Арбен Къардаш
Чандар – уьмуьрдин тар. Кьиса. Гьикая. Тамаша
Чандар – дерево жизни. Повесть. Рассказы. Пьесы

Лезги чӀалай таржума авурди Арбен Къардаш я

Перевод с лезгинского языка Арбена Кардаша

© Арбен Кардаш, текст, перевод, 2025

© Союз писателей России, 2025

© Анна Головина, вёрстка 2025

«Чандар – уьмуьрдин тар»

Кьисада кьилиз тефей муьгьуьббатдикай ихтилатзава. Жегьил чӀавуз чеб-чпиз кӀан хьайи итимни дишегьли гзаф йисарилай сам ус ятӀани чпиз-чеб кӀанзава лагьана хиве кьур чкадал хабарни авачиз сад садал гьалт хъийизва, инал абурун гьиссер цӀийи кьилелай мад синагъра гьатзава.

«ЧӀарав»

Гьикаядин игитдин аялвал Къацу рат тӀвар алай чкадал ЧӀарав лакӀаб алай кицӀихъ галаз гьихьтинди хьанайтӀа, гьадакай ва гадади саймазвилелди вичин дустуниз хаинвал авуникай ва гунагьдилай гъил къахчун тавуникай ихтилат кьиле физва.

«Гурар»

Ихтилат жегьилар амачир хуьруькайни ичӀи хьанвай кӀвалерикай физва. Кьуьзек Алхазур вичин кьенвай дустарин кӀвалерихъ гелкъвезва, абурун ичӀи кӀвалерал кьил чӀугвазва. КӀвалерин къене патар, абурун иесийрал чан аламайла гьихьтинбур тиртӀа, гьахьтинбур яз ама. Абурун аялар, яргъал шегьерра уьмуьр тузуз, хайи кӀвалериз хквезвач. А кӀвалерин куьлегар гвай кьуьзек гьар са дустунин кӀвализ физва, абурун руьгьерихъ галаз, чан алайбурухъ галаз хьиз, рахазва, авай гьалдикай, кӀвалерин кьисметдикай, бубайрин мукар гадарнавай ва дувулривай къакъатнавай веледрикай дерт чӀугунивди фикирар ийизва.

«Гибе»

Ктабар кӀелунал рикӀ алай кьуьзуь чубанди вичин стхадикай ва чпин кӀвале авай иски гебедикай ихтилат ийиз, икӀ лугьузва: Инсанри чпин тарихдин зигьин квадарзавайвиляй абурун уьмуьр муракабди жезвайди яз жагъанай заз. Дувулривай къакъатирдавай чун кьисметрин гарари акатай патахъ гваз физва, гваз къекъвезва. Чун анжах жуван хам, беден хуьз, амма руьгьдин къайгъу са акьван чIугван тийиз вердиш жезва…»

Чубанди уьмуьрдикайни ажалдикай, халкьди вичин тарих рикӀел хуьникай веревирдер ийизва. Алай аямдин кӀелзавайдавай и гьикаядай вич патал тарс хкудиз жеда, вучиз лагьайтӀа ам гзаф вахтара важиблу затӀарилай, абур виле такьуна. алатна физ вердиш хьанва.

«Чуьлдин цуьк»

Гьикаяда ихтилат жегьил хзандикай физва. Хзанда авай гьалари, папан къалари ва гьуьжетри кьилин игитдин уьмуьр михьиз гуьнгуьнай акъудзавай. Ада кӀвалахдилай хкай, вичин тӀварни чин тийидай цуькведини гададин паб къапарай акъуднай. Гададихъ лагьайтӀа и цуьк кӀвалин шартӀарихъ галаз вердиш хьунин ва ада цуьк ахъаюнин умуд авай.

Назик гьиссерни дерин фикирар, гьакӀни хъуьтуьл зарафатни экуь гъам кваз кхьенвай и эсер са нефесдалди кӀелиз жедайди я.

«Жив»

«Жив къвазва – руьгьди манияр лугьузва, шиирар туькӀуьрзава, кьуьлерзава». Живеди чун уьмуьрдин лап важиблу макъамриз хутахзава. ЧӀехибур патав гвайла, абуру чпин камал гъвечӀибурузни гузва, гъвечӀибуруни чӀехибурун руьгьда уьмуьрдин экв куькӀвена хуьзва. Гьикая уьмуьрдин къанундикайни жедай дегишвилерикай лугьузвай чархачидикай я. Живеди инсан неинки руьгьдалди михьи ийизва, гьакӀни ада чи рикӀел чна чи уьмуьр дуьздаказ, лацудаказ кхьин герек тирдини хкизва.

И гьикая гваз автордикай Андрей Платонован тӀварунихъ галай «Акьуллу рикӀ» конкурсдин финалист хьана.

«Муаллимдин ихтилат»

«ВачӀе-хваяр» романдай къачунвай и чӀукуна тежрибалу муаллим, вичин пеше туна, михьиз мектебдай экъечӀуникай ва идан себебни адан гъилик кӀелзавай са гадади пул чуьнуьхуникай физва.

«Гьа икӀ, са гъилера…»

«ВачӀе-хваяр» романдай къачунвай и чӀукуна хъуьруьн къведай жуьреба-жуьре мажарайра гьатзавай, вичин рикӀ дишегьлийрал алай са шаирдикай ва ада паб гъуникай ихтилат физва.

Тамашаяр

«Хукац-Ханум»

Аялар патал кхьенвай мах я. Ана темпел ва цикӀенар кӀандай рушакайни зегьметдал рикӀ алай жегьил чубандикай ихтилатзава.

«Мирзе-Алидин геж муьгьуьббат»

Тамаша тарихдин гьакъикъи ва чеб 1848-йисуз Дагъустандин Самур округда кьиле фейи вакъиаяр бинеда аваз кхьенвайди я. Кьилин игитар шаир, ислягьвилин патал алай кас, шариатдин къази Ахцегь Мирзе-Али, имам Шамиль ва Ахцегьа авай къеледин комендатдин руш, вичиз Мирзе-Алиди муьгьуьббатдин шиирар бахш авур Нина Рот я.

«Чандар – дерево жизни»

В повести рассказывается история неудавшейся первой любви. Мужчина и женщина, в юности любившие друг друга, через многие годы, вновь неожиданно встречаются на месте, где признались друг другу в любви, и где их чувства вновь подвергаются новым испытаниям.

«Чарав»

Повествование о том, как герой провёл своё детство на Зелёном токе со своим близким другом, собакой по кличке Чарав. И о том, как герой рассказа по глупости предал своего друга и не получил от него прощения.

«Лестница»

Рассказ о старике, живущем в селе, где почти не осталось молодёжи, о количество пустующих домов растёт. Старик Алхазур заботится о домах умерших своих друзей, время от времени посещает эти опустевшие дома, внутри которых осталось всё так, как было при живых хозяевах. Дети их не возвращаются домой, живут в далёких городах. Старик, хранящий ключи от всех этих домов, заходит к каждому другу домой, разговаривает с их душами, как с живыми, переживает за сегодняшний день, за судьбу дома, за детей, покинувших родительский кров и не желающих держаться своих корней.

«Ковёр»

Старый чабан и большой любитель читать художественные книги, рассказывая о своём брате и старом ковре в доме, говорит: «Постоянно думал о ковре и пришёл к такому выводу: люди усложняют свою жизнь тем, что теряют свою историческую память. Оторванных от корней, нас носят как попало ветры судьбы. Мы привыкаем в первую очередь заботиться о своём теле, утробе, не проявляя особого ухода за душой своей…»

Герой рассказа размышляет о жизни и смерти, об исторической памяти народа. Современный читатель может исчерпать из повествования много чего поучительного и важного, мимо которых мы чаще всего привыкли пройти не заметив.

«Полевой цветок»

В рассказе повествуется о драме молодой пары. Семейная жизнь истощала душу главного героя вечными скандалами и размолвками с женой. Даже безымянный полёвой цветок, принесённый им с работы, вывел её из себя. Говорят, при должном уходе это растение привыкнет к домашним условиям и расцветёт.

Лирико-философское повествование с элементами легкого юмора и светлой грусти действительно читается на одном дыхании.

