Размова з люстэркам

Укладальнік і аўтар уступных артыкулаў – старшыня Саюза пісьменнікаў Беларусі А. М. Карлюкевіч

© Зеленко В. В., 2023

© Бязлепкіна С. У., 2023

© Рыбік Н. А., 2023

© Стэльмах А. А., 2023

© Брава А. В., 2023

© Дашкевіч Т. М., 2023

© Драбышэўская В. С., 2023

© Дземідовіч Т. А., 2023

© Нарэйка А. М., 2023

© Аляксеева Ясенія, 2023

© Мельнік-Малахава В. В., выява на вокладцы, 2023

© Карлюкевіч А. М., укладанне, уступныя артыкулы, 2023

Выратавальнае кола паўсядзённасці

У апошнія дзесяцігоддзі ў працы шэрага выдавецтваў назіраецца асаблівая ўвага да зборнікаў мастацкіх твораў. Складаюцца яны па розных прынцыпах: па ўзроставым прынцыпе (у асноўным творчасць маладых аўтараў); па тэматыцы; зборнікі пачаткоўцаў – тых, хто яшчэ не мае ніводнай уласнай кнігі (здараецца, што ў такія выданні трапляюць адначасова і юныя аўтары, і даўно пенсіянеры). Часам гэтыя зборнікі не зусім аб’ектыўна адлюстроўваюць сучасны літаратурны працэс. Здаецца, што выдаўцы вырашылі проста разам выдаць тое, што не варта асобных кніг. Шлях у нікуды, калі спадзявацца на ўвагу да такіх выданняў чытачоў, а не толькі саміх аўтараў. Усе гэтыя «першыя сцяжынкі» альбо альманахі, дзе разам сабраны творы літаратараў аднаго раёна ці вобласці, забываюцца адразу, як толькі выходзяць з друку…

Зборнік навел і апавяданняў, аўтарамі якіх з’яўляюцца жанчыны, магчыма, некаму падасца кнігай, укладзенай проста па гендэрнай прыкмеце. Гэта зусім не так. Сабраўшы пад адной вокладкай творы пісьменніц, якія сёння працуюць у беларускай прозе, друкуюцца на старонках перыядычных літаратурна-мастацкіх выданняў, хацелася б паспрабаваць выкласці агульную карціну тых клопатаў і трывог, што хвалююць менавіта жанчыну. Аўтары сканцэнтраваныя не толькі на пытаннях сям’і, кахання, яны мужна адстойваюць сваё жаночае права на высвятленне жыццёвых і мастацкіх ісцін. Сёння, калі жанчыны актыўныя ў палітыцы, калі яны кіруюць дзяржавамі, выклікае здзіўленне, што жанчынам нешта трэба даказваць у прозе, наогул у літаратуры. Няўжо яшчэ жывы «сіндром» сярэдзіны ХІХ стагоддзя?.. У 1855 годзе публіцыст і літаратурны крытык Васіль Пятровіч Боткін пісаў Івану Тургеневу пра аповесць першай у Расіі жанчыны-журналісткі Наталлі Шалікавай: «Усё гэта, зразумела, жаночая сфера, у якую не ўваходзіць пытанне пра паэтычнае пачуццё, пра глыбіню і сілу думкі, пра моцны і сакавіты каларыт, ды і пра шмат што іншае». Праўда, Боткін разам з гэтым заявіў, што галоўную яго цікавасць у літаратуры жанчын выклікае «рух жаночай душы, якую мы так мала ведаем»…

Беларускія пісьменніцы вядуць свой пошук, выкладваюць на паверхню (прычым часцей робяць гэта даволі аголена, адкрыта) унутраны боль, тое, што мужчына не адразу заўважыць, знойдзе ў жыцці. Пра што б яны ні пісалі: пра вайну ці Чарнобыль, пра каханне ці сямейныя каштоўнасці, повязь пакаленняў, – жанчыны застаюцца жанчынамі і імкнуцца прыўзняцца над усім светам, стараюцца агледзець, чаго вартыя іх сілы… Творы Ясеніі Аляксеевай, Алены Брава, Святланы Бязлепкінай, Таццяны Дашкевіч, Таццяны Дземідовіч, Валянціны Драбышэўскай, Веры Зелянко, Насты Нарэйкі, Ніны Рыбік, Алены Стэльмах, з якімі вас чакае сустрэча ў гэтым выданні, – шырокая палітра менавіта жаночага погляду на час і паўсядзённую рэчаіснасць. Як мне падаецца, паблажліва і з вышыні мужчынскіх перамог у айчыннай прозе пазіраць на гэтыя творы ўжо наўрад ці давядзецца. Канешне ж, у іх не абсалютна ўсё, што характарызуе пошукі жанчын у сённяшняй беларускай прозе. Але гэта кніга – сведчанне таго, што пошукі ідуць даволі плённыя. Здаецца, што на плячах жанчын-творцаў ляжыць большая адказнасць за маральныя памкненні чалавека – як самой жанчыны, так і мужчыны…

Алесь Карлюкевіч,

старшыня Саюза пісьменнікаў Беларусі

Вера Зеленко

СТРЕМЛЕНИЕ ПОНЯТЬ И ОСМЫСЛИТЬ ВРЕМЯ

Вера Викторовна Зеленко родилась в 1956 г. в Москве, спустя два года вместе с семьей переехала в Минск. В 1979 г. окончила механико-математический факультет Белорусского государственного университета, работала программистом на больших вычислительных машинах. В постперестроечное время переучилась на финансиста, работала главным бухгалтером. Параллельно начала писать прозу.

В 2006 г. в журнале «Неман» увидела свет ее первая повесть «Жить легко». Это была попытка осмысления трудностей, с которыми сталкиваются молодые люди при вступлении во взрослую, порой очень жестокую и не обещающую всеобщей справедливости, жизнь. В 2007 г. в «Немане» печатается повесть «Монтенегро», через два года – повесть «Родня». Тогда же вышла и первая книга прозы Веры Зеленко «Время ничего не значит». В 2014 г. в журнале «Неман» выходит первый роман писательницы «Не умереть от истины». Это была серьезная заявка на прозу глубокую, осмысленную, многосюжетную, с большим количеством героев и жизненных коллизий. В том же году был издан сборник современной женской прозы под названием «Неизъяснимая любовь», и открывал достойную внимания подборку произведений роман Веры Зеленко «Не умереть от истины». В 2015 г. в журнале «Неман» печатается еще один роман – «Благопристойная жизнь». В 2017 г. выходят сборники прозы «Не умереть от истины» и «Благопристойная жизнь», куда вошли, кроме вышеупомянутых романов, два десятка замечательных рассказов автора.

В 2020 г. журнал «Неман» печатает новый роман «Под куполом карнавала» – роман-размышление о судьбах мира, о теории «золотого миллиарда». И если учесть, что роман писался в 2017–2018 гг., за несколько лет до начала, вероятнее всего, рукотворной пандемии коронавируса, то можно говорить о провидческом даре писательницы.

В данный сборник вошли два произведения Веры Зеленко. В рассказе «Американские друзья» героиня предпринимает попытку проанализировать те мощные изменения, которые произошли с нами за последние тридцать лет. И встреча со старыми друзьями, давно живущими в другой стране, дала действенный повод провести параллели и сделать небезынтересные выводы.

В рассказе «Белая дача» читатель может наблюдать рождение в маленькой девочке пытливой души, которая жадно всматривается в малейшие проявления жизни вокруг себя. Фоном для происходящего стало очень интересное место – Белая дача в Курасовщине, исторический и архитектурный памятник ХІХ в.

Американские друзья

– И что мне надеть ради такого случая? – вопрошала я Эдьку, но больше – себя.

– Да что угодно! Но только не рваные джинсы! – миролюбиво отвечал он.

– Это еще почему? – со смешком уточнила я.

– Как-то несолидно. Ладно, каждый день я смотрю сквозь пальцы на твои хипповые рубахи и такие же отвязные штаны, но в ресторан с друзьями, коих мы не видели двадцать восемь лет, будь добра, явись безукоризненной.

– Да я вообще твоих друзей и в глаза-то никогда не видела, разве что мельком по скайпу. Марину и вовсе – исключительно за спиной у Бори.

– А что это меняет? Друзья остаются друзьями. Да, кстати, забыл тебе сказать: Марине сегодня пятьдесят пять.

– А-а-а… – только и нашлась что ответить я.

Чуть позже до меня все-таки дошло, я снова стала вопрошать:

– А с подарком что будем делать? После того как на нас просыпался дождь подарков, сувениром не отделаешься. Только золото может спасти нашу честь, – я продемонстрировала некоторую озабоченность, мне не хотелось выглядеть неблагодарной в глазах Эдькиных друзей. – Как все-таки хорошо, что у меня припрятана золотая цепочка!

– Вот видишь, я всегда знал, что у тебя стратегическое мышление! Когда и куда мы сейчас понеслись бы в поисках достойного подарка?

…Мы явились в «Оливо» раньше виновников торжества, что я категорически не приемлю, – подумают еще, что мы сроду в ресторане не бывали. Настроение мое слегка подпортилось, но уже через пять минут подкатила вся честная компания: Борис с Мариной, Маринина двоюродная сестра Ольга с мужем Олегом, пара, у которой они остановились. Женщину звали Дорой – редкое, скажем, имя, но оно ей невероятно шло. Ее муж Борис был тезкой Эдькиного американского приятеля. С ними пришла еще одна пара – Маринина подруга детства, ее робкий муж и их пятнадцатилетняя дочка. Девочка разбавила нашу взрослую компанию, внесла некий юный акцент – возможно, для того, чтобы иногда в течение вечера мы вспоминали и о своих детях. Девочка оказалась за столом тринадцатой по счету, официантка принесла ей тарелку с приборами. Еще одна пара, опередившая в «Оливо» даже нас, скромно пристроилась напротив Марины.

Борис посадил Эдьку рядом с собой, испросив на всякий случай у меня разрешение. Я не возражала. Когда любят моего мужа, тем самым любят и меня. Марина тоже совершенно искренне улыбалась мне при встрече, мы даже обнялись на ступеньках «Оливо». Я поняла, что у нее в душе образовался теплый уголок и для жены друга ее мужа. Это было важно.

Боря взял слово, с нежностью в голосе произнес:

– Сегодня, дорогие мои, не только день долгожданной встречи со всеми вами, но и Маринин юбилей. Мы не станем кричать ей «ура!», мы прокричим «гип-гип ура!».

Все дружно заорали «гип-гип ура!», и вечеринка покатилась в заданном направлении.

Я сидела между Эдькой и Олегом, мужем Марининой сестры, тоже американцем – во второй половине жизни. Редкостный балабол, должна заметить, он вносил живую струю в течение праздника, не давал загаснуть искре веселья. Впрочем, все и так проходило на славу.

Боря вчера встречался со своими одноклассниками. Говорит, все было здорово. Вот только один, оказалось, женат во второй раз, другой – в третий, и так каждый.

Так в чем загвоздка? Нашел о чем говорить!

– А у нас с вами жены оригинальные! – и он окинул всех горделивым взором. Народ просиял – ведь и в самом деле! – В общем, горько! – воскликнул он, и все с удивительной готовностью бросились лобызаться.

Я чуть искоса наблюдала за Борей, пыталась разгадать секрет его обаяния, а в том, что он был именно обаятельный, не оставалось ни малейшего сомнения. Много ли вы знаете обаятельных мужчин в своем окружении?!

Эдька периодически передавал Олегу бутылку коньяка. Именно эту бутылку достаточно редкой марки он вручил утром Боре в качестве подарка. Боря притащил ее в ресторан, сказал Эдьке: «Это наш с тобой коньяк!» Остальных он в расчет не брал, по-видимому, в его друзьях числились только непьющие экземпляры, а, возможно, в Америке так принято – каждый пьет то, что принес с собой. Но Эдуард никак не мог обойти Олега, тот всякий раз радостно возвещал: «Ну хоть кто-то готов позаботиться о бедном родственнике!»

– Если кто-то забыл, – снова заговорил Боря, – напоминаю: сегодня мы отмечаем Маринин юбилей! Наполним свои бокалы.

И тут поднялась Маринина кузина Ольга. Вот только сейчас я ее подробно разглядела. Впрочем, сказать, что она поднялась, неправильно, она просто-таки подскочила.

– Ну что, старушка?! – радостно завопила она. – Поздравляю! Рада приветствовать тебя в нашем славном стариковском сообществе!

Все замахали руками, словно открещиваясь от прозвучавших слов, от Марининого, да и от своего, к слову, возраста.

– Рассказываю! – вознамерилась продолжить кузина. – Когда мне исполнилось пятьдесят пять, Марина сказала: «Ну что, старушка?!» А теперь мы, слава богу, уравнялись!

