгэ баар эрдэхпинэ Нэмэшкэрэстур дэриэбинэ начальнай оскуолатын дириэктэрэ Дь. Миклош дьиэ кэргэттэрин кытта суруйсан сибээһи тута олорбутум. 1974 сыллаахха райком бюротун уурааҕынан үлэбиттэн устубуттарын кэннэ манна Дьокуускайга кэлэн хааламмын, онтон ыла сибээспит быстыбыта», – диэн Михаил Спиридонович хом санаатын этэр.

Райком бюротун уурааҕынан Бүлүү педучилищетын дириэктэрин дуоһунаһыттан Михаил Спиридоновиһы хайдах, тоҕо устубуттарын туһунан кыратык быһааран биэрдэххэ сөп буолсу. Эмиэ да хомолтолоох-кыһыылаах, эмиэ да көрүдьүөстээхтик үчүгэй өттүнэн түмүктэммит, чахчы бэртээхэй трагикомедия сюжета буолар олох оонньуутун сценатыттан түспүт сэдэх түбэлтэ буолан биэрдэ.

Михаил Спиридонович оччоттон да баран-кэлэн, ол быыһыгар Венгрияҕа тиийэ, Москваҕа училищелар дириэктэрдэрин семинардарыгар кыттан, сүгүн сылдьыа баара дуо, тыл-өс этэн, өй-санаа атастаһан, уопуттаах дириэктэр быһыытынан Россия үөрэҕин чиновниктарыгар бэйэтин туһунан үтүө өйдөбүлү хаалларар.

«Биир сыптарыҥнаах ынах хотон сүөһүтүн бүтүннүү сутуйар» диэн өс хоһооно баар. Ол кэриэтэ, арыгыга умньаммыт биир төттөрү кэмэлдьилээх киһи, Михаил Спиридонович уоппускаҕа барбытын кэннэ, үҥсүү тэриллибитин саба тутарын оннугар күөдьүтэн биэрбит, төһө эмэ дириэктэриттэн өйөппүт-убаппыт, партияҕа ылларбыт киһитэ түһэн биэрэн, тэриллибит дьыала саллайан, райком, обком, Москва таһымынан быһаарыллар айдааҥҥа кубулуйар. Обкомтан икки төгүл комиссия кэлэн бэрэбиэркэлээн, Михаил Спиридонович туһатыгар түмүктүүр. Ол үрдүнэн, оччотооҕу сиэринэн, обкомтан «түүлээх илии» дуксуурунан, райком бюротун уурааҕа тахсар. Куһаҕан үчүгэйэ суох буолбат дииллэринии, Москва сабыдыалынан, Михаил Спиридонович Дьокуускайга кэлэн, нөҥүө сылыгар Чирээйэптэн бэйэтиттэн дьиэ ылар.

«Сылаас ваннаҕа киирэн сытаммын, бу бүлүүлэр абыраатахтарын диэн ырыа ыллыыбын. Антах икки биэрэстэлээх сиргэ баанньыктанар этим. Бүлүүгэ кырдьыахпар диэри дириэктэрдээн хаайтаран олорбутум буоллар, республикабын бүтүннүү кэрийэн, сирин-дойдутун аатын хомуйан, норуоппар туһалаах үлэни оҥоруом этэ дуо, хас эмэ сүүһүнэн ыстатыйаны, очерканы, суоллааҕы бэлиэтээһиннэри, сүүрбэттэн тахса кинигэни суруйуом этэ дуо?! Оттон, бу иккис мааны дьиэбэр үөһэ-аллара төттөрү-таары лиибинэн хатааһылыы сылдьан: «Туймаада дьогдьойор саалыгар, дьоһун-мааны дьиэтигэр олоробун! Бу, бүлүүлэр абыраатахтарын», – диэн ыллыыбын. Ону кэргэним: «Аргыый, аны дьон истиэ, сэккэ-сэлээҥҥэ этиэ», – диэн харыстаан мөхпүтэ буолар», – Михаил Спиридонович бэйэтин кэпсээниттэн бэйэтэ астынан ыраастык дуоһуйа күлэр.

Дьэ кырдьык, Дьылҕа хаан ыйааҕа кыһыл соһо кыраасканан суорба таас сирэйигэр эрдэттэн суруллан турар дииллэрэ оруннаах курдук буолан тахсар.

Багдарыын Сүлбэ норуотун туһугар тугунан да кэмнэммэт сүдү научнай суолталаах тыл, история, география салааларын холбуу түмэр топонимика фондатын 40-ча сыл устата хомуйан мунньуон быатыгар, оччолорго күннээн-хааннаан олорбут партократтар, кинини «самнарбыттар» эбит. Бу иһин норуот кинилэргэ махтаныан эрэ сөп курдук. Специалистар сыанабылларынан, Багдарыын Сүлбэ картотеката Сибииргэ уонна Дальнай Востокка кээмэйинэн иккис миэстэни ылар үһү. Маҥнайгы миэстэлээх Томскай институтугар дуу, университетыгар дуу баар картотека, сэрэйдэххэ, бүтүн тэрилтэ күүһүнэн мунньуллубут буоллаҕына, биһиги киһибит соҕотоҕун сыралаһан мустаҕа. Мунньуо эрэ дуо, онтун норуотугар быһааран, сэһэргээн, уонтан тахса кинигэ оҥорон, хас да сүүһүнэн ыстатыйа суруйан тарҕатта. Кини айымньыларын, суруйууларын норуот бүттүүнэ ааҕар, элбэх сэҥээрээччи суруйсар, өй-санаа атастаһан көмөлөһөр дьон баар. Бу дьон аата анал картотекаҕа тиһиллэн иһэр, ахсааннара 800-кэ тиийдэ диир. Бачча элбэх суруйсар, көмөлөһөр киһилээх (ааҕааччытын киллэрбэккэ туран) учуонай да, суруйааччы да, бука, Россия үрдүнэн суоҕа буолуо. Хас кинигэ, сурунаал, хаһыат ыстатыйата долбуурга ууруллан, паапкаҕа тиһиллэн, анал миэстэлэригэр сааһыланан турар. Наадыйдыҥ да, ханнык баҕарар матырыйаалы аҕыйах мүнүүтэнэн булан биэрэр. Маннык бэрээдэктээх, ситэри тэрээһиннээх, чуолкай режимнээх, ураты сүрэхтээх-бэлэстээх дьүккүөр үлэһит киһи сахаҕа баарынан киэн туттуох санаам кэлэр. Билбитэ-көрбүтэ, аахпыта элбэҕинэн, үлэһитинэн Даланныын тэҥ баайыылаах дьон. Өйдөрө-санаалара, олоҕу көрүүлэрэ биирэ, биир дьылҕаҕа эриллэн репрессиялана сылдьыбыттара барыта мээнэҕэ буолбатах. Дьылҕа хаан иккиэннэрин тэҥ өлүүлээн, дьон-сэргэ туһугар үлэлииргэ-хамныырга анаан айбыт дьоно буолаллар. Ол да иһин норуоттарыгар элбэҕи оҥордохторо, айдахтара. Уратылара диэн, Далан үлэтэ, айымньылара кэмигэр таба көрүллэн, сөптөөх билиниини, сыанабылы ылбыт буоллаҕына, ол өттүнэн Багдарыын Сүлбэ, туох да диэбит иһин, көйгөтүллүбүтэ мэлдьэһиллиэн сатаммат. Онуоха буруйа диэн, бүтүн олоҕунан, өйүнэн-санаатынан, үлэтинэн-хамнаһынан коммунистическай системаны утары үрүҥү үрүҥ, хараны хара диэн кырдьыгы баарынан сирэйгэ этэринэн, суруйарынан оччотооҕу да, билиҥҥи да салалтаҕа сээн дэппэтэҕэ буолар. Билиҥҥи салалта эстибит система дьайыытыттан босхолонор кэмэ уолдьаста. Атын сиргэ-дойдуга эбитэ буоллар, Багдарыын Сүлбэ үлэтэ толору сыанабылы ылбыта, доктор, академик буолбута ырааппыт буолуо этэ. Биһиэнэ кэм төттөрү өттүнэн буолааччы, дьоҥҥо-сэргэҕэ төрүт биллибэтэх, суруйбут үлэлэрин ким да аахпатах аата-ахсаана суох элбэх доктор, академик бөҕөлөөхпүт.

«Уларыта тутуу норуоту уһугуннарда. М.Е. Николаев уон сыл иһигэр олус элбэҕи оҥордо. Саха норуотун Сэбиэскэй былаас тухары таҥнары мииммит, национализмҥа буруйдуур үс уурааҕын көтүрдэ. Ельцини кытта таба сибээһи олохтоон, хаста да аҕалан хотоҥҥо, чуумҥа сырытыннаран, олохпут-дьаһахпыт ыараханын көрдөрөн, сөптөөх өйөбүлү, дьаһалы оҥортордо. Атыны да оҥорбута элбэх буоллаҕа, ааҕан сиппэккин. Ону урукку кыдьыкпытын бытархайдаһан, хасыһан, араастаан холуннарабыт, тыл-өс тарҕатабыт. Уруккуга төннүүгэ дьиксинии баар. Үгэспитинэн аҕа уустаһабыт, улуустаһабыт. Диктатураттан демократияҕа киириини сыыһа өйдөөһүн тахса сырытта. Туох да хонтуруола суох бас-баттах барыы, быһыы-майгы сатарыйыыта, арыгыга охтуу. Ол эрээри, саха чиҥ омук, өйдүөҕэ», – Багдарыын Сүлбэ билиҥҥи олох туһунан санаалара итинник.