«Снег»

«Снег идёт – душа поёт, слагает стихи, танцует». Снег уносит нас в самые важные из прожитых моментов. Когда старшие были рядом, чтобы передавать мудрость младшим, а младшие поддерживали в душах старших огонёк жизни. Рассказ о законе жизни и вестнике перемен. И о том, что «снег не только очищает человека… Снег напоминает нам о том, правильно ли пишем мы свою жизнь, как бы обязывая писать её только набело…»

Автор с этим рассказом стал финалистом ХХVIII Международного литературного конкурса имени Андрея Платонова «Умное сердце».

«Итак как-то раз…»

Отрывок из романа «Сыны Ваче». Здесь рассказывается об одном поэте, любящем женщин и попадавшем в разные смешные истории, и о его женитьбе.

«Рассказ учителя»

Отрывок из романа «Сыны Ваче». Здесь повествуется об опытном учителе, неожиданно решившем уйти из профессии из-за того, что его ученик совершил кражу.

Пьесы

«Хукац-Ханум»

Сказка для детей. О ленивой девушке и трудолюбивом молодом чабане.

«Поздняя любовь Мирзы-Али»

Пьеса написана на основе реальных исторических событий, произошедших в 1848 году в Самурском округе Дагестанской области. Основные герои произведения – поэт, миротворец, шариатский судья округа Мирза-Али Ахтынский, имам Шамиль, дочь коменданта Ахтынской крепости Нина Рот, которой Мирза-Али посвятил ряд любовных стихов.

Чандар – уьмуьрдин тар
Повесть

Тарлан Мияхов, вичин уьмуьрдин йисар яхцIурни цIувадав агакьнавай итим, ахварай аватайла, сятдин пакаман цIуд хьанвай. Ахъа дакIарда рагъ гьатнавай. Амма кIвале авай михьи, икьи, чIугуналди тух тежедай гьавади ам ахварин сархушвилин кIемяй са акьван регьятдиз ахъайзавачир. Яргъал Кеферда, фадлай вичин муг хьанвай Сургутда гьар юкъуз пакаман сятдин ругудаз (армияда къуллугъдайла вердиш хьайивал) къарагъун адет хьанвай ам, хуьруьз хтайла, къе хьиз, идалай виликрани хтана ина хьайи гьар юкъуз вич икI геж ахварай аватуни мягьтелардай, ва ам «вучиз икI жезватIа?» лугьуз фикиррик акатдай.

Накьни, аял чIавалай вердиш чкадал, пуд стхани кьве вах авай хзанда бубадини дидеди рухвайриз аял чIавалай тайинарнавай кIвале авай вичин каравутдал ксанвайтIани, адаз беден меселай хкаждай гьяз авачир, мадни, вилер акьална, гъил-кIвач гадарна, вич ахварин ихтиярда хутаз кIанзавай.

«Гьавадивай я, – фикир фенай Тарланан кьиляй. – Ватандин гьавади ахвар икI ширинарзава. Яргъариз къакъатнавай хциз хайи кIвали вичин муьгьуьббат, багъривал квахь тавунвайди къалурзава… Хва, лагьайтIа, и кардин гъавурда акьазвач…».

РикIивайни ам хайи хуьре ичIиз амай кIвализ йиса садра, гатуз, хквезвай, гьамни датIана рикI ина, багъри мука, авай дидедин гуьгьуьл кьун яз ийизвай кар тир, вичиз хквез са акьван гьяз авай хьизни тушир, вучиз лагьайтIа, гьар хтайла, айвандихъай хуьруьвай яргъа, далу пата Яру дагъ акъвазнавай, вич къваларив гвай кIунтIарилайни кьантIарилай шиш-кIукI, дамахдивди хкиснавай, КIвенкIв алай пелен хурал алай чандар тар акурла, адан рикI заланни жедай, адаз пашман хъверни къведай, ада вич уьмуьрда вири кIвалахар туькIвена къайдада авай, кадгъай хзан, ярар-дустарин, чир-хчиррин, хуьруьнвийрин вилик чин михьи кас яз кьазвайтIани (гьакI язни тир), чандардихъ галаз алакъада хьайи уьмуьрдин са югъ ва адахъ галкIанвай маса вакъиаяр фадлай куьтягь хьана алатнавай аялвилинни таза жегьилвилин гъвечIи паяр тиртIани, ада вичивай са багьа затI квахьайди, вичивай са эрзиман мурад кьилиз акъудиз тахьайиди, и кардин тахсирни са вичин хиве авайди цIийидаказ гьисс хъийидай. ГьакI тиртIани, вич хтайдалай гуьгъуьнин йикъарикай са юкъуз чандардал кьил чIугваз фидай…

Вич хзанда виридалайни гъвечIи аял ва гъвечIи хва яз, бубадин кIвалин къайгъударвал, буба амачирла, вичин везифа тирди чизвайтIани, кIвал хуьн ва адан уьмуьр давамарун патал вич уьмуьр тухуз ина амукьун лазим тиртIани, ада и къайда, бан-бубайрин кхьин тавунвай, амма виридаз чизвай ва талукь ксари ян тагана кьилиз акъудун герек тир и къанун ада чIурнавай. Армияда къуллугъна хтай ам хуьре акъвазначир.

Я диде-бубади, я стхайрини вахари адаз и кардай ахмур авуначир, абуруз, и кардин себеб чиз, адан рикIикай хабар тир ва, а рикIел хьайи хирез чпивай са дарманни ийиз тежедайди чиз, адаз гьа вичиз кIандайвал ийидай ихтияр ганай…

Накь, нянин хурушумрик хуьруьз ахгакьайла, рехъ авачир чкайрайни регьятдиз фидай тIем авай багьа машин дагъдин ценерив, алгъай къацу суварин хурудал агъадай винелди экIяй хьанвай хуьруьн виридалайни агъадавай майдандал – Вегьрен тIулал акъвазарайла, адан вилер чеб-чпелай чандар галай патахъди килигнай. КIвенкIв алай пелел цифер алай, чандар аквадайвал тушир… Адан рикIик гъалаба акатнай: иниз хкведалди вилик адаз ахварай чандар атIана ярх хьанваз акунвай…

Вегьрен тIулал ахгакьайла, инал машин акъвазариз тун Тарланан дидедиз адет хьанвай кар тир. Гьар йисуз хуьруьз хтайла, кьуьзуь дагъви дишегьли, вилерай сел хьана накъвар авахьиз, машиндай экъечIдай ва метIерал акъвазна, ада «Чан зи ватан, чан зи ширин накьв!» лугьуз чилиз теменар гудай. Ахпа ам, вичелай са акьван алакь тийиз, хцин куьмекдалди кIвачел къахрагъдай ва, кьве кап виликай сад садав агудна кьуна, хуьруьн кьуд патахъай авай кьилди-кьилдин сурарихъ, са-садахъ элкъвез, дуьаяр кIелдай, кьейибуруз рагьметар гъидай, и чилик квайбуруз Аллагьдивай Къияматдин юкъуз регьим авун, и чилел уьмуьр тухузвайбур вири чIуру рекьерикай ва завалрикай хуьн, вирибурун рикIер михьи ниятривни мурадрив ацIурун тIалабдай.

И легьзейра хцин рикIиз дериндай таъсирдай, ада хайи накьварал икьван кьару диде гъурбатдиз хутахунал, бубайрин кхьин тавур къанунрилай вичи кам вегьиналди вичин виридалайни мукьва инсан бинейривай къакъудунин тахсиркар вич я лугьуз, рикIяй вичиз туьгьметар ийидай. Дидедиз ватандивай яргъара гьикьван къулайвилер тешкилнаватIани, ам вири рухвайринни рушарин, сусаринни хтулрин гьикьван чIехи гьуьрметдик кватIани, гъвечIи хци дидедин рикIиз хуьруьвай яргъа гьихьтин руьгьдин азабар жезватIа, гьар гъилера гьа инал, Вегьрен тIулал, гьиссдай.

Бубадал чан аламайла, гена Тарланан ва амай стхайрин рикIер динж тир. Гагь сад, гагь муькуьди, чпин хзанарни галаз, хайи кIвализ хкведай, кьуьзуьбурал кьил чIугвадай, чIехи кIвале чIехи шадвал ргаз жедай. Гагь-гагь стхаяр, хзанарни галаз, вири санал хтай вахтарни жедай. А вахтара хайи кIвалин гьайбат, адан суьгьуьр, адан важиб, метлеб генани вини кIарариз акъатдай, и кIвализ талукьбуру чпин бинейрин деринвални мягькемвал гьиссдай ва а гьиссди абурук чпин кьвед лагьай ватан хьанвай чка тир яргъал Сургутдани лувар кутаз жедай.