Это была, конечно, такая игра. Но я видела, насколько радостно было шутить Ольге на данную тему. Она выпила, голос ее приобрел некую актерскую монументальность, звучал уверенно и зычно. Стала рассказывать мне и Доре – мы просто сидели рядом и оказались благодарными слушательницами – о том, что только с третьей попытки ей с Олегом удалось добраться до родины.

– Представьте, всякий раз что-то фатально мешало. Уже не однажды были оформлены визы, забронированы билеты, заказаны гостиницы – все рушилось в последний момент, возникали непреодолимые препятствия.

Она говорила так же, как и ее бравый муж, с некоторым акцентом, иногда не находила точного слова и тогда вставляла английский эквивалент. Олег ее грешил тем же. Когда ребята завели разговор об отелях, то оказалось, что они в них «стояли». Они бросали испытующие взоры на нас, мы подбирали, ревностно соревнуясь, нужное слово.

– В Москве мы заказали экскурсию в Останкино. Прошлись по студии Ивана Урганта.

Я с сомнением посмотрела на Ольгу. При всем моем любопытстве мне никогда не пришло бы в голову таскаться по студиям, где снимаются все эти пустые шоу.

– Она работает на «Юниверсал», – пояснил Олег, разглядев недоумение в моих глазах.

– Да-да, это наша киностудия, «Парк Юрского периода» – наш фильм, чтобы вам понятнее было. – Она говорила так, будто была, по меньшей мере, ассистенткой самого Спилберга.

Я снова с интересом посмотрела на Ольгу. Может, она там полы машиной моет или коктейли в буфете разливает? Я еще раз окинула ее пристальным взором: турецкая туника – я в такой на базар бегаю, – черные тонкие лосины, туфли на каблуке. Выдающиеся бедра, короткие ноги с развитыми икрами. В общем, ничего особенного. Но что-то в ней несомненно было. Некая изюминка в характере. Рельефный, словом, типаж.

Однако, про Останкино оказалось не все. Среди посетителей Останкино, как выяснилось, были две англоязычные тетки, которых, хоть тресни, никто не понимал. Это такая наша национальная черта: языки учим, но выучить не можем. И вот уже Марина с Ольгой объясняют что-то бестолковым участницам экскурсии, и гид по Останкино выспрашивает соответственно у Ольги, кто они такие, откуда и куда направляются. «А с киностудии “Юниверсал”, – отвечает, – из Лос-Анджелеса». И тут все в Останкино начинают бегать, суетиться вокруг Марины и Ольги и отмахиваются от начальства, потребовавшего срочно закругляться с экскурсией. «Вы что, не видите, у нас люди с “Юниверсал”?» – отвечают начальству. Олег тем временем снимает происходящее на камеру, чтобы выставить вечером на Ютубе. В тот же день, уже на Красной площади, все повторяется, у них снова берут интервью.

– А ведь мой менеджер, румынка, говорила мне при отъезде: «Вы только, Ольга, не светитесь что зря!» – расхохоталась громко Маринина сестра.

– Но самое смешное, – откликается Марина на другом конце стола, – что это еще не все. Когда в Питере, куда мы рванули сразу после Москвы, на Васильевском острове мы снова увидели съемочную бригаду, Олег сразу сказал: «Девки, вам, наверно, туда. Вас уже ждут!»

В общем, я поняла: американцы немного хвастают, купаются в нашем внимании. Олег будто почувствовал мою иронию, сказал:

– Не думайте, на нас там манна небесная не сыплется. Мы работаем с утра до ночи.

Я посмотрела на него снова с удивлением. Похоже, он продолжает думать, что Америка все еще производит на нас впечатление. Будто мы все еще считаем, что там находится Земля обетованная. Господи, ну как ему объяснить, что все уже уравнялось: капитализм господствует и здесь. Можно радоваться этому безмерно, можно рыдать до самозабвения, но факт остается фактом: мы тоже работаем до упаду, если, конечно, повезет найти работу, на которой есть смысл работать до упаду.

Я вспомнила вдруг, как лет двадцать назад подруга юности моей любимой учительницы литературы собралась переезжать в Штаты, все распродала и пришла к Полине, чтобы напоследок обнять ее и ее старенькую маму. Она была дружна с ними еще с Читы, со времен своего детства. Через два месяца подруга вернулась. «Нет, я не смогла бы там жить! Представь, я пришла к одним своим приятелям, они провели меня по дому, словно по музею, продемонстрировали все свои дорогостоящие приобретения, ничего не забыли, но даже чаю не удосужились предложить. Потом я навестила других своих приятелей – та же история. А ведь когда-то мы с ними на кухнях вели душещипательные философские беседы о смысле жизни».

– А теперь давайте выпьем за наших детей! – произнес Боря, и все оживились. – Вы видите мои седые волосы? Они поседели лет двадцать назад, когда мы с детьми выехали впервые на отдых на Гавайи. Представьте изумительный пляж, чистейший песочек, море. И вот наша дочь в тяжелых зеленых ботинках на огромной платформе, в майке с рукавами, закрывающими кисти рук, пристроилась на лежаке у самой кромки воды. Уговорить ее раздеться не было никакой мочи. Потом она все-таки разделась и попробовала стать на доску для серфинга, соскользнула сразу же в воду, доска перевернулась и накрыла ее с головой. Она выбралась на берег, надела свои зеленые ботинки, майку с рукавами, закрывающими кисти рук, так и провела остаток отпуска. Выпьем за наших детей!

Нет, все-таки Боря абсолютно наш человек. Он рассказал историю практически про нашего Димку… Мы привезли их в Хорватию, Димку и Темку. Показали по дороге Плитвицкие озера – настоящее чудо природы. Потом, в наш первый день в Башка Вода, где чистейшая вода и температура за тридцать, расположились на песчаном берегу. И Димка, которому в тот год исполнилось семнадцать, даже ноги не пополоскал в Адриатическом море. Зачем мы туда его привезли?

Здесь обнаружилось, что Эдькин коньяк закончился. Решили заказать новый прямо в ресторане. Хотя доселе молчавший тезка Бори благоразумно заметил, что станет он Боре втридорога. Девочка-официантка принесла бутылку армянского коньяка, Эдуард долго изучал, напялив очки, чей разлив. Олег с недоумением следил за Эдькой, наконец изрек:

– Нет, в Америке такая ситуация просто немыслима. Если написано, что вино французское, оно таким и будет. Если калифорнийское, значит калифорнийское. Иначе производитель ответит рублем, то есть долларом.

– Кстати, наши калифорнийские вина замечательные, – снова оживилась Ольга. – Я умею выбирать вина, – с гордостью добавила она. – У нас можно купить чудесное вино за сто пятьдесят, но и за двадцать пять можно купить не хуже.

– Но и у нас за двадцать пять вино будет прекрасным на вкус, – зачем-то добавила я.

– Не в этом дело, – резко оборвала она меня, ей явно не понравилась моя реплика. Она почувствовала в моих словах некий подтекст. Хотя, видит бог, я ничего не имела в виду.

Весь вечер я неотступно наблюдала не только за американцами, но и за Дорой, приютившей их в своей квартире. Любопытная бабенка, даром что своя, не американка то есть. Она была маленькой, круглой, с аккуратными чертами лица, с плавными жестами и изящными формулировками. Кокетливое выражение не сходило у нее с лица. Оно ей шло. При других обстоятельствах я могла бы решить, что именно она прикатила из-за океана. Ее муж Боря был явно проще, грубее и все бравировал тем, что Дора понимает его с полуслова и никогда в жизни не перечит ему. Она и в самом деле наливала ему водку небольшими порциями, он довольствовался назначенной мерой. Дора снова подливала ему. Олег с завистью поглядывал на них. Однако Дорин муж Борис все же скоро опьянел, даже от этих мини-доз, начал рассуждать, как обожает отдыхать в Египте, где его понимают без слов, всегда рады услужить, мол, не то, что в Турции. Видимо, максимальный уровень комфорта Дорин муж ощущал в моменты, когда мысли его считывались молниеносно в самый миг их зарождения. Так же прилично охмелевший Олег в свою очередь втюхивал ему свою теорию:

– Не понимаю, какие проблемы. Ты платишь деньги, и знание языка становится их проблемой.

– Ты не понимаешь. Я еду туда именно потому, что они мне служат.

– Но это их проблема – говорить с тобой на одном языке, – упрямо твердил Олег.

В общем, стало ясно, что мужикам не договориться никогда. И тогда в хор вступили их жены.

– Боря, попробуй блинчик с икрой. Очень вкусно! – ласково произнесла Дора.

Ольга тем временем зомбировала своего мужа:

– Ну чего вам спорить? У вас разные точки зрения, просто нет смысла убеждать друг другу в том, в чем вы не хотите убеждаться.

Мужья притихли. Оказались вполне ручными. Я мысленно поаплодировала их женам. Хотя и сама отлично знаю: пьяные мужики – дурные мужики.

Эдька на этот раз вел себя сносно. Долгих речей не говорил, одеяло на себя не тянул, не занудствовал. Но слово все-таки взял. Я набрала воздух в легкие и решила ни в коем случае его не прерывать, даже если мне будет невмоготу. Позорить его не стану.

А он вдруг такой хороший тост сказал! Все-таки прошел со мной кое-какую школу. И хоть Олег все спрашивал, можно ли уже пить, все шикали на него, и Эдька продолжал самозабвенно.

– Предлагаю всем выпить за Бориных маму и бабушку! Которые подняли на своих хрупких женских плечах, – ибо отец Бори, как вы знаете, умер от ран вскоре после войны, – подняли на своих плечах трех замечательных мальчишек. У них было все, о чем могли мечтать мальчишки в те годы: фотоаппарат, магнитофон, спортивное снаряжение.

– Велосипеды, – подал голос Боря. Все-таки ему было приятно окунуться в воспоминания своего детства.

– Велосипеды – это отдельная тема, – сказал Эдька.

– На них мы проехали с Эдиком и другими нашими друзьями от Самарканда до Бухары, – снова вклинился Боря.

– Так это вы с Эдуардом путешествовали по Узбекистану? – прояснила для себя Марина некоторые факты биографии мужа.

– Да-а-а! – в один голос завопили Боря с Эдиком.

Мне эта тема тоже была приятна. В Бухаре родилась моя мама. После бегства деда и бабушки из-под Пятихаток от возможной репрессии.

– Вы не представляете себе, как нас хорошо везде встречали! – ударился в воспоминания Борис. – Где бы мы ни появлялись, нас всюду кормили, расспрашивали о нашей жизни, рассказывали о своей. Затем выдавали теплые одеяла, селили в какой-нибудь чистый класс местной школы.

Мне нравилось, что Боря не забыл те добрые времена, а Эдька вообще любил частенько вспоминать о том, что дух человеколюбия царил тогда повсеместно. На земле живет много людей, много народов и национальностей. Им никогда до конца не слиться в своем восприятии жизни. Но это не значит, что им нельзя жить рядом. Если бы Бог хотел однообразия, он сотворил бы мир однородным.

Господи, куда меня занесло?! Ведь это не моя речь и не мои воспоминания.

– Кстати, у меня растет племянник одиннадцати лет, – продолжил Боря. – Он говорит по-русски лучше меня и вас. Так вот, он обожает Советский Союз. Мечтает о его возрождении. Попросил привезти флаг БАТЭ и флаг СССР.

Гости попритихли, опустили глаза.

– Такую страну разрушили! – подал вдруг голос балабол Олег.

Я чуть не задохнулась. И это говорит человек, одним из первых покинувший корабль? Как оказалось, тонущий. Нет, я не даю ему морального права упрекать нас в чем бы то ни было. Но я не успела и рта открыть, как Ольга зашикала на него.

– Но почему? – заупрямился он.

– Нет и все! О политике ни слова.

– А знаете, я поражен, – сменил он резко тему, – как выглядит сегодня Минск. Красивый город! Полно шикарных машин, в магазинах все есть. Когда мы уезжали в восьмидесятых, нам выдавали талоны на две пары носков в год.

– Капитализм рулит, – поддакнула без энтузиазма я. – Глобализация. Мы подтягиваемся к общему уровню.

Он не почувствовал моего сарказма, сказал: «Ну да!»

…Гости разбрелись по залу в ожидании горячих блюд. Все были сыты, но каждый все равно заказал что-то свое на выбор, всем было интересно, чем же нас удивят повара «Оливо».

Дора, сидевшая напротив, после сигаретки, ради которой она подняла со скамьи свое грузное тело, вернулась несколько сникшей. Выражение игривости покинуло ее, печать усталости легла на чело. Дора почувствовала, что мы с Олегом наблюдаем за ней. Она распрямила плечи. На ней было шикарное шелковое платье темно-синего цвета с кокетливым бантом под грудью. Оно ей очень шло. Когда она сидела за столом, не было видно ее расползшейся фигуры. Она вернула кокетливое выражение лица, стала эмоционально рассказывать, как любят встречаться друзья у нее дома и на даче.