Уруккуга төннүүгэ дьиксинии баар диэн саамай сөпкө этэр. Быйыл Ойуунускай төрөөбүтэ 110 сыла туолар үбүлүөйүнэн сибээстээн, Президент Штыров быйылгы дьылы Ойуунускай сылынан биллэрбитэ. Ону бырачыастаан, Скрипин диэн «бөлүһүөк» «Московский комсомолец в Якутии» хаһыакка муус устар 9 күнүнээҕи нүөмэригэр Ойуунускай аатын хараардар улахан ыстатыйатын таһаарбыта. Ол иннинэ, Орджоникидзе болуоссатын Ойуунускай аатынан уларытан ааттыыры утаран эмиэ суруйбута.

Оттон биһиги, Багдарыын Сүлбэ «Ааспат-арахпат сырҕан баас» диэн кинигэтиттэн «П.А. Ойуунускайы саҥалыы ааҕыҥ» диэн ыстатыйатыгар этэр санааларын кытта бэрт кылгастык билсиһэ түһэрбит сиэрдээх. Тоҕотун эттэххэ, бу мөккүөрдээх ыстатыйаҕа Багдарыын Сүлбэ кимэ-туга, өйө-санаата хайдаҕа ордук дьэҥкэтик, ырылхайдык көстөр. Кини мөккүһэр дьонун кытта туох да кубулҕата суох кыларыйар кырдьыгынан, кинилэр өйдөрүн-санааларын, кимнэрин-туохтарын бэйэлэрин тылларыттан-өстөрүттэн таһааран холобурдаан туран итэҕэтиилээхтик быһаарарынан уратылаах. Онон ыччат, эдэр көлүөнэ сымыйаны-кырдьыгы сатаан араарарыгар, таба өйдүүрүгэр улахан туһалаах көмөнү оҥорор. «…Дьон саастаах өттүн үксэ, Лениннэрин-Сталиннарын ыга кууспутунан халдьаайыларыгар тахсаллара биллэр буолла. Бэчээт суруйуулара Государственнай Думаҕа быыбар түмүгэ арылхайдык көрдөрөллөр… Онон мин ыччакка анаан суруйабын. Ыччаты көнө суолга киллэриэххэ наада. Бу суруйуум киниэхэ ананар», – диэн быһаччы этэр.

Улуу дьоммутун барыларын биир халыыпка уган, история биир кэрдиис кэминэн, биир событие кэрчигинэн эрэ кинилэр өйдөрүн-санааларын быһаарар, сыана быһар тутах өйдөбүл буолара биллэр. Бу өттүнэн, Багдарыын Сүлбэ Аммосовтаах Ойуунускай өйдөрө-санаалара уларыйыытын Ойуунускай айымньыларыгар олоҕуран, олус сөпкө быһаарар.

«Аммосовтаах, Ойуунускайдаах партияҕа бэрт эдэрдэригэр киирбиттэрэ уонна революционнай охсуһууга, уларыта тутууга актыыбынайдык кыттыбыттара. Тоҕо?

Итини ситэри өйдүүр наадатыгар, хал буолбут пропагандистскай дойҕохтору туора ууран баран, П.А. Ойуунускай бэйэтин суруйууларын, кини ахтыыларын, айымньыларын сэттис томуттан ылан, болҕомтолоохтук ааҕыахха наада. Ойуунускайдаах революцияҕа актыыбынайдык кыттыылара диэн, туох-ханнык иннинэ, кинилэр революцияны национальнай босхолонуулаах хамсааһын курдук көрбүттэриттэн эбит. Кинилэр улуу патриоттар этилэр».

Саамай сөптөөх сыанабыл. Салгыы ааҕыаҕыҥ:

«Дьэ онтон хаан утахтаах, ииригириилээх, 1928 сыл адаҕыйан тиийэн кэлбитэ. Республика салалтата омугумсуйууга буруйданар, үүрүллэр-түрүллэр. М.К. Аммосовы Саха сиригэр уон сыл устата кэлиэ суохтаах диэн киин былаас уурар.

Аммосовтаах, Ойуунускайдаах харахтара ити кэнниттэн букатыннаахтык арыллыбыта. Онон, сити кэмҥэ, 1929 сыллаахха, Платон Ойуунускай биир улуу айымньытын «Улуу Кудаҥсаны» суруйбута».

Итинник этэн туран, ыстатыйа автора П.А. Ойуунускай «Александр Македонскай», «Улуу Кудаҥса», «Бассабыык» диэн 1927 сыл кэнниттэн суруллубут айымньыларын ырытан, бэйэтин көрүүлэрин ылыннарыылаахтык дакаастыыр.

Бу көрүүлэрин Багдарыын Сүлбэ «Уһуктабыт дуу, уһуктубаппыт дуу» диэн ыстатыйатыгар салгыы бигэргэтэр:

«Күндү ааҕааччы! Сорохтор П.А. Ойуунускайы, эдэр оҕо сылдьан, революционнай хамсааһыҥҥа актыыбынайдык кыттыбытын уонна революционнай тыыннаах айымньылары суруйбутун эрэ ахтааччылар уонна куоһур туттааччылар. Ол – судургутутуу. Улуу киһибит олорбут олоҕун, айбыт айымньыларын 1927 сыл иннинээҕи уонна 1927 сыл кэнниттэн диэн арааран, ырытан өйдүүрбүт сиэрдээх буолуохтаах. Оннук да буолан, суруйааччы Бассабыык Баһылайа, табах тарда-тарда хаама сылдьан, маннык диир: «Оҕо киһи билбэтин-көрбөтүн олох бэйэтэ биллэрэн-көрдөрөн иһэр. Бу аата буоллаҕа дии – олоҕу билбэккэ эрэ батыһан иһии диэн! Төһө да үлэлээбит, төһө да сүрүннэспит курдук иһин, хараҕа суох киһи суолу батыһан иһэрин курдук испит эбиппит».

«Ама, өйдөммөт дуо, доҕоттор. Ити – буруйу билинии, ити – кэмсинии», – диэн халбаҥнаппат бүтэһиктээх түмүктээһинин оҥорор.

Багдарыын Сүлбэ репрессия тематыгар аналлаах айымньылара барыта докумуоҥҥа олоҕуран суруллубут буоланнар – кырдьыктаахтар, түмүктээһиннэрэ итэҕэтиилээхтэр, хорсуннар. Ол иһин коммунистическай идеологияҕа бэриммит, саҥа олоҕу көһүүннүк ылынар, уһукта илик кырдьаҕастар киниэхэ сыһыаннара ураты, сороҕор икки өрүттээх. Ону «Уһуктабыт дуу, уһуктубаппыт дуу» диэн ыстатыйатыгар дьэҥкэтик көрөбүт. Бу урукку олох уонна аныгы олох мөккүөрдэрин чаҕылхай холобурун хайаан да, ирдэһэн даҕаны туран, ааҕаргытыгар сүбэлиибин. Үгүһү өйдүөххүт. Холобур, быһыытынан биир лоскуйу ылан көрүөҕүҥ:

«Коммунист киин былааһа биһиги дьоммутун, салайааччы диэн ааттаан олордор этэ гынан баран, киһи диир этэ дуо? Эчикийэ суох! 1986 сыл «геройа» Ю.Н. Прокопьев, ааһар ааспытын кэннэ, ытаабытын-соҥообутун аны ааҕыҥ. Кини «Молодежь Якутии» хаһыакка (07.12.1996) «Начистоту так начистоту» диэн улахан ыстатыйаны бэчээттэппитэ. Онтон күһүөрү (28.08.1996) эмиэ ити хаһыакка «Дело остается с человеком» диэн улахан интервьюну биэрбитэ. Онто «Десять лет Юрий Прокопьев стоял у руля республики» диэн хос быһаарыылаах этэ. Ити! Ю. Прокопьев уон сыл уруулу туппут үһү. Күндү ааҕааччы, уон сыл олорорун устатыгар Ю.Н. Прокопьев киин былааска төһө улахан авторитетынан туһанар буолбутай? Кини тылын төһө ыйааһынныыр этилэрий? 1986 сылга Киин Комитекка туох буолтай? Ю.Н. Прокопьев бэйэтэ ону туох диэбитэй? «Вопрос был поставлен на Секретариате. Слово «беспринципность» в мой адрес было не самым грубым. В общем, там смешали меня с грязью», – диэбитэ дии» («Молодежь Якутии», 28.08.1996).