КIвалин аявални амай къайгъуяр лазим дережада аваз ийиз техъжезмай бубани диде чпин патав хутахиз рухваяр гзаф алахънай, амма абур чIалал гъиз хьаначир. Абуруз садра кьванни Сургутдиз мугьманвилизни къвез кIан хьаначир. Кьилин гаф дидединди жедай: «А яргъал рекьера лахлах чанар гваз чи вуч авайди я? Фидай рекье чакай сад кьейитIа, квез гзаф инжиклувилер жеда».

Бубадизни дидедиз чпин гъилералди, четинвилер-татугайвилер эхна, чпи лангатар атIана, сабурдалди, са-са кIвал хкажиз, эцигай кьве мертебадин кIвалер, чпи лугьудайвал, етим ийиз кIанзавачир.

Амма садра хьайитIани дидедизни бубадиз Кеферда чпиз хьанвай кIвалер, аваданвилер, чпин бизнес, са куьникайни дарвал тахьун, чеб уьмуьрда агакьнавай кукIушар къалурдай мумкинвал хвавилин буржи кIукIни алаз кьилиз акъудиз кIанзавай рухвайриз кьисметди вичи ганай…

Са гатуз пуд стхани, чпин машинраваз, папар-аяларни галаз, ватандиз рекье гьатнай. ЧIехи Урусатдин юкьвайтIуз цIар гана хквезвай абур са йикъан нисинихъ Волга вацIун къерехдив гвай са хуьруьн патав ял ягъиз, гьава чIугваз, яргъал рекьи чанарал алчуднавай тентесвал алудун патал акъвазнай.

Кьериз-кьериз тарар экъечIнавай къацу чIурал, чIехи вацIун гьайбатни иервал аквадай чкадал, абуру, чпин суфраяр экIяна, фу незвай. Аялри чпин шад гьарай-эвердалди, гьерекатдалди гуьзел мензерада ччим хьанвай секинвал хъиткьинзарзавай.

БицIибурукай сада садлагьана гьарайна:

– АтIанай ружа гвай буба къвезва!

ЧIехибур аялди къалурай патахъди килигна. Абур галай чкадихъди, гьерекат кваз, хурал кьве гъиливни ружа чуькьвена кьуна, кьецIи ва, яшари штIумарнавайтIани, бедендин зурбавал гумай кьуьзек къвезвай. Адан кьилел пилотка алай, хур ахъайнавай рехи перемдин хилер кьуьнтерал кьван, гьа рангунин шалвардин кикерни метIерал кьван къакъажнавай, кьецIил кIвачерални жирдин тIипIрияр алай.

Аялри, секин хъхьанваз, чIехибурун патав зверна.

Кьуьзека, салам-каламни галачиз, чин къван хьиз авуна, кьве хилен ружа суфрадихъ галайбурухъ элкъуьрна, эмир гудай ванцелди гьарайна:

– Алад инлай! Им зи чка я, зи чил я!

Суфрадихъ галай пуд стхани, абурун папарни кIвачел акьалтнай. Им вуч кас ятIа, идан рикIе, кьиле вуч аватIа течизвай стхайрин кьилиз садлагьана атай фикир чпин тIарам, къуват квай кьакьан беденралди папарни аялар кIевирун тир.

Ахпа Тарлан виликди экъечIнай:

– Я халу… Я дах, – секиндиз, кьуьзекак квай хъилел артухан кIукI хкин тийидайвал рахаз алахъна ам. – Чун ватандиз хъфиз рекье авай инсанар я, чаз ви чил кIанзавайди туш, гьакI ял ягъиз акъвазнавайбур я.

Садлагьана кьуьзекан чин дегиш хьана, хъел михьиз квахьна, гъилер агъуз хьана, ружа чилел аватна.

Ам, экв зайиф хьанвай вилер агажна, Тарланан къаншардиз атана, кьилелай кIвачелди адаз килигна, ахпа адай, галкIиз-галкIиз, ван акъатна:

– Ми… Ми-рим… Мирим Мияхов… Лезги…

Тарланан сив япарихъ фенай, ада, кьве гъилни лувар хьиз ахъайна:

– Куьн Миша халу яз тахьуй, я хвайди?! Михаил Бурлаков! – ахпа стхайрихъ элкъвена алава хъувуна: – Гьам я! Чи кIвалевай шикилдавай Миша халу я!

Кьуьзека, вилериз хъиткьиннавай накъвар капалди михьна:

– Эхь, зун гьам я… Вун Мириман санихъни тефей кIалуб я, ванни гьаданди я…

– Чи патара ихьтин дуьшуьшра «бубадин нерин хиляй аватай хьтинди я» лугьуда, – вилив техвей ихьтин чIехи шадвал гьиниз ийидатIа течизвай Тарлана кьуьзек вичин къуват квай гъилеривди кIеме хьуна, ахпа ам хкажна чилел эциг хъувуна.

– Аквазвайвал зи дуст дяведи тIуьнач… Исятда сагъ-саламат яни?

– Писзавач, кIвачерал ала. Гьадал, дидедал кьил чIугваз хъфизвайбур я чун, гьадан рухваяр, сусар, хтулар я.

– Куьне залай, зи векъи гафарилай гъил къахчу… – Миша халуди вич инал хъел кваз атунин себеб вуч тиртIа гъавурда тваз алахъна. – Инаг заз гьукуматди ганвай чил я… Хтулдиз аманат яз таз кIанзавайди я. СакIани сетка, са сим кьванни чIугваз агакьзавач… Я хтулдини инриз хтуник хев кутазвач… Инаг кьаз, къакъудиз кIанз къвезвайбур са шумудра чукурайди я за… Гьахьтинбур хьиз хьанай заз куьн… Ахьтинбурухъ галаз им галачиз рахун четин я, – ада вичин ружа чилелай къахчуна. – Инсандин чIалан гъавурда абур акьадач.

– Ана халис патрумар авайди я ман? – жузуна Тарлана.

– ГьикI бес! ДатIана чпин чкадал алайбур! Къирмейрив ацIурнавайбур! Запасни галаз! – Миша халуди шалвардин жибиндай кьве ацIай патрум акъудна къалурна, гьана хтунни авуна.

Муькуь кьве стхадини Миша халудиз гъилер яна, къужахра туна ва ам чIехи гьуьрметдивди чпин рекьин суфрадихъ ацукьарна.

Анал хьайи ихтилатрай чир хьайивал, ам, къари рагьметдиз фена, субайдиз амай, авай са рушани са хтулди Подмосковьедин шегьеррикай сана уьмуьр тухузвай. Бубадални чIехи бубадал кьил чIугваз гагь-гагь хквезвайтIани, инра михьиз бине кьуник кьил кутазвачир…

Михаилан дуст, адаз чп ивай исятда ийиз жери вири галайвилер ийиз алахъзавай рухвайрин буба, Ватандин чIехи дяведин цIаярни гумар, тIаларни хирер акунвай, эрчIи гъилни Смоленскдин чилел Пречистенский районда кьиле фейи къати женгера квадарай дагъви Мирим хуьруьн мектебда гъвечIи классрин муаллим тир. Муаллимвилин кьве йисан курсар ада дяведай хтайдалай гуьгъуьниз куьтягьнай. КIелиз фидайла, бязи хуьруьнвийри адаз лугьунни авунай: «Вахъ эрчIи гъил галамачиз, жувавай бегьемдиз кхьиз тежезвай вуна аялриз кхьинариз гьикI чирда?» «Вердишарда за жуван галамай члахъ гъилни, аялризни кхьиз-кIелиз чирда». Курсарай хтайла, Мирим муаллимди доскадал йигиндиз ва иердиз кхьидай саягъ акурла, хуьруьн муаллимарни, ахпани адан тарсариз, гуя чпин аялрин алахъунризни алакьунриз килигиз къвезвайбур я лугьуз, къвез хьайи кьван амай хуьруьнвиярни гьейран хьана амукьнай.

Мирим муаллимдин аялриз лап гъвечIи чIаварилай Михаил Бурлакован тIвар Миша халу яз чидай. Абурун тавдин кIвалин цлакай чIехи рамкада аваз куьрсарнавай ядигар – бубадиз виридалайни играми шикил авай: гаубицадин кьве къвалахъай кьве тIарам жегьил, гаубичный артилерийский полкунин кьве красноармеец акъвазнавай. Абурукай сад абурун буба, муькуьдини Миша халу тир.