– Они съезжаются все сразу, человек двадцать пять. На нашей даче нет никаких грядок, никаких ограничений. Можно валяться на газоне, можно бегать с ракеткой и воланчиком. Можно просто балдеть. Я люблю готовить для друзей и родни. Три раза в год я готовлю фаршированную рыбу: на Новый год, на день рождения Бори и на еврейскую Пасху. Приходит мой брат и сразу располовинивает ее. – И она отточенным жестом показала, как он это делает.

– А можно нам попробовать твою рыбу в следующий приезд? – поинтересовался осторожно Олег.

– Отчего нет? Конечно, можно!

Я только переводила взгляд с Доры на Олега. Но в разговоре не участвовала. Почувствовала себя чужой.

– А чего не эмигрируете? – снова поинтересовался он у нее.

– Да чего уж теперь?

– Ну а раньше?

– Не знаю. Я не могла бросить брата. Я его обожаю.

– А сколько ему?

– Шестьдесят пять.

Я перевела дух.

– Но оттуда ты могла бы лучше помогать.

– Нет, я не могу без него. Мы бы стали редко видеться. А ему не уехать. У него тут столько всего…

Я сразу нарисовала мысленно паровозик из детей от разных жен, а потом и из внуков. И он, по-видимому, всех обожает, как Дора его самого. Боже мой, неужели так бывает?! Такая дружба между сестрой и братом?! И ни сестра, ни брат не ищут возможности снять друг с друга последнюю рубашку?

А между тем Олег ведь не поинтересовался у меня, почему не эмигрируем мы с Эдькой! В его глазах мы и в самом деле были чужие.

– Минск мне очень понравился, – повторил Олег. – Москва нет. Это страшно перенаселенный город. Бесконечная серая толпа бредет по улицам. Полно китайцев. Все вывески на английском. Словно где-нибудь на Брайтон-Бич. В Минске публика выглядит привлекательнее, женщины одеты ярче.

Я бросила взгляд на Ольгу. Она сняла туфли на высоких каблуках. Сразу же превратилась в тетку с базара. И все равно я уже привязалась к ней.

Марина на другом конце стола услышала разговор о нарядах, сказала громко:

– У нас есть знакомый, который одевает свою жену исключительно в брендовые вещи. Недавно на вечеринке он подходит ко мне и говорит: «А на моей – платье от Версаче за три тысячи!» Я ему отвечаю: «Правда? А на мне за пятьдесят девять долларов. И оно мне очень нравится!»

Я поняла окончательно: Марина – мой человек. Ее мягкий юморок, невыпячиваемость, непритязательность во второстепенном и верность самой себе в главном – редкие сегодня качества. А главное ее достижение – это Боря. Очень интеллигентный, порядочный, тонкий человек… Когда Эдька изучал этикетку коньяка, Боря подсел ко мне, сказал:

– Эдуард – замечательный, умный, благородный, непреклонный человечище.

– Да, – вздохнула я.

– Я желаю вашим мальчикам быть такими же умными, тонкими, благородными, но немножко более гибкими.

О! Как точно он схватил Эдькину суть! И ничего не меняется. Ничего! Тридцать лет прошло. Какими мы рождаемся, такими и шагаем по жизни.

Подруга Марины по детскому саду решила, что настало время и ей что-то веское произнести. Только она начала речь, как Олег ее перебил.

– Так вы, оказывается, на один горшок ходили? – съерничал он.

Не люблю, когда так шутят. Мое пылкое воображение сразу же рисует малопривлекательную картину: полные горшки, грязные штанишки. Не люблю, когда так шутят!

И тут по ходу беседы выясняется, что абсолютно трезвый и молчаливый муж Марининой подруги уже шесть раз побывал в Америке. Я ахнула. Это было такое откровенное использование открывшихся возможностей – на все триста процентов. Ей-богу, я бы гнала его поганой метлой! Маринина подруга блаженно улыбалась. Еще бы! Шесть раз! Но она была счастлива еще и потому, что ей было только пятьдесят четыре. Они с Ольгой, весело обмениваясь репликами, все еще танцевали вокруг Марининого возраста. Я с усмешкой поглядывала на их менуэт.

Олег в это время рассказывал Доре, как они встречаются в Америке раз в месяц всей своей многочисленной родней – человек тридцать. Все приезжают со своими уже готовыми блюдами и своей выпивкой (а где в таком случае приятные сюрпризы?). А пару раз в году встречаются расширенным составом: вся родня съезжается в Лос-Анджелес из Нью-Йорка, Майами и собственно самого Лос-Анджелеса.

– Если бы вы остались здесь жить, вы встречались бы значительно реже, – зачем-то сказала я. Едко получилось. Но Олег со мной на удивление сразу же согласился.

Подали десерт. Я заказала вишневый штрудель с шариком мороженого. Оказалось, мы с Дорой выбрали одно и то же лакомство. Не зря я весь вечер изучала ее – она заворожила меня. Впрочем, я успела полюбить всех, насколько можно полюбить людей, которых видишь, возможно, единственный в жизни раз. И даже пьяные мужчины не очень раздражали меня. Эдька в конце концов напился прилично. Я поняла, что мне придется подставить ему свое плечо, иначе парня не пустят в метро. И только Боря, даже пьяненький, не терял благородного облика.

В тот вечер я, честное слово, любила всех наших новых друзей…

Белая дача

Когда Белую дачу выставили на аукцион в третий раз, я спросила у Эдьки, а не хочет ли он мне ее подарить.

– Все-таки там прошло мое детство, с ней связаны трогательные воспоминания, – я подводила базу под свое неожиданное предложение.

– Пожалуй, купил бы! Если бы лежали в сейфе каких-нибудь тысяч триста, зеленых, разумеется, – в общем, сущий пустяк. Вот только не кажется ли тебе, что свои детские воспоминания ты ценишь как-то уж очень дорого? Да и что бы мы стали с такой обузой делать?

– Ты ровным счетом ничего не понимаешь. Ничегошеньки! Робкими касаниями я там впервые «нащупывала» жизнь, пробовала ее на запах и на вкус… – я смутилась, высокопарно как-то вышло. Я махнула рукой и замолчала надолго.

– Одевайся, поедем! – вдруг выпалила я час спустя.

Эдька с удивлением взглянул на меня. Но все-таки стал собираться. Выходной день только начинался.

…Свернув на улицу Казинца, мы миновали мою бывшую школу, мясокомбинат, кажется, еще птицефабрика должна была значиться на пути. Где-то там стоял маленький такой магазинчик, в котором я, еще не умея считать деньги, купила целых два белых батона – роскошное угощение на исходе хрущевской оттепели. Меня, на тот момент даже не учившуюся в школе, родители отправили в магазин за несколько остановок от дома что-то там купить (с внуками они уже так не поступали). Когда я увидела закрученный змейкой хвост очереди, своим детским нутром уразумела: надо действовать безотлагательно. Пробралась вовнутрь магазина и пристроилась поближе к прилавку. Какая-то толстая тетка попыталась меня грубо вытеснить, но мужичок, стоявший сзади, выдохнул великодушно: «Пусть и дитенку белого хлебушка достанется!» Я протянула продавщице мелочь, уверенная, что на одну булку точно хватит, насчет второй я сильно сомневалась. А вдруг все же хватит и на две? «Две, пожалуйста», – неуверенно произнесла я. И о чудо! Хватило. Вечером дома я ощущала себя добытчицей и жаждала похвалы…

– Мы называли его панским домом, он был по-своему красив. – Эдька слушал меня, не перебивая. – Арчатые окна, такие же двери, балкончик с кованым ограждением, сверху такая же кованая башенка с повторяющимся рисунком по металлу. Со всех четырех сторон дом тогда выглядел иначе: сплошные лесенки, ломаные скаты крыш, перепад высоты. Можно было ходить вокруг и любоваться совершенством архитектурного решения.

Мы вышли из машины, поднялись к дому. Вот ведь незадача: здание реконструировали, вставили французские окна (кажется, так называют эти огромные серые пакеты из стекла, разделенные на квадраты). Господи, до чего же нелепо! Эти безвкусные панели настолько не вязались с общим архитектурным замыслом, цветовой палитрой фасада, текстурой облицовочной штукатурки, они вступали в некий жуткий диссонанс с общей задумкой, с моими воспоминаниями. В общем, впору было расплакаться.

Я оглянулась. Все тот же простор вокруг, то же обилие воздуха. Дом располагался на косогоре, вокруг могучие дубы, внизу речка Лошанка. Чуть дальше, по насыпи, протянулась железная дорога – я мечтала когда-нибудь укатить по ней в большой, чарующий мир.

– Понимаешь, для меня это была Речка, не какая-то там Лошанка – одна из тысяч. И железная дорога была тоже единственной, только она могла унести меня в огромный, загадочный мир. – Я как-то неожиданно для себя съехала до скулящей интонации. – Почему все это кажется мне теперь маленьким и аккуратным, почти игрушечным, вот только речка неожиданно широко разлилась? Господи, Эдька! И это все принадлежало мне! Понимаешь, одной только мне! Я и не догадывалась, что была сказочно богата, что это останется лучшей порой моей жизни, моим раем! Вот скажи, у тебя была такая дача в детстве? Была? – пытала я своего ни в чем не повинного мужа.

– Да, была! – немедленно отреагировал Эдька. – Это были апортовые сады в предгорьях Алматы.

– А-а-а! Ну да! Прости, я забыла.

– Правда, теперь их уже нет, – сказал он, поморщившись. – Их разводили на определенной высоте на склонах Алатау. Теперь эти земли облюбовали новые казахи и новые русские под свои невиданные коттеджи. Сады стали вытеснять выше, что привело к их массовой гибели.

– А-а-а! – снова неопределенно произнесла я. Я была сосредоточена исключительно на Белой даче.

У боковой стороны дома обозначилось некое движение. Рабочие в грязноватых робах открывали двери, что-то собрались выносить. С давно не свойственной мне прытью я подскочила к ним, выдавила из себя:

– А можно, уважаемые, нам осмотреть дом изнутри? Когда-то здесь располагался мой детский сад.

– Валяйте! – они были к нам невероятно добры.

Мы двинулись в глубь дома.

– Эдька, какой мрачный дом! – ахнула я, когда мы прошли все комнаты по кругу. Видит бог, он не казался мне тогда таким ужасным. Эти сводчатые потолки не угнетали меня вовсе. Вот здесь у нас была столовая. Посмотри на этот угол: здесь стояла шикарная изразцовая печь, кухарка топила ее. А вот там была кухонька. Я часто помогала Дусе убирать посуду и даже мыла после обеда стаканы и практически чистые тарелки, до блеска вылизанные всегда голодными детьми. В общем, она считала меня человеком, в отличие от Марьи Иванны, нашей заведующей, которая начинала орать на детей при виде вылизанных тарелок, вместо того чтобы просто поблагодарить их. Иногда Дуся разрешала мне не спать днем, все-таки на уборку и мытье посуды требовалось время и силы. Пойдем наверх… Вот в этой кладовке хранились на полках наши постели в таких огромных холщовых мешках, я почему-то стеснялась своего, в мелкий синий цветочек. Ну и само собой, внизу стояли в ряд, плотно прислонившись друг к другу, складные раскладушки. А вот здесь была спальня. Главное было вовремя сунуть под подушку какую-нибудь незатейливую игрушку так, чтобы никто из воспиталок этого не заметил. И играть потихоньку с ней, пока не смаривал сон, хоть я и боролась с ним до последнего. С игрушкой я не чувствовала одиночества.

Эдька с интересом рассматривал внутреннее устройство дома. Его инженерный ум никогда не дремал.

– Ты видел тот балкончик на втором этаже? Под страхом долгого стояния в углу нельзя было выходить на него. И все-таки однажды я нарушила запрет. Я выскочила на этот крошечный пятачок как ошпаренная и прокричала всем, кто гулял внизу: «Эй, смотри-и-и-те! Куда я забралась!» …Пожалуй, пошли отсюда! Подальше от мучительных воспоминаний. Прогуляемся лучше по Курасовщине.

Мы выбрались на улицу, обогнули рядом стоящее здание милиции.

– А вот здесь как раз был роскошный яблоневый сад. Когда по утрам родители отправляли меня одну на мою «работу», я шла мимо вот этого здания института, кажется, почвоведения, – здесь, между прочим, какое-то время работала мама, – шла мимо яблоневого сада, я не пропускала ни одного кузнечика, ни одного цветочка, вглядывалась во всякую заинтересовавшую меня травинку, съедала зеленое терпкое яблоко. Как-то встретилась мне по дороге таким вот летним утром Марья Иванна.

– Как?! – зарычала она. – Кто отпустил это несмышленое дитя одного в сад? Сегодня же поговорю с твоими родителями!

Отец и правда не заморачивался с моим воспитанием. Мама долго болела. Я была предоставлена сама себе. И только мой славный, мой замечательный дед всегда в воспоминаниях где-то рядом, следит, чтобы чего не случилось с обожаемой внучкой. Я унаследовала от него главное качество – способность выстоять в самой безнадежной ситуации.