Коммунист партиятын киин салалтата диэн, саха дьоно өйдүүрүнэн, туох этэй? Итиннэ быһаччы уонна ситэри быһаарыыны Президеммит М.Е. Николаев биэрбитэ: «Саха учуонайдарын, литературатын уонна искусствотын деятеллэрин эҥин араас аньыыларга, бастатан туран, национализмҥа буруйдааһын, кэпсээҥҥэ киирбит КК диэн идеологическай уонна политическай монстр тиһэх тыына тахсыар диэри, адьаһын 1986 сылга диэри, салҕанан барбыта».

Итинник, доҕоттор. Монстр диэн тылы нуучча тылын быһаарыылаах тылдьытыгар «урод, чудовище» диэн быһаарбыттар.

Дьэ маннык олоҕу, политиканы баарынан кырдьыктаахтык ырытар дьоммут Багдарыын Сүлбэттэн ураты билиҥҥитэ, биэс тарбах эрэ иһинэн ааҕыллар бадахтаах. Ол да иһин дьоммут-сэргэбит аанньа уһуктубат быһыылаах.

Багдарыын Сүлбэ – ааҕааччыта, көмөлөһөөччүтэ, сүбэһитэ элбэҕинэн тэҥнээҕэ суох дьоллоох киһи. Саха сиринэн эрэ муҥурдаммакка, ыаллыы республикаларынан, уобаластарынан, кыраайдарынан сылдьыталаан, сирэй көрсөн кэпсэппит, сурукка тиспит, суруйсар дьонун ахсаана 800 – икки холбука туһунан картотека буолан турар. Туһалааҕы, наадалааҕы норуоппар өссө оҥордорбун диэн, былаана, баҕата баһаам.

Күн-дьыл ааһар, олох хаамыыта, быһыы-майгы уларыйыыта кэнники уонча сыл иһигэр киһи өйдөөн-төйдөөн дьүүллээбэтинэн түргэнник ааһар кэмигэр олоробут. Олох соторутааҥҥа диэри этэ дии, уларыта тутуу сылларын чэбдик салгынынан сайа тыыммыт кэммит. Оччолорго интеллигенцияларбыт бас-көс дьоно иллээх да этилэр. КГБ пресс-киинин тойоно Мунтян лекциятыттан саҕалаан, 1986 с. түбэлтэ уонна кини дуораанын утары туруулаһыыга Саха народнай суруйааччыта Софрон Данилов баһылыктаах интэлигиэнсийэ чулуу дьоно биир түмсүүлээх күүстээх харданы оҥорон, урукку былаас тиһэх төгүлүн биһиги норуоппутугар национализмы соҥнообут балыырдаах политикатын киэр илгибиттэрэ. Оччотооҕу тыҥааһыннаах кэми Далан «Дьылҕам миэнэ» романыгар маннык суруйбута:

«Ити барыта норуот, бар дьон истибэтинэн кини кэтэҕинэн барбыта, нэһилиэнньэ билбэккэ хаалбыта. Ол иһин билигин туох барыта ол мүччүргэннээх сахтарга бэйэтин чиэһин, достоинствотын, интеллектуальнай потенциалын көмүскээбит чулуу уолаттарын ааттарын билиэх уонна кинилэргэ махтаныах тустаах: тус бэйэлэрин олохторун толук уурартан куттаммакка туран турууласпыт дьоннорунан Саха народнай суруйааччыта Софрон Петрович Данилов, талааннаах учуонайдар Егор Егорович Алексеев, Василий Николаевич Иванов, Михаил Спиридонович Иванов-Багдарыын Сүлбэ буолаллар».

Багдарыын Сүлбэ, быйыл төһө да 75 сааһын туоллар, өйүн-санаатын муудараһын өрөгөйүгэр сылдьар. Үлэлиирэ, суруйара баһаам. «Киин куорат» хаһыакка нүөмэри көтүппэккэ ыстатыйалара тахса тураллар. «Эн суруйууларыҥ хаһыаппытын киэргэтэллэр», – диэн этэллэр.

Сэдэх да буоллар, бэйэлэригэр маннык дириҥ ирдэбиллээх, ураты дьиссипилиинэлээх, сүрэхтээх, дьүккүөр үлэһит дьонноох буоламмыт, норуот быһыытынан эстэн-быстан хаалбакка, баччаҕа тиийэн кэллэхпит. Кинилэр уопуттарын, дьоҕурдарын, кыахтарын общество, государство олоҕор, үлэтигэр-хамнаһыгар ситэри туһаныаҕыҥ!

Эдэр көлүөнэ дьоно кинилэр холобурдарын батыһалларыгар, үөрэнэллэригэр эрэл толору баар.

Чолбон. – 2003. – №10.

Борис Павлов,
суруналыыс
Багдарыын Сүлбэ атыннык саныыр

Бу киһи миигин интэриэһиргэппитэ быданнаата. Бастатан туран, булгуруйбат, тостубат итэҕэлинэн. Биһиги бары саараҥныыр, саарбахтыыр, кэтэнэр-сэрбэнэр кэммитигэр кини бэйэтин сүнньүн булунан, ааспыт олоҕу аһаҕастык, көнөтүк саралаабытынан барбыта.

Иккиһинэн, сүҥкэннээхэй энергиятынан. Ханнык да хаһыаты арый, (оройуоннар киэннэрин эмиэ), телевизоры холбоо, радионы ас – Багдарыын Сүлбэ… Багдарыын Сүлбэ оннук диэбит, маннык диэбит. Ити киһини кытта тутуспут, ол дойдуга баран кэлбит.

Үсүһүнэн, кинигэлэрэ. Кини оҕо саҥатын хомуйан, топонимикаҕа, публицистикаҕа барыта 14 кинигэни бэчээттэттэ. Олортон «Олох долгуннара» диэн бүтэһик очерковай кинигэтэ олус-олус интэриэһинэй.

Төрдүһүнэн, Багдарыын Сүлбэ биһиги наукабытыгар саамай интэриэһинэй теманан, сир-дойду аатын чинчийиинэн дьарыктанар.

Ити кэнниттэн уонна псевдонимыттан даҕаны эһиги баҕар Михаил Спиридонович – Багдарыын Сүлбэ кэтит сарыннаах, багдайбыт киһи диэн өйгүтүгэр оҥорон көрүөххүт. Бу сырыыга сыыһыаххыт. Эһиги иннигитигэр көнө уҥуохтаах, күрэҥсийэн эрэр баттахтаах, сытыы харахтаах, хатыҥыр эрээри эрчимнээх көрүҥнээх, аҕамсыйбыт киһи турар буолуоҕа. Биири эрэннэрэбин. Эһиги ханнык да боппуруоһу биэрдэххитинэ быһаччы, көнө эппиэттэри ылыаххыт.

– Михаил Спиридонович, уларыта тутуу диэн ааттанар сылларга биһиги сэттэ уон сыл устата олорон, итэҕэйэн кэлбит тутулбут олох атыннык көстүбүтэ. Партия, Ленин, Октябрьскай революция диэн үҥэр таҥара оҥостубут өйдөбүллэртэн аккаастанар сааһырбыт, ити кэмҥэ толору олорбут дьоҥҥо ыарахан, уустук этэ. Онтон эн, алта уоҥҥуттан тахсыбыт киһи саараҥнааһына, халбаҥнааһына суох авторитеттары тэпсэн, саҥа тутул иһин санааҕын этэн, активнайдык туруулаһан барбытыҥ. Итинник өй-санаа хаһан үөскээбитин билиэхпин олус баҕарабын.

– Оҕо эрдэхпинэ репрессия улаханнык бара турар кэмигэр аҕабын кытта бииргэ төрөөбүт киһи Акыым дьоппуон үспүйүөнэ, норуот өстөөҕө диэн ытыллыбыта. Ону дьонум сүрдээҕин аһыйбыттара. Аҕам бэйэтэ үөрэҕэ суох, быраата үөрэхтээх, билиилээх, саамай киэн туттар, эрэнэр-кэтэһэр киһилэрэ этэ. Кэлин Бүлүүгэ училищеҕа үөрэммитим. Онно саха тылыгар үөрэппит учууталым Андрей Ксенофонтович Сивцев эмиэ националист, өстөөх аатыран тутуллан хаайыыга барар. Андрей Ксенофонтович биһиги саамай сөбүлүүр, ытыктыыр учууталбыт этэ. Кини училищеҕа саха тылын уонна литературатын куруһуогун ыыппыта. Кэлин онно сылдьыбыт дьоннортон суруйааччылар Афанасий Федоров, Иван Гоголев, научнай үлэһит Егор Сидоров тахсыбыттара.

Аны куоракка институкка үөрэнэ сырыттахпытына миигин Башарин дьыалатыгар диэн сымыйанан түбэһиннэрэн хаайыыга олордон кэбиһэллэр. Бастаан куоракка холуонньаҕа, онтон Уус Маайаҕа Бриндакит диэн сиргэ көмүс хостооһунугар эрэй бөҕөнү көрөбүн. Ити барыта кыра-кыратык мунньуллан, эккэ-хааҥҥа иҥэн олорор олохпор, тутулбар критическэй сыһыан, бу террор былааһа, норуоту утары былаас диэн өйдөбүл иитиэхтэнэн тахсыбыт эбит.