Гьеле мехъер тавунваз, вич Яру Армияда къуллугъ куьтягьна кIвализ хтана кIани чIавуз чIехи дяве гатIунна, адакай вичиз кIвални, югъни хзан хьайи Мирима и шикил вичин дидедизни бубадиз а чIехи вакъиайрин яцIай рахкурай сад лагьай шикил тир. 1943-йисан гатун эхирра, къати женгер жедалди вилик са военкорди ягъна, кьве дустунизни багъишай и шикил Мирима, дяведай хтайла, чIехи ийиз тунай ва рамкада тунай.

Ам Михаил Бурлаковахъ галаз танишни, артилерийский полкуниз акъатайла, хьанай. Абурун дуствилин-стхавилин яш са йисалай алатнавай ва акьван мягькем хьанвай хьи, абуру чеб къакъатда ва мад садрани гьалт хъийидач лагьана гьич фикирни ийизвачир. Амма вири фронт патал кьетIен гьа йисан сентябрдиз хьайи женгера Миримал залан хер хьана, ам вичикай вичиз хабар амачиз госпиталдиз акъатнай. Ина адаз вич хьайи райондин тамара къати женгер давам жезвайдакай ва ана вичин полкунин гзаф аскерар телеф хьайидакай ихтилатар гзаф ван хьанай. Михаилан кьисмет гьикI хьанатIа, адал чан аламани-аламачни адавай, гьикьван алахънайтIани, чириз хьаначир. Гъил галамачир ам, са гьал чкадиз хтайла, кIвализ ахъай хъувунай.

– За Мирим амач лагьана фикирнавай, – лагьана Миша халуди. – Гъил галатайла, ам авай гьал пара заланди тир, акур садани ам чкадиз хкведа лагьана умуд кутазвачир.

– Бубади кIваляй ви частуниз чар кхьейди я лугьудай, – лагьана Мириман чIехи хци. – Жаваб хьаначир.

– Ам жергедай акъатай кьве йикъалай зални хирер хьанай, зунни дяве патал герек яз амукьначир, – ада, метIяй къат тежез, са патахъди чилел къаткурнавай вичин члахъ кIвач гатана. – Чибурукай гзафбуруз а тамара, хуьрера стхавилин сурар хьана… Гьавиляй адан чарчивай зун жагъуриз хьанач…

Ахпа Мириман рухвайри Миша халу, машинда ацукьарна, адан кIвалел кьван хутахнай. Гила абуруз хайи мукай юзаз кIан тийизвай чпин бубани диде гьикI чпин патав Сургутдиз хутахдатIа чизвай.

– Элкъвена хкведайла, чна ви дуст ви патав гъида, Миша халу, – лагьана абуру. – Гьа чIавуз чна ви чилел сеткани чIугвада, ваз герек амай вири кIвалахарни ийида…

Кьуьзуь муаллим, вичин дяведин дуст сагъ-саламат яз ама лагьайла, сифтедай чIалахъ хьаначир, им рухвайри вич хуьряй хутахун патал акъуднавай кьуьруьк яз гьисабнай. Ахпа ада вичин хтулрикай лап гъвечIидавай хабар кьунай:

– Квел хкведай рекье вуж гьалтна, чан бубадин?

– Чал тфент гвай дедушка гьалтна, – жаваб гана хтулди. – Адаз чун ягъиз кIанзавай. Ахпа, зи па́па акурла, адан гъилерай тфенг аватна, ам шехьна.

Мириман вилериз накъвар хъиткьинна. Ам рухвайри хкай хабар керчек тирдахъ агъуна…

Амма Миримаз вичин дуст ахкун кьисмет хьаначир.

Ам вичин вири килфет галаз адан гьаятдал атайла, кIваляй жегьил итим экъечIнай. Ам Михаил Бурлакован хтул Иван тир.

– ЧIехи буба рагьметдиз фена са гьафте хьанва, – лагьана ада, атанвайбур вужар ятIа чир хьайила. – ДакIардин кIане секуьдал ацукьна ахвариз фейи ам мад уях хъхьаначир.

– Ви диде хтанвачирни? – жузуна Мирима.

– Ам къе хъфейди я. Зун бязи крар амаз амукьайнавайди я.

– Адан ружа гъваш, – лагьана Мирима.

Иван, и гафарин метлеб вуч ятIа течиз, Мириман гадайриз килигна.

Рухваяр бубадиз килигна.

– Патрумарни туна ружа гъваш, чан хва, им зи тIалабун я. Вуч патал ятIа, квез чир жеда.

Ивана ружа гъана кьуьзуь ветерандив вугана:

– Патрумар чпин чкадал алаз гьазур тир.

Ахпа вири санал хуьруьн сурарал фенай.

Михаил Бурлакован сурун кьилихъай ракьун турбадин кьве кьатI сваркадалди галкIурна туькIуьрнавай хаш къянавай.

Вири киснавай.

Виридан вил Мирима са вуч ятIани лугьунал алай. Амма ам киснавай.

Ам, ружа чилел эцигна, сурун са къвалавай метIерал акъвазна ва са геренда вичин авай са гъилив сурун накьв чуькьвена кьуна. Ахпа, къарагъна, ружа кьуна, цавуз хкажна, кьве сеферда цавуз ягъна.

Им кьуьзуь аскерди вичин дяведин дустуниз хъувур женгери гьуьрмет тир…

Гьар гъилера и дуьшуьш рикIел хтайла, Тарлана гьайиф чIугвадай: «Вуч хъсан жедачирни а вахтунда мобильникар авайтIа. Чеб чпивай садлагьана къакъатай ва сада муькуьди амачирди яз гьисабиз хьайи кьве дустунив сад садахъ галаз рахаз, садаз садан ван, садаз садан нефесдин ван хьайитIани жез тадай…»

Миримазни вичин дяведин дуст жагъун хъувуна, амма тахкуна мад къакъат хъувурдалай гуьгъуьниз яргъи уьмуьр хъхьаначир. Сургутда бубани диде гагь са хци, гьагь муькуьда чпин кIвалера вири галайвилер-гьуьрметар ийиз хуьзвайтIани, кьуьзекан рикI датIана дагълара, хайи хуьре, вичин рикI алай кимел, вичи тарсар гайи мектебда, багъри кIвале жедай. «Гагь йиф мус акъатда, гагьни югъ мус акъатдатIа лугьуз, фидай са кимни авачиз, гьикьван хьуй? Заз ина рекьиз кIанзавач, зун и суьргуьндай ахкъуд, – тIалабдай ада рухвайривай. – Жуван кIвал, жуван ким галачиз, заз жув жуван хтулрин чIехи буба хьизни жезвач».

Ватанда гатфар жедай вахтунда ада рухвайриз лагьана: «Зун хуьруьз хутах, тахьайтIа куьн геж жеда». Хуьруьз хтай ам са вацралай рагьметдиз фенай…

Ахвар галамайтIани, Тарлан, атIанвай чандардикай ахвар рикIел хтана, къарагъна, шалвар-перемни, алукI тавуна, айвандихъ экъечIна.

Чандар КIвенкIв алай пелен хурудал, махарик жедай хьтин са зурба къуш хьиз, вичин кукIуш вили цава атIумарна, вири вахтара гьикI тиртIа, гьакI вичин чкадал аламай…

Диде кIвале авачир. Ам, вичиз хуьре адет хьанвайвал, фад къарагънавай. Ада хциз къайгъанахни гьазурнавай, чпи хканвай недай-хъвадайдини цIун кIвале столдал эцигнавай.

Ам, яргъарай хканвай паярни гваз, пакам кьиляй къуншидаллай вичелай чIехи къарийрал кьил чIугваз фенвайди хциз чизвай. Адалай вичелай гъвечIи папар, мукьва-кьилияр, аялар кIвализ ахпа, ам хтанвайди чир хьайила, къведай. Къуншидал алай жегьил дишегьлийри, рушари кIвализ гьар пакамахъ булахдилай кварараваз яд гъидай ва кIвалер къакъажиз куьмекар гудай. (Къе́ни абурукай са вуж ятIани кIвализ яд гъана, инавай дидедин кварни, маса къапарни цив ацIуриз агакьнавай). Абуруз виридаз Тарланан дидеди ширинлухар, савкьватар гудай, алхишар ийидай.

