Душа твая светлая

Серыя заснавана ў 2023 годзе

Укладальнік і аўтар уступных артыкулаў – старшыня Саюза пісьменнікаў Беларусі А. М. Карлюкевіч

© Ждан А. А., 2023

© Бензярук Р. М., 2023

© Прыгодзіч З. К., 2023

© Папова А. Г., 2023

© Бутэвіч А. І., 2023

© Трахімёнак С. А., 2023

© Казакоў В. М., 2023

© Праўдзін В. А., 2023

© Рублеўская Л. І., 2023

© Бадак А. М., 2023

© Белаяр С. С., 2023

© Таранда М. І., выява на вокладцы, 2023

© Карлюкевіч А. М., укладанне,

Нясумныя творы

У 2022 годзе літаратурна-мастацкі часопіс «Маладосць» наладзіў абмеркаванне на тэму «Аповесць як літаратурны жанр». Не пераказваючы змест усіх прыведзеных меркаванняў, звярнуся толькі да слоў вядомага пісьменніка Андрэя Федарэнкі (заўважу: аўтара, таленту якога падуладны ўсе празаічныя жанры – і раман, і аповесць, і апавяданне): «…Існавала своеасаблівая інструкцыя пачаткоўца. Дэбютаваць трэба было абавязкова з замалёўкі на паўстаронкі, потым ішлі мініяцюры, абразок, далей апавяданне і, нарэшце, як вяршыня творчай празаічнай іерархіі – аповесць. Жанры вызначаліся і адрозніваліся адзін ад аднаго выключна памерам – на вока і па пальцах. Аповесцю звалі твор ад 100 да 150 с.: усё, што менш – апавяданне, што больш – раман». І далей: «Прайшоў час, змянілася літаратурная мода, і вось ужо аповесць стала як бы нечым непаўнавартым – ні тое ні сёе, ні два ні паўтара, а раман, наадварот, узвысіўся да таго, што, не напісаўшы яго, не можаш звацца пісьменнікам». Што ж у такім выпадку рабіць творцам, якія пішуць выключна апавяданні?.. Ці можна ім звацца пісьменнікамі?.. Праўда, празаікаў, якія працуюць толькі ў жанры апавядання, не так ужо і многа…

Чаго мы чакаем ад сучаснага апавядання? Паўтарэння традыцый, якія закладзены пакаленнямі беларускіх літаратараў папярэдніх дзесяцігоддзяў? Але ж час няўмольна хуткаплынны. Ён парушае пэўныя, здавалася б, некалі трывалыя, межы; падобны да неўтаймоўнай рачной вады ў пару вясенняга разліву, што разбурае ўсе перашкоды, нават рушыць дамбы. Забароны на творчы прагрэс і інструкцый наконт таго, як ён павінен выглядаць, безумоўна, няма. Асабліва ў век, калі, дзякуючы сучасным тэхналогіям друку і з прычыны істотнага зніжэння ўзроўню культуры ў грамадстве, масавая літаратура перамагае на ўсіх франтах… З другога боку, ніхто не прымушае нас чытаць абавязкова новае, створанае сёння. І праз школьныя ўрокі, і па ўласным жаданні сустракацца з добрым словам, сапраўдным мастацтвам мы як чытачы па-ранейшаму апынаемся ў прасторы беларускага апавядання, створанага талентам, розумам Змітрака Бядулі, Максіма Гарэцкага, Кузьмы Чорнага, Яна Скрыгана, Янкі Брыля, Івана Навуменкі, Вячаслава Адамчыка, Анатоля Кудраўца, Івана Чыгрынава, Барыса Сачанкі, Алеся Жука, Хрысціны Лялько, Уладзіміра Ягоўдзіка… Пералік імён аўтараў можа быць доўгім. Беларускі літаратурны працэс нарадзіў на дзіва шмат цікавых апавядальнікаў.

І ўсё ж у гэтым выданні мы прапануем шаноўнаму чытачу звярнуцца да апавяданняў, зусім блізкіх да нас па часе свайго стварэння. Творы Алеся Бадака, Сяргея Белаяра, Расціслава Бензярука, Анатоля Бутэвіча, Алега Ждана, Валерыя Казакова, Алены Паповай, Віктара Праўдзіна, Зіновія Прыгодзіча, Людмілы Рублеўскай, Сяргея Трахімёнка – гэта, зразумела, не мастацкі партрэт усяго, што сёння адбываецца вакол нас, чым характэрнае зараз жыццё і якія маральныя, духоўныя праявы ў большых прыярытэтах. І тым не менш гэтыя творы разам уяўляюць сабою адбітак часу, яго зрэз у мастацкім выкладанні аўтараў, якія сёння працуюць на ніве прыгожага пісьменства.

Вальтэр сказаў: «Усе жанры добрыя, апроч сумнага». Спадзяёмся, што чытаць сабраныя пад адной вокладкай апавяданні сучасных беларускіх празаікаў вам не будзе сумна.

Алесь Карлюкевіч,

старшыня Саюза пісьменнікаў Беларусі

Олег Ждан

ОТВЕТСТВЕННОСТЬ ВЫБОРА

Олег Алексеевич Ждан родился в 1938 году в Смоленске (Россия). Детство и юность провел в Мстиславле, на Могилевщине. Окончил историко-географический факультет Могилевского педагогического института (1960). Работал слесарем, инженером-диспетчером на строительстве Карагандинского металлургического комбината в Темиртау (Казахстан). Затем – в Приташкентской геофизической партии, на Братском лесопромышленном комбинате. С 1963 года – в Минске. Трудился на Минском тракторном заводе (1963–1972). Заочно окончил Литературный институт имени М. Горького. Работал на телевидении, на киностудии «Беларусьфильм», в журнале «Всемирная литература». Долгое время был редактором отдела прозы журнала «Нёман».

Первый рассказ – «Санька, Туся и бригадир» – опубликовал в 1963 году. Автор книг прозы «В гостях и дома», «Знакомый», «Черты и лица», «По обе стороны проходной» и др. По сценариям Олега Ждана сняты два художественных фильма. В последние годы написал несколько книг для детей. Их заметили. Даже перевели на белорусский язык. Сам же писатель в разные годы переводил белорусскую прозу на русский язык. Писательская личность Олега Ждана – явление в белорусской культуре.

Рассказ «Мужская любовь» – о писательском ремесле: «За последний месяц Костя не написал ни строчки, и это начинало беспокоить. И не в том дело, что был он приверженцем известного выражения “ни дня без строчки”, а в том, что новая идея, которая уже неуверенно пошевеливалась в душе, залежавшись, могла погибнуть. Идея – понятие женского рода. И, как женщина, чтобы родить дитя, должна быть оплодотворена мужчиной, так и идея, чтобы осуществиться, должна быть оплодотворена мыслью. Он, Костя, должен оплодотворить Ее…» Но по большому счету в своем произведении, где хватает и действия, и размышления и где герои выписаны достаточно рельефно, в особенности писатель Костя, автор затрагивает более широкие проблемы. Они из области внутренних нравственных исканий человека. Этим лично меня проза Олега Ждана всегда и цепляет. Читая любое из его произведений, начинаешь думать о самом себе, о том, что в тебе лишнее и вовсе ненужное…

Мужская любовь

Молодой писатель Костя Н. в десятый раз перечитал свой рассказ, опубликованный в журнале, и опять получил удовольствие. Хороший рассказ, даже замечательный. И было непонятно, почему до сих пор не откликнулись на публикацию ни читатели, ни критики. Впрочем, понятно: читатели вообще равнодушны к художественной литературе, озабочены совсем иным, своим мелким бытом; критики, как известно, тупые. Откликнулась только одна девушка, сказала: «Классика!» Но девушка эта была его невестой.

За последний месяц Костя не написал ни строчки, и это начинало беспокоить. И не в том дело, что был он приверженцем известного выражения «ни дня без строчки», а в том, что новая идея, которая уже неуверенно пошевеливалась в душе, залежавшись, могла погибнуть. Идея – понятие женского рода. И как женщина, чтобы родить дитя, должна быть оплодотворена мужчиной, так и идея, чтобы осуществиться, должна быть оплодотворена мыслью. Он, Костя, должен оплодотворить Ее. Хотя как правило он не употреблял эти слова – идея, мысль. Про себя называл – они. Между прочим, думая о своей невесте, тоже не вспоминал имя. Называл она. А звали ее Катенька.

Чтобы сдвинуть идею с мертвой точки, следовало попытаться начать. Но – с чего начать? Он открыл компьютер и опять привычно нашел файл со своим рассказом. Прочитал первый абзац… Нет, неплохо! А читатели и критики – тупые, равнодушные существа, это факт.

Тут раздался звонок в дверь. Кто это мог быть в столь позднее время? Может быть, она? Радость толкнулась в груди, и он шагнул к двери. Дело в том, что не далее как вчера они сильно поссорились, причина была проста и, как ни глупо, имела отношение к его творчеству.

Оказалось, вовсе не она, а соседка по лестничной площадке Лизавета Петровна, молодая пенсионерка, его постоянная усердная читательница. Она стояла с журналом в руке и сладчайшей улыбкой на обильно накрашенных, не по времени, губах.

– Поздравляю, поздравляю! – заговорила, входя в квартиру без приглашения: настолько близким считала знакомство. – Прочитала залпом, не отрываясь, – говорила, тряся журналом. – Прочитала весь выпуск, ваш рассказ – украшение номера!.. Вот, смотрите, кое-что я подчеркнула, – она развернула журнал: все страницы были изрисованы красным и синим фломастерами, а на полях красовались еще и комментарии. – Я здесь кое-что пометила – не то чтобы ваши неправильности, а так, стилистические отклонения, ну и какие-то мысли вскользь – будет интересно! Все это вам очень пригодится, когда будете издавать книгу, ведь будете?

Лизавета Петровна была настолько ярой поклонницей Кости, что даже подписалась на журнал на весь год, чтобы следить за его творчеством и не пропустить какую-нибудь публикацию – хоть рассказ, хоть малую заметку.

– А знаете, вы неправильно назвали рассказ! «Примирение»! Что это за название? Название должно звучать как выстрел! Бац – и наповал! Или как приглашение к размышлению, – говорила она громко, быстро, глаза в молодых морщинках сияли. – Очень сильный рассказ. А вот экспозицию вы развели слишком долгую! Кто сегодня читает длинные тексты? Разве что пенсионеры! – произнесла с некоторым презрением. – Ну и финал вы как следует не продумали. Что это за финал? Финал должен оставить впечатление и память на всю жизнь!

Примерно через десять минут внимание Кости рассеялось, глаза сонно расфокусировались, голос Лизаветы Петровны стал доноситься будто в ушные раковины попала вода.

– …журнал вам оставлю, проработаете – вернете! У меня, знаете, осталась советская привычка, ничего не выбрасываю, антресоли забиты журналами! Нет-нет, да и загляну в прекрасное прошлое!

Очень хотелось Косте этот журнал со своим рассказом и замечаниями Лизаветы Петровны тут же растоптать.

Такова была Лизавета Петровна во всем. Когда впервые увидела его невесту, в тот же вечер явилась к нему с комплиментами, восхищаясь и ее восточного рисунка глазами, и аккуратным носиком, и роскошными волосами, и идеальным рисунком ушных раковинок, а прощаясь, сказала: прекрасный выбор, прекрасный, только передайте, чтобы каблучок выбирала повыше, все же ножки у нее коротковаты, поросячьи ножки…

Нет, больше садиться к компьютеру не хотелось. Позвонить ей? Да, хотелось, но нельзя, невозможно: все же сильно рассорились. На чей-то взгляд, без стоящей на то причины, на его – напротив, по делу. Она закончила медицинский, стала хорошим детским доктором, с литературой была знакома плохо, кажется, даже считала это занятие незначительным, а вчера захотела поговорить о молодых писателях и, конечно, напутала: Костин рассказ приписала С. С., больше того, рассказ С. С. назвала талантливым, значительным по содержанию, а Костин – бестолковым и бездарным, бреднями графомана. Естественно, Костя взорвался: «Однажды ты высказалась, что этот рассказ – классика! Или не читала его? Зачем судишь, если ничего не понимаешь? Я не пишу фэнтези, я пишу фантастику! Это С. С. пишет фэнтези! Или не видишь разницы?» Однако она, обиженная и униженная, уже не могла уразуметь, кто что написал и почему ее обижают… Разошлись непрощенными.

Решил прогуляться на ночь глядя.

Было темно, тихо, люди и автомобили заканчивали долгий беспокойный день, а фонари уже начали свое тоскливое одиночество. Настроение упало еще ниже. Зачем вышел, куда идет? Ноги механически понесли к ее дому – недалеко, в двух кварталах. «Хорошо, – решил он, – посмотрим на ее окна: спят или бодрствуют?»

Окна были темны. И это было плохо и неправильно. Она должна была в этот день и вечер думать о нем, только о нем, и уж никак не ложиться спать. Может быть, не любит его? Может, просто желает выйти замуж за молодого перспективного писателя? Почему нет? Эта мыслишка о себе как о перспективном немного согрела душу. В конце концов, она хороший доктор и совсем не обязана разбираться в литературе. Ладно, пусть спит. Бросил еще взгляд на ее окно и пошагал домой.

Среди ночи он вскочил от коротенькой приснившейся мысли: рассказ его – глупость, исповедь начинающего неудачника. Она напутала, но была права: он – графоман. И потому, что она права, примирение невозможно. Светало. Понял, что не уснет, отправился на кухню варить кофе. Скорее всего, идея, что уже месяц живет в душе, приведет к такому же поражению.

Костя работал в редакции известной газеты, вел отдел писем. У входа он увидел Кульгавича, работавшего в отделе культуры, точнее, Кульгавич увидел его и ждал. Был бодр и весел.

– А что, неплохой номер получился? – сказал радостно, пожимая руку.

Дело в том, что Кульгавич писал стихи, подборка была опубликована в этом же номере, что и рассказ Кости, и, как видно, публикация ему нравилась.

– Да ладно, – буркнул Костя, – номер как номер, ничего особенного

– Ну уж – ничего! А твой рассказ? А мои стихи? Отличный номер! Увидишь – разметут в два дня.

Теперь Костя спорить не стал. Был Кульгавич глуповат, однако сотрудники его любили, возможно, именно поэтому, как-то позитивно он влиял на настроение. Повлиял и на Костю.

– Да ну, что мой рассказ, вот стихи твои – это да.

Кульгавич всегда был в приподнятом настроении, а после публикаций – газетных, журнальных – просто излучал радость. Ходил по кабинетам, собирая крохи одобрений. Хвалу принимал благодарно, хулу скорее всего пропускал мимо ушей.

Почти сразу, как только Костя вошел, звякнул телефон: «Зайди ко мне». Это был главный.

– Ты хотел съездить в М., – сказал он. – Давай, есть причина: во-первых, там поменялся предрик – вчера утвердил Президент, надо познакомиться, во-вторых, давно ничего не писали оттуда. Ну и М. – твоя вотчина.

Предрик – председатель райисполкома.

Действительно, город М. не только вотчина, но и родина, там жили его мать и отец, несколько одноклассников. И он помчался.

Мать его работала учительницей русского языка и литературы, газету, в которой он работал, и журнал, в котором печатался, читала регулярно и по улыбке он понял, что рассказ ей понравился. Однако с комплиментами не спешила, хотя именно от нее он ждал хотя бы внешних знаков одобрения. «Что теперь будешь писать?» – поинтересовалась. «Да есть идейка…» – «Рассказ?» Суть вопроса была в том, что она считала: хватит писать рассказы, пора садиться за роман. Однако Косте казалось, что к такому подвигу он еще не готов. Не было столь могучей идеи, которая удалила бы всякие сомнения и подвигла на долгий труд.

Отец недавно вышел на пенсию, был сильно огорчен, даже потрясен этим фактом, а рассказ сына, по-видимому, не читал. Впрочем, и раньше он, «технарь», городской начальник средней руки, разговоров о литературе избегал. Какая литература, если рабочий день с раннего утра до позднего вечера и никакой гарантии, что благополучно ляжешь спать? Однако выпили по рюмке водки, и отец подобрел, умягчился и даже толкнул кулаком в плечо: «Молодец!» – беспредметно и ласково.