– Михаил Спиридонович, чопчу саха норуотун ылар буоллахха, киниэхэ Советскай былаас туһалаах, прогрессивнай этэ диэн өйдөбүл баар. Хотонноох балаҕаҥҥа ынаҕын кутуругун маныы олорбут саха киһитэ эмискэ күндэлэс куоракка баар буолбута, үөрэхтэммитэ…

– Ити баарын баар. Ол гынан баран сүүрбэһис үйэҕэ киирэн баран аан дойдуну эргитэ тутан көрдөхпүтүнэ олох уруккуларынан хаалбыт омук диэн биир да суох ээ. Аан дойду бүтүннүү сайынна. Уонна биһиги курдук улахан сиэртибэтэ, хаана, харах уута суох холкутук, налыччы тахсан бардылар. Биһиги сиэртибэбит ынырыктаах. Норуоппут чулуу дьоннорун сотору-сотору кырган, өлөрөн-өһөрөн. Ити кыргыы норуот олоҕор, өйүгэр-санаатыгар алдьархайдаах хоромньуну оҥордо. Хаан (ген) сарбылынна, үчүгэйтэн үчүгэйдэр төрөөн иһиэхтэрэ этэ буоллаҕа. Хобуоччу, куттас буоллубут. Норуот доруобуйата сатарый- да. Күүс өттүнэн холбоһуктааһын түмүгэр ыал биир эрэ ынахтаах хаалар. Эт-үүт аһылыктаах норуот эмискэ төрүт аһылыгыттан мэлийэн куртах, сөтөл ыарыы буолар. Онон революция иннинээҕи ахсаанын саха норуота 1959 сылга эрэ кэлэн сиппитэ. Алта уонча сыл буолан баран, Америка индеецтэрэ, революция иннинэ биһиги саҕа ахсааннаах норуот 1,5 мөлүйүөн буоллулар. Өскүөрүтүн киһилии, эксперимиэн ыыппакка, норуоту субу-субу кыргыбакка олорбуппут буоллар, биһиги даҕаны 1,5 мөлүйүөҥҥэ тиийбит буолуохпут этэ.

– Эн этэриҥ курдук революцията, эксперимиэнэ суох олох бэйэтин хаамыытынан сайдан кэлбиппит буоллар, эн көрөргүнэн биһиги билигин хайдах таһымнаах олохтоох буолуохпут этэй?

– Промышленнай өттүнэн төһө-ханнык сайдыыга тиийбит буолуохпутун билигин этэр кытаанах. Ол эрээри мин биири бэлиэтиэхпин баҕарабын. Саханы өссө ХIХ үйэ бастакы аҥаарыгар чинчийбит Миддендорф диэн улахан учуонай сахалары «Сибиир еврейдэрэ» диэн ааттаабыт. Бу сүрдээх киитэрэй, эргитиилээх өйдөөх, эргиэҥҥэ сүрдээх дьоҕурдаах омук диэн. Үйэ саҕаланыытыгар ити бигэргэтиини ылан барбыта. Саха атыыһыттара улам кыаҕыран, далааһыннанан барбыттара. Холобур, Хачыкаат баайа Барашковы ылан көр. Хайыы үйэ электростанцияны үлэлэтэн сайдыыны киллэрэн испитэ. Манньыаттаах уола. Дьокуускайга оскуола туттарбыт Өймөкөөн баайа Кривошапкин. Аҥаардас ити чахчылар биһиги муҥ саатар атын омуктан хаалыахпыт суоҕа этэ диэн итэҕэли үөскэтэллэр.

– Оччотугар Михаил Спиридонович, итинник бэйэтэ налыччы сайдыахтаах олоҕу үрэйсибит, бу хааннаах тутулу олохтуурга күүстэрин-уохтарын биэрбит П.А. Ойуунускай, М.К. Аммосов уо.д.а. тустарынан тугу саныыгын?

– Ити дьону мин аан бастаан норуоттарын тустарыгар туохтарын да кэрэйбэтэх дьиҥнээх патриот дьон курдук көрөбүн. Ойуунускай ааспыт күннэр-дьыллар тустарынан ахтыытыгар ыраахтааҕы үс үйэ тухары баттаан олорбутуттан босхолонор буоллубут диэн, Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин уруйдаан-айхаллаан, туохтан да өрө көтөҕүллэн көрсүбүппүт диэн суруйар. Кинилэр революцияны национальнай босхолонуулаах хамсааһын курдук көрсүбүттэр. Хайаан да көҥүлбүтүн тутуохпут, туһунан государство буолуохпут диэн. Ол иһин революция кыайаатын кытта автономияны туруорсаллар. Онтон били автономия, көҥүл сымыйа буолбутун өйдөөннөр, албыннаппыт эбиппит диэн санааҕа кэлэллэр. Дьэ ол иһин Ойуунускай бөрүөтүн анныттан «Улуу Кудаҥса», «Александр Македонскай» курдук айымньылар тахсаллар. Онно кини хаан олбохтоох былааска кэллибит, норуоппут трагедияҕа киирдэ диэн түмүккэ кэлбитэ сирэйинэн көстө сылдьар.

– Ону кинилэр өйдөөбүттэр эбит дуо?

– Өйдөөн. Ксенофонтовщина диэн ааттаан саха үтүөтүн кыргыбыттарын кэнниттэн, кинилэри үлэлэриттэн устан үүртэлээбиттэрин кэнниттэн.

– Билигин биһиэхэ толкуйданар, суолу торумнуур кэм. Эн көрөргүнэн саха ханнык суолунан сайдыан, ханнык суолу тутуһуон сөбүй?

– Саха билигин саамай кылаабынайа арыгы иһиэ суохтаах. Соторутааҕыта «Сахаадаҕа» Саргыл Тааттын диэн киһи ыстатыйата тахсыбыта. «Саха, арыгы уонна тимир суол» диэн. Онно кини мин билэр дьонум 20 бырыһыана арыгыһыт диэн ааҕан таһаарбыт. Бу улахан сыыппара. Биэс киһиттэн биирэ. Ити аҕыйаабатаҕына саха эстэр кутталлаах. Бэйэтин доруобуйата сатарыйар, кэнэҕэскитэ кэхтэр. Аны үбүн-харчытын онно супту уулаттаҕына олоҕо сатарыйар. Ити биирэ. Иккиһинэн, мин сахабын, мин дьону кытта тэҥ киһибин диэн бэйэни сэнэммэт, кыратыппат гына үлэ барыахтаах. Бэйэтин сэнэнэ, мин баҕас дии сылдьар киһи хаһан баҕарар өйө-санаата, илиитэ- атаҕа муҥур буолар. Үсүһүнэн, биһиги ахсааммытын элбэтиэхтээхпит, ол аата доруобуйабытын тупсарыахтаахпыт, төрүөхтээхпит-ууһуохтаахпыт. Биһиги ахсаан өттүнэн аҕыйахпыт тухары, дойдубутугар хайдах да хаһаайын буолар кыахпыт суох. Америка хоту өттүн, Канада учуонайдарын быһаарыыларынан 3 мөлүйүөн кв. километр Хотугу сиргэ, түргэнник алдьанар, бааһын оһоруммат кэбирэх сирдээх-буордаах дойдуга мөлүйүөн сүүс, мөлүйүөн икки сүүс киһи олоруохтаах. Онтон элбэх киһи олордо да, сирэ илдьи тэпсиллэн, бырыы бадараан буолар. Нууччаҥ манна олохсуйбат, байда да бара турар. Оттон саха ахсаана мөлүйүөн-мөлүйүөн икки сүүс буолла да, үлэлэниэхтээх үлэни бэйэтэ үлэлиир, бу дойдуну баһылыыр. Онон биһиги билигин өрө туран барытын баһылыахтаахпыт диэн буолбакка, ити курдук уһуну-киэҥи толкуйдаан торумнаныахпытын наада.

– Саха сайдыытын туһунан боппуруоһу кэпсэтэргэ нууччалары кытта сыһыаны хайдах да тумнар кыаллыбат. Биһиги аҕалаатар аҕабыт Өксөкүлээх Өлөксөй саха нууччаны кытта уруурҕаһыан наада, бэл оҕото доруобай, төрөлкөй буолар диэн турар.

– Кулаковскай ити этиитэ кэмигэр сүрдээҕин пропагандалана, туһанылла сылдьыбыта. Нууччаны кэргэн ылыы билигин аҕыйаата. Оттон биһиги көлүөнэ, биһиги иннинээҕи көлүөнэ саха бэртэрэ нууччаны кэргэн ылаллара. Ити гынан баран төрүөхтэрэ төһө да төрөлкөйүн иһин үчүгэйдик олорботохторо. Өй-санаа, быһыы-майгы өттүнэн тапсыбаттар. Нууччаны кэргэн ылбыт киһи сахаттан тэйэр. Нуучча дьахтара саханы сырытыннарбат, уруу тардыспат. Инньэ гынан, бу киһи бэйэтэ сахаттан тэйэр, оҕолоро нуучча буолан хаалаллар. Аны пенсияҕа таҕыстылар да соҕуруу барар айдаана. Онон улахан омуктуун эрэ тутуһуохха, эт-хаан өттүнэн кытта уруурҕаһыахха диэн аҕыйах ахсааннаах норуоту эһэр суолга тириэрдии буолар.