Сначала мы жили в деревянном бараке – длинной одноэтажной постройке, где все комнаты выходили в коридор, а в торце располагалась огромная кухня, куда моя молодая застенчивая мать не ходила ни под каким предлогом. Бойкие деревенские бабы перемывали кости всем, кто попадал им на язык. Наверно, доставалось и ей, белокурой и нежной молодице.

В комнате у нас стояла большая грубая печь для отопления и маленькая электрическая – для готовки. Меня и тут частенько оставляли одну, спички в руки брать категорически запрещали. Я помню огромную внутреннюю потребность преодолеть этот запрет. И однажды решилась. Спичка мгновенно вспыхнула, обгорела, больно обожгла мне пальцы. Я бросила ее на пол. И тут же исполнилась ужаса от содеянного. Слава богу, все обошлось. Родители так никогда и не узнали, что я едва не стала малолетней поджигательницей. Мне было, кажется, четыре года.

В соседнем деревянном доме, чуть поодаль, располагалась детская поликлиника, где принимала старая докторша Аношко. Господи, прошло столько лет, я не помню, с кем работала на последней работе, но докторшу Аношко я запомнила на всю жизнь. Это была такая сухонькая старушка с неприветливым лицом.

Мама привела меня в поликлинику с сыпью.

– Да у вашего ребенка ветрянка! – заорала Аношко. – Где вы были вчера весь день?

– Ездили в город, – пролепетала перепуганная мать.

– Так вот, скажу я вам, вы заразили весь автобус.

– Ну так уж и весь автобус? – попыталась возразить мама.

– Да, именно так. Каждого пассажира.

Гримаса боли исказила дотоле прекрасное лицо моей бедной матери. Она почувствовала себя преступницей. Надо же, заразить целый автобус!

…А потом нам дали квартиру в близлежащем новом кирпичном доме на два подъезда и три этажа. Жители разбили у дома палисадник, соорудили турничок, стол, скамейки – словом, облагородили. Дом был развернут лицом в долину, он смотрел на дивный кусочек первозданной, почти нетронутой природы. За деревьями колосилось поле, дальше открывался потрясающий вид на ту самую долину, с крутым склоном и могучими вековыми дубами по его вершине. Теперь дубы и в самом деле можно считать вековыми, полвека уж точно прошло со времен моего детства.

– Эдька, давай спустимся вниз, – предложила я.

От долины практически ничего не осталось. Теперь уже трудно представить, как мы детьми взбирались на вершину склона, ложились поперек него и с визгом скатывались вниз. Хорошо, если в коровьи лепешки при этом не заворачивались.

Верхушка крутого склона дальней стороны была теперь срезана, на ней расположился некий спортивный центр, чуть дальше, на искусственной насыпи – думаю, что сотворенной из грунта той самой срезанной верхушки, – горнолыжный спуск. И сейчас все выглядело безлюдным, разве что редкий папашка катил не спеша коляску с ребенком да старая бабка выгуливала внучка.

– А ведь когда-то все это были наши владения. Наша долина, наши дубы, наша земляника. Вот там, где теперь трансформаторная подстанция утоплена в горку, – там мои молодые родители устраивали пикники с друзьями. Эдька! Куда уходит жизнь? Куда уходят дни и ночи, когда мы были безусловно счастливы? Ладно, возвращаемся, – я махнула безнадежно рукой. Эдькино лицо оставалось бесстрастным – трудно быть взволнованным чужими воспоминаниями.

Мы почти поравнялись с моим старым домом. По правую сторону дороги шли корпуса каких-то неизвестных институтов, общежитий.

– Вот здесь, в подземных хранилищах, таких бункерах-бомбоубежищах, держали в цистернах бензин. Я любила затаиться тут во время игры в прятки. Я не могла надышаться этим острым, волнующим запахом. Словом, была настоящей токсикоманкой. Теперь-то я знаю: у меня был низкий гемоглобин.

Мы подошли к дому.

– Видишь противопожарную лестницу? Была у нас такая любимая игра: забрасывать мяч в каждый пролет – все выше и выше. Однажды один паренек разозлился на меня, пообещал превратить в муравья. Я не на шутку перепугалась, размышляла, как избежать печальной участи… Летом дети бегали купаться на речку. Ни под каким предлогом мне нельзя было присоединяться к ним. Речка вообще была под запретом. Марья Иванна зверела, когда на санках мы спускались от парадного входа Белой дачи к подножию горы. Санки сами выносили нас на тонкий лед.

Эдька только и успевал поворачивать голову то направо, то налево.

– А теперь посмотри вон туда. Здесь было экспериментальное поле, огороженное легким забором. На поле выращивали радиационные бобы. Представляешь, прямо в жилом квартале?! Табличка с черепом и костями отпугивала нас. Когда умер один мальчик, говорили, что он объелся радиационных бобов. Помню свою растерянность. Я размышляла о смерти. В тот момент у меня зародилось странно-прекрасное, едва выносимое чувство, граничащее с редкой убежденностью, что если я и умру, то когда-нибудь снова возникну на белом свете маленькой девочкой. Так-то вот! Еще одно из восхитительных воспоминаний детства – я воспринимала женские имена окрашенными в яркие цвета. Мое было желтым, как солнце.

Однажды я решила отправиться в самостоятельное путешествие. Ну хотя бы до площади Победы – конечной остановки маршрута автобуса номер один. Между прочим, я всегда считала, что мы живем не просто в Курасовщине, а на главной улице Минска. Ну раз до главной площади города ходит автобус номер один. Вот сидела я как-то на первом сидении, сразу за кабиной шофера, рядом расположился благостный старичок, чистенький такой, приятный, с белой бородкой и белой шевелюрой. Он был очень старенький. Я положила руки на поручень впереди, он накрыл своей дрожащей ладонью мою детскую ручонку. Я вырвала недовольно руку, положила рядом, он снова начал гладить мою ладонь. Господи, как я теперь понимаю этого старичка! Самое большое блаженство на свете тискать малое дитя.

Итак, о путешествии. Скоро выдался и случай подходящий. Мы с подружками, такими же дошколятами, как и я, столкнулись за бараками нос к носу с толстой кондукторшей автобуса номер один. Она была перепоясана тяжелой сумкой с нанизанными на ручку тугими кольцами билетов. Эта была такая вожделенная деталь в наших играх – кондукторский набор. В магазин играть было тоже очень интересно, но в кондуктора круче. Мы с высокомерным видом отрывали билетики, требовали четыре копейки взамен.

– Вот я ей и говорю: «Тетенька, а покатайте нас на вашем автобусе». – «Запросто, – отвечает она. – Поехали!»

Через пять минут, когда я нырнула в душную утробу автобуса, вдруг обнаружила, что подруг моих как ветром сдуло. Ну и ладно! Я сама! Автобус едва миновал Белую дачу, как я опомнилась, испугалась, бросилась к водителю, забарабанила в кабину, закричала, чтобы меня выпустили. Как только я оказалась на родном болоте, где теперь течет на удивление широко разлившаяся речка Лошанка, я почувствовала себя значительно лучше. С ощущением вновь обретенной свободы я принялась собирать желтые лютики, щедро рассыпанные по берегам Лошанки, как вдруг заприметила вдали летящую на меня мать. Я радостно бросилась к ней навстречу со словами: «Смотри, какие цветочки я для тебя собрала!»

Мать моя, в общем-то добрая, незлобивая мать, избила меня в тот раз жестоко. С остекленевшим взором она снова и снова проходилась ремнем по моему тощему тельцу. Я плохо, без вдохновения, уворачивалась от нее. Она хотела навсегда изжить из меня страсть к путешествиям. Но страсть оказалась неискореняемой! Единственная потеря того времени – я перестала верить в девичью дружбу.

– А сейчас я тебе расскажу, – начала я торжественно, – невероятную историю. На Белой даче я однажды встретила приведение.

Эдька скептически посмотрел в мою сторону, хмыкнул.

– Как-то меня забыли забрать домой из детского сада.

– Как это? Так не бывает.

– Еще как бывает. С такими бедолагами, как я, всякое случается. Я не стану сочинять небылицы, когда в жизни и без того благозвучия нет. Может быть, это был тот случай, когда мама лечилась в санатории, маленькую сестру отправили на Донбасс к тетке, а отец учился по вечерам в университете, получал второе высшее, что в ту пору, прямо скажем, являлось большой редкостью, ибо и первое высшее было огромным достижением в послевоенное, очень непростое время.

В общем, наша кухарка тетя Дуся, которая, как я тебе уже говорила, благоволила ко мне, подрабатывала в саду ночным сторожем, тянула свою большую семью, после войны оставшуюся без кормильца.

Она отправилась со мной к нам домой, долго звонила в дверь, никто не открывал. Подняться на второй этаж к тете Марусе, где меня частенько оставляли родители, она не догадалась, а я не подсказала ей. Дуся потащила меня назад в детский сад. У нее были больные, почерневшие от тромбофлебита ноги. Она явно маялась со мной, но виду не подавала. Вечером к ней заглянула Аношкина медсестра, ввела прямо в стопу содержимое нескольких ампул с новокаином. Дусины ноги на глазах стали светлеть. Я была уверена, что волшебница-медсестра излечила Дусю за один сеанс.

Потом мы пили чай с соевыми конфетами, вкус которых мне казался необычайно приятным. Дуся с медсестрой рассказывали друг другу какие-то страсти про жителей Курасовщины – всех жителей бывшей деревни с их многочисленной родней они знали до седьмого колена. Я долго слушала печальные истории, да и заклевала носом прямо за столом. Дуся тут же разложила раскладушку, расстелила мою постель, раздела и уложила меня. Я слушала размеренный шепоток Дуси и ее подруги, он убаюкивал меня. И мир, забывчивый и равнодушный, глухой к людским мольбам, медленно отступал.

Проснулась я среди ночи. Под высоким сводчатым потолком как будто зависло светящееся неплотное облачко. Оно колыхалось и, кажется, дышало. Потом оно опустилось ниже. Я явственно различила глаза и круглый рот. Я старалась не смотреть на набухающую уродливую рожицу барашка, чтобы не встретиться с ним глазами. Тем временем его рот все силился что-то мне сказать, я с ужасом следила за черным беззубым провалом. В окна бились ветки деревьев, ухала ночная птица. Я дрожала всем своим маленьким угловатым телом, крик ужаса готов был вырваться из моей груди. Трудно довериться кому-то в ночи, тем более если этот кто-то имеет обличье настоящего призрака. И тут я услышала сухой, безжизненный голос, а может быть, это все померещилось мне, он говорил: «Не бойся, простодушное дитя! Ничего никогда не бойся. Ты все преодолеешь. И хотя жизнь твоя не будет безоблачной и легкой, она будет прекрасной». Мне показалось, что в какой-то момент приведение начало уменьшаться в размере и постепенно превратилось в маленького уставшего ангела, приветливо улыбавшегося мне.

– Дуся, – закричала я и забилась в истерике, когда бедная женщина с больными ногами приковыляла ко мне. – Дуся, мне страшно!

– Ну, будет, будет, – все повторяла старая женщина, поглаживая меня по длинным волосам, разметавшимся по подушке, по тонким моим рукам. Когда она касалась меня ладонью, я ощущала ее шершавость, ладонь пахла молоком. Время от времени Дуся осеняла меня крестом. – Мало ли что привидится в этом огромном доме! – сказала она усталым голосом. – Все будет хорошо. Вот увидишь! Надо лишь только сладить со всем, выстоять, выдюжить.

Я долго смотрела в черный провал за окном, ветки деревьев, словно лапы огромной дикой кошки, с характерным звуком царапали его с другой стороны. Огонек далекой звезды был будто вмонтирован в кусочек темного неба, застрявшего в переплетенных ветвях. Ухнула ночная птица, и моя заячья душа снова убежала в пятки.

– Да-а-а, – подал голос Эдька. – Хорошо хоть, раскрыла мне глаза на то, что нашу жизнь, оказывается, можно считать прекрасной. Все-таки лучше знать, что счастье было.

Мы замолчали. Теперь уже надолго.