Семейные темы – здоровье, некоторые события политической жизни – перебрали быстро, и Костя отправился в райисполком. Там оказалось нечто новое: появился дежурный наряд милиции и магнитная рама при входе – впрочем, все в духе времени. И то и другое Костя отметил про себя: скорее всего не понадобится, но может и пригодиться, чтобы лягнуть районное начальство (при случае, если на то будет отмашка сверху, – он уже вполне усвоил правила игры).

Председателем райисполкома оказался крупный мужчина, молодой и, судя по крепкому рукопожатию, не чиновный. Район сельскохозяйственный, и он охотно рассказал о состоянии дел на полях. Слушал и смотрел на него Костя с удовольствием: кажется, городу в этот раз повезло. Засиживаться не стал, поблагодарил за встречу, простился. Куда теперь? Ага, в редакцию районной газеты. Тут дело в том, что главным редактором работал его одноклассник и однокурсник Сергей Коротач, с которым также связана была судьба. На третьем курсе Костя стал пописывать рассказы, ходить в редакции, а Коротач все идеи и надежды связывал с родиной, с районкой, после университета его пригласили туда на работу, и довольно скоро он стал главным. Почти сразу после назначения позвонил: «Присылай рассказ, напечатаю». – «У меня большие рассказы, не станут в номер». – «Станут. Напечатаю с продолжением». Напечататься молодому автору где бы то ни было всегда приятно, тем более в родной газете. Рассказ он послал, но Коротач его не напечатал: «Не формат», – ответил сухо и коротко. С того случая Костя испытывал к нему что-то вроде тихой ненависти. И дело не в рассказе, а в том, что Коротач считал: занимается Костя не своим делом и проломить холодную стену художественной литературы с его малым талантом не выйдет.

Свой маленький кабинетик Коротач оборудовал новой техникой, на стенах развесил картинки и фотографии, заметно было, что любит свою работу и место. Увидев в двери Костю, обрадовался, загремел стулом, заулыбался, – никак не рядовой посетитель Костя, а свидетель его успеха, а может, и торжества. Сразу заказал чай, а из шкафа достал початую бутылку коньяка, рюмки, налил Косте «всклянь», а себе осторожно капнул на донце. «Ты что? – удивился Костя. – Смелее!» – «Не могу, – ответил Коротач, – мне к двум часам в исполком. Поедем с председателем по району». В этой фразе, если подумать, крылось кое-какое дополнительное содержание: во-первых, я тебе рад, но пьянствовать не будем, другие нынче времена и обстоятельства; во-вторых, с председателем я на короткой ноге, следовательно, вхожу в городе и районе в элиту; в-третьих… Впрочем, истолковал Костя его фразу позже, уже по дороге в Минск, а тогда взглянул на часы и увидел, что до двух оставалось не более получаса. «Может, и меня возьмете?» – «Отчего нет? Поедем!» Голос его звучал покровительственно.

На полях начиналась уборка, останавливались у комбайнов, и Костя, завидуя, наблюдал, как легко и просто Коротач разговаривает и с председателем исполкома, и с механизаторами, щелкает фотоаппаратом. На Костю он внимания почти не обращал и только, когда возвратились в город, предложил: «Приходи вечером, Ленка будет рада. Цветочек по дороге купи и коробку конфет. Или тортик. Ты же знаешь ее, девушка требовательная». Ленка – жена, тоже сокурсница. Это предложение не понравилось Косте: ходи по магазинам, ищи цветы и конфеты. Кроме того, Костя тоже ухаживал за ней и, пожалуй, она предпочла бы его, но тогда пришлось бы жениться, а вот этого он как раз не хотел. Он хотел писать рассказы, и очень скоро Ленка была замечена с Коротачем. В общем, встречаться с ней не хотелось. «Нет, я сегодня уезжаю», – ответил, хотя до сих пор уезжать не собирался.

Мать, кажется, загрустила, когда он сообщил об отъезде, а отец рассердился. «Почему сегодня? Что случилось?» Было понятно: надеялся опять выпить с сыном по рюмке, уже и бутылка водки стояла на столе, и вот такой сюрприз. «Вот и выпьем на дорожку!» – предложил компромисс Костя. «Не хочу!» – отрезал отец.

Надо было бы остаться, сходить к Коротачу, выпить с отцом, поговорить с матерью… Но он уехал. И по дороге, вспоминая прошедший день, чувствовал, что противен сам себе.

* * *

Дом был пятиэтажный, без лифта и, поднимаясь по лестнице, Костя почувствовал запах сигаретного дыма – это, несомненно, курила Лизавета Петровна, подымить она всегда выходила на площадку.

– О! – произнесла она. – Куда вы пропали? Я вас жду второй день! Я вспомнила еще кое-что в вашем рассказе! Вы плохо знаете женщин! Вы нас совсем не знаете! У вас женщина обнимает мужчину сзади и шепчет в ухо признание! Как это может быть? Ну, во-первых, со спины, а не сзади! Во-вторых, – почему в ухо? Что вы этим хотите сказать? Что за извращение? Это необходимо исправить! Вы меня слышите? Вы слушаете? Что с вами?

Голос Лизаветы Петровны вдруг потерял определенное звучание, будто растворился в шуме далекого водопада.

– Простите, Лизавета Петровна, – не без труда произнес он, – я очень устал. Завтра, завтра…

– Хорошо, отдыхайте, я зайду утром. Этот момент нельзя упустить… Из таких мелочей и складывается образ. Да, и еще: приходила ваша красоточка! Ну я вам скажу!

Дверь в квартиру вела плотная, основательная, но смех Лизаветы Петровны проникал легко.

Под утро Косте приснилось, что он убивает соседку. О, какой это был хороший сон!

* * *

Как пенсионерка, Лизавета Петровна могла бы поспать подольше, но нет, ранняя пташечка, боялась упустить Костю, как бы не ушел на работу, и в половине девятого она уже стояла у его двери, звонила. Костя, напротив, сегодня не торопился и поднялся не сразу. Заглянул в «глазок», увидел соседку и решил не открывать. Но палец Лизавета Петровна поставила на звонок надежно, словно приклеила. В конце концов не выдержал.

– Кто? – хрипло спросил.

– Я, милый, я! – ответила Лизавета Петровна. – Я ночь не спала, все думала… Открой, пожалуйста…

– Я без штанов, Лизавета Петровна.

– Меня это не волнует, милый, открывай.

Умылся, тщательно почистил зубы, не торопясь натянул штаны, это была своего рода месть. Наконец открыл.

– Прежде всего, должна покаяться: была не права. Могла твоя героиня обнять парня со спины, могла и признаться в любви на ухо, тем более в нынешнее дурацкое время. Надеюсь, ты еще не правил рассказ. И второе: невеста твоя, что ни говори, хороша. Восточные черты очень теперь в моде. Да и ножки у нее хороши… Я нынешних тощих и длинноногих терпеть не могу. И еще: что-то мне не нравится в ваших отношениях. Что-то здесь не так… Неправильно, непонятно… Ой, смотри, милый мой! Есть в этой девушке загадка… Ты должен ее разгадать, иначе беда…

Когда же она замолчит? Наверно, никогда. Готовил завтрак, одевался, а она говорила и говорила.

* * *

Кульгавич утром обходил все комнаты редакции, с каждым человеком находил о чем поговорить. Заглянул и к Косте.

– Как съездил? Удачно? Молодец! А журнал наш размели! Я утром обошел киоски – нигде!

В хорошем настроении – что было характерно для него – Кульгавич любил обнять собеседника и даже расцеловать, и Костя на всякий случай натянул антиковидную маску – не столько для защиты от инфекции, сколько из нелюбви к мужским нежностям.

– Ну а ты как? – поинтересовался и сделал шаг назад: Кульгавич опасно приблизился.

– Неплохо. Вчера начал поэму о любви. О женщине. Черты лица у нее будут восточные, стройна, как лань. Кстати, я видел тебя с девушкой, ничего не скажешь, хороша. Очень хороша, похожа на мою героиню. Как ты подцепил ее? Я бы и заговорить с такой не решился, о таких только стихи писать. А вот жениться на ней нельзя. Женишься, потом всю жизнь ревновать будешь… Да и сбежать может к другому, к богатенькому. Бабы есть бабы. Между прочим, рассказ твой моя жена прочитала, сказала: «Гений!»

От всех этих слов Костя расслабился, и Кульгавич изловчился и поцеловал в ухо.

День был долгий, звонков много, но сотовый телефон, на который могла бы позвонить Катя, молчал. Как быть? Позвонить самому и, будто ничего не случилось, назначить свидание? Однако у нее загруженный рабочий день, пациенты идут один за одним, и личные разговоры, как правило, не получались.

В обеденный перерыв опять заглянул Кульгавич, предложил вместе сходить в кафе. Отчего бы и нет? Больше целоваться он, кажется, не намеревался, но начало будущей поэмы – между первым и вторым блюдом – прочитал. Неплохо. Кульгавич молодец. И жена его молодец, понимающая хорошую литературу жена.

* * *

Выдержки у Кости хватило почти на три дня. На третий он позвонил, но телефон Кати был отключен. Не отозвалась Катя и в следующие дни.

Он решил написать рассказ о себе, о Кате, о Лизавете Петровне. Сгодится и нелепый Кульгавич для движения сюжета, сгодится, возможно, и мерзкий одноклассник Сергей Коротач с требовательной женой.

Чтобы придумать начало рассказа, он пошел прогуляться по ближайшему парку – так он придумывал сюжеты всегда. Дорога к парку вела мимо дома Кати. Он посмотрел на ее окно и опять подумал, что Лизавета Петровна в чем-то права. В чем? В рассказе он отыщет ответ на этот вопрос. А может быть, позвонить по телефону и предложить продолжить тот обидный для обоих разговор? А еще лучше – позвонить в дверь. Нет, потом, потом. Главное сейчас – рассказ.

Была середина лета, июль. Он ходил по дорожкам, разглядывал цветочные клумбы, белочек, весело носившихся почти под ногами, уток, купавшихся в пруду, и с досадой понимал, что чувствует полное ко всему равнодушие. А может быть, Коротач был прав и не надо биться головой о толстый лед литературы? Далеко не впервые такие мысли посещали его, но он преодолевал их, поскольку всегда светилась вдалеке какая-то идея или хотя бы простенькая мыслишка. Но теперь не было в душе ничего. И может быть, это и есть момент истины: надо как-то иначе строить свою жизнь.

На обратном пути Костя, проходя мимо дома Кати, увидел свет в ее окне и почти неожиданно для себя взлетел пешком на шестой этаж, с силой воткнул палец в кнопку звонка. Звонок был плохо настроен, с хрипотцой и разрывами. Никто, однако, не отозвался, даже шороха не послышалось за дверью. Медленно пошагал вниз. На улице опять посмотрел на ее окно – свет горел.

Шел домой и думал о том, что рассказ его ничего не значит в сравнении с тем, что Катя не открыла дверь. Да и о чем мог быть этот рассказ? О любви? Но стоит ли цепляться к хвосту бесконечной очереди таких произведений?

Спал Костя не то что плохо, а отвратительно. Почти совсем не спал. Вел бесконечные и бессмысленные разговоры с Катей. Полночи провел и вовсе на кухне – пил чай, кофе, смотрел бесцельно в компьютер. Ложился и опять вскакивал. Утром по дороге в редакцию, проходя мимо дома Кати, вдруг почувствовал, что жить в неведении больше не может. Взлетел на шестой этаж и настойчиво позвонил в дверь. Кажется, Катя сегодня работает во вторую смену. Наверное, еще в постели, и это прекрасно: откроет дверь сонная, теплая, улыбающаяся, почти родная. Он тоже заранее улыбался.

Дверь открылась.

– Привет, – сказал он самые важные слова. – Я очень соскучился, давай поговорим.

Катя стояла в двери и пока не приглашала войти.

– Ты сегодня во второй смене? Я так и думал. До вечера я не доживу, – Костя улыбнулся и сделал к ней шаг.

– …Прости, – сказала Катя и отступила, – я выхожу замуж.

– Что? – вскричал Костя. – Что ты сказала?

Катя молчала.

– Я не понял! Как это? Ты что, Катя?

Но она уже закрывала перед ним дверь.

– Катя! Надо объясниться… – Он не мог поверить.

– Я хочу… Мне надо… Я должна… – Она тоже была растеряна.

И Костя остался один.

Как это? Почему? Не может быть! Что случилось?.. Что-то вроде одеревенения нашло на него. Медленно пошел вниз по лестнице. На каждой площадке останавливался, пытаясь уразуметь происшедшее. Нет, это невозможно, это не так. Открывались и закрывались двери квартир, шумел лифт. Уже на первом этаже понял, что необходимо объясниться, что он, наверно, очень виноват перед ней: во-первых, вспомнил нелепую ссору из-за его несчастного рассказа, во-вторых, командировку, о которой не сообщил ей. Почти бегом, прыжками, вернулся к ее двери, позвонил раз, другой, третий. Нетерпеливо ждал. Нет, дверь не открылась. Шаркая подошвами, поплелся в редакцию. Нет, не понимал, правильнее – не соглашался.

Нужно было с кем-то посоветоваться, как быть, или – пожаловаться. Но с кем? Вдруг понял, что близких друзей растерял за последние два-три года. С Кульгавичем? Смешно. С главным? Этот выслушает с удовольствием. Человек неплохой, но всегда радуется, если у кого-то что-то не получается в личной жизни. Многословно посоветует, что делать, как жить. И вдруг понял, что откровенно говорить и доверять он может только Лизавете Петровне. Едва дождался конца рабочего дня. Нужно придумать повод и позвонить в дверь. Но придумывать не пришлось: соседка опять дымила на площадке.

– Что вы наделали? – ахнула-охнула Лизавета Петровна. – Как же так? Вы отдаете себе отчет? Боже мой, как же вы раскаетесь!.. Такая хорошенькая, такая стройная, умненькая! Посмотрите на себя! Вы рядом с ней… Да что говорить?! Этот мужской шовинизм… Вот такой человек, как вы, сломал мою жизнь!

Лизавета Петровна вдруг всхлипнула и ладонью сбросила со щеки слезы.

Она была одинока и жила с двумя кошками. Как на безнадежного махнула рукой на Костю и пошла к своей квартире.

– Лизавета Петровна, вы не поняли! – остановил ее Костя. – Я-то здесь при чем? Это она, она!

– Какая разница, кто? Вы мужчина, вы не имеете права! Вы должны! Вы разрушаете там, где должны строить! Вы – посторонний! Вас ничто не касается – ни сердца, ни души! Только вы живете на земле! Все другие – просто существуют!..

Теперь уж слезы лились ручьем, и она не утирала их. Костя был растерян.

– Лизавета Петровна! Лизавета Петровна! – взывал он.

Ушла, оставив его в полном недоумении. Однако уже вползала в голову неприятная мысль, что Лизавета Петровна в чем-то важном права.

* * *

Вечером следующего дня Лизавета Петровна пришла к нему с баночкой клубничного варенья и пирогом собственного изготовления.

– Давайте пить чай, – сказала с порога. – Сладкое помогает. Я как вспомню что-то грустное, сразу на кухню и к холодильнику. Грустного в жизни много – скоро стану толстой. Уже поправилась на три килограмма.

Была она сегодня печальной, так что оба молчали, а если говорили, то вполголоса.

– Не понимаю, – сказал Костя. – Как так? Получается, что держала про запас женишка?

– А как вы думали? У нас, женщин, совсем иная жизнь. Правильнее – ответственность перед жизнью. Прогулки по аллеям парка – это хорошо для знакомства. Белочки на деревьях, уточки в прудах, цветы… Женщина не может рисковать. Вы, наверно, считаете ее замужество предательством? Это не так.

– Не понимаю, как жить дальше, – сказал Костя.

– Будете жить рядом со мной. Я – старая дева, вы – вечный жених. Чем не пара?

– Я не знал, что люблю ее.