Ол эрээри нууччаны утары пропаганда, этии ыытылларын мин олох утарабын. Нуучча государствотыгар олорорбут да быһыытынан уонна киһини омугунан көрөн үчүгэй, куһаҕан диэн араарар сатаммат. Ол гынан баран дьиҥ олоххо баарынан көрөр эбит буоллахха, нуучча кэлии өттө манна байаары, үбү өлөрөөрү, баайы хоро таһаары кэлэр. Ол чахчы. Онон биһиги былааһы бэйэбит тутан олорорбут быһыытынан, сувереннай республикалаахпыт быһыытынан кинилэргэ миэстэлэрин кырдьыгынан этиэхтээхпит. Эһиги миэстэҕит бу, эһиги уораргытын, хоро таһаргытын биһиги көҥүллээбэппит диэн.

– Кырдьыгынан этиэхтээхпит диигин. Уопсайынан баары баарынан саҥарыы олоххо киирэрэ ыраах быһыылаах. Уруккулуу сэрэнии, куттаныы, тыл быһаҕаһынан саҥарыы билигин даҕаны эккирэтэ сылдьаллар дии санаабаккын дуо?

– Үс көлүөнэ тухары атаҕастаан, баттаан биир муостанан хаамтарбыттара норуот мэйиитин хатарар. Норуот куттанан этиэҕин эппэккэ, оҥоруоҕун оҥорбокко сылдьыбыта бу билигин баар көлүөнэ олоҕун устата көнөр кыаҕа суох. Уонна билигин балаһыанньабыт түөрэккэйэ бэрт. Россия үрдүкү салалтатыгар хайдах курдук туруулаһыы барарын дьон көрө олорор. Баҕар сарсын былаас уларыйан хаалыа, эмиэ тутан-хабан барыахтара. Ону сахаҥ даҕаны көрө-билэ олордоҕо дии.

– Михаил Спиридонович, мин билигин кэпсэтиини саха интеллигенциятын туһунан боппуруоска салайыахпын баҕарабын. 1989 с. Август Муран «Молодежь Якутии» хаһыакка ыстатыйа таһаартаран турар. Онно саха дьиҥнээх, төрүт интеллигенцията 20–30-с сыллардаахха эстибитэ. Билиҥҥи интеллигенция силиһэ, умнаһа суох искусственнай интеллигенция диэн санааны этэр. Эн итиннэ сөбүлэһэҕин дуо?

– Соторутааҕыта ити туһунан «Саха сирэ» хаһыакка суруйан турабын. Дьокуускай куорат олохтоохторуттан сыл аҥаарыгар бу хаһыакка 700 эрэ киһи суруйтарбыт. Оттон манна 50 тыһыынча кэриҥэ саха, саха интеллигенциятын сүөгэйэ, сүмэтэ олордоҕо дии. Араас бэйэлээх салайааччылар, учуонайдар, артыыстар. Тоҕо манныгый? Тоҕо саха интеллигенцията сахалыы хаһыаты аахпатый, бу үлүгэрдээх суверенитеппытын туруулаһар, төрүт култуурабытын сайыннарар кэммитигэр бэйэтин санаатын этиэн баҕарбатый? Итиннэ мин Август Муран санаатын кытта сөбүлэһиэхпин баҕарабын. Биһиги бастыҥ өйдөөх-санаалаах дьоммутун, төрүт интеллигенциябытын киин былаас сыал-сорук туруорунан туран кыргыбыта. Саамай ордук кыргыбыта 20-с сылларга, 30-с сылларга. Кэлин эккирэтии, кыргыы син биир бара турбута.

– Эн санааҕар билиҥҥи саха интеллигенцията туох үчүгэй уонна туох куһаҕан бэлиэлэрдээҕий?

– Бары политиканы өрө туппут дьон этибит. Партия эппитэ, съезд оннук уурбута диэн буолар. Цитата бөҕө. Хобуоччубут, онон туһанан тахсыбыт киһибит элбэх. Бэрт былдьаһыы, уордьаҥҥа-мэтээлгэ, аакка-суолга суудайыы. Ол туһуттан иирсии, өстөһүү. Патриотическай тыын мөлтөх. Ол эрээри саха үлэһит омук. Онон усулуобуйа тэрилиннэҕинэ үлэни үлэлиэхпит дии саныыбын.

– Бэрт былдьаһыы, иирсии, өстөһүү диэтиҥ. Мин көрдөхпүнэ, биһиэхэ самокритика сайдар кыаҕа суох. Хаһыакка кыра эмэ критика быкта да, сыыһатын-сөптөөҕүн быһаарса барбакка, тута ыстыык үрдүгэр түһэриллэн уһун унньуктаах этиһиигэ-охсуһууга кубулуйан иһэр. Онтон сылтаан сатаатар ханнык эмэ литературанан айымньы, спектакль уо.д.а туһунан аһаҕастык, объективнайдык этэр кыаҕыҥ суох. Ол биһиги култуурнай сайдыыбытын сүрдээҕин туормастыыр.

– Ити коммунистическай система ииппит хаачыстыбата диэн өйдөбүллээхпин. Тоҕо диэтэххэ, ол кэмҥэ дьиҥнээх критика суох этэ. Киһини өстөөх гынаҥҥын суоһараары, өлөрөөрү гыннаххына критикалыырыҥ. Биир партия системата буоллаҕа. Эн критикалыыр буоллаххына ол киһи партияны утары үлэни ыытарын курдук көрдөрөҕүн, өлөрөргө туһаайаҕын, быһата, критика өлөрөр-өһөрөр орудие курдук этэ. Иккиһинэн, саха бэйэтин национальнай характерыгар туохтан эбитэ буолла, хантан эбитэ буолла, өстөстө, сөбүлэспэтэ да, хайаан да анныбар баттаан өлүөм диэн санаалаах эбит. «Саха угунньата тахсыар диэри мөккүһэр» диэн дэлэҕэ даҕаны өс хоһооно буола сылдьыа дуо? Мин санаабар, ити биһиги аҕа уустаһан олорбуппутуттан. Оттон аҕа уустаһан олоруу, биллэрин курдук, өстөһүүлээх, биири туораттаххына, анныгар баттаатаххына эрэ өрөгөйдүүгүн быһыылаах.

– Оттон интеллигенция ортотугар арахсыы, атааннаһыы, бөлөхтөһүү? Биллэрин курдук, биһиэхэ туох эмэ тэрилиннэ да арахсар, хайдыһар айдаана.

– Итиннэ мин маннык санаалаахпын. Нуучча ыларыгар саха бэйэтэ государственноһа суох омук. Инньэ гынан кииннэммит былаас, государственнай система диэҥҥэ үөрэммэтэхпит. Онон баһы хайдах туһаайарынан сылдьыы баар быһыылаах. Уопсай интэриэскэ өйү холбооһун, компромисска барыы, тылы аҥаардаһыы диэн өйдөбүл суох. Бэйэ киэнин үрдүктүк тутуу, мин кимиэхэ да бас бэриниэ суохтаахпын диэн санаа баһыйар. Быһата ити – биһиги хаалыыбыт бэлиэтэ. Хомойуох иһин, онон туһаналлар.

– Михаил Спиридонович, аны тус бэйэҕэр туһааннаах боппуруостарга көһүүм. Эн хаайыыга олоро сылдьыбытыҥ тус бэйэҕэр, майгыгар туох бэлиэлэри хаалларбытай?

– Бастатан туран, дьону наһаа итэҕэйбэт, ис санаабын түргэнник арыйбат буоларга үөрэммитим буолуо. Иккиһинэн, олоҕу сыаналыырга үөрэммитим. Ууруллубут уон сылбар олох үчүгэйин көрбөккө өлөн хаалыахпын сөп этэ. Уонна ити сыллар саамай кылаабынайа норуот туһугар үлэлиэххэ, норуот туһугар охсуһуохха баар эбит диэн санааны уһугуннарбыттара.

– Туохтан, тоҕо тутуллубуккун кылгастык билиһиннэриэҥ дуо?

– Институкка биһиги үөрэнэр кэммитигэр хороччу үспүйүөн эбит. Осведомителлэр диэн. Оттон биһиги Башарин куруһуога диэн саха историятын үөрэтэр куруһуокка сылдьабыт. Салайааччыбыт Георгий Прокопьевич бэйэтэ манна кэлэн националистическай санааны агитациялыыра буолуо диэн уорбалааһыҥҥа сылдьар эбит. Аны миигин КГБ эрдэттэн кэтээн сылдьыбыт. Убайым ытыллар, Бүлүүгэ «националист» Сивцевкэ үөрэнэбин. Уопсайынан бэлиэҕэ сылдьыбыппын. Оттон биһиги, оччотооҕу уоттаах-төлөннөөх, билиэн-көрүөн баҕалаах студеннар мөккүөр бөҕө. Куруһуокка мөккүһэбит, семинарга мөккүһэбит, уопсайга мөккүһэбит. Ол барыта кинилэргэ тиһиллэн испит. Тутан ылан эн онно оннук диэбитиҥ, манна маннык диэбитиҥ, онон националистическай агитацияны ыыппыккын диэн буолла.