Святлана Бязлепкіна

СУЧАСНАСЦЬ І ГІСТОРЫЯ

Святлана Уладзіміраўна Бязлепкіна нарадзілася ў 1957 г. у вёсцы Малейкі Брагінскага раёна на Гомельшчыне. У 1979 г. скончыла факультэт журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Працавала ў раённай газеце «Чачэрскі веснік» і абласной газеце «Гомельская праўда». Зараз жыве ў Мінску. Аўтар кнігі прозы «Чарнобыльская русалка» (1998). Аповесці і апавяданні Святланы Бязлепкінай друкаваліся ў газетах «Літаратура і мастацтва», «Звязда», часопісах «Полымя», «Маладосць», у перакладзе на рускую мову – у часопісе «Нёман». У сваіх творах пісьменніца імкнецца найперш разглядаць сучаснасць, на мой погляд, нават у выпадку, калі звяртаецца да далёкай гісторыі. Персанажы і сюжэты, праведзеныя Святланай Бязлепкінай праз мастацкае асэнсаванне рэчаіснасці, даволі прыцягальныя, рэльефныя – яны становяцца блізкімі, зразумелымі з першых хвілін знаёмства чытача з творам. Але гэта не значыць, што губляецца інтрыга. Наадварот, цікаўнасць выклікае і тое, што будзе далей. І чытанне ўяўляе сабой дарогу да бясконцасці, да лініі гарызонту…

У творчасці Святланы Бязлепкінай можна вылучыць дзве плыні. Беларускай сучаснасці прысвечаны такія творы, як «У межах Нагорнай пропаведзі», «Шазюбль», «Па законе фотагеніі», «Выйсці замуж за шведа» і інш. А гісторыя Еўропы адлюстравана ў апавяданнях «Венгерскі праект», «Урокі Шантанэ», «Аднойчы ў Грамічэле», «Лінія Дзюранда» і інш. Тое, што пісала крытыка ў свой час пра твор «Урокі Шантанэ», можна аднесці да ўсіх гістарычных апавяданняў аўтара: «…Багатая мова, дынамічна захапляльны сюжэт (дзеянне адбываецца ў Францыі ў першай палове мінулага стагоддзя), галоўны герой, настаўнік гісторыі, які адразу заваёўвае сімпатыі, – немагчыма адарвацца ад чытання, пакуль не перагорнеш апошнюю старонку».

Вострасюжэтныя псіхалагічныя апавяданні «Дыягназ» і «Таямніца гатэля “Раяль”», якія ўвайшлі ў гэты зборнік, адлюстроўваюць абедзве плыні творчасці пісьменніцы.

Шкада, што кніга прозы ў Святланы Бязлепкінай толькі адна. Хочацца верыць, што ў найбліжэйшы час айчынныя выдавецтвы выправяць сваю відавочную памылку адносна творчасці таленавітага аўтара!

Дыягназ

Ён распланаваў свой наступны рабочы дзень літаральна па хвілінах. І вось гэты нечаканы званок. Жанчына ветліва паведаміла, што Міхасю Сцяпанавічу неабходна сёння ў дзесяць гадзін быць у анколага. Талон яму пакінулі ў рэгістратуры. На спробы запярэчыць, што яму такі час не вельмі зручны, на тым баку проваду папракнулі:

– Замест таго, каб нам падзякаваць, вы яшчэ нахабна адмаўляецеся? Тут людзі месяцамі не могуць трапіць да гэтага ўрача, а вы яшчэ нам умовы ставіце! Калі не з’явіцеся заўтра, будзеце станавіцца ў чаргу!

– Выбачайце, прыйду! – Міхась ледзь паспеў гэта вымавіць, як жанчына паклала трубку.

Па праўдзе, дык за што тут дзякаваць? Гастраскапію ён прайшоў у сваёй паліклініцы без аніякіх чэргаў, па так званай хуткай дапамозе, калі наведаў дзяжурнага тэрапеўта. Маладзенькая доктарка і слухаць не хацела, што прычына можа быць у казіным малацэ, якім Міхась пачаставаўся надоечы. «Яшчэ хто-небудзь піў тое малако? І што, у сяброў ніякіх наступстваў? А вы тры дні адпакутавалі, і няма змен да лепшага? Заўтра ж нашча да гастролага!»

У хлопцаў і праўда ніякіх праблем не было ні са страўнікам, ні з кішэчнікам, хіба, можа, пасаромеліся прызнацца пра атручванне? Іначай іхні весялун Валодзька сваімі жартачкамі даставаць будзе не менш за тыдзень. Але ж назаўтра ўсе выйшлі, як звычайна, на аб’ект. Шэф Іван Іванавіч дазволіў Міхасю адляжацца дома, але гэта яшчэ і таму, што адчуваў сваю віну, бо менавіта ён падахвоціў хлопцаў купіць на трасе тое малако. Набывалі як звычайнае, гэта калі ўжо разлічыліся і за семкі гарбузовыя, і за іншыя вясковыя прысмакі, жанчына кінула ўслед:

– Малачко казінае, вельмі карыснае, ад усіх хвароб дапамагае.

Дапамагае? Ці адкрывае новыя хваробы? І чаму гэта яму трэба імчаць ажно на другі канец горада па вынікі аналізаў? Сёння паўсюль інтэрнэт, няможна было перадаць праз камп’ютар звесткі ў яго паліклініку? Шукай цяпер тыя кабінеты!

Анкалагічны дыспансер месціўся на ўскрайку абласнога цэнтра, некалі іх будаўнічае ўпраўленне нават рабіла капітальны рамонт у адным з лячэбных карпусоў. Цяпер тут нічога не пазнаць: у цэнтры квартала ўзведзены дзесяціпавярховы гмах, здаецца, яшчэ некалькі будынкаў раздаліся ў бакі і займелі па-сучаснаму кідкі выгляд. Ахоўнік, падалося, неахвотна адчыніў шлагбаум і на пытанне: «Як праехаць да рэгістратуры?» – незадаволена тыцнуў пальцам у бок высокага корпуса.

Добра, што захапіў з сабою пашпарт. Ну хіба не бюракратызм – каб атрымаць усяго толькі талон на прыём, трэба завесці медыцынскую картку з безліччу немедыцынскіх звестак ад калі і дзе нарадзіўся ажно да сямейнага становішча.

– Вам што, давялі план па зборы макулатуры? – пачаў абурацца Міхась. – Навошта картка? Я тут першы і апошні раз, каму патрэбны гэты фармалізм? Я ні разу ў жыцці бальнічнага не браў, вы можаце мяне зразумець?

Старэнькая, уся ў зморшчынах рэгістратарка скрушна зірнула на яго, цяжка ўздыхнула і прамовіла нечакана звонкім голасам:

– Ні ад сумы, ні ад турмы… ні ад ракавага корпуса… Барані цябе божа, сынок!

Ледзь стрымаўся, каб не кінуць ёй: «Ціпун табе на язык, вядзьмарка!» Але на гэтым ягоныя прыгоды не скончыліся.

– Куды? Які талон? Ты што, аслеп? Тут людзі пасля хіміятэрапіі ў чарзе прытомнасць губляюць, а ты, лоб такі, па блаце ўлезці? – дарогу да кабінета яму перагарадзілі тры жанчыны сярэдняга веку.

– Ды мне толькі аналізы забраць! – пачаў тлумачыць Міхась.

– Тут усе па аналізы, – не згаворваючыся, выгукнула чарга.

Міхасю нічога не заставалася, як змірыцца з сітуацыяй.

– Іванавіч, я ў паліклініцы, і «кукаваць» мне тут да абеда ці мо й болей. На аб’ект едзьце без мяне!

Іванавіч спрабаваў паўшчуваць, маўляў, без Міхася толкам не ацаніць, колькі папярэдне «злупіць» грошай з заказчыка, пакуль складуць дакладны каштарыс, але ён ужо не надта ўслухоўваўся ў тлумачэнні. Тут, ля кабінета анколага, сярод гэтых бедакоў, ён раптам зразумеў, што ўсё тое, што адбываецца за сценамі паліклінічнага корпуса, ужо драбяза, не вартая нерваў. Працяла трывожная думка: чаму гэта яго накіравалі так тэрмінова да анколага?

– Адамовіч дрэнны ўрач? Ну што грубаваты, дык з намі інакш і нельга. А так ён быў лепшым хірургам, да яго пад скальпель усе прасіліся. У семдзесят пяць, канешне, не аперыруе, не той ужо ўзрост, але ж вопыт не растрасеш, ён і цяпер зірне на цябе, нібыта рэнтгенам пройдзецца. І дыягназ у яго як прысуд, не адкруцішся. А сын увесь у бацьку пайшоў, да Адамовіча-малодшага сёння трапіць – таксама вялікая ўдача. А ты кажаш, грубы.

– Рак стрававода? Чацвёртай ступені? – прамовіў нехта спачувальна.

– Ага, апошняй. Пятай ступені не бывае, – адказала адна з тых жанчын, што перагарадзілі Міхасю дарогу да кабінета ўрача.

– На калідоры ляжала? Ой, я таксама да аперацыі тры дні кантавалася, пакуль ложак вызваліўся. Няхай бы начальства паляжала ў такіх умовах, можа, задумалася б, што трэба бальніцы хутчэй будаваць.

– Дык яна што, спачатку па знахарах пайшла? Дурненькая, час быў упушчаны. А нам тыя траўкі і малітвы – што за саломінку ўхапіцца!

– Не, без малітваў нельга! Асабліва калі ўжо больш нічога не дапамагае! Тады толькі на Бога спадзявайся, а больш ні на каго.

– Ага, браток, гэта як баі без правілаў: ці ты рак адужаеш, ці ён, зараза, цябе!

– А я так і сказаў свайму ўрачу: вынеслі мне смяротны прысуд без пракурораў і без адвакатаў і, галоўнае, без дакладнай даты пакарання. А яна мне: «Малайчына, што жартуеце. Смехатэрапія – добрая рэч…»

Наслухаўшыся такіх размоў, Міхась пераступіў парог кабінета ўрача на ватных нагах. Умольным позіркам глядзеў ён на доктара Адамовіча, пра якога казалі, што ён тут сапраўдны свяціла.

– Ну што, асілак? Ну праўда ж, асілак? – заўсміхаўся, звярнуўшыся не столькі да яго, колькі да маладзенькай медсястры, доктар. І тут жа спахмурнеў, заглыбіўся ў нейкія паперы, якія яму перадала, перапытаўшы прозвішча наведвальніка, сястрычка.

– Ну, гэта ты цяпер асілак, – раптам пасур’ёзнеў доктар. – А праз пэўны час будзеш такі ж нямоглы, як вунь тыя людзі на калідоры! Калі не пачнеш лячыцца! Калі тэрмінова не ляжаш на аперацыю. Такія вось асілкі, як тыя вялізныя дрэвы. Не заўважаў? У непагадзь яны чамусьці валяцца першымі. Што, напалохаў цябе? А ты не палохайся! – доктар не ўсміхаўся, казаў нават злосна, у адказ хацелася яму нагрубіць і ляснуць дзвярыма.

Але не нагрубіў і не ўцёк. Толькі адчуў сваю бездапаможнасць і перад гэтым суровага выгляду анколагам, і перад медсястрой, якая таксама ўжо не ўсміхалася, а цярпліва тлумачыла, што яго паставілі ў чаргу на аперацыю і роўна праз чатыры тыдні ў восем гадзін раніцы яму неабходна прыйсці ў суседні бальнічны корпус з усімі неабходнымі паперамі.

– Пакуль здасце кроў з вены, усе іншыя аналізы, затым прыйдуць вынікі, на працы ўсё ўладзіце. Час – і да нас.

Доктар, як падалося, нецярпліва махнуў рукой. Маўляй, не затрымлівай, чалавеча, сам бачыш, якая чарга пад дзвярыма.

Міхась не памятаў, як апынуўся ў двары. І не адразу ўцяміў, што корпус меў два выхады, бо выбег, як аказалася, на іншую вуліцу. Павярнуць бы ў той бок, дзе быў прыпаркаваны ягоны аўтамабіль, але скіраваўся чамусьці ў супрацьлеглы. Выйшаў на ціхую вулачку, а дыхаць стала яшчэ цяжэй. Сонца пякло неймаверна, хутчэй бы схавацца куды. Наперадзе ў абрамленні высокіх ліп стаяў касцёл. Ці толькі каталікі туды заходзяць?

Ля ўвахода яго спыніў ветліва-ліслівы голас:

– Купіце, даражэнькі, малітоўнік і святую ікону! І свечкі не забудзьце!

– Не, я праваслаўны! – засаромеўся Міхась.

– А ў нас і для праваслаўных многа чаго ёсць! – лагодна-настойліва ўгаворваў мужчына, корпаючыся ў вялікіх каробках з рэлігійным таварам.

– Не звяртай увагі, чалавеча, на гэтага святога карабейніка! Праходзь наперад, не бойся! – хтосьці піхнуў яго ў спіну.

Міхась азірнуўся, нерашуча прайшоў да лаўкі, прысеў. Той самы дарадца зухавата прамовіў:

– Шапку здымі!

Міхась зноў азірнуўся, адначасова памацаўшы галаву. Ён быў без галаўнога ўбору, відаць, гэты жартаўнік так забаўляецца. Але яму было не да жартаў. Перасеў на лаўку далей ад веселуна. Недзе наперадзе мітусіліся людзі, групка дзяцей з жанчынай у цёмнай сукенцы, падобнай да служкі, ладзілі нейкія спевы. А на лаўках сям-там сядзелі людзі, не звяртаючы ўвагі на гармідар наперадзе. Міхась заплюшчыў вочы. Ледзь стрымліваўся, каб не заплакаць.