Чин-гъил чуьхвена, фу-затIни тIуьна, Тарлана, мобильник кьуна. Вичин чIехи стхайриз, папаз вични диде хуьруьз саламатдиз ахгакьайдакай хабар ада накь ганвай. Накь няниз ада, адет тирвал, вичин аял чIаван дуст, вичихъ галаз са классда кIелайбурукай хуьре амай сад тир Ашравазни зенгнай (телефонда авай тIварарин сиягьда адан тIвар мектебдин чIаварилай адал алай лакIаб яз кхьенвай – Тапанчи), амма адан мобильник хкуднавай.

Дустунин телефон кухтуникай хабар агакьнавачиртIани, Тарлана гила мад гъилера адаз зенг авуна. Телефон сетда авачир. Имни Тарлан патал вердиш хьанвай кар тир. Адаз Тапанчидидихъ кьве телефон авайди, сад вичин кIвалахдиз талукьди яз, гьамиша кутунвайди, садни амайбур патал тирди чизвай. Вичин муькуь нумрани ада Тарланаз теклиф тавуна авачир, амма Тарлана къачуначир, «Зун йиса садра я и патариз хквезвайди, заз вун къуллугъдикай азад чIавуз герекди я, ви къуллугъдиз талукь нумра гьакимризни ви гъилик квайбуруз амукьрай», – лагьанай.

Армияда къуллугъдайла, Афгъанистандин дяведин иштиракчи хьунни кьисмет хьайи, ана уьмуьрдинни дяведин тежриба ва чандин лигимвал къачуна, сагъ-саламатдиз хтана, ахпа Милицайрин мектебни акьалтIарай Ашрава гьа вахтарилай райондин меркезда, къуншидал, милицияда кIвалахзавай, гила ам, майордин чинда аваз, райондин полициядин участокдин начальник тир. «Я совещанида ава, я са гьина ятIа бандитар кьазва, я вич кIвалахдиз манийвалдай «кьуру» зенгерикайни хуьруьнвийринни танишрин куьтягь тежедай жуьреба-жуьре тIалабунрикай хуьн патал чуьнуьх хьанва», – лагьана вичи вичикди Тарлана.

Азад вахт хьайила, Тапанчиди вичи Тарланаз зенг ийидай. Са варз идалай вилик зенг авурла, ада районда гьалар секинзавач, кас амачир чкIай яргъал къазмайра, тамара яракьар гвай бандитрин кIеретIар чуьнуьх хьанва лагьанай. «Чи хуьруьн мулкара авай рукар михьи яни?», – лагьана хабар кьурла, «Анриз фена килигай кас авач, ятIани хуьруьнвийри игьтият хуьзва, са ни ятIани Бекеран рукай гагь-гагь гумар акъатиз аквазва, хуьруьн нехирбандиз Суван рукай автоматар ягъай ванер атана лугьудай хабарар ава», – жаваб ганай ада. «Алгъай там секин яни?» жузурла, «Анаг гъвечIи ва хуьруьн мукьвал алай, инсан квай чка я, анра бандитар акъваздач», – лагьанай.

Гьар хуьруьз хтайла, кватдай месэла сад жедай: Тарланаз вичиз вич гьиниздатIа, вичи вуч ийидатIа течиз амукьдай. Сугъул жедай.

Гена аялар гъвечIи тирла, абур галаз хтайла, са кьадар масакIа тир, вахтунин са пай ката-галтугда, къайгъуйра, гьерекатда аваз акъатдай: дидедини бубади, чпи лугьудайвал, хтулар патал хуьзвай кализни данайриз, хипериз алаф гьазурун патал, дагъдин ценерив гвай сува векь ядай, ам, кьурайла, яцар галай гъелел алаз муьхцуьз хкидай, салан-багъдин кIвалахар ийидай, кIарасар хана, айвандин кIаник абурун са зурба тикъел хкаждай. Лап гъвечIи чIавалай и крар ийиз вердиш тир ада зегьмет алай а кIвалахрив аяларни гуьр ийидай.

Икьван крарин арада ам вичин балайриз хуьре ва адан мулкара вилери ва рикIи кьадай вуч аватIа къалуриз, вичин аял чIаван къугъунар абуруз чириз, абуругъ галаз къугъвазни агакьдай.

ЧIехи хьайила, аялризни иниз хквез кIанзамачир, гьар садаз вичин рехъ-хвал, къайгъуяр, итижар хьанвай, абуру чеб дувулар и дагълара авайбур яз гьиссни ийизвачир.

Хуьр вични эхиримжи вахтара дегиш хьанвай, адан уьмуьрдал, виликрай хьиз, «звал» алаз аквазмачир, инсанрин кьадар тIимил хьанвай, жемятдин чIехи пай кьуьзуь яшда авай инсанар тир, жегьилар кьери хьанвай, мектебда авай аялрин кьадарни, са яхцIур-яхцIурни цIуд йис идалай виликан кьадардив гекъигайла, са шумуд сеферда тIимил хьанвай. Я гила авай аялар а виликан къугъунарни къугъвазмачир, абуруз а къугъунрин тIварарни чидачир. Компьютеррин къугъунар, гьар садан гъиле авай мобильникрин «уюнар» чир хьунай абур шегьердин аялрилай са кIусни гуьгъуьна авачир.

Хуьре уьмуьрдин юн дериндай дегиш хьанвайди Тарланаз лап ахъадаказ аквазвай ва и кар ада хуьре амай инсанрилай хцидаказ ва рикIе гьижранни гьатнаваз гьиссзавай…

Гилани адаз квел машгъул жедатIа, ина амукьдай кьвед-пуд югъ квелди ацIурдатIа чизвачир. Адаз са югъ Ашравахъ-Тапанчидихъ галаз акъатдайди чидай: азад вахт тахьайтIани, ам Ашрава дуст патал жагъурдайдал са шакни жедачир. Абур, недай-хъвадай затIарни къачуна, хуьруьвай яргъаз квай, инсанрин вил хкIан тийидай Марвар булахдал фидай. Анал ацукьна, гьар гъилера хьиз, аял вахтар рикIел хкIидай, чпин къенин къайгъуйрикай ихтилатардай, чеб чпиз такур йикъара уьмуьрди чпин къуьнерал эцигзавай къван татугайвилер, парар, къайгъуяр са къерехдиз ийидай, ва, анлай ахладдайла, абурун са пай, гьанал туна, пар са хейлин кьезил яз, хъфидай.

Тарланахъ галаз са классда кIелайбурукай хуьре мад са касни амачир. Са шумуд рагьметдиз фенвай, амайбуруни патара, яргъал ва мукьвал шегьерра, уьмуьр тухузвай. Гьавиляй абур вири Тапанчиди са вичелди эвеззавай, виридакай хабарарни гьадав жедай. Санал кIелайбурукай Тарланал, хуьруьз хтайла, са шумуд гьалтай дуьшуьшарни тахьана авачир. Ахьтин вахтара Тапанчиди вири санал кIватIдай ва Марвар булахдал тухудай.

Тапанчи, ацIай туп хьтин, аскIан ва къуьнер гьяркьуь, гьерекатралди йигин итим тир. Милица хьунал адан рикI аял чIавалай алайди тир. Мектебда кIелдай йисара адан рикI тупIал тапанчияр туькIуьрунал жедай. Ада гьинай вичиз гъвечIи каллибрдин турбадин кьатI жагъайтIани, кIвализ хкидай. Ахпа адан са кьил кутIадив гатана битIишардай ва а кьил какурдай. Ахпа арадал атай карч хьтинди тахтадикай мишердалди раснавай «къундахдал» тIарамдиз сим алчударна кут1ундай. Ахпа «луьледин» агалнавай кьиляй, чапла къвалай йигедалди са бицIи, гуьндуьздин КIвенкIв фидай хьтин, тIвек акъуддай. Им тапанчи гьазур хьанва лагьай чIал тир. Гила ам синагъна кIанзавай. Ада кирбитдин са кьуд-вад кьвати къачудай ва, кьаларилай гугурт алудна, къат-къат тапанчидин луьледиз ичIирдай. Са кьадар гугурт луьледа туна, ам луьледа гьакьдай симинин кьатIунивди ччимдай, ахпа ракьун кIусар, кьуьлуь къванер твадай ва ччимдай. Ахпа мад гугурт хутадай, гьамни ччимдай. Гьа икI са шумуд къат. Эхирдайни луьледин къвала авай бицIи тIеквез гугурт чуькьведай. Ахпа эцигдай са цлал лишан яз консервдин са ичIи къаб ва я птулка. Гила амукьзавайди, лишандивай са кьуд-вад метри яргъа акъвазна, адахъди тапанчи элкъуьрна, бицIи теквендивай кирбитдин къвал гуьцI хъувун тир. Тапанчидай, гурпна, цIун хьел ахпани хци ван акъатдай. Лишандихъ «гуьллеяр» я галукьдай, я галукьдачир. Галукьун хьайитIа, птулка хадай, консервдин банкадай тIеквенар акъатдай. И чIавуз Ашрава вич и дуьньяда авай кьван вири душманрал, вири чIуру крарал, вири «немсерал» гъалиб хьанвайди яз кьадай.