– Чепуха, это не любовь. Напишете какой-нибудь рассказ с любовью и – пройдет. Я даже подскажу вам название такого рассказа – «Мужская любовь». Я, знаете, невысокого мнения о страданиях мужчин. Ваши страдания – это уязвленное самолюбие, не больше. Я симпатизирую вам, Костя, вот как старые дамы симпатизируют молодым людям, но не обольщаюсь о ваших человеческих качествах. Вы не очень хороший. Догадываюсь, что Катенька – не первая девушка, которой вы осложнили жизнь. Но она вовремя спохватилась. Теперь ваш черед задавать вопросы самому себе. А вообще-то я довольна, что с вами приключилась такая история. Побудьте и вы в положении девушки на выданье. Возможно, все это вам на пользу.

– Какая польза? Я ни писать, ни читать не могу.

– Это хорошо. Как вам мой пирог?

– Пирог? Хороший.

– А варенье?

– И варенье.

– Да ведь вы не пробовали.

– Как не пробовал?

– Вот я и говорю: все это вам на пользу. – Похоже, перешла на стойкое «вы».

* * *

Утром следующего дня опять пригласил главный без особой причины, а прощаясь, спросил:

– Как твои личные дела? Не пора ли выписывать премию к свадьбе?

У него было чутье на чужое неблагополучие. И когда узнал кое-какие подробности, с удовольствием присвистнул.

– Так я и знал, – произнес он. – Такая девушка! Какой же ты балда.

– Да ведь ты никогда не видел ее! – возмутился Костя.

– А все равно балда. – Его глаза сияли.

Был явно рад такому событию. Когда кто-то из журналистов редакции предлагал недоработанную статью, тоже радовался: получал повод поучить уму-разуму. Впрочем, надо признать, журналист и редактор, а может и человек, он был неплохой.

– Может, хочешь съездить куда-нибудь в командировку? Хоть в Турцию! – улыбался своей шутке.

– Нет!

– Ну, как знаешь. Отдыхай пока.

На следующий день вся редакция знала, что у него произошло: редактор не мог не поделиться информацией. Все отводили глаза, но пристально смотрели в затылок, он чувствовал это виртуальное давление и головную боль. Хотелось принародно грубо обругать всех и сбежать домой. Во время обеденного перерыва Кульгавич подошел и предложил снова вместе сходить в кафе. «Нет!» – выкрикнул Костя. И тогда Кульгавич вдруг шагнул и обнял, а Костя грубо оттолкнул его. Невыносимо хороший человек.

Кое-как дотерпел до вечера. Домой, однако, не пошел: там наверняка ждет на лестничной площадке еще один хороший человек. Отправился по улицам, бессмысленно глазея по сторонам. Вдруг обнаруживал себя там, где никогда не был. Круто поворачивал к дому и опять оказывался на том же месте.

Ну и что дальше? Довлел именно этот вопрос.

О том, куда направляется, не думал, обнаруживал себя в разных концах города и вдруг увидел, что стоит перед домом Кати, смотрит на ее окно. Может быть, и она видит его. Сейчас покажется на улице и сложится пополам от смеха: «Как же я тебя разыграла! Будешь знать!» Завтра же приведет ее в редакцию: «Моя невеста!», затем в загс, нет, во Дворец бракосочетаний.

* * *

Заслуженный пенсионер из дома Кати, гуляющий с клюкой около дома, заметил, что некий молодой человек утром и вечером стоит у его дома и внимательно глядит на окна шестого, примерно, этажа. Именно на этом этаже жил данный пенсионер, наверняка в прошлом большой начальник.

– Что ты стоишь здесь? Что смотришь? – возмутился он. – Что выглядываешь? Раскроет рот и смотрит! Что тебе надо в этом доме? Каждый день тебя вижу!

– А ваше какое дело? – молодой человек тоже возмутился.

– Я тебе покажу какое! Ворюга! Домушник! Выглядывает! – трубил на всю улицу. – Вот я сейчас в милицию позвоню! А ну, предъяви документ! Покажи паспорт!

– Ты ненормальный?

– Ты мне не тыкай, молод еще тыкать! Я тебе потыкаю! Палкой по спине! – У заслуженного появился и нервно запрыгал в руке телефон. – Милиция? Дежурный? Тут какая-то подозрительная личность каждый день ходит… В окна смотрит!.. Да, да, это я! Что значит – понаблюдать? Нет уж, не лодырничайте, приезжайте, не то я вам… Я полковнику позвоню, я…

Молодой человек понял, что лучше всего удалиться с места действия.

– Чтоб я тебя здесь больше не видел! – кричал вслед заслуженный. – Поганец! Урка! Урод!

В общем, прогнал с позором.

Это был, конечно, Костя. И на следующее утро он выбрал на работу другой маршрут. Любовь его осталась там, в прошлом. Правда, его соседка, Лизавета Петровна, пожимает плечами. С чем-то она не согласна. Ну, она женщина особенная. Всегда плачет, когда речь заходит о мужской любви.

Расціслаў Бензярук

ПАЗБАЎЛЕННЕ АД АДЗІНОТЫ

Расціслаў Мацвеевіч Бензярук нарадзіўся ў 1944 годзе ў вёсцы Стрыганецкія Бусні Жабінкаўскага раёна ў сялянскай сям’і. Бацька загінуў на вайне. Маці сама гадавала двух сыноў – Паўла і Расціслава. Пасля сярэдняй школы Расціслаў скончыў філалагічны факультэт Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. С. Пушкіна. Па размеркаванні малады настаўнік, які ўжо быў захоплены творчасцю (пісаў вершы, апавяданні для дзяцей на рускай мове), патрапіў у Бастынскую сярэднюю школу Лунінецкага раёна.

У 1970 годзе ў піянерскай газеце «Зорька» было надрукавана апавяданне «Ленкин характер». З таго часу і пачалі з’яўляцца ў мясцовым і рэспубліканскім друку вершы і апавяданні Расціслава Бензярука. У 1973 годзе казка «Зайцаў кажушок» увайшла ў чытанку «Роднае слова» для 1 класа. З 1974 года літаратар працаваў у рэдакцыі жабінкаўскай раённай газеты «Сельская праўда». А першая кніга прозы «Вавёрчына дзякуй», адрасаваная дзецям, пабачыла свет у 1975 годзе. У 1986 годзе ў часопісе «Бярозка» была надрукавана аповесць «Цвёрды арэшак», у якой ішла размова пра дзіцячую злачыннасць. Таксама выйшлі кнігі «Зайцаў кажушок», «Добры звычай», «Аўтографы» і інш. У сааўтарстве з Вісарыёнам Крысько напісаў кнігу абразкоў, мініяцюр пра славутага дзіцячага пісьменніка Васіля Вітку – «Жыў на свеце дзед Васіль». Творы Расціслава Бензярука перакладаліся на славацкую, рускую, украінскую мовы.

Апавяданне «Клоўн Кузёмка» – пра сапраўднага клоўна, які вяртаецца жыць у родную вёску. У чалавека няма працы, няма сям’і, памерла маці, на пахаванне якой ён не паспеў прыехаць з далёкіх гастроляў. І ўвогуле ён 20 гадоў не быў у родных мясцінах… Але нечакана светлым і радасным, душэўным становіцца вяртанне чалавека да родных вытокаў, да той прасторы, у якой ён некалі, даўным-даўно, зрабіў першыя крокі ў жыцці. Ці можна назваць такі стан сапраўдным шчасцем?.. Чаго ўсё ж такі мы чакаем ад жыцця?.. Спроба адказаць на гэтыя пытанні – у невялікім апавяданні таленавітага празаіка, які ўсё сваё жыццё правёў у родным краі, паблізу ад вёскі, дзе нарадзіўся.

Клоўн Кузёмка

Жыццё зрабіла рэзкі паварот, і клоўн Кузёмка адчуў сябе адзінокім. Хаця гады, як сталі падбірацца да сямідзесяці, падказвалі Кузьме Казімірчыку, што такое можа і павінна некалі адбыцца, ён адкладваў тыя думкі на заўтра, а здарылася сёння: цырк, якому верна служыў і без малога паўвека пастаянна выходзіў на арэну, каб радаваць дзетак, паехаў без яго.

Роспач ад здрады запоўніла душу старога клоўна. Ён нават не наважыўся папрасіць, каб узялі расстаўляць рэквізіты. Паехаў. Што яму рабіць? Кузьма купіў таннага напою і заліваў гора віном. Выпіваў, засынаў, прачынаўся з думкай, што не ў віне праўда, і зноў піў. Аднойчы, ачнуўшыся ранкам, клоўн зразумеў, што не ў гэтым ягоны паратунак, так можна было дапіцца і да белай гарачкі. Хо-опіць!

Клоўн Кузёмка ў каторы раз стараўся вызначыць, што зможа ўратаваць яго. Недзе з падсвядомасці прыходзіла думка – ехаць у Верхалессе: малая радзіма і будзе яму збавеннем ад адзіноты. Кузёмкава памяць утрымлівала ўрывачак з верша некага з беларускіх паэтаў. Хоць аўтар і назва верша забыліся, але словы былі правільныя:

Малой радзіма не бывае,
Яна становіцца такой,
Як памяць сцежку забывае
У кут, дзе след застаўся твой.

Кузьма ведаў, што след у Верхалессі ён пакінуў невялікі. Быў Кузёмкай, таму, як выпала клоўну выбіраць сцэнічнае імя, назваўся так. Усім спадабалася, і Казімірчык з ім многія гады весяліў дзятву. На малой радзіме ён хоць і не быў гадоў дваццаць, але нехта са знаёмых усё ж жыве. Будзе лепей, чым у горадзе.

Кузьма спрабаваў завесці сям’ю. Ажаніўся. Але хіба гэта было жыццё, калі выпадала пакідаць маладую жонку на месяц-два? Аднойчы вярнуўся з гастроляў, а кватэра пустая. Другая збегла, не дачакаўшыся вяселля. Артыст зразумеў: хоць дзесяць разоў жаніся, а жыць будзеш адзін! І поўнасцю аддаўся рабоце.

* * *

Для паездкі ў Верхалессе Кузьма выбраў цёплы вераснёвы дзень. Аўтобус спыніўся на скрыжаванні, да вёскі заставалася з паўкіламетра. Кузьма закінуў за плечы рукзак, астатняе ўзяў у рукі і рушыў па прасёлачнай дарозе. Зусім блізка жанчыны капалі бульбу. Пакланіўся ім, паздароўкаўся. Адказалі ўразнабой. Мусіць, не ўсе пазналі, бо адна спытала:

– А хто гэта такі?

– Кузёмка Казімірчыкаў, – адказала суседка.

– Той, што артыст?

– Ён самы.

Жанчыны доўга праводзілі падарожнага позіркамі: чаго ж ён раптам заявіўся? Кузьме выпала чуць, што ў вёсцы яго недалюблівалі. Перш за ўсё за тое, што ён пайшоў на лёгкі хлеб, – так ацэньвалі вяскоўцы тых, хто не араў, не сеяў, а песенькі спяваў ці фокусы паказваў. Лічылася, што для розных забаў ёсць святы. А то яшчэ і грошы плацяць! Хіба ж гэта праца?!

Яшчэ горшая слава пра Кузьму пайшла па Верхалессі, калі той не прыехаў на пахаванне матулі. Заганарыўся, казалі, ад роднай маці адрокся! Ніхто ж не стаў разбірацца, чаму пляменнік не дазваніўся (мабільнай сувязі яшчэ не было) да дзядзькі.

Кузьма ў той час быў далёка. Вярнуўшыся з гастроляў, дастаў з паштовай скрынкі пляменнікава пісьмо, прымчаў, паклаў на матчыну магілу кветкі, забіў крыж-накрыж вокны ў хаце, каб хто сп’яну не разбіў шкло, павесіў на дзверы замок і вярнуўся ў горад, дзе яго чакаў цырк шапіто.

* * *

Кузьма якраз набліжаўся да матчынай хаты, калі яго гучна аклікнулі:

– Што, Кузьма Кузьміч, прыехаў паглядзець, ці дом цэлы?

Да яго праставаў мужчына з густой сівою шчацінаю на твары і апрануты па-вясковаму ў фуфайку. Ён усміхаўся ўсім шчарбатым ротам. Нешта вельмі знаёмае было ў яго абліччы, і Кузьма ўрэшце пазнаў аднакласніка:

– Няўжо Віцька Бушыла?..

– …Бушлат, – падказваючы школьную мянушку, пацвердзіў Віктар.

– Правільна, – паціскаючы яго руку, згадзіўся Кузьма. – Толькі я чуў, што ты атабарыўся ў горадзе, на заводзе працуеш?

– Было такое дзела! Да пенсіі адпрацаваў, а як жонка памерла, да дачкі Святланы перабраўся. Што аднаму ў горадзе рабіць?! А пра цябе ў Верхалессі многа гаманілі, што, маўляў, пайшоў на лёгкі хлеб…

– Хіба ён лёгкі?! – крыва ўсміхнуўся Кузьма. – Потам ён пахне, як любы хлеб. Толькі цікавы і як-раз быў па мне.

– Вось і я не верыў і Святланку ўгаварыў, каб свайго меншага сына Кузьмой назвала. Мы яго, як цябе калісьці, клічам Кузёмкам.

І праз хвіліну:

– Вось паказаў бы нам, што ты можаш, мо і гаварыць перасталі б?..

Кузьма пераступіў з нагі на нагу, абдумваючы Віцькаву прапанову.

– А ведаеш, Віктар, мне твая ідэя спадабалася, – нарэшце загаварыў ён. – Мо, і праўда, варта было даўно ўжо арганізаваць канцэрт для аднавяскоўцаў? Ды ўсё часу не ставала. А зараз вольны казак: мо-ожна!

– А што такое?

– Я, як і ты, на пенсію пайшоў.

– А хіба артысты ідуць на пенсію?

Кузьма не стаў расказваць, што ў яго адбылося.

– Усім адпачываць трэба!

– Так-так…

І школьныя сябры пайшлі ў клуб, каб дамовіцца аб канцэрце. У вузкім кабінеце, у якім умяшчаліся стол, некалькі крэслаў ды няхітрая апаратура, наведвальнікаў сустрэла маладая, вяснушчатая, у квяцістым плацейку і з кароткай стрыжкаю загадчыца.

Віктар, як толькі пераступіў парог, адразу пачаў гаворку:

– Ларыса Фёдараўна, гэта мой школьны таварыш. Можна сказаць, а так і было, за адной партай сядзелі. Ён артыст…

Пры апошніх словах загадчыца перавяла пагляд на Кузьму і перапытала:

– Артыст?

– Клоўн-фокуснік, – падхапіў Кузьма.

– Гэта цікава, – усміхнулася Ларыса. – А што ад мяне патрабуецца?

– Па-першае, памяшканне, – працягваў Віктар. – Па-другое, аб’ява аб тым, што ў нядзелю а дванаццатай гадзіне будзе выступаць клоўн Кузёмка.

– Хто-хто? – не зразумела загадчыца.

– Гэта маё артыстычнае імя, – адказаў клоўн і гожа пакланіўся, руку прыклаўшы да грудзей. – Мая вам пашана, мадам: Кузьма Кузьміч Казімірчык!

– А які кошт вашых білетаў, Кузьма Кузьміч?

– Прабачце, Ларыса Фёдараўна, але я сваім аднавяскоўцам паказваю фокусы бясплатна!

– Будзе аб’ява! – паабяцала Ларыса.

Віктар клікаў пераначаваць у яго, але Кузьма адмовіўся:

– Не, лепей будзе дома. У запечку мне заўсёды было цёпла, дый тое-сёе з пасцельных рэчаў я прыхапіў з сабою.

– Значыць, не на адзін дзень ехаў, – зазначыў Віктар.

– А што, толькі табе на старасці гадоў дамоў вяртацца, – сказаў, бы пацвяліў, Кузьма.

* * *

У нядзелю вясковы клуб быў бітком набіты: паглядзець фокусы прыйшлі і старыя, і малыя. Усе нецярпліва чакалі, калі на сцэне з’явіцца артыст. А ён ля люстра прыводзіў сябе ў парадак. Неўзабаве нос стаў ярка-чырвоным, лысаватую галаву ўпрыгожыў рыжы парык, а на ім «усеўся» берэт такога ж колеру, толькі святлейшы. Ногі схаваліся ў чаравіках з непамерна доўгімі насамі.