У яго рак? Чаму? За што? Чым ён так прагнявіў Госпада? Божа, дапамажы рабу твайму! Словы прыходзілі самі, Міхась шаптаў іх у якойсьці апантанасці. Потым схамянуўся: сваю бяду давярае чужому Богу? Ды і пра свайго Бога не памятае, калі ўспамінаў. У царкве быў толькі аднойчы ў дзяцінстве, яшчэ калі жыла бабуля Тэкля. Сядзеў, стомлена апусціўшы рукі і галаву на спінку пярэдняй лаўкі. Сядзеў так немаведама колькі.

Ён быў дужы, як і ўсе ў родзе Краўчанкаў. Пра такіх у іхняй вёсцы казалі «каню брат». Не памятае, каб сур’ёзна хварэў. У школе калі і прагульваў урокі, дык зусім не з прычыны прастуды. У арміі ягоныя сябры ляжалі па некалькі разоў у шпіталі, а ён – ніводнага. У прафтэхвучылішчы на практыцы некалькіх хлопцаў схапіла запаленне лёгкіх, майстру нават вымову далі, што пагадзіўся ў непагадзь вучыць практыкантаў кладцы, дык Міхась заступіўся за любімага настаўніка, маўляў, хлопцы самі вінаватыя, што легкадумна аднесліся да экіпіроўкі. І пазней на працы, калі які грып там – дык у іхняй брыгадзе такая завядзёнка: адляжацца два-тры дні, без аніякіх бальнічных. А Міхася, здаецца, і грып ніколі не браў. Калі і адпрошваўся з працы, дык каб з’ездзіць у вёску да радні па якой пільнай патрэбе. Ён і ў паліклініку сваю хадзіў раз на пяць гадоў выключна для таго, каб потым даведку вадзіцельскую атрымаць. Ніякіх санаторыяў і курортаў не прызнаваў – што яму там рабіць? А вось адпачыць у вёсцы, збегаць на досвітку ў грыбы ды пасядзець з вудай на рацэ – такога задавальнення ніводны санаторый не дасць. Ды й колькі прыемных спраў можна парабіць у той жа вёсцы ці на лецішчы падчас водпуску!

Усё яму было ў радасць: і праца, і адпачынак. У мужчыны заўжды быў добры настрой. «Аптыміст ты, Міхась!» – зайздросцілі сябры. А цяпер што? Дзе ўзяць той аптымізм, калі ў цябе рак?

– Хопіць маліцца чужому богу! – нехта паляпаў Міхася па плячы. – Давай выйдзем на свежае паветра!

Зноў гэты жартаўнік прычапіўся? Мужчына пенсійнага ўзросту, апрануты ва ўсё светлае, што выглядала неяк па-святочнаму, павёў яго да лаўкі ў зацені ліп.

– Ты ж не каталік? Во, на лбе напісана, што не каталік. І я, братка, таксама. А хаджу вось у касцёл, а ўсё чаму? Прызнаюся табе шчыра, малюся польскаму богу за дапамогу, за дачку і зяця малюся. Ды й да царквы, браток, магу не даклыпаць, бо надта ўжо ногі баляць.

Памаўчаў, уважліва разглядваў Міхася. Зноў загаварыў:

– У мяне дачка з зяцем перабраліся ў Польшчу, разумееш? Дык трэба неяк і да касцёла прывыкаць, каб быць ну як бы бліжэй да дзяцей.

Міхась абыякава кіўнуў галавой.

– За мяжой жывуць, здаецца, хваліцца трэба і ганарыцца, а для нас з жонкай гэта ой якой бядой абрынулася. Як так, адзіная дачка і некуды ў чужы свет? Ды адкуль? З Мінска, са сталіцы! Жыццё пачынаць з нуля!

Мужчына махнуў рукой у бок лаўкі пад ліпай, маўляў, давай прысядзем. Пад ліпай і праўда было не так спякотна.

– Ну, абжыліся маладыя трохі і, каб нас, значыцца, супакоіць, што ўсё ў іх там добра наладжваецца, пасылку прыслалі. З дастаўкай, каб нас, значыцца, не абцяжарваць. А дома цешча была адна. Яна ж і дзверы паштарцы адчыніла.

Не каб нашай старой не спытаць, ад каго пасылка. А яна вазьмі ды спытай, адкуль пасылка. Паштарка зірнула на адрас і кажа:

– Танцуйце, даражэнькая! Пасылка вам з Гайнаўкі!

– Цешча і сплясала – у адно імгненне на той свет. Вайна дагнала яе, небараку, праз столькі гадоў.

Міхась разумеў, што трэба бегчы ад гэтага гаваруна, але сядзеў і моўчкі слухаў.

– У нашай Галіны Піліпаўны, браток, з палякамі былі свае адносіны. У канцы вайны, калі немцы ўжо ўцяклі, а Чырвоная Армія іх даганяла, у вёску завіталі «акаўцы». І пачалі тут сваю чорную «селекцыю». Каталікоў не чапалі, а беларускія сем’і вынішчалі з асаблівай жорсткасцю. На вачах у маёй цешчы забілі дзеда з бабай, маці, трох маленькіх брацікаў. А Галя ад страху пачала шаптаць «Ойча наш», яе навучыла суседка-каталічка. Дык бандыты, відаць, палічылі за сваю і пакінулі ў жывых. Думаеш, на гэтым яе пакуты скончыліся? У Заляшанах, што на Беласточчыне, у Галі жыла радня. Добрыя людзі пасадзілі сірату на падводу і павезлі да родзічаў. А ў лютым 1946 года, ужо дзесяць месяцаў як скончылася вайна, у вёску, якая цяпер адышла да Польшчы, зноў уварваліся «акаўцы». Наша Галіна цудам засталася жывой – паспела схавацца ў дрывотні. Праз шчыліны ў дровах бачыла, як забілі цётку і яе дзетак. Так яна ў другі раз стала сіратою. Яна потым, Галя, значыцца, у школе-інтэрнаце не магла хадзіць на ўрокі пана настаўніка матэматыкі: яе ўсю трэсла, слова не магла вымавіць. Думалі, што хвароба нейкая напаткала. Аказалася, яна пазнала ў гэтым настаўніку аднаго з тых бандытаў. Доўга баялася сказаць каму праўду. Быў суд, нехта з суддзяў паспрыяў, каб дзяўчынка вярнулася ў Беларусь.

Міхась моўчкі слухаў, чужая гісторыя і кранала, і не кранала яго, сваё балела больш. Але няхай чалавек выгаварыцца.

– Ну, такіх выпадкаў хапала пасля вайны ў Заходняй Беларусі. Магло б ужо ўсё і забыцца-даравацца для маёй цешчы. Усё-такі 75 гадоў прайшло! Але ж за колькі тыдняў перад тым па тэлевізары паказалі, як у той знакамітай Гайнаўцы ў канцы лютага ладзілі маршы польскія, значыцца, маладзёны. Фашысты яны там ці нацыяналісты – хто іх разбярэ. І трэба ж было нашай бабулі ўбачыць гэтае сучаснае дзікунства. Давялося нам выклікаць хуткую дапамогу. Тады ўсё абышлося.

Свет вялікі, і Польшча немаленькая, а наша дурында рванула не куды-небудзь, а менавіта ў Гайнаўку па лепшую долю. Падахвоціў яе туды, праўда, муж, а куды іголка, туды і нітка, атрымліваецца. Абодва з дыпломамі ўніверсітэта, а цягаюць мяхі з пяском ды цэментам. Працуюць у будаўнічай краме недзе на выселках, да горада толькі на машыне можна дабрацца. Дык спачатку год зараблялі на чатырохкалёсны драндулет, якому больш гадоў, чым мне, а потым ужо набылі халадзільнік. Здымаюць нейкія дзевяць квадратных метраў у лагоднай пані Эльжбеты. Дык тая прымусіла іх пахрысціцца ў каталікоў. Маўляў, наша моладзь уся з’ехала ў Германію і далей на Захад, цяпер уся надзея на ўсходнія крэсы, гэта значыць – на беларускую моладзь. Ну, дачка з зяцем і стараюцца перад намі трымаць марку. Старцы старцамі, а ў жабрацтве не прызнаюцца, да каталіцкіх калядаў нам штогод пасылкі шлюць – у Польшчы ў гэты час зніжкі і на падарункі, і на перасылку.

Міхась маўчаў, слухаў і як бы не слухаў, сваё не адпускала.

– Ой, што ж гэта я пра сябе? У цябе ж, мабыць, таксама гора, калі ў касцёл прыйшоў. Што здарылася, браток?

Міхась пракаўтнуў нейкі горкі камяк, прамовіў глуха:

– З онкадыспансера іду. Рак у мяне знайшлі.

– Такі мацак, і рак? – здзівіўся мужчына. – Ото й праўду кажуць: не шукай бяды, яна сама цябе знойдзе!

Міхась, не саромеючыся, расказаў незнаёмаму пра візіт да анколага.

– Ты малады, павінен адужаць гэтую немач! – горача загаварыў мужчына. – Не запускай толькі хваробу, даверся хірургам, а потым ужо з божай дапамогай… Ды родныя каб былі побач. Жанаты?

Міхась кіўнуў галавой і з нейкай надзеяй зірнуў на субяседніка.

– Гэта добра, што сям’я ў цябе. У родным гурце, брат, усё лягчэй перажываецца. У мяне ёсцека тут сябар, таксама ў касцёле пазнаёміліся. Бабыль бабылём пражыў, усё жыццё, мабыць, толькі пра сябе й думаў. А як гора напаткала, дык не было з кім і падзяліцца. Якіх толькі споведзяў не пачуў я на гэтай лаўцы! І ты гавары, калі трэба выгаварыцца, не саромейся.

Колькі яны прасядзелі на лаўцы, невядома. Сонца ўжо схавалася недзе за суседнімі шматпавярховікамі, і дыхаць стала лягчэй. Ці гэта прыйшоў нейкі спакой? Кузьма, як назваў сябе мужчына, расказаў Міхасю мо з дзясятак гісторый пра цудоўнае вылечванне хворых на анкалогію. Людзі з чацвёртай стадыяй ачунялі, дык Міхасю, можна сказаць, пашанцавала, калі так рана выявілі хваробу.

– Ну што, брат, заходзь потым пасля аперацыі ў касцёл, я тут ледзь не кожны дзень бываю. Ці да мяне дадому, бачыш, на другім паверсе мой балкон у кветках? А хочаш, я цябе буду адведваць у бальніцы? У пенсіянераў, ведаеш, часу шмат. Толькі не вешай нос! А я вось пайду ды марожанага сабе і жонцы прыкуплю.

І ён паклыпаў да бліжэйшага ларка. Міхась падахвоціўся пайсці разам, купіў тры ўпакоўкі. Працягнуў дзве і пажартаваў:

– Гэта вам, Кузьма, за псіхалагічную дапамогу!

Чалавек і праўда яму дапамог. Прыйшоў спакой ці, хутчэй, разуменне: што ёсць, тое ёсць, цяпер трэба з гэтым жыць. І не адчайвацца.

Вырашыў патэлефанаваць жонцы. Марылька зараз амаль увесь час на лецішчы: чым добрая праца выкладчыка каледжа, дык гэта тым, што водпуск і доўгі, і заўсёды летам.

– Не прыедзеш? Вой, а ў нас першыя гурочкі пайшлі! Дарма што салатныя, а такія смачныя аказаліся!

Марыля распавядала пра дробныя дачныя навіны, і Міхасю стала неяк весялей.

– Суседзі прыедуць толькі на выхадныя? Няма калі сумаваць? Ну й цудоўна, і я пайшоў працаваць!

Добра, што не рашыўся ёй расказаць пра выклік у онкадыспансер. Ён тут чужому чалавеку выплакаўся, а яна перад кім будзе слёзы ліць, перад гуркамі ды памідорамі? Не, такія рэчы не кажуць па тэлефоне, тым больш жонцы. А вось шэфу давядзецца сказаць праўду.

– Іванавіч, я вызваліўся! Як перамовы?

– З большага разабраліся, хаця без сюрпрызаў не абышлося. Што раблю? Не паверыш, чакаю дызайнераў.

Чаму дызайнераў? З імі звычайна працавалі на завяршальным этапе, і ў большасці выпадкаў не яны, а заказчыкі, тыя, хто збіраўся гаспадарыць у адрамантаваных будынках. У падрадчыкаў і субпадрадчыкаў заўсёды былі адрозныя функцыі.

Ехаць было недалёка, карпусы гэтага завода, некалі гіганта станкабудавання, ведаў ці не кожны гараджанін. Трохпавярховы адміністрацыйны корпус вокнамі выходзіў на праспект. Міхась тысячу разоў праязджаў міма гэтага велічнага будынка, але ўнутры не давялося дагэтуль бываць. Іван Іванавіч зрабіў «экскурсію»:

– Тут была бухгалтэрыя. А там – велізарная сталоўка. Побач – спартыўныя залы. А на другім паверсе – бібліятэка. Уяўляеш, на заводзе нават бібліятэка была! А цяпер буфет і той ліквідавалі, кажуць, што нерэнтабельны. Людзі з дамашнімі «тармазкамі» ідуць на працу, здаецца, мы вяртаемся ў каменны век з гэтым рынкавым сацыялізмам!