Амма адал «Тапанчи» тIвар садлагьана акьалтайди тушир.

Ам вичи туькIуьрзавай «яракьар» генани хъсанариз, тамамвилин вини кIарариз акъудунал алахъдай. Амма садра гадайри-дустари адаз лагьана:

– Ихьтин тапанчияр нивай хьайитIани ийиз жеда. Вун гьакьван алакьунар авай устIар ятIа, вуна туп туькIуьра кван. Килигда чун ви гьунардиз.

– Куьне куьмек гайитIа, за ийида! – лагьана Ашрава.

– Лагь вуч куьмек герек ятIа, чун гьазур я!

– Барут жагъура. Ина кирбитдин кьаларалди кар туькIуьдач. Ахпани еке турба герек я. Амай кIвалахар – зи патай.

– Абур чна жагъурда! – гаф гана гадайри.

Дустарикай сада чинеба вичин гъуьрчехъан бубадин барутдикай гъана вугуда Ашравав, садани къене гъуд гьакьдай хьтин ракьун турбадин са кьатI гъида.

Чпин кIвалин вилик квай чIехи багъдин вини яргъал са пипIе, кIвалевай чIехибурун вил хкIан тийидай чкада, Ашрав вичин цIийи яракь арадал гъунив эгечIна. Багъдин и кьиле кьуд-вад куьнуьни авай, и кардини гададилай ина, чIижерин кIвалерин кьулухъ, са ни ятIани чIехибуру кьабул тийидай кар авунал абурун шак текъведайвал ийизвай.

Ашраван вичин тупни гьа виликдай тапанчияр туькIуьрдай къайда кьуна гьазурнай. Луьле, гьаятдин са пипиIез гадарна авай са зурба, вичел Ашраван бубади гагь-гагь мал-хеб патал келемар, чугъундурар, кьачIар куьткуьндай кIанчунал ракьун къармахралди мягькемарна, сад садак какадарнавай барутдивни чиргъедив ацIурнай ва яргъи тваркуналди гадайри хъсандиз чим авуна. Ахпа гьа тваркун са кьилел пине алчудна, адак цIай кутуна.

– Кьулухъ хьухь, гадаяр! – тагькимарна ада вичин дустар. – Анжах катмир! Килига ва гьейран хьухь!

Вичи, «тупунивай» вичин беден жезмай кьван къакъатдайвал са къвалахъди акъвазна, цIай квай таркв кьунвай гъил яргъи авуна, лашунин кузвай кьил явашдиз луьледин къвала авунвай гъвечIи тIеквендал эцигна.

Гадайриз сифте акурди кIанчIуни лув гайивал тир. Ахпа луьледай вичяй ваъ, адан вири патарай цIай, адан гуьгъуьналлазни цавар хъиткьинай хьтин ванер акъатна. Ахпани «туп» гьавада алчудар жез-жез, фена патав гвай куьнуьда акьуна, куьнуь алабар хьана ва адан къав алатна.

Къах хьана амукьай гадаяр чеб чпел чIижери хканай. Чпин кIвал алабарай тахсиркарар вужар ятIа гьасятда кьатIай чIижер, хъел акатнаваз, гадайрал алтIум хьанай. Абурун хурукай гадайриз чеб гьиниздатIа чизвачир. Абур кьил элкъвейвай катзавай. «Туп» хъиткьинай ванцел кIваляй Ашраван дидени буба экъечIнавай, агъадихъ галай къуншийризни гадайри, катиз-катиз, гьараяриз, гъилер юзуриз, чпелай чIижер алудиз кIанз, йигин ва чалпачух гьерекатар ийизвайвал аквазвай.

Эхирни Ашраван бубади айвандилай гьарайна:

– Вириз хкадара!

Багъдин агъа кьиле гъвечIи вир авай. Гадайри (абур вири вад кас авай) кьилихъди вириз хкадарна. Акьван дерин туширтIани, метIерал акъвазайла, гадайривай чпин кьилер цик чуьнуьхиз жезвай.

Цин кIане авай лил къарагъна яд рагъул хьанвай. Гадаяр, кьилер цикай хкудиз, нефес къачуз мад цик акат хъийизвай. ЧIижери ван алаз вирел чархар язавай. Ана авай хъипер вири виряй катнавай. Айвандаллайбурни, кIватI хьайи къуншиярни хъуьрена чIагизвай.

Эхирни, кьилел куьнуьчидин сеткани алукIна, гъиле гумаганни аваз Ашраван буба багъдиз атана. Ада, икьи гум ягъиз, чIижер чукур хъувунай ва куьнуь вичин чкадал эхцигнай. Гьа чIавуз адаз «тупни» акунай.

Ада, хтана, вирикай хкечIай, кьилелай кIвачелди палчухдай хьанвай гадайриз лагьана:

– Са гереквални авачиз тупар туькIуьрдайбурун, тупар ягъдайбурун эхир гьа ихьтинди жедайди я, кьей рухваяр! Чир хьухь ва рикIел хуьх!..

Амма хуьре вучиз ятIани Ашравал «Тупчи» ваъ, «Тапанчи» тIвар акьалтнай. Аквар гьалда, хуьруьнвийри и кар Ашраван алахъунриз хъсан къимет гун яз авунвай, вучиз лагьайтIа «тупчи» гафунихъ, вичин кьилин манадилай гъейри, «кьуру лагълагъардайди», «чIалахъ тежер гафар гвайди», «тежедай ва я тавур крар вичивай жеда, вичи авуна лугьуз дамахардайди» манаярни ава. Хуьруьнвийриз ихьтин чIуру лишанар Ашравай садрани акуначир. Вичиз гайи лакIабдал Ашрав вични рази хьанай ва гилани рази яз амай…

Хуьре амукьдай йикъарикай сад Тарлана чандардиз багъишдай. ИкI авун ам армиядай хтайдалай кьулухъ тайин хьанвай къайда тир. Тарцин патав ам текдиз фидай. Яхдиз. Вичин хзанар галаз хтай берейрани ада вичихъ галаз абурукай анал садни тухваначир. И «зиярат» адан кьилдинди, маса садазни талукь туширди тир. ИкI тирди адан бубадизни дидедиз, стхайризни вахариз, Ашраваз-Тапанчидиз чидай, мад садазни.

Къенин югъ чандардиз талукьар авуниз са манийвални авачир. «Дидедиз, зун кIвале авачиз акурла, гьинаватIа аян жеда, – вичикди хиялна ада. – Тапанчи, за зенгнавайди акурла, хуьруьз хкведа ва я зенгда».

Чандар адан сифтегьан муьгьуьббатдин тар тир.