Кузьма яшчэ раз агледзеў сябе ў люстра і знайшоў, што пара ісці да публікі. Яго выхад сустрэлі такімі апладысментамі, што здавалася, дах рухне, і Кузьма болей чым гадзіну весяліў народ. Спачатку адну падкінуў талерку, пасля дзве, тры і, нарэшце, чатыры. І жангліраваў хвілін дзесяць-пятнаццаць.

Гледачы, затаіўшы дыханне, сачылі за артыстам, баючыся, што паб’е талеркі. Калі ж Кузьма сабраў усе ў руцэ і кланяўся публіцы, зала раптам выдыхнула напругу і дружна заапладзіравала. Праўда, праз воплескі прабіўся адзін бас:

– Талеркі кідаць – не поле араць!

Краем вока артыст вылавіў: гаварыў мажны мужчына з трэцяга рада. Як урэшце апладысменты сціхлі, Кузьма падышоў да краю сцэны і паклікаў рукою таго, хто гаварыў:

– Мілы таварыш, падыдзіце, калі ласка, да мяне!

Мужчына сканфузіўся, крыху пачырванеў і незадаволена падняўся з месца, засланіўшы шырокай спінаю двух чалавек, што сядзелі за ім:

– Хто? Я-а?..

– Ты-ты!

Яшчэ болей бянтэжачыся пад паглядамі соцень вачэй, мужчына падняўся на сцэну.

– Як цябе завуць, араты?

– Пятро Заяц.

– Заяц? – хмыкнуў Кузьма. – Вы больш да мядзведзя падобныя.

Пятро ўхмыльнуўся, магчыма, задаволены такім параўнаннем. Нібыта вярзіла-мядзведзь, падняўся ён над шчупленькім клоўнам, а той працягнуў яму дзве талеркі:

– Ну, пакажыце, Пятро Заяц, сваё майстэрства ў жангліраванні!

– Я-а? – усё больш здзіўляючыся, перапытаў Пятро. – Дык я іх разаб’ю!..

– Адкупіце, – спакойна адказаў клоўн. – Так мяне вучылі жангліраваць. І, ведаеце, дапамагло: хутка перастаў біць талеркі.

– Ну-ну, давай, Пеця! – падтрымлівала аднавяскоўца зала, але той рашуча заматаў галавою:

– Не, не буду!..

Кузьма за гэты час заўважыў, што ў Пятра з верхняй кішэні вытыркаецца ланцужок ад гадзінніка. Адразу зразумеў, як сыграць з суразмоўцам:

– А ў цябе, Пятро, аказваецца, і гадзіннік ёсць?

– Сябры падарылі, як на флоце служыў, – з гордасцю адказаў Пятро. – Нават наш крэйсер намалявалі.

– Пакажы!.. Цудоўны гадзіннік! А памяць якая засталася пра сяброў-маракоў! – з захапленнем разглядваў Пятроў падарунак клоўн. – Вось бачыш, колькі таленавітых людзей у свеце! Ты таксама, мусіць, добра працуеш на трактары?

– Перадавік! – гукнула Зоська Вакуліч – суседка Казімірчыкаў.

Артыст ужо быццам забыўся пра кішэнны гадзіннік і расказваў, як яго вучылі жангліраваць, колькі выпадае трэніравацца, перш чым выйсці на подыум, а потым, як бы мімаходзь, перапытаў Пятра:

– Значыць, ты не згодзен жангліраваць?

– Не-а…

– То ідзі на сваё месца!

Пятро зрабіў крок і павярнуўся да Кузьмы:

– А гадзіннік?

– Які гадзіннік?

– Той, што я табе даў.

– Я ж табе вярнуў!

– Не, не вярнуў.

– Не вярнуў, – падтрымала Пятра Зося, і той упэўнена дадаў:

– Вось у гэтую кішэню ты сабе паклаў!

– Калі так, дык вазьмі, – і, заўважыўшы Пятрову нерашучасць, падахвоціў: – Бяры, бяры, не саромейся!

Пятро абследаваў кішэню, але ягоны гадзіннік як скрозь зямлю праваліўся.

– А ты ў сваіх кішэнях пашукай! – прапанаваў Кузьма.

І якое было здзіўленне, калі ў правай ніжняй кішэні адшукаўся той самы гадзіннік з крэйсерам! І калі яго толькі Кузьма ўкінуў?!

Пасля артыст паказваў іншыя фокусы, здзіўляючы вяскоўцаў. Кузьма даўно пазнаў у першым радзе аднакласніка Віктара Бушылу. Сёння ён быў паголены і нават пры гальштуку. Побач сядзеў бялявы віхрасты падлетак, у нечым падобны да Віцькі ў маленстве. «Кузёмка!» – здагадаўся клоўн.

На адзін з фокусаў ён паклікаў хлопчыка на сцэну.

– Цябе мама Кузёмкам заве? – і хлопчык згодна матнуў галавою. – Дык сёння мы, два Кузёмкі, пакажам адзін фокус, калі ты мне паможаш. Скажы, ты любіш яблыкі? Чырванабокія, сакавітыя і салодкія?

– Ыгы.

– Не «ыгы», а «люблю». Вось табе яблык, ты ад яго адкусіш, але не з’ясі, а мне ўсё аддасі!

– А для чаго?

– Пасля ўбачым, што з ім будзе…

Кузёмка смачна ўкусіў, аж у першых радах пачулі, як рыпнуў яблык, і перадаў дзве часткі клоўну. Той шчыльна сціснуў кавалачкі яблыка, так што сок выступіў, і сказаў, каб пачулі ўсе:

– Добра, што сок пусціў! – і прадаўжаў круціць у руках яблык, прыгаворваючы: – Зрастайся, зрастайся, зрастайся!..

Колькі разоў ён паўтарыў гэтае слова, ніхто ў зале не лічыў, перш чым артыст усклікнуў:

– Ура, зросся! – і працягнуў Кузёмку яблык, вельмі падобны на той, які толькі што хлопчык трымаў у руках. – Зараз можаш з’есці!..

Калі ж закончылася прадстаўленне, гледачы яшчэ доўга не адпускалі клоўна. Кожнаму карцела быць да яго бліжэй, пакратаць адзежыну жывога артыста. Падышоў і Віктар, паціснуў руку:

– Малайчына! Пакуль ты фокусы паказваў, мужыкі знайшлі яблык і захацелі паўтарыць, ды ў іх нічога не атрымалася. Потым паківалі галовамі і рашылі: «Не, нашаму брату мужыку за нішто грошай не плацяць!»

– І ты, Кузёмка, не зразумеў, дзе разгадка фокуса? – запытаў Кузьма-старэйшы.

Хлопчык адмоўна захістаў галавою.

– Вось будзеш прыходзіць да мяне – навучу не толькі гэтаму фокусу.

– Значыць, застаешся ў Верхалессі? – узрадаваўся Віктар.

– Я тут дома! – усміхнуўся сябар у адказ.

Зіновій Прыгодзіч

КАХАННЯ СЛЕД

Зіновій Кірылавіч Прыгодзіч нарадзіўся ў 1944 годзе ў вёсцы Лышча Пінскага раёна. Скончыўшы школу, працаваў у лагішынскай раённай газеце «Калгасная праўда». Пасля заканчэння ў 1967 годзе вучобы на факультэце журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта накіраваны ў рэспубліканскую партыйную газету «Звязда», дзе быў літсупрацоўнікам, загадваў аддзелам. Затым працаваў у ЦК КПБ інструктарам аддзела культуры, памочнікам сакратара. Завочна скончыў аспірантуру Акадэміі грамадскіх навук, абараніў кандыдацкую дысертацыю. Ёсць у біяграфіі Зіновія Прыгодзіча і іншыя вышыні партыйнай і журналісцкай кар’еры. У тым ліку – пасада галоўнага рэдактара газеты «Советская Белоруссия». А зараз ён галоўны рэдактар папулярнага масавага часопіса «Гаспадыня». Дарэчы, нязменны на працягу болей як 20(!) гадоў.

З мастацкімі творамі Зіновій Прыгодзіч выступае ў друку з 1957 года, а першае апавяданне на рускай мове – «Деньги» – было надрукавана ў пінскай раённай газеце «Полесская правда» ў 1963 годзе. Піша нарысы, апавяданні, аповесці, літаратурна-крытычныя артыкулы. Яшчэ – і вершы. Аўтар многіх кніг прозы і публіцыстыкі. А? Можа, пералічыць некаторыя кнігі? У астатніх біяграфіях ёсць, а тут няма.

Апавяданні, якія ўвайшлі ў гэты зборнік, – пра каханне. Аўтар не мае на мэце ў нечым пераканаць чытача, не выступае ў сваіх творах вялікім філосафам. Часам можа падацца, што пісьменнік знарок накіроўвае ўсю ўвагу на сюжэт і не імкнецца нейкім чынам выбудаваць канфлікт, а пасля даць героям шанц выйсці з яго… Усё даволі проста. Ці выглядае так толькі вонкава? Мо чытачу варта глыбей паразважаць над гэтымі творамі, каб зразумець, якім сапраўды бывае каханне?..

Дзікая архідэя

1

Старшы навуковы супрацоўнік Батанічнага саду Васіль Дзядзюля прыйшоў пасля абеду ў аранжарэю, але не паспеў яшчэ нават распрануцца, як яго паклікалі да намесніка дырэктара па навуковай частцы. Васіль здзівіўся (не часта яго клікалі да начальства) і крыху збянтэжыўся: чаго гэта ён ім спатрэбіўся? Можа, нешта непрыемнае здарылася?

Але нічога асаблівага не здарылася. Намеснік дырэктара, як толькі Дзядзюля зайшоў, прадставіў яго маладой жанчыне, што сядзела за прыстаўным столікам.

– Знаёмцеся. Гэта – наш галоўны спецыяліст па архідэях Васіль Пятровіч. А гэта – карэспандэнт рэспубліканскай газеты Наталля…

Жанчына паднялася з-за століка, падала руку:

– Наталля Кот.

– Вельмі прыемна, – па інерцыі вырвалася ў Дзядзюлі, хаця ў душы ён адчуў хутчэй пачуццё прыкрасці, чым прыемнасці. Журналістаў ён не любіў. Адрываюць ад работы, даймаюць рознымі тупымі пытаннямі, а пасля ўсё пераблытаюць і напішуць такое, што часам бывае сорамна калегам глядзець у вочы.

– Ну і добра, – пацёр задаволена рукі намеснік дырэктара. – Васіль Пятровіч, пазнаёмце, калі ласка, карэспандэнта з работай нашай аранжарэі і раскажыце пра ўсё, што яе зацікавіць.

Пакуль ішлі да аранжарэі, Дзядзюля прыгледзеўся да жанчыны. Выгляд яна мела даволі экстравагантны. Падраныя на каленях джынсы, нейкая нехлямяжая наросхрыст кофтачка, праставатыя, у выглядзе вялікіх кольцаў завушніцы, кароткая, ускудлачаная прычоска. Быццам і не маладуха ўжо, а косіць пад дзяўчыну-падлетка. Ад гэтага прыкрасці на душы ў Дзядзюлі яшчэ прыбавілася. Што яна, гэта эпатажная краля, можа зразумець у такой тонкай, далікатнай справе, як селекцыя дзікіх архідэй.

* * *

Аднак Дзядзюля памыліўся.

Свой аповед ён пачаў здалёку. Аб тым, што дзікая архідэя – адна з самых старажытных раслін свету. Ёй, па меркаванні некаторых вучоных, ужо каля 65 мільёнаў гадоў. Зараз налічваецца каля 35 тысяч відаў гэтай экзатычнай і неверагодна прыгожай кветкі. Аднак колькасць відаў год ад году катастрафічна змяншаецца. З-за варварскіх, меркантыльных адносін чалавека. Спробы вырошчваць дзікую архідэю ў хатніх умовах звычайна канчаюцца няўдачай. Гэта надзвычай далікатная, дужа пяшчотная расліна, якая патрабуе асаблівага догляду і пастаяннага клопату. Тым не менш некаторыя гатункі архідэй вучоным удалося адаптаваць да еўрапейскіх кліматычных умоў. Шырока распаўсюджаны, у тым ліку і ў нас, у Беларусі, венерын чаравічак. Ёсць такая легенда…

– Даруйце велікадушна, – няёмячыся, перапыніла яго завучаны, спецыяльна напрацаваны для журналістаў аповед Наталля. – Усё вельмі цікава, але я пра гэта ўжо ведаю. Перад сустрэчаю з вамі я сёе-тое пачытала. А мне хацелася б, каб вы расказалі менавіта пра свае доследы, пра тое, чым, якімі асаблівасцямі вызначаецца ваша аранжарэя.

Цяпер ужо сумеўся Дзядзюля. Звычайна яго паэтычна-натхнёны, а па сутнасці банальны аповед выпадковыя журналісты ўспрымалі на ўра, а гэтая, ці бачыш ты, падрыхтавалася і настроена на сур’ёзную размову. Кашлянуўшы ў кулак і зрабіўшы невялічкую паўзу, Васіль Пятровіч перайшоў да канкрэтных спраў, да таго, чым ён шчыльна займаўся апошнія гады. І гэта аказалася цікавым не толькі для журналісткі, але і для яго самога. Бадай, упершыню ён уголас агучваў зробленае, падсумоўваў вынікі сваёй карпатлівай даследчыцкай працы.

Наталля з разуменнем слухала яго аповед, задавала пытанні, якія сведчылі, што яна не такі ўжо і дылетант, як яна сказала пра сябе на самым пачатку. Пад канец размовы Дзядзюля нават выказаў ёй камплімент:

– Вы парадавалі мяне дасведчанасцю. Адкуль гэта ў вас?

– Проста я люблю кветкі. У мяне дома іх шмат розных, у тым ліку і адна архідэя.

– І якая ж?

– Фаленопсіс.

– О, гэта адна з маіх любімых архідэй.

– Яе яшчэ называюць архідэя-матылёк. Калі яна зацвітае, ад яе нельга адарваць вачэй.

І толькі цяпер ён звярнуў увагу на твар жанчыны. У ім было нешта ад цыганскага, паўднёваазіяцкага аблічча. Асабліва заварожвалі вочы – цёмна-аксамітныя, глыбокія, дзікавата-цікаўныя. І голас… Дзядзюля са здзіўленнем адчуў, што гэты грудны, мяккі, здавалася, таксама нейкі аксамітны голас адгукаецца ў ягоных грудзях хвалюючым рэхам.

Развітваўся ён з Наталляй, не хаваючы сваёй сімпатыі:

– Вось, калі ласка, мая візітоўка. Калі ўзнікнуць якія пытанні – званіце.

Наталля ўзамен падала яму сваю візітоўку:

– Дзякуй за пазнавальнае інтэрв’ю. Думаю, што гэта будзе цікава і нашым чытачам.

2

Праз тыдзень Наталля пазваніла.

– Васіль Пятровіч, я падрыхтавала матэрыял, хачу, каб вы яго пачыталі. А раптам пракралася якая недакладнасць.

– Зраблю гэта з задавальненнем. Прыходзьце… Наталля…

Вымавіў гэтае імя і адчуў, як нешта цёплае, хвалюючае разлілося ў грудзях. Дзіўна: пасля балючага, складанага разводу, калі жонка абвінаваціла яго ва ўсіх смяротных грахах, а найперш у тым, што ён, няўдачнік, не змог забяспечыць ёй прыстойнае жыццё, і выставіла яго з кватэры з адным чамаданам, ён даў сабе слова больш ніколі не звязвацца з жанчынамі. Ад іх у яго адны непрыемнасці. Ён, відаць, і сапраўды няўдачнік. Пасада навуковага супрацоўніка ніколі не была грашовай. Але ён любіць сваю справу і гатовы прападаць у аранжарэі з ранку да вечара.

Амаль тры гады ён мужна трымаўся заведзенага правіла – пазбягаў усялякага знаёмства з жанчынамі. Што ж здарылася цяпер? Чаму званок малазнаёмай журналісткі так усхваляваў яго? Каханне з першага погляду? Смешна пра гэта нават думаць. Але ж нешта ўсхвалявала. Напэўна ж, не толькі голас? Не толькі вочы… Чаму ўвесь гэты тыдзень ён не-не дый лавіў сябе на думцы, што прыгадвае Наталлю, хоча яе бачыць. Аднойчы нават сабраўся патэлефанаваць. Але спыніў сябе іранічна-здзеклівым: а ці патрэбен ты ёй, такой модніцы?