– Мин истибиппинэн, эйигин үҥсэн биэрбит киһи билигин тыыннаах, биһиги кэккэбитигэр баар. Ити кырдьык дуо, кырдьык буоллаҕына, эн кинини алҕаска көрсө түстэххинэ туох санаа үөскүүрүй?

– Оннук киһи чуолкай биллэрэ – икки. Кинилэр суукка туоһу буолбуттара. Прокурор ол дьону маҥнай ыйытыҥ, атыттары испииһэгинэн ыйытыҥ диэбитэ. Ол аата кинилэр көрдөрүүлэрин атын туоһулар истиэ суохтаахтар эбит. Өссө биир эмэ киһини арыйбат наадаттан хаалларбыт буолуохтаахтар. Ол дьоннору мин хам-түм көрөбүн. Бииригэр – саамай кылаабынайдарыгар эн оннук гынан тураҕын диэн икки киһи баарына сирэйгэ этэн турабын. Онно күлэн ырдьаҥнаабыта буолбута. Ол кэнниттэн көрдөхпүнэ дорооболоспоппун, тугу да саҥарбакка ааһабын. Киһи быһыытынан иккиэн туох да үчүгэйэ суох дьоннор. Биирдэрэ биһигини түбэһиннэрээт, соҕотох кини эрэ партийнай үлэһит буолбута. Тута райком пропагандаҕа, агитацияҕа отделын сэбиэдиссэйинэн ананан тыаҕа тахсыбыта.

– Эн Башарин дьыалатыгар бииргэ түбэспит дьонуҥ саха биллиилээх суруйааччылара Афанасий Федоров уонна Василий Яковлев-Далан. Эн кинилэри кытта эрдэттэн доҕордуу этиҥ дуо?

– Афоня Федоровы кытта Бүлүү педучилищетыттан табаарыстыы этим. Даланныын куоракка институкка бииргэ үөрэммитим.

– Кинилэри киһи быһыытынан кылгастык характеристикалаабаккын ээ.

– Афоня суруйааччы быһыытынан олус дьоҕурдаах, элбэҕи суруйуох, айыах киһи эрдэ өлөн хаалла. Олус ыарытыган этэ. Туох да сүрдээх сытыары сымнаҕас, элэккэй майгылаах тыа оҕото буоллаҕа. Оттон Далан билигин прозаик быһыытынан саха суруйааччыларыттан биир инники кэккэҕэ иһэр киһи. Кинитэ суох билигин саха литературатын хайдах да толору санаабаккын. Олус үлэһит киһи. Үлэһитинэн сөхтөрөр. Билии-көрүү өттүнэн үрдүк таһымнаах. Ааһан иһэн педагогическай наука кандидата буолбута дии. Сорохтор тоҥуй дииллэр да, миэхэ үчүгэй.

– Бүтэһигэр, Михаил Спиридонович, доруобуйаҥ туругун туһунан билиэхпин баҕарабын.

– Биллэн турар, итинник очурдаах-чочурдаах олох мээнэҕэ ааспатаҕа биллэр.

– Кэрэхсэбиллээх бэсиэдэҥ иһин махтанабын, Михаил Спиридонович. Өссө даҕаны тэтимҥин ыһыктыбакка үлэлээн-хамсаан иһэргэр баҕарабын.

И.Е. Алексеев, филол. наука доктора
Сахалыы «Аатыластары» оҥоруу туһунан

Сир-дойду аатын хомуйар чинчийээччи, ытык кырдьаҕас М.С. Иванов-Багдарыын Сүлбэ картотеката Арассыыйаҕа биир бөдөҥнөрө. Сибиир омуктарын тылын чинчийбит профессор А.П. Дульзон картотекатыныын араа-бараа диэн тэҥнииллэр. Оччоҕо Уралтан Чуумпу далайга диэри сир-дойду аатын иккиэйэх киһи ситэри-хотору хомуйбут буолан тахсар: А.П. Дульзон уонна М.С. Иванов-Багдарыын Сүлбэ! Холбоотоххо биир мөлүйүөнтэн тахса өрүс, күөл, үрэх, сыһыы-толоон, дьон олоҕо, хайа уо.д.а. ааттара хайдах этиллэллэринэн табатык суруллан, хараллан тураллар. Санаа кыайан сиппэт сүдү үлэтэ. Төһөлөөх элбэх айан-сырыы түмүгэр ити үлэ толоруллубутун сэрэйиллэр эрэ.

Ол гынан баран, билиҥҥи кэмҥэ ити сүүнэ баайы хайдах туһаҕа таһаарар өй-санаа ситэ илик курдук. Ааптарга ханнык да көмө оҥоһуллубакка, бэйэтигэр сэлээннээһин курдук буолла. Оттон Михаил Спиридонович, сааһырбыт киһи да буоллар, бэйэтин холотунан «Картотекатын» өссө да ситэрэ, толоро олорор. Араас кинигэҕэ, ыстатыйаҕа тахсыбыты быыс көтүппэт, була-тала сылдьара хайҕаллаах. Онон бэйэлээх бэйэтин баайын боччуйар курдук өйдүөххэ сөп. Дьиҥэ да оннук.

Ханныгын да иһин, өрөспүүбүлүкэ ис да, тас да өттүгэр саха олоро сылдьыбыт сирдэрин аата-суола сурукка тиһиллибитэ судаарыстыбалыы сыһыаны эрэйэр. Багдарыын Сүлбэ төрөөбүт дойдутугар, норуотугар анаан мунньубут «Картотеката», ордук билиҥҥи быыһык кэмҥэ, билим таһымынан сыаналанан, туһаҕа тахсыахтаах. Оччоҕо ааптар сөбүлэҥинэн чинчийэр үлэ тиһигэ тэриллиэхтээх. Уонча сыллааҕыта итинник барылы ааптары кытта оҥорон, бэл, өрөспүүбүлүкэ салалтатыгар тиэрдэ сылдьыбыттаахпыт. «Картотека» түмүллүүтэ, наарданыыта, бэйэтэ үнүстүтүүт салаатын үлэтигэр тэҥнээҕин быһааран. Онно ханнык да харда этии киирбэтэҕэ. Дьолго, Багдарыын Сүлбэ олоҕун эрэллээх аргыһа Варвара Михайловна быыстала суох көмөлөһөр буолан, бу «Картотека» силигин ситэн турар.

Дьэ ити судаарыстыбалыы сыһыан диэн этиибин чиҥэтэрдии биир холобуру аҕалабын. Үйэ чиэппэрин анараа өттүгэр Нью-Йорка АХШ биллиилээх музыковеда Оуэн Латтимор диэн киһини көрсүбүтүм. Кини Аан дойдуну кэрийэ сылдьан, норуоттар үҥкүүлэрин видеоҕа устубутун дьиэтигэр түмэн туруорар этэ. Ол саҕана кини ити баайын араҥаччылааччы, чинчийээччи быһыытынан тутан олороро. АХШ салалтата О. Латтимор ити кэллиэксийэтин икки аҥаар мөлүйүөн дуолларга атыылаһан ылбыт. Оттон бэйэтигэр көрөөччү-харайааччы быһыытынан хамнас анаабыттар.

Дьэ, тэҥнээн көрүҥ, Багдарыын Сүлбэ «Картотекатын» судаарыстыбаттан ханнык да көмөтө суох оҥорбута, хамнаһа-тойо суох. Ол эрээри судаарыстыбаҕа олус туһалааҕа, ордук чинчийэр үлэҕэ, көстөн турар. Хайа да өттүнэн табыгастаах буоларын туһугар «Картотеканы» судаарыстыба, О. Латтимор киэнин курдук, атыылаһан ылыахтаах уонна араас таһымнаах чинчийэр үлэни тигинэччи тэрийиэхтээх. Оччоҕо Багдарыын Сүлбэ бэйэтэ да астына, салгыы көмөлөһө олоруох этэ.

Оттон «Картотеканы» билиҥҥи ирдэбилинэн аҥаардас сааһылаан туруорарга 150-ча кв. миэтэрэ иэннээх дьиэ сөп буолуо. Онно эбии чинчийээччилэри (үс-түөрт киһини) олохтуурга эмиэ кэбиниэт наада. Оччоҕо бэйэтэ чөкө үнүстүтүүт курдук үлэлиир тэрилтэ буола түһүөх этэ.