Сад лагьай муьгьуьббат вичин аял чIаван, чиг жаванвилин алатна фенвай, кьилиз акъат тавур ва гила вичихъ метлеб амачир са эпизод яз гьисабзавайтIани, ада рикIе вичин а экуь гьиссдиз кьилди са бицIи пIипI хуьзвай, ада а гьиссдиз гьуьрметзавай, ада вичиз сифтегьан муьгьуьббатди итим жез, жув чIехи хьанвайди ва жуван крарайни гафарай жаваб гуз чирайди вичи вичиз хиве кьазвай. Ада сифте муьгьуьббатдин гьисс дидеди чеб, пуд стха, ксудай кIвале (кьве вахни, дидени буба ксудай кIвалерани гьакI тир) гьар йифиз дидеди, нафт кьенятун патал, лап куьлуьз куькIуьрдай адетдин лампадив гекъигдай. «Инсан ксузвай кIвале йифиз, бицIиди хьайидани, экв хьун герек я, – лугьудай дидеди. – Экуьни мичIивилив инсандал алчуд жез, адан руьгьдиз, рикIиз, кьилиз гьахьиз тадач». «Сифте муьгьуьббатни инсан патал вири уьмуьрда гьахьтин экв я, – лугьудай Тарлана вичи вичиз. – Гьа экв виче хуьн тавуртIа, инсан вични туьхуьда. Гзаф дуьшуьшра гьа экуьни вичи вич инсанра, абуруз чпиз хабар авачизни, хуьзва. Ахьтин ксари фикирни ийизва жеди: экв туьхвенва, амач. Амма садра уьмуьрдин са къекъуьндал, кукIушдал ва я чалпачух дегьнеда виливни техвена тайин жеда: экв кузма, ада чимивал гузма. ГьакI тахьанайтIа, низ чида, чилел уьмуьр мус куьтягь хьанвайтIа…»

Тарланав чандардал кьил чIугваз тазвайди гьа экв тир…

Адан сифте муьгьуьббатдин тIварни Дилбер тир.

Тарланан рикIелай ам сифте яз акур югъ регьятдиз рикIел аламукьдайди, садрани алат тийидайди хьанай: 1976-йисан 1- сентябрь.

И юкъуз муьжуьд лагьай классдин ученик яз мектебдиз атай Тарланак, амай вичихъ галаз кIелзавайбурук хьиз, рикIиз кIани суьре кьун патал тади акатначир. Адаз чизвай: классда дакIар пата авай жергедин эхиримжи суьре садани кьадач, вучиз лагьайтIа, классда буйдиз виридалайни кьакьанди яз, ам муаллимри мектебдиз сифте яз атай йикъалай эхиримжи суьредихъ, вични текдаказ ацукьун адет хьанвай. ДакIарар авай пата чка гун – им адахъ галаз жуьт жедайвал ацукьардай кас авачирвиляй адаз са шумуд йисан муьгьлетда абурун классдин руководитель хьайи Бег-Мирзе муаллимди ийизвай махсус савкьват тир. Гьеле вичел «Тапанчи» лакIаб татанвай Ашраваз Тарланахъ галаз ацукьиз кIан хьайила, муаллимди адаз ихтияр ганачир:

– Вун амайбурун далуйрихъ квахьда, чан хва. Квахьайди квахьна фидайди я. Чи мурад садни квадар тавун я. – Ада Ашрав вилик квай суьрейрикай сада ацукьарнай.

Гила, 8-классдин ученик хьайи сад лагьай юкъуз, Тарланаз мад са савкьват кьабулун кьисмет хьана. И савкьватдай Тарланаз низ алхишдатIа чизвачир: кьисметдиз ва я Бег-Мирзе муаллимдиз. Гьавиляй ада вичин алхиш дуьм-дуьз кьве чкадал пай авунай.

Сад лагьай зенг яна, гадаярни рушар, гьарай кьилеллаз, классдиз гьахьна чпиз кIани чкаяр кьурдалай кьулухъ, вич абурун арада пуьрчуькьар тавуна, Тарлан, секиндиз фена, вичиз талукьарнавай суьредихъ ацукьнай. И йисузни абурун классдин руководитель Бег-Мирзе муаллим жедайди абуруз чизвай ва ам атун вилив хуьзвай.

Бег-Мирзе муаллим классдиз текдиз атаначир.

Адан гуьгъуьналлаз са рушни гьахьна: шумал, кьакьан, лацу якIарин, бадамдиз ухшар гьакьекьар хьтин чIулав вилер авай, хурудилай агъуз яцIу чIулав яргъи киф авадарнавай. Адал лацу гиширдин хев галай аби булушка алай, кIвачерални гьа цавун рангунин туфлияр. Адан чинай иервилинни ихтибардин экв авахьзавай, сивел мили хъвер алай, налугьуди ина ацукьнавайбур вири адаз фадлай чидайбур ва вични абуруз чизвайди я. Ам кьве гъиливни кIерецдин ранг алай портфель куьрсна кьуна акъвазнавай.

Класс вичин тарихда садрани тахьайвал кис хьана.

Тарланан рикIи садлагьана, гададиз вичизни хабар авачиз, гупа-гуп авуна, ва адаз и ван классдизни жез ва вири вич галай патахъ элкъвез кичIезвай. Ада кьуьнтер суьредал эцигна, гъилерин капар садав сад чуькьвена кьуна, абур вичин хурун рикI авай пата атIумарна.

– Таниш хьухь, им Дилбер я, – лагьана муаллимди. – Ам Махачкъаладай хуьруьз бадедиз куьмекар гуз хтанвайди я. Гила ада квехъ галаз санал чи мектебда кIелда.

Ахпа ам Дилберахъ элкъвена:

– Ина яргъибур кьулухъ, куьруьбур вилик ацукьнавайди я. ГьакI хьайила атIа амай са чка види я. – Муаллимди Тарлан ацукьнпавай суьре къалурна.

– Эхиримжи суьре заз вердиш чка я, – лагьана Дилбера, вичин чкадал физ-физ.

ДакIар галай патахъай ацукьнавай Тарлан тадиз суьредай экъечIна ва вичин чка Дилбераз теклифна. Вичиз къалурай чкадал фидайла, Дилбераз гададин хура рикIи гьикI хъуткьунар ийизватIа ван хьанай. И карди рушаз хъверни гъанай, ам рикIин дериндай шадни авунай: «Пис гада туш».

Гьа икI Тарлана Дилберан рикIиз гьахьун патал сад лагьай кам эцигнай. Идалди ада гьакI классдин амай гадайриз и рушал вил эциг тавун ва ам алай чкадин сергьятар хуьзвайди са вич тирди тагьким авунвай. Дилберни и кардин гъавурда гьасятда акьунай ва гададиз аксивалдай са делилни рушахъ хьаначир: адан рикI гададиз гьасятда ахъа хьанай…

Гьа икI Тарланни Дилбер чеб чпел гуьл хьанай.

Мектеб куьтягьдалди абур пуд йисуз санал са, дакIардив гвай эхиримжи, суьредихъ хьанай. Абурун муьгьуьббат, гьикьван абур кьведни ам чпин арадай къецел акъуд тийиз, масадбурун виле акьан тийидайвал ийиз алахъзавайтIани, виридаз абурун и гьисс гьикьван михьиди ва кьакьанди, керчекди ва гуьрчегди ятIа аквазвай, ва адак классда авайбурукай садани садрани хкуьрначир, хъуьруьнриз вегьеначир, зарафатрик кутуначир, аксина, абурун алакъаяр акваз, амайбурни садлагьана руьгьдалди ва акьулдалди чIехи хьанваз, гьатта кIелунрин дережани хкаж хьанваз аквазвай. И кар муаллимрини кваз къейдзавай.

Гьар гатфариз, кIелунин йисан эхиримжи йикъара, кьуд пата чуьллер, сувар къацу хьанвайла, хуьруьн кьуд пад хъипи гъурун цуькверини лацу ва аби гъвергъверри кьунвайла, мектебдин вири классар, муаллимарни галаз, нубатдалди сейрангагьдиз фин адет хьанвай. Фидай чкаяр, чебни вири кьакьанда авайбур – булахар, чуьллер, кIунтIар, гьатта Алгъай тамни авай. Гьинал фейитIани, кьуд патахъай элкъуьрна кьакьан дагълари кьунвай чIехи муг хьтин хуьрни адан иер мулкар-уьруьшар, яйлахар ва виридалайни агъадай, дередин кIаняй, алчуд жез-жез физвай ва и агалнавай дере амай дуьньядихъ галкIурзавай, аниз фидай рехъ къалурзавай ЧIехи вацI аквадай.

Тарланани Дилбера цIуд лагьай классда кIелзавай чIавузни ихьтин сейр хьанай. Им абурун кIелунин эхиримжи йис тир.

ЦIуд лагьай классар Алгъай тамуз фин мектебда фадлай кутунвай адет тир. И там тик къузадин хур тирвал, ЧIехи вацI галай патахъай КIвенкIв алай пел галай патахъди яргъ алаз ва къалиндиз экъечIнавай пипин ва гийин тарарикай ибарат тир. ТIебиатдин и имаратдихъ са кьетIен лишан авай: адан юкьни юкьвал, тик хурудал еке дуьм-дуьз ва тарар авачир ахъа майдан авай. Аниз «Цуькверин айван» лугьудай. Инаг сифте яз акурдаз акI жедай хьи, гуя им инсанрин гъилери туькIуьрнавай махсус чка я. Амма акI тушир. Вич туькIуьрун патал гзаф инсанрин гьевесни зегьметар, хейлин вахтарни герек тир ихьтин чка арадал гъун тIебиатдин гьунар тир.