Наталлю ён сустрэў на прахадной. Яе знешні выгляд прыязна ўразіў Дзядзюлю. Жанчына была ў кароценькай спадніцы, якая адкрывала стройныя, па-дзявочы прыгожыя ногі. Белая прыталеная кашуля хораша падкрэслівала высокія, прывабныя грудзі. На хвілінку ён залюбаваўся Наталляй.

– Добры дзень! – нарэшце адгукнуўся Дзядзюля і, каб схаваць сваё нечаканае хваляванне, прапанаваў: – Давайце пройдзем да сажалкі, знойдзем там вольную лаўку, сядзем і пачытаем. Вы не спяшаецеся?

– У прынцыпе, не. Хаця праз гадзіну мне трэба быць у рэдакцыі.

Чытанне інтэрв’ю многа часу не заняло. Ніякіх правак, заўваг Дзядзюлю рабіць не давялося. Наадварот, ён пахваліў Наталлю, што ўсё яна напісала правільна і таленавіта.

– Адчуваецца, што вы пішаце не толькі для газеты. Прызнайцеся: вершамі балуецеся?

Наталля засмяялася:

– Па-першае, вершамі нельга балавацца, імі трэба займацца сур’ёзна. Гэта вялікі Боскі дар. Па-другое, я такога дару пазбаўлена і ніколі – ні ў юнацтве, ні пазней – вершаў не пісала.

– А што пісалі? Пішаце?

Наталля прыкметна збянтэжылася, ажно запунсавелі шчокі:

– Так, глупства рознае.

– І ў чым гэтае глупства заключаецца?

– Вам цікава?

– Вельмі.

Яна паглядзела на яго засяроджана-ўважліва і, павагаўшыся, адказала:

– Лірычныя мініяцюры, эсэ.

– А што такое эсэ?

– Гэта свабодны літаратурны жанр, які дазваляе аўтару не прытрымлівацца строгага сюжэта, вольна выказваць свае думкі, мысліць асацыятыўна.

– А вы дасце мне што-небудзь сваё пачытаць?

– Васіль Пятровіч, навошта гэта вам?

– Вы, можа, здзівіцеся, але ў школьныя гады я сур’ёзна марыў стаць пісьменнікам. Пісаў так званыя вершы, апавяданні і рассылаў іх па розных рэдакцыях. Іх не друкавалі, але я ўпарта пасылаў новыя. Пакуль адзін аўтарытэтны літкансультант з Саюза пісьменнікаў не прыслаў мне вялікае, па-бацькоўску заклапочанае пісьмо і сказаў шчыра і прама, што літаратура – гэта не мая справа. Варта заняцца чым-небудзь канкрэтным. Я падумаў, падумаў і пасля школы паступіў на біяфак універсітэта, вырашыўшы, што прырода і паэзія – у нечым вельмі блізкія сферы. І не памыліўся. Я люблю тое, чым сёння займаюся…

Наталля зноў паглядзела на яго пільна-ўважліва і як бы трохі са здзіўленнем. Сказала ціха, задуменна:

– Гэта шчасце, калі ёсць работа, якую любіш. А яшчэ… вялікае шчасце, калі цябе хто-небудзь кахае.

Шчокі Наталлі зноў запунсавелі. Яна ўзяла з рук Дзядзюлі свой рукапіс і парывіста паднялася з лаўкі:

– Прабачце. Мне трэба ісці.

– Наталля, і ўсё-такі я вельмі хацеў бы пачытаць што-небудзь вашае. Я магу вам пазваніць?

– Не ведаю. Будзе бачна.

І заспяшалася ў бок прахадной. Толькі цяпер Дзядзюля заўважыў, якая ў яе лёгкая, спружыністая паходка. Паходка балерыны.

3

Яны сустрэліся недзе тыдні праз два. Для гэтага выпала зручная нагода: у газеце нарэшце надрукавалі інтэрв’ю.

Дзядзюля пазваніў Наталлі, павіншаваў з публікацыяй, сказаў, што газету прачытала кіраўніцтва саду і яго на планёрцы пахвалілі.

– Наташа, – нечакана сказаў ён і асекся, упершыню назваўшы яе гэтак, неафіцыйна. Але адчуў, што новае імя яму спадабалася, яно больш цёплае, блізкае. – Наташа. А што вы робіце сёння вечарам?

Яна памаўчала і адказала, як яму падалося, з нейкім прыхаваным сумам:

– Сёння ў мяне заняткі ў спартыўнай секцыі.

– А заўтра?

– Заўтра – танцы.

– Калі ж у вас вольны вечар?

– Толькі ў сераду.

– Тады я пачакаю да серады. Толькі вы, калі ласка, нічым яе не займайце. Мне вельмі трэба з вамі пагаварыць. Дамовіліся?

– Будзе бачна.

Дзядзюля абрадаваўся: ужо ў тым, што яна не адмовіла яму ў спатканні, быў добры знак. Знак чаго? Ён задаваў гэтае пытанне самому сабе і знаходзіў адзіны адказ: у іхніх адносінах можа нешта атрымацца.

Вечарам у сераду яны сапраўды сустрэліся. Усе гэтыя дні нецярплівага чакання ён са здзіўленнем лавіў сябе на тым, што думае пра яе, што яму хочацца бачыць яе, чуць яе прыемны голас, які выклікае ў душы даўно забытае хваляванне.

Дзядзюля запрасіў Наталлю ў сваю любімую, як ён жартам назваў, імянную кавярню «Васількі». Гэта было зручна: блізка і ад Дома прэсы, і ад яго работы. Да таго ж кавярня прываблівала цікавымі нацыянальнымі стравамі і была ад самага адкрыцця вельмі папулярнай у горадзе.

Заказалі дранікі і журавінавы сок. Ад большага, у тым ліку і ад віна, Наталля адмовілася.

Яму было прыемна, што Наталля прыйшла на сустрэчу сціпла, але з густам апранутая, акуратна намакіяжаная. Дзядзюля не раз пераконваўся, як мала жанчын, што валодаюць гэтым тонкім майстэрствам: альбо не дамажуцца, альбо, наадварот, нафарбуюцца так, што і саміх вачэй не відаць.

– Слухаю вас, Васіль Пятровіч, – з лёгкай усмешкай прамовіла Наталля, калі яны нарэшце ўладзілі з заказам.

– Па праўдзе кажучы, гэта я вас хачу паслухаць, – чамусьці збянтэжыўся Дзядзюля. – Памятаеце, у мінулы раз я казаў вам, што ў школе спрабаваў нешта крэмзаць. Нічога з гэтага ў мяне не атрымалася, але цікавасць да літаратуры засталася. На жаль, вучоба ў аспірантуры, цяпер вось напісанне дысертацыі не дазваляюць мне сачыць за літаратурнымі навінкамі. Вы да гэтага бліжэй. Чым цяпер народ захапляецца?

Наташа ўсміхнулася:

– Не ведаю, як народ, а я люблю сучасныя замежныя раманы. Напрыклад, Міларада Павіча. Чыталі такога?

– Да свайго сораму, не толькі не чытаў, але нават і не чуў.

– Ну вось… А гэта ж адзін з самых яркіх прадстаўнікоў сучаснага еўрапейскага постмадэрнізму.

Дзядзюля адчуў, што чырванее, але не мог не запытацца:

– Даруйце, Наташа, а чым адрозніваецца гэты мадэрнізм ад старога, добрага, стагоддзямі выпрабаванага рэалізму?

– О, гэта няпроста. Я ж не крытык. Магу толькі сказаць, што ў гэтых раманах падабаецца асабіста мне.

І Наталля спачатку як бы неахвотна, а пасля ўсё больш захоплена, усё з большым натхненнем стала апавядаць аб нядаўна прачытаных раманах, аб іх асаблівасцях, аб тым, што яны зачароўваюць сваёй нетрадыцыйнасцю, сваёй містычнасцю, неверагоднай напружанасцю і драматызмам сюжэта, свежасцю думак, стылю, мовы.

Калі б у гэты момант хто-небудзь чуў іхнюю размову, то, напэўна, нямала здзівіўся б. Бо гаварылі яны зусім не пра тое, аб чым павінны гаварыць мужчына з жанчынай, а тлумілі адно аднаму галаву бог ведае чым. Але для Дзядзюлі гэта была зусім не марока. Ён слухаў Наталлю з такой асалодай і зачараваннем, як не слухаў нікога ўжо апошнія гады. Ім абодвум было цікава. І ў гэтым Дзядзюля таксама ўбачыў пэўны знак.

Развітваліся яны ўжо больш блізкімі, як бы даўно знаёмымі людзьмі.

Дзядзюля правёў Наталлю на аўтобусны прыпынак і толькі тут схамянуўся:

– Ой, ледзь не забыўся. Вы ж абяцалі мне прынесці свае публікацыі.

Яна ледзь прыкметна ўсміхнулася:

– А я падумала, што вам гэта ўжо не цікава.

– Цікава, яшчэ як цікава! – ён беражліва ўзяў часопіс «Полымя», які дастала са сваёй сумкі Наталля, і прыклаў да грудзей. – Буду чытаць і ўспамінаць сённяшні цудоўны вечар.

4

Набліжаўся час абароны кандыдацкай дысертацыі. Судны дзень быў прызначаны на канец чэрвеня. Наперадзе мелася яшчэ амаль два месяцы. Два месяцы трывог, бясконцых клопатаў і мітрэнг. Трэба было пасля заўваг на папярэдняй абароне давесці дысертацыю да ладу, напісаць рэферат, надрукаваць і разаслаць яго па спісе. Дамовіцца з апанентамі. Заказаць залу для банкету…

Але ўсе гэтыя дні, калі Дзядзюля як ачмурэлы насіўся па горадзе, ён не забываў два разы на дзень – раніцай і пад вечар – званіць Наташы. А кожную сераду выкройваў гадзінку-другую, каб пасля работы сустрэцца з ёю, пагуляць у парку Чалюскінцаў альбо пасядзець у кавярні «Васількі».

Дзіўна, але гэтая жанчына, якую яшчэ зусім нядаўна ён і ведаць не ведаў, станавілася для яго ўсё больш блізкай, усё больш жаданай. Яму прыемна было думаць пра яе, яшчэ больш прыемна бачыць, слухаць захопленыя аповеды пра новыя кнігі. Ён ужо ведаў не толькі пра Павіча, але і пра Януша Вішнеўскага, Сціга Ларсана, Стывена Кінга… Некалькі кніг Павіча ён паспеў прачытаць. Не сказаць, каб быў паланёны яго раманамі, але чытаў з цікавасцю, сёе-тое выпісаў. У прыватнасці, пра пацалункі, якія бываюць больш красамоўныя за любыя словы.

Да пацалункаў, праўда, справа ў іх пакуль не дайшла. У яго было некалькі спроб, але як толькі ён вуснамі набліжаўся да яе вуснаў – жанчына сваёй далонькай закрывала яму рот і далікатна выслізгвала з абдымкаў.

Ён пасля гэтага хмурыўся, хацеў паказаць, што крыўдуе, ды яна так гарэзліва, так прыязна смяялася, што мужчына таксама пачынаў усміхацца і крыўда імгненна раставала.

Яны даўно перайшлі на «ты». І нават ласкавыя імёны сабе прыдумалі. Яна называла яго Васільком, а ён яе на замежны лад – Наталі. Ужо многае ведалі адно пра аднаго. Праўда, больш даводзілася расказваць пра сябе Дзядзюлю. Асабліва ўнікліва Наташа распытвала пра яго былую жонку, чаму развяліся і чаму да гэтага часу ён ходзіць у халасцяках.

– А таму, што той, хто апёкся на малацэ, будзе дзьмуць і на ваду, – тлумачыў ён сваё адзіноцтва. А жартам дабаўляў: – Дык у мяне ж замест жонкі дысертацыя.

А вось Наташа пра сябе не спяшалася расказваць. На ўсе яго просьбы адказвала няпэўна-загадкава:

– Усяму свой час.

Нарэшце надышоў дзень абароны. Яго даследаванне хвалілі, гаварылі, што ён змог сказаць новае слова ў адаптацыі дзікіх архідэй ва ўмовах Беларусі. Вынікі тайнага галасавання таксама парадавалі: васямнаццаць «за» і толькі два галасы «супраць».

Наташа, якая прысутнічала на абароне, павіншавала яго, але застацца на банкет не захацела:

– Ну што я буду сярод вас як белая варона.

– Тады мы з табой адзначым гэту падзею асобна.

– Будзе бачна.

5

Запрашаць каханую жанчыну ў рэстаран Дзядзюлю падалося вельмі ж банальным. Хацелася нечага незвычайнага, рамантычнага. Прыгадалася, як у гады студэнцтва яны невялічкай кампаніяй у выхадны дзень выязджалі за горад, дабіраліся да глухога ляснога возера, лавілі там рыбу, варылі юшку, спявалі пад гітару хуліганскія песні.

Праўда, даўно ўжо няма ні рыбацкіх прылад, ні начыння для юшкі. Але застаўся заплечнік з палаткай ды яшчэ надзея на тое, што возера па-ранейшаму на сваім месцы. Невядома было толькі, як аднясецца да такой прапановы Наташа. Але тая, як толькі пачула пра вылазку за горад, ажно запляскала ў далоні:

– Выдатна! Цудоўна!..

Але тут жа спахмурнела:

– А хіба мы ўправімся пасля работы?

– Не ўправімся. Трэба па меншай меры цэлы дзень.

Аднак адпрошвацца ў начальства не хацелася ні яму, ні ёй. Заставалася субота альбо нядзеля.

– А што я скажу мужу? – заклапочана паглядзела на яго Наташа. І тут жа махнула рукой: – А, што-небудзь прыдумаю. У нас часам бываюць рэпетыцыі ў выхадныя дні…

Выбралі бліжэйшую суботу.

Наташа здзівіла яго ў чарговы раз. Прыйшла ў простай летняй сукенцы, якая хораша аблягала яе зграбную, стройную постаць. Аднак Дзядзюля яе мякка пажурыў:

– Наталі, мы ж у лес сабраліся, а не на танцы.

– А ў мяне во тут, – паказала яна пакет, – запасная адзежа. І красоўкі таксама.

– Тады ладна. Малайчына.

Частку дарогі праехалі рэйсавым аўтобусам, пасля – спадарожнай легкавушкай і кіламетры са два ішлі лясной сцяжынай пешкі.

Возера адкрылася раптоўна, як толькі яны прадраліся скрозь густы зараснік дзікай маліны, калючай шыпшыны і густога вербалозу. Блакітнае люстэрка вады зачароўвала глыбокім спакоем і першародным хараством.

Знайшлі невялічкі лапік чыстай травы з такім жа чыстым пясчаным берагам. Дзядзюля з палёгкаю зняў са спіны цяжкі заплечнік і стомлена ўпаў на траву, закінуўшы рукі за галаву. У высокім блакітным небе паволі плылі аблокі.

– Вось ён, зямны рай!..

Наташа засмяялася:

– Добра, Адам. Давай ставіць палатку, а то як сонца прыпячэ – не будзем ведаць, куды дзявацца.

Дзядзюля думаў, што з палаткай яму давядзецца важдацца аднаму, але Наташа дапамагла яму надзвычай спрытна і кемліва.

– А ты адкуль гэта ўсё ўмееш? – здзівіўся Дзядзюля.

– Пасля раскажу. Давай спярша крыху перакусім ды будзем купацца.

Яна дастала з заплечніка, які прынёс Дзядзюля, цырату, акуратна разаслала на траве, нарэзала кружочкамі агурок, паклала іх разам з вяндлінай на хлеб – і атрымаліся апетытныя бутэрброды.

Перакусіўшы, пайшлі купацца. Наташа хуценька зняла цераз галаву сукенку (купальнік ужо быў на ёй) і адразу кінулася ў ваду. Паплыла лёгка, прыгожа, далёка.