«Картотека» судаарыстыба бас билиитэ буоллаҕына, туох ханнык иннинэ, билигин өрөспүүбүлүкэ былаһын тухары түҥ-таҥ, тиэрэ-маары суруллубут сирдэр сахалыы ааттарын чөлүгэр түһэрэр үлэ саҕаланыахтаах. Ол сааһыланнаҕына, сурукка-бичиккэ сир-дойду дьиҥнээх аата-суола чуолкайданан, үйэ-саас тухары олоҕун, туойун булуох этэ. Оччоҕо эрэ кэлэр көлүөнэ саха дьоно биһигини үтүө тылынан ахтыаҕын өйдүөх кэриҥнээхпит. Биир уһулуччу суолталаах хайысха – сир-дойду сахалыы аатын хаартаҕа, аатыласка сөпкө суруйуу үлэтэ. Биллэрин курдук, тылга толоос сыһыан бүрүүкээбит кэмигэр (ХХ үйэ ортото) хаартаҕа суруллар «сир аатын атын омук (холобур нуучча) киһитин тыла өҕүллэр гына бэриллиэхтээх» диэн бириинсибинэн салайтаран Чурапчыны – Чурапча, Кэбээйини – Кобяй, Намы – Намцы, Сылгы Ыытары – Сылгы Ытар, Кэбэргэнэни – Куберганя, Таҥнарыны – Тангнары, Бэрдьигэстээҕи – Бердигестях, Суоланы – Сола уо.д.а. диэн хаартаҕа, аатыласка бэлиэтээбиттэрэ билигин көммөт гына Аан дойду устун тарҕанна. Ону көннөрөр дэбигис кыаллыбата да буолуо. Барыта суутунан-сокуонунан күрүөһүлэнэн турар. Сир аатын биир эмэ исхиэмэҕэ да көннөрөөрү гыннаххына, хас эмэ күрүөлээх көҥүллэтиини ситистэххинэ эрэ ситиһэҕин. Олус уустук.

Ол иһин, Саха сиригэр саха дьонун наадатын, кыһалҕатын, үлэтин-хамнаһын, билиитин-көрүүтүн кытта быһаччы ситимнээх сахалыы тылынан оҥоһуллубут аатыластары, хаарталары оҥорор сорук туруохтаах. Арассыыйа тылга сокуонун, хаарта, аатылас оҥорор сокуоннарын тутуһар, өрөспүүбүлүкэ наадыйыытыттан үөскүүр үлэ-хамнас тэрилиннэҕинэ ураты суолталаах уонна үйэлээх, кэскиллээх дьыала олоҕун тойун булуох этэ. Ураты суолталааҕа, үөһэ бэлиэтээбитим курдук, сир-дойду сахалыы аата сокуоннайдык олохсуйара бүттүүн норуот интэриэһэ буоларын туруулаһыы. Аҥаардас билим үлэһиттэрэ эрэ буолбакка, киэҥ эйгэҕэ сыһыаннаах дьон бары быһаччы кыттан үлэлэстэхтэринэ эрэ ситиһиллэр, толоруллар кыахтааҕын өйдөнүллүөхтээх.

Хайдах тэриниэххэ сөбүй? Эппитим курдук, «Картотеканы» өрөспүүбүлүкэ атыылаһан ыллаҕына, салгыы үлэлиир (матырыйаалы туһаҕа таһаарыы) билим соруктарын торумнаан, быраактыкаҕа (олоххо) сыһыаннааҕын быһааран, тэтимнээх үлэни иилиэххэ-саҕалыахха наада. Элбэх соруктартан, чуолаан, «Аатылас» оҥоруутун ылыахха. Бүттүүн өрөспүүбүлүкэ сахалыы аатылаһын оҥоруу – ылбычча туола охсубат эрээри, кэскиллээх былаан. Ону толорорго утум-ситим соруктары туруоруллар. Туох-ханнык иннинэ улуустар аатыластарын оҥорууттан сыыйа саҕалыахха сөп. Холобур, Бүлүү улууһун сирин-уотун сахалыы аатылаһын оҥорууга кыттааччылары быһаарыыттан саҕалаан, үбүн-харчытын тыыран, эбийиэктэри улаатыннарыллыбыт мастаабтаах хаарталарга чопчулаан, онно барытыгар Багдарыын Сүлбэни сыһыаран, атын топонимист дьону эмиэ түмэн, Гипрозем үнүстүүтүн былааныгар киллэрэн, «Аатылас» оҥоруутун саҕалыахха сөп.

«Аатылас» ис тутула нэһилиэктэр сирдэрин сахалыы аатын бүтүннүүтүн көрдөрөр аналлаах. Урукку нууччатыллыбытын көннөрөн, Багдарыын Сүлбэ «Картотекатыгар» хайдах суруллубутун тутуһан. Оччоҕо бары нэһилиэктэр хаарталарыгар сир-дойду төрүкү аата хаһан да уларыйбаттык оннун буллаҕына, ол түөлбэҕэ олохтоох дьон-сэргэ балыктыыр күөллэрин, оттуур ходуһаларын, бултуур ыырдарын өбүгэлэрэ хайдах ааттаабытынан көлүөнэҕэ салгыы тиэрдэ, үөрэтэ-такайа сылдьыахтара.

Биир улууска итинник үлэ силигин ситэн оҥоһулуннаҕына, атын улуустарга тэриллэригэр эмиэ төрүөт буолуоҕа. Онтон бары улуустарга «Аатылас» утум-ситим бэчээттэннэҕинэ, бүттүүн өрөспүүбүлүкэ сирин-дойдутун сахалыы «Аатылаһа» чөмчөтүллүөҕэ. Оччоҕо эрэ, тыл бэлиитикэтэ диэн өйдөбүл саха норуотун олоҕор үтүө сабыдыаллааҕа көстөн, салгыы чэчириир суола тобуллуоҕа.

Багдарыын Сүлбэ уонна Далан

Л.В. Иванова

Үтүө санаалара өссө күүһүрбүтэ

Бу түһүмэҕи норуот суруйааччыта В.С. Яковлев-Далан тылларыттан саҕалыым: «Мин олорбут олоҕум уопсастыба тутула уларыйар кэмнэрин баттаста. Тус бэйэбиттэн туох да тутулуга суох норуотум чулуу уонна олус интэриэһинэй дьонун: Г.П. Башарины, Н.Е. Мординовы-Амма Аччыгыйын, В.М. Новиковы-Күннүк Уурастыырабы, В.А. Протодьяконовы-Кулантайы, Семен П., Софрон П. Даниловтары, М.С. Иванову-Багдарыын Сүлбэни, Е.Е. Алексеевы о.д.а., кинилэр охсуһууларын, дьулуһууларын кытары алтыста. Саха норуота үйэлэргэ үөскэппит интеллектуальнай баайын-дуолун бэйэтигэр төннөрөр туһугар ити дьон бэрт уһун сыллаах дьаныардаах туруулаһыыларын ортотугар олордум. Онтон туора туран хаалбатым да диэххэ сөп».

Чахчыта да оннук, Далан ити тыҥааһыннаах кэмнэргэ туора турбатаҕа, кырдьык туһугар биир санаалаахтарын кытта турууласпыта, охсуспута. Бары да билэргит курдук, Василий Яковлев-Далан уонна Михаил Иванов-Багдарыын Сүлбэ пединститукка бииргэ үөрэммиттэрэ. Билиигэ-көрүүгэ тардыһар эдэр дьон преподавателлэрэ Г.П. Башарин ыытар куруһуогар умсугуйан туран дьарыктаммыттара. Бу туһунан Далан «Дьылҕам миэнэ» эссе-романыгар маннык суруйбут:

«Г.П. Башарин пединститукка кэлээт, биһигини, эдэр ыччаты, наукаҕа көҕүппүтүнэн, угуйбутунан барбыта. Саха сирин историятын туһунан аан бастаан систематическай курсу аахпыта, историческай куруһуогу тэрийбитэ. Ол кэмҥэ Саха сирин историята саҥардыы үөрэтиллэн эрэрэ, онно эдэр научнай каадырдары бэлэмниир баҕалааҕа.

Саха сирин историятын үөрэтэр аан бастакы историческай куруһуокка 1950–51 сс. үөрэх дьылыгар 19 чилиэн баара. Миша Ивановтуун иккиэн биһиги ол куруһуокка киирбиппит. Куруһуокпутугар биһиги тиэмэ ылан, бибилэтиэкэттэн, архыыптан матырыйаал хомуйан, реферат суруйарбыт.

Рефераттары дьүүллэһии, научнай кырдьыкка талаһар эдэр дьон сиэринэн, итэҕэстэргэ ханнык да эйэлэһимтиэтэ суох принципиальнайдык, уохтаахтык-күүстээхтик барара.

Биһиэхэ, студеннарга, Башарин куруһуогар сылдьыыбыт, төрөөбүт дойдубут, Сахабыт сирин историятын үөрэтиибит, системаламмыт дириҥ билиини уонна научнай үлэҕэ бэртээхэй бэлэми биэрбитэ. Ити сыллааҕы куруһуок чилиэннэриттэн биэс учуонай тахсыбыта. Оттон, уопсайынан, Г.П. Башарин куруһуогуттан алта уонча учуонай иитиллэн тахсан, бүтүн научнай оскуола төрүттэммитэ».

Маны таһынан, Далан уонна Багдарыын Сүлбэ Г.П. Башарин курдук уһулуччулаах уһуйааччы куруһуогар дьарыктанан, күүстээх айымньылары, үлэлэри суруйан хааллардахтара. Ол курдук Багдарыын Сүлбэ топонимиканан утумнаахтык дьарыктаныыта, Далан «Тыгын Дархана», «Тулаайах оҕото», «Үһүс хараҕа» саха норуотун түҥ былыргыттан историятын көрдөрөллөр, кэпсииллэр. Ити аата кинилэр дьиҥнээх Учууталга үөрэнэн, кини биэрбит билиитин эттэригэр-хааннарыгар иҥэринэн, онтуларын сайыннаран, бар дьонноругар суруйан хаалларбыттар.