Іван Іванавіч, звычайна стрыманы і разважлівы, у гневе пачаў гнуць мацюкі.

– Чаго вы так расхваляваліся? – здзівіўся Міхась. – Мы ж тэндар выйгралі, радавацца трэба.

– Ага, перажылі лета гарачае, перажывём і дзярмо сабачае! Міша, на гэтым заводзе мае бацькі ўсё жыццё адшчыравалі. У таты ордэн і мноства ганаровых грамат ды падзяк – уваходзіў у дзясятку лепшых рабочых. Паважаным чалавекам быў, спецыялістам вышэйшага класа, з ім начальства і віталася, і раілася! Мама ў бухгалтэрыі таксама не апошнім «вінцікам» была. Расказвала нядаўна, што ведамасці з заробкамі і прэміямі яны на вялізным стэндзе вывешвалі. І кожны работнік бачыў, колькі хто атрымліваў – ад шараговага наладчыка да самога дырэктара завода. Во дзе былі і галоснасць, і дэмакратыя. А нам мазгі запудрылі пра саўковы таталітарызм!

– Ну, цяпер зразумела, чаму вы так расхваляваліся! – прамовіў Міхась. – Гэта, шэф, ваша юначая памяць бунтуе!

– Памяць? Сумленне маё бунтуе, Міша! – зазлаваў Іванавіч. – На тэндар што было заяўлена? Кафэ, вялікае дэмакратычнае кафэ ў цэнтры горада паабяцалі! А цяпер выходзіць, што кафэ будзе на дзесяць столікаў, для адчэпнага. А ўсе плошчы пойдуць пад казіно!

– Казіно? Ну, гэта ж нашмат лепей, чым публічны дом, – пажартаваў Міхась. – Але ж для яго трэба адмысловыя спецыялісты, мы такімі рэчамі ніколі не займаліся!

– Вось ты гэтым і зоймешся, Міша. Выслухаем мясцовых дызайнераў, памаракуем трохі, што ды як, а заўтра з імі паедзеш па спецыялістаў у Мінск. Вясёлая ў нас будзе ведамасць расходу матэрыялаў!

– Іванавіч, у мяне цяпер сваё казіно, – пасур’ёзнеў Міхась. – Са стаўкай коштам ў жыццё. Я толькі што з анкалогіі.

– З анкалогіі? – Іван Іванавіч схамянуўся. – Штосьці сур’ёзнае? Рак? А я тут пра рамонт распінаюся. Ну й нервы ў цябе, Мішка!

– Ага, нервы на кулак наматаў, бо яны мне шчэ спатрэбяцца, – Міхась усміхаўся, як бы і не было таго Міхася, які з адчаем сядзеў у касцёле. Так з усмешкай і кпінамі з самога сябе гаварыў потым і з хлопцамі.

– Фільм мінулым летам глядзеў, не памятаю назвы. Там два героі са смяротнымі дыягназамі скралі машыну з мільёнам нямецкіх марак у багажніку. Пашанцавала бедакам напрыканцы жыцця! Дык не сталі гараваць, а вырашылі апошнія свае дні правесці весела, з прыгодамі. Вось і я, хлопцы, калі што, буду мець на ўвазе гэтае казіно з яго будучымі мільёнамі. Вы толькі хутчэй рамантуйце!

Хлопцы ажно аслупянелі, не зацаніўшы ягоны жарт. А ў Міхася нібыта ўсяліўся вясёлы нячысцік, так і кпіў з сябе і з іх:

– Ну, давайце, хваліце мяне, які я быў харошы. Хваліце цяпер, а не тады, калі ў дамавіну пакладуць, не пачую ж.

Хваліць не хвалілі, але спачувалі, падбадзёрвалі, як умелі. Але быў у гэтай спагадзе яшчэ нейкі дамешак пачуццяў. Міхасю падалося, што кожны з хлопцаў думаў прыкладна так: «Шкада Міхася, вельмі шкада, але дзякуй богу, што гэта здарылася не са мной».

Крыўдзіцца на сяброў? А што ён сам адчуваў бы, калі б такое здарылася з кімсьці з іх? Пакуль збіраў свае рэчы (збіраў старанна, хутчэй за ўсё яму ўжо не давядзецца вярнуцца сюды), хлопцы ўжо дзелавіта абмяркоўвалі, каго ўзяць на замену. Што ж, справа жыццёвая: калі Федзя Ласіца атрымаў інваліднасць, Міхась сам гэтак жа дзелавіта раіў узяць на працу свайго знаёмага, які набраўся будаўнічага вопыту ў Польшчы і Германіі. У кагосьці гора – цэлае мора, а ў кагосьці лужына радасці. Што ж ім, здаровым і дужым, застаецца рабіць? Трэба працаваць далей.

Ішоў да машыны, спінай адчуваў: хлопцы глядзяць яму ўслед, нібыта назаўсёды развітваюцца. Маюць рацыю: нават калі аперацыя пройдзе ўдала, то на будоўлю яму ўжо дарога закрытая. У іхняй фірме слабакі і няздары адсейваліся самі сабой. Заставаліся тыя, хто ўмеў і хацеў рабіць ды зарабіць.

І ён зарабляў няблага. Неяк аднакласнік, выкладчык універсітэта, завітаў да Міхася на аб’ект і быў здзіўлены, на якіх аўто прыехалі будаўнікі.

– Гэта што, многія «рабацягі» свае машыны ў аўтасалонах куплялі? Новыя? Ого-го! Мне на любую з іх за ўсё жыццё, напэўна, не ўдасца назбіраць.

Ён тады не без фанабэрыі заявіў:

– «Рабацягі»? Не, брат, тут усе з вышэйшай спецыяльнай адукацыяй, з дыпломамі ці палітэха, ці тэхналагічнага, любы чарцёж сходу «чытаюць». Але прывыклі ставіць мэту і ісці да яе найкарацейшым шляхам. Няхай самым цяжкім, затое кароткім. У мяне ж, не забыўся, таксама за плячыма інстытут, няхай і завочна. Мог, да прыкладу, у трэсце за пісьмовым сталом сядзець, дыпломам сваім любавацца і касцюмныя штаны праціраць. Неаднойчы прапаноўвалі «цёплую» пасаду ў вытворча-тэхнічным аддзеле. Ды што пасаду! Калі дыплом абараніў на выдатна, акадэмік Аніковіч, тады ён быў прафесарам, угаворваў за дысертацыю садзіцца. Ты ж, казаў, сваімі рукамі мацаў усе гэтыя цагліны і канструкцыі, табе не трэба па шпаргалкі лезці, а большасць нашых аспірантаў на будоўлі бываюць як на экскурсіі, рады ў гады. Паважаў Аніковіча, але адмовіўся, бо люблю, каб у кішэні заўсёды «свежыя» грошы ляжалі. Неяк я тады больш упэўнена сябе адчуваю…

Алесі вось, дачцэ, паабяцаў на заканчэнне ўніверсітэта таксама купіць машыну.

– Татка, можна белага колеру? – папрасіла тая.

– Белага? Непрактычна, па-мойму, – запярэчыў Міхась.

– Але ж машына павінна быць падобнай на сваю ўладальніцу! – Алеся смяялася так заўзята, што ён пагадзіўся з дачкой. Маўляў, белую дык белую, самую белую з усіх белых у аўтасалоне.

Што цяпер скажа сваёй прыгажуні? Што грошы спатрэбяцца на лячэнне?

А як паведаміць жонцы пра дыягназ? Не, калі б пра якую радасную навіну, дык тут бы яна, як звычайна, першай даведалася. А пра такое? Марылю ён шкадаваў. Шкадаваў з таго часу, як жонка ледзь не памерла. Пазаматачная цяжарнасць, якая, казалі, не заўсёды лёгка дыягнастуецца. Ці, можа, трапіліся няўважлівыя ўрачы? Марыля губляла прытомнасць ад болю, а ў паліклініцы ўсё ніяк не маглі вызначыцца з дыягназам. Ды і ў бальніцы некалькі гадзін валаводзілі. А выратаваў яе маладзенькі інтэрн, які ў тую ноч быў дзяжурным. Аджартоўваўся, што дыягназ паставіў, бо нядаўна на экзамене білет па гэтай тэме выцягнуў.

Марыля доўга адыходзіла ад аперацыі. Але сапраўднае гора было наперадзе: пачалася зацяжная дэпрэсія. Не магла, дурніца, змірыцца з тым, што ў яе не будзе больш дзяцей.

– Нашто нам яны? Наўрад ці былі б лепшымі, чым наша Алеська! – муж падбадзёрваў, гаварыў, што больш не хацеў бы бяссонных начэй і ўсяго таго тлумнага, што звязана з немаўлятамі, але Марылю гэта не пераконвала і не суцяшала.

Яна замкнулася ў сабе, згубіла апетыт, потым, наадварот, пачала сваё гора заядаць. Да таго ж абрынуліся нейкія гарманальныя немачы. Марылю, прыгажуню з ідэальнай фігурай, разнесла за 100 кілаграмаў. Неўпрыкмет змяніліся не толькі аблічча, але і характар: істэрыкі і сваркі сталі нязменнымі спадарожнікамі іх сямейнага жыцця. Марыля без дай прычыны пачала раўнаваць Міхася, як гаворыцца, да кожнай спадніцы.

Была, праўда, адна гісторыя, якая падагрэла гэтую рэўнасць. Шэф Іван Іванавіч вадзіў унучку і падахвоціў хлопцаў браць сваіх дзяцей у басейн. Алеся была самай малодшай, да таго ж плаванне ніяк ёй на давалася. І бацьку парэкамендавалі інструктарку, як сказалі, былую чэмпіёнку па сінхронным плаванні. Ветлівая, вясёлая і, чаго там хаваць, вельмі зграбная кабета Міхасю спадабалася не толькі за знешнасць, бо жанчына здолела падабраць ключык да дзяўчынкі і ўсяго за некалькі заняткаў навучыла яе не баяцца вады. Міхась не паскупіўся і шчодра аддзячыў жанчыну далярамі – разам з афіцыйным заробкам у іх на працы ў той час рэгулярна ўручаліся канверты з валютай. А потым быў званок яе раўнівага «Атэлы» дадому:

– У вашага мужа з маёй жонкай раман…

Гэта ён, небарака, знайшоў у жончынай сумачцы даляры разам з візіткай Міхася. Дзве раўнівыя асобы небяспечнейшыя за цунамі! Каб не рушыць сям’ю, з басейнам давялося тэрмінова завязваць. Алеся, дарэчы, так і не навучылася плаваць.

Пераконваць Марылю не мела сэнсу: чым больш Міхась аднекваўся, тым больш яна не верыла мужу. Яны тады мо з паўгода практычна не размаўлялі і, натуральна, спалі на розных ложках. Але рэўнасць пайшла Марылі на карысць: яна пачала больш сачыць за сабой, схуднела амаль што да ранейшых памераў і нават пайшла ўгору па службе: стала загадчыцай кафедры ў каледжы. Больш таго, пачала затрымлівацца на працы, прыдумляючы розныя нагоды і спрабуючы паказаць, што ў яе завязваецца нейкі службовы раман. Нават кветкі прыносіла колькі разоў. Міхась здагадаўся: спрабуе яму адпомсціць. Але не паддаўся на правакацыю. Сям’я была захавана.

Але і праз гады, калі неяк сабраліся разам сем’ямі дзве сястры ды размова зайшла пра дзяцей, пасля двух-трох келіхаў віна Марыля расплакалася за святочным сталом, што не можа больш нарадзіць. Слёзы перараслі ў істэрыку. Сястра тады ці то жартам, ці то ўсур’ёз прамовіла:

– Прырода, відаць, ураўнаважвае. Я вось з дзяцінства зайздрошчу табе, Марыля: ну чаму я не такая прыгожая, як ты? А ты, відаць, зайздросціш мне, што маю дваіх дзяцей. Супакойся, у цябе будзе не менш як чацвёра ўнукаў!

І ён, і дачка, калі падрасла, усяляк аберагалі маці ад дрэнных навін. Алеся пра нейкія дробныя праблемы распавядала спачатку бацьку.

– Тата, толькі не гавары пакуль маме, добра? Ты ж мне дапаможаш?

Радаснымі навінамі, поспехамі, усім, што магло ўсцешыць, наадварот, дзяліліся з ёю першай.