А ён у нерашучасці ўсё стаяў на беразе, мацаючы нагою даволі халодную ваду і, напэўна, так і не рашыўся б увайсці, калі б не прысутнасць Наташы. Вады ён баяўся панічна. Двойчы яму давялося тануць. У дзяцінстве – у сваёй рэчцы, куды яго больш дарослыя зубаскалы кінулі на самае глыбокае месца і ледзь пасля адратавалі. А другі раз гэта здарылася ў сочынскім санаторыі. Ён адважыўся заплыць за буйкі і нечакана захлынуўся хваляю, ледзь не пайшоў на дно. Як ён дагрэбся да берага, адзін Бог ведае. Пасля гэтага плаваў толькі ўздоўж берага.

– Эй, плыві сюды! – гукнула з сярэдзіны возера Наташа. – Тут такая харашыня-а-а!

Ён усё ж увайшоў у ваду і паплыў – няўмела, па-сабачы. Пабоўтаўся крыху і выбраўся на бераг. А Наташа была ў сваёй стыхіі. Плавала і на сажонкі, і на спіне і нырала, ды так надоўга, што ён ажно пачаў хвалявацца:

– Наталі, хопіць ужо. Вылазь!

6

З вады яна выйшла як Афрадыта – уся ў брыльянтавых кропельках, пазалочаная сонцам. «Якая ж яна зграбная, стройная, лёгкая… – залюбаваўся Дзядзюля. – Ёй пазайздросціць любая дзяўчына».

Ён хацеў накінуць ёй на плечы вафельны ручнік, але жанчына адвяла яго руку:

– Не трэба. Мне не холадна. Такое ласкавае сонейка…

Пакуль Наташа загарала, падставіўшы твар сонцу і развёўшы рукі ўбакі, Дзядзюля расклаў цяпельца і стаў падсмажваць на ражэнчыку скрылёчкі сала. Нічога ў свеце няма смачнейшага за гэты паходны, з дымком далікатэс!

Наташы спадабалася тут усё – і возера, і гэтае ўтульнае цяпельца, і нават віно, пляшку якога прыхапіў з сабою Дзядзюля. І, мусіць, усё гэта разам паспрыяла таму, што яна нарэшце разгаварылася і даволі шчыра расказала пра сябе. Аказваецца, будучы студэнткай журфака, яна на канікулах хадзіла ў шматдзённыя паходы (тады і навучылася ставіць палаткі). У Карпатах стаяла на вяршыні гары Гавэрла. На байдарцы плавала па рэках і азёрах Браслаўшчыны.

Былі і непрыемнасці. На апошнім курсе закахалася ў замежнага аспіранта. Яго звалі Азамат, па-арабску – герой, асілак. І гэта сапраўды быў высокі, дужы, прыгожы хлопец. Яна закахалася так, што згубіла галаву. Пасля вечарынкі апынулася разам з ім у адной пасцелі. А праз месяц зразумела, што зацяжарыла. Калі сказала аб гэтым Азамату, той разгубіўся, занерваваўся, стаў угаворваць зрабіць аборт, прапаноўваў грошы. І ёй адкрыліся вочы на гэтага героя. Яна рашуча парвала з ім усялякія адносіны. А дзіця, што б там ні было, вырашыла пакінуць.

І ўсё ж ёсць на свеце Бог. Неўзабаве яна сустрэла Антона, свайго аднакласніка, які ці не з восьмага класа быў у яе закаханы, а пасля школы прапаноўваў ажаніцца. Але ёй, залатой медалістцы, мроіўся прынц на белым кані. Антон жа быў звычайны, несамавіты хлопец, спецыяльнасць выбраў сабе рабочую і зорак з неба не хапаў.

Яна паступіла на журфак, пачала друкавацца ў рэспубліканскіх газетах. Некалькі разоў яе паказвалі па тэлебачанні. І пра Антона забылася канчаткова. А ён, аказваецца, увесь гэты час пільна сачыў за яе поспехамі і па-ранейшаму моўчкі, аддана кахаў.

Пачалі сустракацца. І паколькі ў яе становішчы было ўжо не да прынца, яна прыняла яго прапанову, і яны неўзабаве згулялі вяселле. А праз сем месяцаў нарадзілася Алеська, любімая дачушка. Такое бывае, растлумачыла яна Антону, дзіця неданошанае, але абсалютна нармальнае, здаровенькае.

Антон – добры, клапатлівы муж. Яна паважае яго, хаця ніколі не кахала і не кахае. Ну і што? Так жывуць тысячы сямейных пар: кахае нехта адзін, а другі дазваляе сябе кахаць.

Наталля паглядзела на Дзядзюлю сумным, як бы вінаватым позіркам і ціха сказала:

– Ну вось. Цяпер ты ведаеш пра мяне ўсё. І як пісаў паэт: «Чего же боле? Что я могу еще сказать? Теперь, я знаю, в вашей воле меня презреньем наказать».

І горка ўсміхнулася:

– Што было, тое было… Тым не менш я ні аб чым не шкадую. Мой любімы Януш Вішнеўскі навучыў мяне, што варта слухацца сваіх жаданняў, як толькі яны прыходзяць, і нічога не адкладваць на пасля.

Яна паднялася і пайшла да возера, нерухома застыла на краёчку вады. І ў гэтай маўклівай постаці было столькі суму, журбы, жаночай горычы, што Дзядзюля не вытрымаў, падышоў да Наталлі, пяшчотна абняў яе за плечы. Яна павярнулася да яго, і ён убачыў, як з яе вачэй паволі сцякаюць жамчужынкі слёз.

– Наталі… мілая… не плач, – суцешна шаптаў ён, цалуючы яе шчокі, вусны. – Не плач. Я кахаю цябе, Наталі.

Яна парывіста абняла яго і апякла гарачым, невымоўна салодкім пацалункам. Дзядзюля не помніць ужо, як ён, ап’янёны, нібы звар’яцелы ад неспатольна-страсных пацалункаў, ад яе маладога, пругкага, гарачага цела, праваліўся ў нейкае аглушальнае прадонне, дзе бушаваў расхрыстаны шторм і гучала нечуваная, незямная музыка.

Выплылі яны ў рэальнасць ледзь жывыя, задыханыя. Моўчкі ляжалі побач усё яшчэ ва ўладзе неверагодных пачуццяў.

Наталля павярнулася да яго і шапнула на вуха:

– Сёння я ўпершыню адчула сябе жанчынай.

– Наталі, – пяшчотна адгукнуўся ён. – Дзякуй табе за ўсё. Я сёння шчаслівы.

7

Наталля знікла раптоўна і нечакана.

Дзядзюля званіў ёй на дзень шмат разоў – абанент быў недаступны. Хадзіў да Дома прэсы пад канец рабочага дня, спадзеючыся сустрэць жанчыну там, – марна. Аднойчы не вытрымаў, зайшоў у рэдакцыю. На пытанне, ці можна бачыць Наталлю Кот, яе каляжанка абыякава, не адрываючы галавы ад папер, адказала:

– А яна захварэла.

Захварэла. Чаму ж упарта маўчыць? Што здарылася?

Дзядзюля пакутаваў у розных здагадках і не знаходзіў сабе месца.

Яна пазваніла сама.

– Наталі! – абрадаваўся Дзядзюля. – Дзе ты? Што ты?

– У мяне ўсё кепска. Вельмі кепска, – глухім, як не сваім голасам адказала яна. – Калі ласка, выслухай мяне і зразумей. Нам больш нельга сустракацца.

У Дзядзюлі пахаладзела пад сэрцам:

– Але чаму, Наталі?

– Муж адчуў перамену ў маіх адносінах. Я не магу прытварацца. Ён усё зразумеў. Аддаліўся. Не лае, не б’е. Маўчыць. І дачушка на яго баку. А для мяне гэтае гнятлівае маўчанне – невыносная пакута. Лепш бы ён мяне лаяў, біў.

– Наталі, нам трэба сустрэцца. Гэта сур’ёзна, вельмі сур’ёзна. Размова не па тэлефоне.

– Не, Васілёк. Не магу.

– Не можаш ці не хочаш?

– Не магу і не хачу. За свой грэх я заслужыла тое, што маю. Павіч праўду казаў: кожнае вялікае каханне – гэта свайго роду кара.

– Глупства! Якое неймавернае глупства. Каханне – гэта Боскі дар, які даецца не кожнаму. І адракацца ад яго – вось гэта сапраўды грэх. Чуеш, Наталі?

– Не будзем уступаць у дыскусію. Я больш не хачу слухацца сэрца. Я падпарадкоўваюся розуму. Бывай, Васілёк.

І адключыла сувязь.

Дзядзюля сядзеў агаломшаны, узрушаны тым, што сказала Наташа.

8

Колькі дзён ён хадзіў сам не свой. Усё валілася з рук. Нават любімыя архідэі не прыносілі радасці, супакаення. Нарэшце не вытрымаў, набраў яе нумар.

– Алё… – азвалася яна сумным голасам. І нечакана запыталася: – Чаму ты мне не званіў?

– Баяўся.

– Баяўся чаго?

– Што ты мне скажаш, каб я забыў пра цябе назаўсёды. А я не магу без цябе! Ты ўжо стала для мяне самым блізкім, самым родным чалавекам. Мне трэба бачыць цябе, гаварыць з табою…

– І мне. Мне таксама трэба ведаць, дзе ты, што робіш, пра што думаеш… Я хачу, каб мы засталіся сябрамі. Калі гэта магчыма.

– Канешне, магчыма, – ухапіўся за гэту саломінку Дзядзюля. – Можна я буду табе званіць? Кожны дзень, як і раней.

– Не, лепш буду званіць я сама.

І пачаліся доўгія, тужліва-пакутныя дні. Поўныя няпэўнасці, недагаворанасці і глыбока прытоенай надзеі. Звычайна яна званіла раніцай, і яны доўга гаварылі аб рабоце, прачытаных кнігах, надвор’і. І толькі старанна пазбягалі кранацца галоўнага – сваіх пачуццяў.

Часам ён угаворваў яе сустрэцца. І тады гулялі па горадзе альбо заходзілі ў кавярню, пілі гарбату і вялі ветлівую гаворку. Ён праводзіў яе да прыпынку, на развітанне дакранаўся вуснамі да яе жаданых, але нямых вуснаў і самотны вяртаўся дадому.

Набліжаўся дзень яе нараджэння. Дзядзюлю хацелася зрабіць Наталлі падарунак незвычайны, нечаканы. Дапамог выпадак. Ідучы з работы, ён чамусьці завітаў у суседні магазін кветак. Абводзячы вачыма шыкоўнае багацце руж, гербер, лілій, цюльпанаў, ён раптам як спатыкнуўся: прама перад ім стаяла-красавалася ярка-пунсовая Ванда – каралева сярод усіх архідэй! Рэдкасць у адкрытым продажы неймаверная.

– Скажыце, а адкуль у вас гэтая красуня? – папытаўся ён у прадаўшчыцы.

– Красуня то красуня, ды вось браць ніхто не хоча. Дарагая занадта. Прывезена з-за мяжы, з нейкай экзатычнай краіны.

Абрадаваны такой нечаканай удачай, Дзядзюля тут жа набыў архідэю. Лепшага падарунка нельга было і прыдумаць.

Яны сустрэліся ў кавярні. Дзядзюля павіншаваў Наташу і падаў ёй прыгожы, сувенірны са шнурочкамі пакет.

– Што гэта? – здзівілася яна.

– А ты дастань пакунак, разгарні. Толькі акуратна.

І калі яна ўбачыла жывую каралеўскую архідэю, не змагла стрымаць свайго захаплення:

– Ой, якая прыгажосць! Які цуд! Дзякую, Васілёк.

І Дзядзюля ўпершыню за час іхняга расстання ўбачыў у яе журботных вачах іскрынкі радасці, а твар кранула цёплая, даверлівая ўсмешка.

Развітваліся яны, як звычайна, на аўтобусным прыпынку.

Прыціскаючы пакет да грудзей, Наталля сказала:

– Яшчэ раз дзякуй за Ванду! Я нават пра гэта і не марыла.

– А я мару ведаеш аб чым? Вывесці гібрыд новай архідэі і назваць яе тваім імем. Як гэта будзе чароўна гучаць – На-та-лі-і…

– Дзякуй, Васілёк…

Па звычцы апошніх дзён ён памкнуўся пацалаваць Наташу і адчуў, што вусны яе адгукнуліся ледзь улоўным трымценнем і затрымаліся на яго вуснах крыху даўжэй, чым гэта абавязвала сяброўства.

Дадому ён ішоў акрылены, адчуваючы, як у грудзях трапечацца казытліва-пяшчотны матылёк.

Ружовы туман

1

На танцы Максім Лагодзіч выбраўся позна, калі там ужо ўсё грымела і віравала. Зала была паўнюткая. Мужчыны (некаторыя на прыкметным падпітку) з пажадлівым бляскам у вачах пад аглушальную музыку выраблялі перад сваімі партнёршамі фрывольна-зухаватыя каленцы, а тыя, расчырванелыя, узрушаныя павышанай мужчынскай увагай, адчайна какетнічалі, а то і адкрыта фліртавалі.

Назіраць за ўсім гэтым было і смешна, і няёмка. Асабліва калі ведаць, што яшчэ днём, на працэдурах, большасць з гэтых зухаватых кавалераў вохкалі, цяжка ўздыхалі, трымаючыся хто за спіну, хто за жывот.

Максім спыніўся ля ўвахода, не спяшаючыся праходзіць у глыбіню залы. Вырашыў спачатку прыгледзецца да публікі, прыслухацца да музыкі і, калі нешта не спадабаецца, адразу сысці.

Санаторныя танцы ён не любіў. Сюды, як правіла, прыходзілі з адзінай мэтай: пазнаёміцца з незанятай яшчэ жанчынай і на пару тыдняў завесці амурныя адносіны. Максіму гэтага было не трэба. У другі раз ён прыязджае ў Жалезнаводск з сур’ёзным намерам падлячыць хворую печань і таму акуратна прымае ўсе прапісаныя доктарам працэдуры – ванны, электрафарэз, лячэбную гімнастыку, пасля якіх к вечару ўжо не да танцулек, а тым больш нейкіх амураў.

Ды не толькі фізічна, але і маральна Максім не быў схільны да танцаў. Назіраючы збоку за фрывольнымі паводзінамі некаторых парачак, ён думаў, што ўсё гэта фальшыва і пошла. Таму і не заводзіў ніякіх знаёмстваў, яму больш падабалася быць у адзіноце, пагуляць у парку альбо пачытаць кніжку.

Так было і на гэты раз. Яму пашанцавала набыць пуцёўку ў адзін з лепшых тутэйшых санаторыяў – «Горнае паветра». Прычым у аднамесны нумар. Значыць, ніхто табе не будзе дурыць галаву. Ты зможаш адпачываць, калі захочацца і як захочацца.

І ўсё ж недзе пад канец другога тыдня ён выпадкова пазнаёміўся са сваім суседам справа. Той зайшоў да Максіма папытацца, ці няма ў яго часам ваксы. Вакса ў Максіма знайшлася, і ён ахвотна пазычыў яе суседу. Слова за слова – разгаварыліся і на дзіва хутка зблізіліся. Абодва аказаліся выкладчыкамі: Максім выкладаў гісторыю ў адным з інстытутаў Мінска, а сусед, Іван Акімаў, – эканоміку ў Краснаярскім дзяржаўным універсітэце. Ім было аб чым пагаварыць па дарозе на «вадапой», як усе тут называлі бювет з мінеральнай вадой.

Іван, усмешлівы, прыветлівы мужчына сярэдніх гадоў, аказаўся надзвычай камунікабельным чалавекам. Нягледзячы на знешнюю самавітасць і, здавалася б, пэўную медзведзекаватасць, ён даволі хутка займеў ашаламляльны поспех сярод жанчын. На вуліцы з многімі вітаўся і шмат хто вітаўся з ім. А калі Іван ішоў па праходзе ў сталоўцы, дык некаторыя жанчыны паварочвалі галовы за ім, як сланечнікі за сонцам.

Пахадзіўшы пару дзён разам з Акімавым на «вадапой», Максім зразумеў сакрэт ягонага поспеху. Той прыцягваў увагу да сябе рознымі кампліментамі, на якія быў вялікі мастак.