Багдарыын Сүлбэ уонна Далан, төһө да тус-туһунан тэрилтэҕэ, туһунан хайысхаҕа үлэлээбиттэрин иһин, айар үлэлэринэн алтыһар этилэр. Ол туһунан В. Луковцев «Кэм кэрдии уонна киһи» кинигэтигэр маннык суруйар: «Оччолорго „Хотугу сулус“ редакциятыгар саха биллиилээх суруйааччылара Далан, С. Руфов, И. Федосеев, П. Аввакумов, критик Эрчимэн, Тумарча, журналист, литератор И. Егоров-Сүгэһэрдээх, эдэр айар үлэһит драматург Харысхал, тылбаасчыт А. Шапошникова икки сурунаалга техредакторынан, холбуу баар «Полярная звездаҕа» В. Федоров, Ю. Чертов, о.д.а. үлэлииллэрэ. Онон сурунаал прогрессивнай санаалаах айар, научнай үлэһиттэр мустар, санаа атастаһар, сонун истэр кииннэрин кэриэтэ этэ. Куруутун элбэх айар үлэһит, учуонайдар, суруйааччылар тоҕуоруһаллара. Уларыта тутуу кэмэ саҕаланан, интеллигенция сүргэтэ көтөҕүллүбүт, инникигэ эрэлэ күүһүрбүт, айар, общественнай көҕө улааппыт бириэмэтэ этэ.

Сарсыарда аайы ким ханнык киин хаһыакка сонун матырыйаалы аахпытын ырытыһыы буолара. Е.Е. Алексеев, М.С. Иванов-Багдарыын Сүлбэ, Г.Г. Колесов, о.д.а. ыстатыйа аҕала эҥин кэлэннэр кэпсэтии, мөккүөр өрө оргуйара».

Далан уонна Багдарыын Сүлбэ олохпут биир сабыылаах нөҥүө өттүн кэлэйэ көрбүттээхтэр. Кинилэр оччотооҕу партийнай тэрилтэ салайааччылара киин сирдэргэ тиийэн хайдах курдук көрүлүүллэрин улаханнык соһуйа уонна абара көрбүттэр. Ити түбэлтэни Далан «Дьылҕам миэнэ» кинигэтигэр ахтыбыт. Ол курдук, В.С. Яковлев 1962 с. Новосибирскайга интернат оскуолалар завучтарын курстарыгар бара сылдьыбыт. Онно урут педучилищеҕа бииргэ үөрэммит доҕоро Ким Иванов Үрдүкү партийнай оскуолаҕа үөрэнэ кэлбитин көрсөр. Кини Даланы ыалдьыттата ыҥырар. Дойдуларыгар көстүүмнээх, папка кыбыныылаах коммунист салайааччылар манна кэлэн «тимэхтэрэ сөллүбүтүн» Далан олус сөхпүт: «Тыа сирин муҥкук учуутала, мин, оо дьэ, бэркиһээбиппин эриэхсит! Оскуола буолбатах – өрүү бүппэт бырааһынньык! Үөрэнээччилэр буолбатах – райком секретардара, райсовет председателлэрэ! Арыгы, ас, кэпсээн-ипсээн – киэптэҥэлээһин! Арай мин киһим эрэйдээх, совхоз парткомун секретара, дьоно киэптээһиннээх кэпсэтиилэриттэн, далааһыннаах быһыыларыттан-майгыларыттан сэрэммиттии туттар этэ».

Эмиэ итинник курдук түбэлтэҕэ Багдарыын Сүлбэ Москваҕа бара сылдьан түбэспит. М.С. Иванов ол сырыытын Далан маннык ахтар: «Миша Иванов Москваҕа бара сылдьан эмиэ Үрдүкү партийнай оскуола үөрэнээччилэригэр ыалдьыттаабыттаах – дьоно хараҕар «ачыкы» олордон ыыппыттар этэ. Кини хоодуот, чобоо, санаабытын этэн арахсар эристиин, мин курдук буолбатах, иһигэр эрэ бэркиһээн кэбиспэтэх, таһыгар таһаарбыт: «Эһигини норуот үөрэниҥ-сайдыҥ диэн үөрэххэ ыыппыта. Ону баара билии-көрүү ыларгыт оннугар наар арыгылаан, дьахтардаан тахсар эбиккит», – диэбит. Онуоха: «Эн Бүлүү түгэҕэр бүгэн сытан биһигини үөрэтээри гынаҕын дуо? Биһиги аспытын аһыы-аһыы өссө араас саҥалааххын-баҕастааххын», – диэн баран, хараҕын баһан кэбиспиттэр. Ол сайын хараҥа ачыкылаах миэхэ кэлэ сылдьыбыта». Партийнай салалта итинник быһыытын Далан маннык түмүктүүр: «…ити барыта, партия тугу оҥороро чып кистэлэҥин курдук, туора кулгаахтан-харахтан үс хос күлүүһүнэн кичэллээхтик хатанара, номенклатурнай эргимтэ хардарыта түсүһэн биэрбэт суруллубатах сокуонунан уобуруччуланара. Оннооҕор уонунан мөлүйүөн дьон уҥуохтара олорон ааспатахтарын курдук көстүбэккэ тумаҥҥа мунна дии, онуоха холоотоххо ол «мэнигилээһиннэр» биллиэхтэрэ үһү дуо?»

Литературовед Д.Е. Васильева «Далан олоҕо уонна айар үлэтэ» диэн кинигэтигэр маннык суруйар: «Бүтүн дойду үрдүнэн күнүстэри тымтыктана сылдьан өстөөҕү көрдөөһүн саба бүрүүкээбитэ. Оттон Саха сиригэр «Баһаарын дьыалата» диэн ааттаах саха норуотун омугумсуйууга буруйдуур улахан алдьатыылаах дьыала үөскээн тахсыбыта. Г.П. Башарин диэн эдэр наука доктора 1950–1951 сс. Саха сиринээҕи государственнай педагогическай институкка Саха сирин историятын үөрэтэр научнай куруһуогу аан бастаан тэрийэн үлэлэппитэ. Бу куруһуокка кини салалтатынан 19 студент дьарыктанара. Бу куруһуокка Василий Яковлевы кытта кэлин биллэр учуонай буолбут М.С. Иванов, А.Д. Сыроватскай уо.д.а. дьарыктаммыттара.

Василий Яковлев Г.П. Башарин куруһуогар үөрэнэр дьылыгар Саха сиригэр улахан айдаан буолбута. Ахсынньы 10 күнүгэр 1951 сыллаахха «Правда» хаһыакка БСК (б)П Саха сиринээҕи обкомун бастакы секретара С.З. Борисов, суруйааччы А. Сурков, литературовед Л. Климович илии баттааһыннаах «За правильное освещение истории якутской литературы» диэн ыстатыйа тахсыбыта. Онтон 1952 сыллаахха олунньу 6 күнүгэр БСК (б)П Саха уобаластааҕы Комитетын «Саха литературатын историятын сырдатыыга тахсыбыт буржуазнай-националистичес- кай токурутуулар тустарынан» диэн ааттаах улахан айдааннаах, ыар содуллаах уурааҕа тахсыбыта. Бу уураах сүнньүнэн Василий Яковлев учуутала Г.П. Башарин 1944 сыллаахха таһаарбыт «Саха үс реалист-сырдатааччыта» диэн кинигэтин утары туһаайыллыбыт этэ. Г.П. Башарин бу үлэтигэр саха үс реалист суруйааччытын – А.Е. Кулаковскай, А.И. Софронов, Н.Д. Неустроев олохторун уонна айар үлэлэрин сырдаппыта, онон буржуазнай-националистическай ис хоһоонноох А.Е. Кулаковскай, А.И. Софронов, Н.Д. Неустроев айымньыларын арбаабыта диэн улахан буруйга-суҥхаҕа, политическай буруйдааһыҥҥа, эккирэтиигэ түбэспитэ. Оттон Г.П. Башарины көмүскэспит бастакы учуонайдар А.Е. Мординов, И.М. Романов, В.Н. Чемезов уо.д.а. улаханнык критикаламмыттара, киһи эрэммэт дьонун ахсааныгар киирбиттэрэ. Г.П. Башарины үлэтиттэн уураппыттара, учуонай степеннэрин сотон кэбиспиттэрэ.

Г.П. Башарин үөрэппит оҕолорун эмиэ түүрэйдээбиттэрэ. Сорохторун түүнүктээх түрмэҕэ утаарбыттара. Бастакынан Василий Яковлев бииргэ олорор уонна үөрэнэр уолун, табаарыһын, доҕорун Миша Иванову хаайбыттара. Төһө да итинник ыарахан, иэрэҥ-саараҥ күннэр-дьыллар тиийэн кэлбиттэрин үрдүнэн, Василий Яковлев эдэрэ, оҕото бэрт буолан, Миша Иванову алҕаска хаайдахтара, сотору таһаараллар ини дии санаабыта.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.