Як распавесці і жонцы, і дачцэ пра свой дыягназ? Міхась вырашыў наколькі можна адцягнуць гэтую цяжкую размову. Не, спачатку трэба пабачыцца з бацькамі. Некалі ў маладыя гады ён спяшаўся да іх, калі сутыкаўся з рознымі цяжкасцямі і меў патрэбу ў бацькоўскіх парадах і спачуванні. Не, ім спавядацца таксама не станеш: у іхнім узросце любое ўзрушэнне небяспечнае. А тут смяротная хвароба сына. Такой навіной можна іх проста забіць. Але пабачыцца, абняць маці, прытуліць да сябе бацьку і проста пабыць разам, як раней, жыццёва неабходна.

Афіцыйна ў яго быў чарговы водпуск. Праўда, ягоная «брыгада» штогод адпачывала ў жніўні, але Марыля паверыла, што якраз у жніўні ў іх будзе буйны заказ, і спакойна ўспрыняла навіну, што Міхась збіраецца з’ездзіць у вёску. Зрэшты, для яго гэта не было нечаканасцю: жонка не надта любіла ездзіць на малую радзіму. Спачатку тлумачыла гэта тым, што маці зноў будзе «піліць» пра няўдалае замужжа. Потым уладкоўвала Алесю ў розныя прэстыжныя лагеры і сама працавала там выхавацелькай. Ну а пазней з’явілася лецішча, і Марыля не магла больш чым на тры дні пакінуць без догляду свае гуркі, памідоры. Ды й Шурыха была моцнай кабетай: у свае «за шэсцьдзясят» яна агорвала два агароды – пры хаце і так званы «вулічны» – ды яшчэ паспявала рэгулярна ездзіць у райцэнтр на базар. З гадамі яе практычнасць перарасла ў нейкую паталагічную сквапнасць: яна ўмудралася прадаваць не толькі яблыкі і грушы, але нават гарбузы, якія некалі ў вёсцы былі танным кормам для свіней, а цяпер далікатэсам для гараджан.

– Свацейка, ну калі ты ўжо супакоішся? – ушчувала Шурыху Вольга Адамаўна, Міхасёва маці. – Дзеці жывуць дай божа так жыць кожнаму, ні ў чым не маюць патрэбы. На той свет капейкі свае забярэш?

Міхась ахвотна дапамагаў і бацькам, і цешчы вясной пасадзіць бульбу, а ўвосень яе выкапаць, і мотаблок прыдбаў для гэтых спраў. Хлопцы на працы паджартоўвалі з яго:

– Якая практычнасць – ажаніцца з дзеўкай са сваёй вёскі! А то спачатку сваім бацькам бульбу пасадзі, потым да цешчы едзь. Усе майскія святы кату пад хвост!

Хлопцы пакеплівалі і па-добраму зайздросцілі. А Міхась і не спрабаваў ім запярэчыць. Навошта расказваць, што з цешчай яму не надта пашанцавала? Хаця якраз цешча лічыла, што гэта ёй не пашанцавала з зяцем. Ну хіба ж думалася, што яе разумніца, яе прыгажуня, яе прынцэса выйдзе замуж за шараговага хлопца са сваёй вёскі? Не, пра Краўчанкаў нічога дрэннага яна не скажа, звычайныя людзі, гаротнікі, як і яна. У іхнім родзе ні лодараў, ні выпівох не было ніколі. Але ж і прынцаў не мелася таксама. А хацелася вясковай кабеце радню займець багатую ды ўплывовую, каб дачцэ лягчэй было ў жыцці, каб не паўтарыла матчынай долі. Яна падымала дачок адна, Шурык, былы муж-п’яніца, жыў са сваёй маці і не дапамагаў нічым. Усяго што даў ёй – толькі вясковую мянушку Шурыха, якая прыклеілася да жанчыны на ўсё жыццё.

Шурыха выпіналася з усіх сіл, каб дзеўкі, як гаворыцца, выбіліся ў людзі. Якія там заробкі ў паляводаў? Дык навучылася шыць, Людміле і Марылі такія прыдумляла ўборы, што хадзілі лепей апранутымі, чым дачка старшыні калгаса. Нават некаторыя райцэнтраўскія модніцы да яе прыязджалі з заказамі. І праз пэўны час ужо шчыравалі ўтрох: маці здымала меркі і кроіла тканіну, Марыля шыла, а ўжо розныя там густоўныя аздабленні былі клопатам старэйшай дачкі.

Але зусім не шаўчыхамі павінны стаць яе дзеўкі. Яна бачыла па тэлевізары іншы ўзор: прыгожыя дагледжаныя жанчыны з нафарбаванымі пазногцямі жывуць у горадзе ў прыгожых кватэрах з усімі выгодамі, гуляюць па шырокіх вуліцах і парках, ходзяць па вялізных крамах. Культурная праца і культурнае жыццё – вось да якой мэты трэба імкнуцца яе дочкам.

Старэйшая, Люда, апраўдала матуліны надзеі: скончыла каледж і ўдала выйшла замуж за хлопца з кватэрай у абласным цэнтры. А малодшая, на якую ў Шурыхі былі яшчэ большыя планы, бо нарадзілася Марыля сапраўднай прыгажуняй і вучылася лепей, праваліла ўступныя экзамены ў інстытут і ў тое ж лета выскачыла замуж за суседчынага Мішку, які вярнуўся з арміі. І сам балбес без прафесіі, і дзяўчыне сапсаваў жыццё, бо дачка адразу ж зацяжарыла. Дарэмна Міхась бажыўся, што ўсё зробіць, каб Марыля была шчасліваю. Шурыха адмовілася ладзіць вяселле і нават перастала вітацца са сватамі.

Колькі гадоў цягнулася гэтае супрацьстаянне? Міхась вымушаны быў пайсці вучыцца ў прафтэхвучылішча, бо там быў сямейны інтэрнат і маладым далі пакойчык. Але мару пра інстытут не кінуў: нельга яму адставаць ад першага зяця, які быў з вышэйшай адукацыяй і з неблагім заробкам. І Марыля праз сем гадоў агорала інстытут, каб парадаваць перш за ўсё маці. Ім усё давалася не хутка і не лёгка. І калі Міхась з бацькоўскай, праўда, дапамогай купіў аднапакаёўку, ён перш за ўсё падумаў, што гэтым нешта даказаў сваёй цешчы.

Міхась заўсёды завітваў да Шурыхі не з пустымі рукамі (па праўдзе, дык сваім бацькам менш гасцінцаў прывозіў), але ніяк не мог улагодзіць кабету. Праўду кажуць, што любоў не церпіць прымусу – не любіла яго Шурыха, і ўсё тут. А вось ягонай маці нявестка падабалася заўсёды, яшчэ з тых часоў, калі дзяўчынка хадзіла ў малодшыя класы. Аднойчы, калі ў калгасным садзе збіралі гарох і Марыля сабрала больш за многіх дарослых, Вольга Адамаўна пахваліла дзяўчыну:

– Да чаго ж спрытная! Мне б такую нявестку!

– Ціпун табе на язык! – адбрыла Шурыха суседку. – Мая Марыля не для твайго шалапутнага!

Чаму адразу – шалапутнага? Вельмі крыўдна было пачуць такія словы. Маці Мішу любіла больш за астатніх сыноў, бо малодшы быў і паслухмяны, і працавіты, як яна сама, і знешне падобны на яе радню. Вольга Адамаўна не магла нарадавацца, што такая прыгожая і руплівая дзяўчына ўпадабала яе сына. Мацярынскае вока заўважала, як Міша глядзіць услед дзяўчыне, як зранку выглядвае, дзе там Марыля, як чырванее, калі з ёй перамаўляецца. Мацярынскае сэрца адчувала, што сынок пакахаў, і пакахаў па-сапраўднаму. І пазней ніколі слова дрэннага не сказала пра нявестку, праўда, і нагоды асаблівай для крыўды тая не давала.

З гадамі Міхась «падняўся» і па ўсіх цешчыных параметрах абагнаў першага зяця, бо той з сям’ёй у чатыры чалавекі па-ранейшаму жыў у двухпакаёўцы, якую яму расстараліся калісь бацькі, і па службе зорак з неба не хапаў, а Міша няхай і з крэдытам, але неўзабаве засяліўся ў чатырохпакаёўку з дзвюма лоджыямі, а потым і дамок на лецішчы пабудаваў, лічы, сваімі рукамі. Пачынаў, праўда, простым каменшчыкам, але ж вырас паступова да нейкага там начальніка ў будаўнічым упраўленні. А пазней наогул стаў саўладальнікам фірмы, якая з кожным годам пашыралася і багацела. Шурыха крыху змяніла сваё стаўленне, неяк падабрэла да зяця. Але любіла як сына яна не Міхася, а таго першага зяця, і гэта было, відаць, незваротна.

Толькі жыццё, як нярэдка бывае, дае нам нечаканыя ўрокі. Калі цешча сур’ёзна захварэла, не любімы зяць, а менавіта Міша забраў яе ў сваю кватэру, вазіў па бальніцах, знаходзіў сталічных медыцынскіх свяцілаў, даставаў дарагія лекі. Чатыры няпростыя гады яны пражылі пад адным дахам без сварак і крыўды.

Аднойчы старая, калі Марыля затрымлівалася на працы, а Міхась вымушаны быў зрабіць хворай укол, сказала:

– Памерці не магу спакойна, сумленне не дае. Даруй мне, Мішка, што не любіла я цябе. Калі можаш, даруй…

Даўно дараваў, яшчэ тады, калі неяк ягоная маці пасля чарговай Шурышынай водпаведзі сказала:

– А што ж ты хочаш, Міша? Лепшай дзяўчыны ў нашым Зарэччы было не знайсці. Сынок, пра такую нявестку я магла толькі марыць. І Шурыху можна зразумець.

Зразумеў, калі сам стаў бацькам дарослай дачкі. Калі з пэўнай бацькоўскай рэўнасцю прыглядаўся да кожнага Алесінага аднакласніка, які бываў у іх дома і на лецішчы. Калі прадузята распытваў дачку-студэнтку пра новых сяброў ва ўніверсітэце, а потым прыглядваўся да яе маладога чалавека, з якім Алеся збіралася пабрацца шлюбам пасля вучобы.

…Бацькам вырашыў не тэлефанаваць. Спалохаюцца, чаму гэта так знячэўку, без дай прычыны? Ніякай пільнай працы няма, агароды ж адсеялі, ды і агарода таго ўсё меней: спачатку адмовіліся ад сотак у полі, потым вулічныя соткі аддалі маладзейшым суседзям у лэндліз, як жартаваў бацька – тыя восенню аддавалі тры мяшкі адборнай бульбы. А з градамі спраўляліся самі.

Калі ж папярэдзіць і патлумачыць, што проста засумаваў па іх, бацькі зноў жа з хваляваннем будуць чакаць ягонага прыезду.

– Сынок, сёння ўсю ноч заснуць не магла, усё думала ды ўспамінала, – прызнавалася вясною маці. Бацька сустрэў моўчкі, але пасля ўмудрыўся некалькі разоў перадрамаць у крэсле, і сын здагадваўся, што і стары хваляваўся ад радасці і таксама, відаць, дрэнна спаў, чакаючы сына.

Хлопцы выраслі, раз’ехаліся, займелі свае сем’і, а бацькі заўсёды хвалююцца пры сустрэчы. А ён сам, Міхась? Кожны раз, калі пад’язджаў да свайго Зарэчча, аж сэрца выскоквала з грудзей. Вось калгасны сад, у якім ён ведаў кожную яблыню і кожную грушу – летам школьнікі няблага зараблялі на ўборцы ўраджаю. Вось школа – стандартны трохпавярховік, але ў атачэнні акацый, якія калісьці садзілі настаўнікі разам з вучнямі і якія зараз вельмі ўпрыгожваюць гэты куточак. Праўду казаў калісьці настаўнік геаграфіі Алесь Маркіянавіч, што лепшага месца, чым тое, дзе зарыты твой пупок, на ўсім свеце не знайсці. Калі б нарадзіўся ў якой-небудзь маленечкай непрыкметнай вёсачцы, любіў бы, напэўна, яе гэтаксама.

Але ж яму пашанцавала: Зарэчча недарэмна было калісь панскай сядзібай. Вёска размешчана ў маляўнічым месцы ўздоўж ракі. Па адзін бок яе – прыгожы парк яшчэ з тых панскіх часоў, з ліпавымі алеямі, раскідзістымі вербамі, высачэзнымі таполямі. Па другі бок – значна маладзейшы дубовы гай, які садзілі вяскоўцы пасля вайны ў гонар тых, хто з яе не вярнуўся. І да райцэнтра рукой падаць – напрамкі праз мост, далей прыгожым, з мноствам кветак, лугам, не больш за два кіламетры. Усё яму тут было знаёмым і родным. Пасля арміі не збіраўся нікуды з’язджаць, меркаваў уладкавацца шафёрам і вучыцца завочна. Але ж пасля загса Марыля заўпарцілася: хачу жыць у абласным цэнтры, побач са старэйшай сястрой.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.