Вось ідуць яны да бювета па сцежцы вакол гары Жалезнай. Наперадзе – жанчына. Немаладых ужо гадоў, але і не такая старая, каб не зацікавіць мужчын. Апранутая па апошняй (адразу бачна – маскоўскай) модзе: свабодны пінжак з шырокімі плячыма і фасоністыя штаны ў гарошак. Іван, як толькі яны наблізіліся да жанчыны, пачынае ўголас разважаць:

– Які цудоўны ўбор! Якое гарманічнае спалучэнне колераў. Як усё з густам падабрана…

Жанчына, вядома ж, усё гэта чуе, але яшчэ нейкі час ідзе горда і моўчкі. Нарэшце не вытрымлівае, паварочваецца і адорвае Івана ўдзячнай усмешкай. Яна шчаслівая: яе ўбор (які, як высвятляецца пазней, пашыты ў самога Зайцава) годна ацэнены. Пасля гэтага ўступіць у размову ўжо не складала аніякіх цяжкасцей.

Другую жанчыну Іван бярэ іншым. Пачынае хваліць постаць, шчыра, натхнёна:

– Бог мой, і дзе, у якім краі такія красуні водзяцца? Стан тонкі, стройны, гібкі. Хада лёгкая, прыгожая. Глядзіш – і ў самога вырастаюць крылы…

А калі ў жанчыны, як кажуць, няма за што зачапіцца, Іван на хаду прыдумвае іншы козыр:

– Ох і хутка ж вы ходзіце. Мы ледзьве дагналі вас. Напэўна, гімнастыкай займаецеся? Вы ўся такая спартыўная, імклівая.

Ну хто, скажыце, не адгукнецца на такія кампліменты? Прычым Іван не мае пры гэтым ніякіх меркантыльных мэт. Для яго гэта – проста хобі, своеасаблівы спартыўны інтарэс. І, дарэчы, ён ніколі не апускаецца да пошласці ды банальнасці. Свае кампліменты раздае абдумана, узважана, беспамылкова вызнаючы, што каму можна сказаць. Адной сімпатычнай, інтэлігентнага выгляду незнаёмцы, з якой яны загаварылі на «вадапоі», Іван нечакана пачаў чытаць верш:

А грудь ее была кругла, —
Казалось, ранняя зима
Своим дыханьем намела
Два эти маленьких холма.

Жанчына сумелася, прыкметна заірдзелася, але паглядзела на Івана ўважліва-зацікаўле-на. А ягоны твар у гэты момант выпраменьваў такую добразычлівасць, ззяў такой дабрынёй і шчырасцю, што жанчына толькі прыязна ўсміхнулася і, нічога не сказаўшы, адышлася ад нас. Але можна было не сумнявацца, што Івана яна запомніла.

2

І раптам Іван апошнімі днямі стаў некуды знікаць. Максім колькі разоў стукаўся ў дзверы ягонага пакоя, але ніхто не адказваў. А ўчора Максім убачыў яго ля бювета з маладой сімпатычнай незнаёмкай. Жанчына была невысокага росту, танклявая, апранутая ў цёмна-сінія джынсы і лёгкую кофтачку, на якой ляжала перакінутая цераз плячо раскошная ільняная каса. На выгляд жанчыне было гадоў трыццаць. Яны аб нечым так ажыўлена гаварылі, што Максім не стаў падыходзіць бліжэй, парушаць іхнюю ідылію.

А вечарам Іван сам зайшоў да Максіма.

– На танцы збіраешся? – ён ужо быў пад гальштукам, у поўнай баявой амуніцыі.

– А што я там не бачыў? – паціснуў плячыма Максім.

– Дарма. Сёння ў нас будзе граць папулярны ў горадзе вакальна-інструментальны ансамбль. Ён па чарзе абслугоўвае тутэйшыя санаторыі, і вось чарга дайшла і да нас.

Пра гэты ансамбль Максім чуў і ў мінулы раз, калі адпачываў у Жалезнаводску. Але тады яму ці не пашанцавала (чарга, відаць, не дайшла да іхняга санаторыя), ці то проста не меў неабходнай інфармацыі. Так што на танцы пад жывую музыку ён так і не трапіў. Ды, па праўдзе кажучы, ён не дужа гэтым і цікавіўся.

На гэты раз вырашыў усё ж паглядзець, што гэта за такі знакаміты ансамбль, на каторы аматары танцаў збягаюцца нават з суседніх санаторыяў. Аднак на пытанне Івана: «Ну дык што, пойдзеш?» – адказаў няпэўна:

– Пагляджу. Падумаю…

– Ну, думай, думай, – загадкава ўсміхнуўся Іван і, паправіўшы перад люстэркам гальштук, узяўся за ручку дзвярэй. – А я пайшоў.

Максім усё яшчэ стаяў ля ўвахода, са скептычнай усмешкай назіраючы за тым, што тварылася ў зале.

Нарэшце хуткі танец скончыўся. Запараныя танцоры разышліся па баках, і Максім убачыў музыкаў. Іх было чацвёра, маладых, модна апранутых хлопцаў – два гітарысты, клавішнік плюс ударнік. Вось і ўвесь ансамбль. Але гралі яны сапраўды зладжана, прафесійна.

Непадалёку ад музыкаў стаяў і Іван са сваёй новай знаёмай. На гэты раз яна была апранута ў прыгожую, крыху вышэй каленяў сукенку, а каса заплецена ў акуратны вяночак. Ад таго яна здалася Максіму яшчэ маладзейшай і мілейшай. Іван нешта ёй захоплена расказваў, але яна слухала няўважліва і рассеяна разглядвала публіку.

Максім падышоў да іх, павітаўся з незнаёмкай, і яму падалося, што яна адказала яму з непрыхаванай радасцю.

– Ну што, ансамбль не расчараваў вас? – першым загаварыў Максім.

– Нармальна, – адгукнулася незнаёмка. – Толькі людзей набілася шмат.

– Цесна і душна, – выціраючы насоўкай лоб, дадаў Іван.

Музыкі зайгралі белы вальс. І тут адбылося нечаканае: незнаёмка ступіла крок да Максіма і мілым паклонам галавы запрасіла на танец.

Яны першымі выйшлі ў круг і неяк адразу, нібы даўно танцавалі разам, лёгка, з прыемнасцю закружыліся ў рытме музыкі. Вальс, пры ўсёй сваёй папулярнасці і знешняй прастаце, мала хто ўмеў танцаваць прыгожа. Максіму гэта ўдавалася, асабліва калі партнёрша аказвалася спрытнай. Як вось гэтая незнаёмка. Яна імгненна падстроілася пад Максіма і, падпарадкоўваючыся кожнаму руху ягонай рукі на спіне, закружыла гарэзлівай пушынкай, пластычна і грацыёзна. Краем вока Максім бачыў, што імі любуюцца, і гэта надавала яму яшчэ большага імпэту.

Вальс скончыўся. Максім, крыху задыханы і ўзрушаны, з удзячнасцю пакланіўся партнёршы і пацалаваў руку.

– А ведаеце што? – сказала нечакана тая. – Давайце ўцячом адгэтуль.

– А як жа Іван?

– А ён вунь ужо сыпле кампліменты іншай.

Яны выйшлі ў парк, які прымыкаў да санаторыя. У слабаасветленых, маўклівых алеях было ўтульна і рамантычна.

– Як тут прыемна пасля душнай залы! – раскрыліўшы рукі, удыхнуў на поўныя грудзі Максім. – Толькі няёмка неяк атрымалася.

– Ай, – махнула рукою жанчына. – Надакучыў гэты Віні-Пух са сваімі кампліментамі. Дый танцаваць не ўмее, адтаптаў усе ногі.

– Тады давайце пазнаёмімся. Мяне завуць Максімам.

– А я ведаю, – усміхнулася яна. – Я вас прыкмеціла яшчэ тры дні таму. Думала, што Іван пазнаёміць нас. Але ён чамусьці не захацеў… А ў мяне імя даволі мудрагелістае – Ангеліна. Але ўсе завуць проста Лена.

Максім пры гэтым усміхнуўся.

– Нічога не бачу смешнага, – здзівілася і, здаецца, нават пакрыўдзілася Лена.

– Даруйце, калі ласка. Даруйце… Гэта я прыгадаў аднаго нашага вяскоўца. Ён, калі злаваўся на жонку, то называў яе Палашкаю, а калі быў у гуморы, то клікаў ласкава: «Мая ты Любачка». А звалі жонку Марыяй.

Лена засмяялася – па-дзіцячы залівіста, шчыра, звонка. Максіму спадабаўся яе смех. Як і тое, што яна тонка ўлавіла гумар. І ён натхніўся, стаў расказваць розныя санаторныя байкі. Яны прасмяяліся цэлы вечар і апомніліся толькі тады, калі ў парку пачалі гаснуць ліхтары.

– Ой! – спахапілася Лена. – Бяжым хутчэй у санаторый, а то замкнуць дзверы, і будзем кукаваць на дварэ…

Развітваліся ўжо як даўнія знаёмыя. І перайшлі нават на «ты».

– А можна я буду называць цябе Алёнай, па-беларуску?

– Алёна… – прамовіла яна задуменна, як бы спрабуючы слова на смак. – Хораша…

– А яшчэ лепш – Алёнка.

Ля дзвярэй свайго пакоя, яна прыстоіла і, здаецца, са шкадаваннем сказала:

– Ну, я пайду. Да заўтра!

– Дзякую за цудоўны вечар, – Максім цырымонна пакланіўся і памкнуўся было пацалаваць Алёне руку, але яна рашуча адняла яе, нейкую секунду павагаўшыся, узнялася на дыбачкі і пацалавала Максіма ў шчаку. І не паспеў ён, ашаломлены, апомніцца, як яна ўжо схавалася за дзвярыма, кінуўшы яшчэ раз такое кароткае, але такое чароўнае, хвалюючае «да заўтра».

3

А заўтра была нядзеля. Выхадны ад працэдур дзень. І Максім з самай раніцы зайшоў па Алёну, каб разам ісці на «вадапой».

– А я ўжо хацела цябе шукаць, – абрадавалася тая. – У мяне ёсць прапанова. Давай пасля сняданку з’ездзім у Кіславодск. Я хачу паказаць табе мой горад.

– Што значыць «мой»? – здзівіўся Максім.

– Дык я ж табе не паспела ўчора расказаць… Кіславодск сапраўды мой родны горад. Я там нарадзілася, вырасла і цяпер працую ўрачом у адным з санаторыяў. У мяне там і свая кватэра, якая засталася мне ў спадчыну ад бацькоў.

Максім прапанову з задавальненнем прыняў. І яны, паснедаўшы, паехалі. Электрычкай. Зручна і хутка. Недзе праз гадзіну ўжо былі ў Кіславодску.

Адкрыцці пачаліся адразу, як толькі выйшлі на перон. Максім быў моцна здзіўлены, убачыўшы, што рэйкі тут упіраліся ў тупік: чыгунка, прабегшы не адну тысячу кіламетраў, больш нікуды не вяла. Гэта было нязвычна і дзіўна.

– Пайшлі, пайшлі, – узяла Алёна Максіма за руку і павяла наперад. Але праз якую сотню метраў спыніліся зноў.

– Глянь сюды, – паказала яна на ўзгорак злева, на якім стаяў аднапавярховы дом мудрагелістай архітэктуры з арыгінальнай верандай і мноствам розных веж і вежачак. – Гэта дача Шаляпіна. Не адно лета знакаміты спявак прыязджаў у Кіславодск і жыў у гэтым доме. Цяпер тут музей. Але мы туды не пойдзем. Мне табе яшчэ многае трэба паказаць, а часу ў нас мала.

– Тады я цалкам у тваім распараджэнні, – не то жартам, не то ўсур’ёз сказаў Максім.

Алёна кінула на яго кароткі дапытлівы позірк:

– Глядзі, не пашкадуй…

І ўзяла пад руку.

Звычайна Максім не любіў хадзіць пад ручкі: гэта было нязручна, скоўвала рухі, ён збіваўся з нагі, вымушаны быў падстройвацца пад чужы тэмп хады. З Алёнай жа атрымалася ўсё адразу проста і натуральна, як бы яны ўсё жыццё хадзілі парай. Да таго ж, лёгкае цяпло, што ішло ад Алёнінай рукі, прыемна яго хвалявала.

Так, пад ручкі, яны мінулі Нарзанную галерэю, нетаропка, любуючыся кожным шыкоўным будынкам, прайшліся па галоўным гарадскім бульвары і праз высокую, паўкругам каланаду ўвайшлі ў Курортны парк. І толькі тут Алёна хацела далікатна вызваліць руку, але Максім не адпусціў яе, пяшчотна ўзяўшы яе цёплую далоньку ў сваю.

Нешта незвычайнае тварылася з Максімам. Ён адчуваў сябе захопленым, рамантычным юнаком, якому хацелася чытаць вершы, спяваць, гарэзліва, напрапалую заляцацца да гэтай мілай, сімпатычнай жанчыны, якая падабалася яму ўсё больш і больш. Падабаўся аксамітны тэмбр яе голасу, прыемны, залівісты смех, пах свежавымытага цела. Як у ружовым тумане, ішоў ён сцежкамі парку, трымаючы Алёну за руку, і замілавана, з трапяткім хваляваннем слухаў усё, што яна гаварыла.

– А гэта Даліна руж, – сказала Алёна, калі яны выйшлі на вялікую паляну, залітую морам яркіх, рознакаляровых кветак. – Тут можна было б крыху і пасядзець, падыхаць чароўным водарам, але, як бачыш, усе лаўкі занятыя. Ты, дарэчы, любіш ружы?

– Па праўдзе кажучы, не вельмі. Мне больш падабаюцца рамонкі, незабудкі.

– А я люблю. Але калі іх так многа, як тут, то яны як бы абясцэньваюцца. Часам адна ружа дае воку, душы значна больш, чым цэлы абярэмак.

– Гэта праўда, – з цеплынёй паглядзеў Максім на Алёну.

– Але пойдзем далей. Пакажу яшчэ адну нашу славутасць.

Яны спусціліся ў ніжні ярус парку. Вузенькая сцежка вывела іх да невялікага гарбатага мастка з прыступкамі.

– Гэта і ёсць ваша славутасць? – здзівіўся Максім.

– Славутасць, ды яшчэ якая! – падкрэсліла Алёна. – Гэта сёння ў гэтым месцы нешта нікога няма. А звычайна тут шмат людзей, асабліва моладзі, цалуюцца на мастку, робяць здымкі на памяць.

– І чым жа гэты масток знакаміты?

– Ага, заінтрыгавала цябе, – загадкава ўсміхнулася Алёна. – Тады слухай. Некалі, шмат гадоў таму, у Кіславодску адпачывалі толькі багатыя людзі. Іх спешчаныя жонкі шукалі рамантычных забаў. Асабліва іх вабіў грот кахання ў гэтым парку. Яго ты зараз бачыш вунь там, – паказала яна рукою на цёмны праём, які віднеўся ў засені недалёкіх дрэў. – Але дарогу туды перагароджвала рэчка Альхоўка. Цяпер яна абмялела, застаўся нешырокі ручай, які квола бруіцца па камянях. А тады яна была і шырэйшай, і глыбейшай. Дык сталічныя дамы нізашто не згаджаліся пераходзіць раку ўброд. А мужчыны ленаваліся пераносіць іх на руках. Гарадскія ўлады вымушаны былі пабудаваць гэты масток. І назвалі яго «Дамскі капрыз».

– Якая проза! – засмяяўся Максім. – Упэўнены, што тыя дамы зусім не гэтага хацелі.

– А чаго? – какетліва паглядзела на яго Алёна.

– А вось чаго! – у імгненне вока Максім падхапіў Алёну на рукі і перанёс на другі бераг. Перад уваходам у грот ён затрымаў яе на руках. На момант іх вусны аказаліся блізка-блізка і, здаецца, самі па сабе раптам злучыліся ў прагным, салодкім пацалунку.

– Ой, што мы робім… – пачала далікатна вызваляцца з абдымкаў Алёна і, стаўшы на ногі, даверліва прытулілася да Максімавага пляча. – У цябе так б’ецца сэрца…

– Я ледзь не страціў прытомнасць… – пераселым голасам шапнуў ёй на вуха Максім.

Яна раптам адхінулася і пырснула смехам:

– Вось было б весела, калі б мы абое пляснуліся ў рэчку…

Уявіўшы такое, засмяяўся і Максім.

На выхадзе з парку яны яшчэ затрымаліся ля вадаспада «Крышталёвы струмень». Максім быў нямала здзіўлены: звычайна вадаспады бываюць шумныя, пеністыя, а тут вада цякла ціха, паволі і была такой жывой, зіхатлівай, нібы і праўда расплаўлены крышталь.

Незвычайна выглядала і сажалка, якая прымыкала да вадаспада. Паверхня яе была ідэальна роўнай і такой спакойнай, што ў ёй, нібы ў люстэрку, адбівалася і неба, і белыя рухомыя аблокі, і прыбярэжныя дрэвы.

Алёна акуратна, па-жаночы зграбна прысела на кукішкі і апусціла далоньку ў ваду:

– Цёплая…

Павярнула галаву да Максіма:

– У цябе ёсць манетка?

– Павінна недзе быць, – паляпаў па кішэнях Максім і дастаў пятак.

– Кінь у сажалку.

– Навошта?

– Каб прыехаць сюды яшчэ раз. Табе што, Кіславодск не спадабаўся?

– Спадабаўся. А яшчэ больш – экскурсавод.

– Ах ты, хітрун! – яна дастала далоньку з вады і пырснула Максіму ў твар.

Той зрабіў выгляд, што страшна ўзлаваўся, схапіў Алёну ў абдымкі і знарок сурова прыгразіў:

– Вось я табе зараз пакажу!

– І што ты мне зробіш? – пацвельвалася Алёна.

Максім прыняў артыстычную позу і прадэкламаваў:

Зацелую допьяна,
Изомну, как цвет,
Хмельному от радости
Пересуду нет.

– Ой-ой, як страшна, – у яе вачах скакалі чорцікі, яна сарвала прыдарожную сцяблінку і паказытала ў Максіма за вухам.

Так, жартуючы ды сваволячы, яны выйшлі з парку. І толькі тут заўважылі, што сонца ўжо схавалася, а ўсё неба задратавана нізкімі цёмна-шэрымі хмарамі. Вось-вось павінен пайсці дождж.

– Ну і куды мы цяпер? – заклапочана паглядзеў на Алёну Максім.

Тая няпэўна паціснула плечуком:

– Далейшую экскурсію, відаць, прыйдзецца адмяніць. Бяжым у Нарзанную галерэю, перачакаем дождж. А там будзе бачна.

Аднак пакуль яны дабеглі да галерэі, дождж паспеў іх пераняць і добра-такі вымачыць.

– У мяне ёсць прапанова, – здзімаючы з носа дажджавыя кропелькі, сказала Алёна. – Самае разумнае цяпер – пайсці паабедаць.

– Дык жа ў такім выглядзе нас ні ў які рэстаран ці ў кавярню не пусцяць.

– А навошта кавярня? Тут амаль побач мая кватэра. Па дарозе заскочым у магазін, штонебудзь прыкупім, і я згатую абед. Ты калі-небудзь еў сіненькія, смажаныя па кітайскім рэцэпце?

– А што гэта такое?

– Эх ты, цемната… – засмяялася Алёна. – Гэта ж у нас так баклажаны называюць. Калі не спрабаваў – паспрабуеш. Заадно ацэніш мае кулінарныя здольнасці. Так што пайшлі!

– Чакай, а што скажа муж? – са здзіўленнем глядзеў на яе Максім.

– Муж аб’еўся груш, – спахмурнела Алёна. – Быў ды сплыў. Развяліся мы два гады таму…

– Прабач, калі ласка, – збянтэжыўся Максім. – А што здарылася?

– Банальная гісторыя… Не сышліся характарамі… Ён працаваў у нашым санаторыі культарганізатарам. Быў харошы, вясёлы хлопец. Але для сямейнага жыцця аказаўся зусім непрыстасаваны. Не мог нават цвіка забіць. Ну ды бог з цвіком – пачаў выпіваць. І чым далей, тым больш… А калі аднойчы не прыйшоў дадому начаваць, я сабрала яму чамадан і выставіла за дзверы. Праз нейкі час яго звольнілі і з работы. Дзе ён і што з ім цяпер – не ведаю.

– А дзеці? – асцярожна, каб не пакрыўдзіць, папытаў Максім.

– Не паспелі завесці. Але не будзем пра сумнае. Пайшлі.

У кватэры Алёна адразу загадала Максіму зняць мокрую адзежу і пайсці ў ванны пакой спаласнуцца.

– Вось табе халат, які я некалі купляла для мужа, але ён так ні разу яго і не надзеў. Ручнік каля ванны на вешалцы. Марш! А я пакуль згатую сіненькія.

Калі Максім выйшаў з ваннага пакоя, Алёна ўжо пераапранулася ў сухое і шчыравала ля пліты.

– Ой, як смачна пахне! – пацягнуў носам Максім. – Хачу хутчэй сіненькіх.

– Пачакай крыху. Я пайду таксама прыму душ.

Але паабедаць ім так і не ўдалося. З ваннага пакоя Алёна выйшла ў адным халаціку з незашпіленымі двума ніжнімі гузікамі. І калі ўзняла рукі, каб паправіць распушчаныя валасы, Максім краем вока згледзеў, што пад халацікам, які на імгненне расхінуўся, нічога няма. І яго ахапіла такая жарсць, такое шалёнае жаданне блізкасці, што ён не стрымаўся, схапіў Алёну ў свае абдымкі і пачаў горача, апантана цалаваць. Яна абвіла яго рукамі і, шэпчучы нешта бязладнае, пяшчотнае, абвяла ў ягоных абдымках.

4

Тая хмельная, бяссонная ноч праляцела як адно імгненне. Калі раніцаю сонейка зазірнула ў акно, Алёна глянула на гадзіннік і, смеючыся, пацягнула Максіма за вуха:

– Пара ўставаць. Табе ж сёння збірацца ў дарогу.

– Ох, як не хочацца нікуды ні ісці, ні ехаць. – соладка пацягнуўся Максім. – Мне так хораша з табою! А давай застанемся тут яшчэ на адну ноч?

– Я б таксама гэтага хацела… – шчасліва засмяялася Алёна. – Але нельга, харошы мой, нельга. Для санаторыя гэта будзе скандал, надзвычайнае здарэнне. Чалавек павінен быў выпісацца, а ён узяў ды прапаў, знік. Так што ўставай, хуценька перакусім – і на вакзал.

У Жалезнаводск яны на «вадапой» ужо, канешне, спазніліся, але на сняданак патрапілі. Так што ніхто нічога і не заўважыў.

Пасля Максім выстаяў немалую чаргу да доктара, каб выпісацца, атрымаць рэкамендацыі на далейшае лячэнне. Зайшоў да сястрычкі, падзякаваў ёй за клопат. І ў дванаццаць гадзін, сабраўшы чамадан, быў ужо цалкам гатовы да ад’езду. Засталося толькі заказаць таксі, каб ехаць у Мінеральныя Воды.

Амаль увесь гэты час побач была Алёна.

– Ты б ішла на працэдуры, – мякка ўшчуваў яе Максім. – Я ж не маленькі, не згублюся.

– Ты ў мяне не маленькі, – ласкава глядзела на яго Алёна. – Ты ў мяне дурненькі. Мне ж хочацца пабыць з табою як мага даўжэй. А напрацэдурыцца я паспею яшчэ – наперадзе два тыдні.

І ў Мінеральныя Воды яны паехалі разам. У таксі сядзелі цесна абняўшыся і амаль маўчалі. Да таго начнога настрою, што чароўным туманам ахутваў іх, цяпер, перад блізкім расстаннем, прыбаўляліся выразныя ноткі шчымлівай журбы.

На вакзале Максім высветліў, што да цягніка на Мінск яшчэ цэлая гадзіна.

– Пайшлі ў рэстаран, паабедаем, – прапанаваў ён Алёне.

Але тая пакруціла галавою:

– Не хочацца. Давай лепш дзе-небудзь спакойна пасядзім.

Узяўшы ў буфеце пару бутэрбродаў і пляшку кока-колы, яны прыселі ў зацішным кутку прывакзальнага скверыка. Алёна была маўклівай і журботнай. Каб як-небудзь яе падвесяліць, Максім хацеў пажартаваць, сказаць, каб яна больш не запрашала нікога на белы танец і не паддавалася на заляцанні мужчын, асабліва розных віні-пухаў. Але, зірнуўшы на самотны Алёнін твар, зразумеў, што гэта, бадай, прагучыць недарэчы і, можа, нават крыўдна. Таму ён наважыўся прачытаць ёй свой самадзейны верш, які паспеў скласці, пакуль ладаваў чамадан і быў у пакоі адзін. Верш, за няйменнем часу, атрымаўся без рыфмы, але шчыры, эмацыянальны, пачуццёвы. Толькі як ён будзе ўспрыняты?

– Ведаеш, Алёнка, – сказаў Максім, узяўшы яе руку, – у такія хвіліны хочацца так многа сказаць, што, баюся, галоўнага і не змагу вымавіць. Можна я лепш табе сёе-тое пачытаю?

Яна здзіўлена паглядзела на яго і моўчкі кіўнула галавою.

Максім дастаў з кішэні складзены напалам ліст паперы, рукамі, якія прыкметна дрыжэлі, разгарнуў яго і, ледзь стрымліваючы хваляванне, пачаў чытаць:

Сорок восемь часов.
Много это или мало?
Конечно, до обидного мало!
Ведь я не успел даже
Как следует насмотреться
В твои глаза-криницы,
Что искрились всегда
Такой нежностью и добротой;
Всласть надышаться
Хмелем твоих волос,
Который пьянил меня,
Как самое дорогое вино;
Наслушаться твоего голоса,
Так подобного на песню жаворонка
Над звонким весенним полем.
Ну а самое обидное,
Что я не успел сделать главное —
Сказать, как ты мне дорога!
Сорок восемь часов…
И все-таки это так много!
Два дня и две ночи
Ты была безраздельно моей.
И для нас одних
Неумолчно звучала
Чистая, чарующая музыка.
И легкие волны волшебного света,
Обнимая нас,
Поднимали в небесные выси.
И я отчетливо ощущал,
Как счастье
Касалось меня своим дыханием,
Рождая в душе
Умиротворение и блаженство.
Сорок восемь часов!
Страшно подумать,
Что их ведь могло и не быть.

Ад хвалявання ў Максіма ажно перасохла ў горле. Гэты яго начуццёва-настальгічны настрой перадаўся і Алёне.

– Дзякуй, – узрушана сказала яна і даверліва прытулілася шчакой да Максімавага пляча. – А ты мне аддасі гэта на памяць?

– Канешне.

– Я буду яго перачытваць, калі мне зробіцца адзінока і самотна. Перачытваць і ўспамінаць цябе, нашыя сорак восем гадзін.

Яна ўзняла галаву і вачыма, поўнымі неверагоднай пяшчоты і затоенага болю, паглядзела на Максіма:

– І чаму на свеце такая несправядлівасць? Усё жыццё шукаеш, чакаеш сваю палавінку, і вось, калі нарэшце гэтая палавінка, здаецца, знойдзена, аказваецца, што яна не твая, і лёсам табе адведзена ўсяго нейкіх сорак восем гадзін.

Алёна памаўчала і ўжо весялейшым голасам дадала:

– А ведаеш што? Мы ж нездарма кінулі ў сажалку ля мастка закаханых манетку. Наступным летам я чакаю цябе ў Кіславодску. Запішы мой адрас і тэлефон.

У гэтую хвіліну з вакзальнага дынаміка прагучала аб’ява аб тым, што да прыбыцця мінскага цягніка засталося дзесяць хвілін.

Максім і Алёна заспяшаліся на перон. Па дарозе Максім яшчэ, згледзеўшы кіёск з надпісам «Кветкі», заскочыў туды і выйшаў з даўжэзнай белай ружай.

– Гэта табе.

– Божа мой, якое хараство! – уткнулася носам у ружу Алёна. – Мой любімы колер.

Яна яшчэ нешта дадала, але ён не пачуў, бо з пыхканнем, з вуркатаннем матора падышоў цягнік і ўсё вакол прыйшло ў мітуслівы, хаатычны рух.

Перш чым зайсці ў вагон, Максім абняў Алёну і пацалаваў яе ў вусны доўгім пяшчотным пацалункам:

– Дзякую табе, мая незабудка, за ўсё.

У Алёны на вачах заблішчэлі слёзы. І яна ціха, пакутліва выдыхнула:

– Я буду цябе чакаць.

Цягнік паволі крануўся. Алёна, пакуль не скончыўся перон, ішла ўслед за вагонам, махала рукою, і было бачна, што яна плакала. А Максім яшчэ доўга стаяў, уткнуўшыся лбом у аконнае шкло, і адчуваў, як гулка, балюча калоціцца ў грудзях сэрца. Цяжка было вызначыць, што рабілася зараз у ягонай душы: светлая, трапяткая радасць, шчымлівая журба, бязмежная, невымоўная пяшчота… Ад усяго гэтага хацелася плакаць.

Ледзь стрымліваючы слёзы, Максім вярнуўся ў купэ. Суседзі, здаецца, нешта казалі яму, але ён нічога гэтага не чуў. Моўчкі залез на сваю верхнюю лаўку і, павярнуўшыся тварам да сцяны, аддаўся салодкім успамінам… Вось ён нясе Алёну на руках да «Грота кахання»… Першы пацалунак… А вось яны, мокрыя ад дажджу, стаяць у Нарзаннай галерэі і шчасліва смяюцца. Вось Алёна выходзіць з ваннага пакоя – уся такая свежая, прыгожая, спакусна-прывабная… І развітальныя слёзы.

Што гэта было? Банальнае, распусна-грэшнае захапленне, што нярэдка здараецца падчас курортнага адпычынку, ці сапраўднае, шчырае пачуццё, якое знянацку, так нечакана і так неадольна-ўладарна абрынулася на іх, захапіла, да краёў перапоўніла абаіх трапяткой радасцю, бязмежнай, хвалююча-хмельнай асалодаю? У гэтых летуценных мроях-успамінах, пад лёгкае калыханне вагона, ён незаўважна і заснуў.

Раніцаю Максім прачнуўся ад таго, што цягнік стаяў на нейкай станцыі, а прывакзальны дынамік металічным голасам нешта гучна, неразборліва бубніў. Ён улавіў толькі адно слова: «Гомель…» Ага, значыць, яны ўжо на тэрыторыі Беларусі. Хутка і Мінск. Жыва ўявілася, як на вакзале яго сустрэне, свецячыся ўсмешкай, жонка Наташа. І, напэўна, не адна, а з пяцігадовай пястухай-дачушкай. Тая радасна кінецца яму насустрач, абхопіць за шыю сваімі ласкавымі ручанятамі і нешта радасна зашчабеча.

Ціхая, лагодная ўсмешка кранула Максімавы вусны. І ў гэтыя хвіліны ён са здзіўленнем адчуў, што таго чароўнага, настальгічнага настрою, які, нібы туман, ахутваў яго апошнія дні, ужо няма. Ён некуды знік, амаль бясследна растаў. А ўсё, што было ў тыя дні, цяпер здавалася яму нейкім мімалётным сном, нерэальна-прыгожым і далёкімдалёкім.

Елена Попова

ДВИЖЕНИЕ ИСТОРИЙ, ДВИЖЕНИЕ СУДЕБ…

Рассказы Елены Поповой – продолжение ее драматургических исканий. Во многих театрах Беларуси и России, а во время их гастролей – и в других странах, поставлены спектакли по ее пьесам «Площадь Победы», «Объявление в вечерней газете», «Нужен муж для поэтессы», «Скорые поезда», «Тихая обитель», «Жизнь Корицына», «Маленькие радости живых», «Баловни судьбы», «Прощание с Родиной», «Завтрак на траве», «Странники в Нью-Йорке», «Маленький мир», «Домой», «Этюды любви»…

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.