Бег-Мирзе муаллимди, классни галаз инал атайла, лугьунни авунай:

– Им рикIивайни аламатдин чка я. Инал анжах цуьквер экъечIзава, зурба тарари, тIебиидаказ, садбур кьураз, цIийибур экъечIзаватIани, и чка кьазвач, гуя абуру, датIана къаравулда авай аскерри хьиз, и тIул хуьзва. Ина инсандин акьулдивай кьатIуз тежедай са сир ава. Инлай аквазвайди са цав я. Белки, инаг и тамун Руьгь ятIа, датIана цавухъ элкъвенвай ва адахъ галаз алакъада авай? Им эрзиман мурад тIалабун патал жагъин тийидай чка я. Гьавиляй чи муаллимри мектеб куьтягьзвай гадаярни рушар инал гъизва. ТIалаб ая куь мурадар! Анжах кисна, гьарай-эвер галачиз! Гьарда вичи вичик!

– РикIивайни инал рикIе мурадар гзафбур пайда жезва. Абурукай гьим туна, гьим тIалабдатIа чизвач, – лагьана Ашрава.

– Вири тIалаба! – лагьана Дилбера, хъуьрез-хъуьрез. – Гьим цаву кьабулнатIа, гьим кьабулначтIа, уьмуьрди вичи ваз ахпа къалурда.

– Ви тупуникай кичIе хьайи цавари ви тIалабунар кьабул тавунни мумкин я, Тапанчи! – лагьана Тарлана Ашраваз, вири хуьруьз гила «Тапанчи» хьанвай дустуниз, адан къуьнел гъил эцигна. – Вуна дуьаяр авуртIа хъсан я.

– Дуьаяр зи паталай бадеди авунвайди я! АтIа гъилера зи тупунихъ галаз чун хъиткьин тахьайвиляйни, инлай кьулухъни хъиткьин тахьунин паталайни!..

Ихтилатдик Бег-Мирзе муаллим экечI хъувуна:

– Мурадар гзаф хьун пис кар туш, амма кьилинди тIалаба. Бубайрин мисал авайди я: гзаф кIан хьана – тIимилни гьатнач, тIимил кIан хьана – цIимилни гьатнач… Мурад тIалабун – им жуван эрзиман тIалабна, гъилер куьрсна, ам вич-вичелай кьилиз акъатдай вахт вилив хуьз акъвазун туш. Мурад – им яргъа, цава авай са гъед я, мурад тIалабунни – им гьа гъетрехъ вегьена галкIурнавай таквадай кIирни цIил я. Мурад вич ви патав къведайди туш. Куьрснавай яргъи цIилинай винелди хкаж хьун гьикI четин ятIа, мураддихъ хкаж хьун гьа идалай кьве сеферда четин я. ЦIил шуькIуьди я, ам кьатI хьунни мумкин я. Мурад тIалабун – им эрзиман гъетрехъди гьакьван четиндиз, мукъаятдиз, бедендинни руьгьдин вири къуватарни серфна, гьа са вахтунда хатадай нубат алачир са гьерекатдив цIилни кьатI тийидайвал, хкаж хьун я…

Тарланан рикIел сейрангагьдин а йикъан шикилар, Цуькверин айвандал хьайи кьван ихтилатар, авур кьван кьуьлер, лагьай кьван манияр, къугъунар вири аламай.

Иллаки эхиримжи къугъун.

Гьа къугъун акьалтI хьайи жуьреди Тарланни, Дилберни, чпи и кар са акьван винел акъудначтIани, пашманар авунай.

Къугъунин тIвар «Чамар-сусар» тир. Адан метлеб чамни свас вуж ятIа тайинарун ва чеб чпел гуьл тир кьве касди, муьгьуьббатдин жуьтди, дустарин вилик и кар хиве кьазвайди къалурун тир.

Ам икI кьиле фидай: гадаярни рушар садбур са пата, муькуьбур муькуь пата чин чинал, арада цIувад къад кам мензил аваз, сада садан гъилер кьуна акъваздай. «Квез чакай вуж герек я?» жузундай рушари. Гадайри са рушан тIвар кьадай. А руша, йигиндиз зверна, гадайрин цIиргъ кьатI авун герек тир. КьатI авуртIа, ада гадайрикай сад рушарин жергедиз хкидай. Жерге кьатI ийиз тахьайтIа, руш гадайрин жергеда амукьун герек тир. Гьа икI къугъун гагь са пад, гагь муькуь пад къалин жез давам жедай. Гила кьве жергеда рушарни гадаяр какахьна жедай, ва кьве патани чпиз герек тирбур кьведбурукайни хкягъдай. Къугъуна зверна чукурзавайбурун къуватдихъни, жерге хуьзвайбурун гъилерин къуватдихъни чIехи метлеб авай. Амма яваш-яваш къугъунин юн дегиш жедай: са тайин нетижадал гъун патал, ашкъидин жуьт арадал атун патал, зверзавайбуру чпин къуватар, гъилерин цIиргъ мягькемарзавайбуруни чпин «къекъер» зайифардай, яни къугъуна къуватдилай гзаф чпин гьиссерни фагьумар кардик кутадай.

Гьа икI са пата Тарланни, Дилберни Тапанчи амукьнай.

Къугъун акьалтI жезвайди вирида гьиссзавай ва шад гьараярзавай.

Зверзавайдаз жерге кьатI тавуна муькуь пата акъвазиз ва къугъун давамариз кIан хьайитIани, муькуь патан жергеди чпин гъилерин дапIар гьикI хьайитIани ахъайда ва зверзавайдаз рехъ гуда. Жерге «кьатI авурдаз» амукьзавайди Тапанчи, гъил кьуна, чпин патаз хутахун ва Тарланни Дилбер чамни свас яз малумарун тир. МасакIа хьуникай я Тарланана, я Дилбера, я Тапанчиди фикирни ийизвачир.

– Квез чакай вуж герек я? – хабар кьуна муькуь пата.

– Чаз чи отличница Маина герек я! – лагьана Дилбера, гадайри жаваб гудалди вилик.

Маинади вири къуватдалди виликди зверна. Икьван къуватарни йигинвал серф тавунайтIани, вичив къарши жерге кьатI ийиз тадайди ада кьатIун тавун аламат жедай кар тир. Вичиз Дилберанни Тарланан гъилерин «къекъини» са аксивални тавур ам вичин йигинвиляй хъсандиз алукьнай ва кьведра алабарни хьанай. Амма кIвачерик квай къалин таза къацу къежел векьел кьилинбацар хьуникай са зиянни жедайвал тушир. Ам саламатдиз кIвачел къахрагъна ва вичи са зурба, икьван чIавалди садани тавур хьтин кар ийизвайди хьиз (ахьтин кар са масада, рикIни намус авай инсанди, бажагьат ийидай), атана, Тарланан гъил кьуна, чинал туькьуьл рахшанддин хъвер алаз, чпин жергедихъ ялна.

Садлагьана вири кис хьана. Им садани вилив хвенвай нетижа тушир.

Хьайи кардин гъавурда гьасятда гьат тавур Тарлана, майдандин юкьвал акъатайла, хъел кваз эцяна, вичин гъил Маинадин гъиляй ахкъудна ва вич кьулухъди Дилберан патав хтана. Тапанчиди Дилберан гъил Тарланан гъиле туна ва вич чIехи жергедихъ фена.

Садани са гафни лагьаначир.

Бег-Мирзе муаллим, мад кьвед-пуд муаллим галаз, фадлай, манияр-кьуьлер куьтягь хьана, къугъунар эгечIайла, Алгъай тамун кьилел хкаж хьанвай ва гьанал ацукьнавай. Абуруз инал хьайи кардикай са хабарни авачир.

Шад ва гур мярекат къанвайди вирида гьисснавай.

Цуькверин айвандал алайбур гила кьилди-кьилдин кIеретIриз пай хьанвай ва чпин суьгьбетар ийизвай.

Тарланни Дилбер, гъилер кьуна, Цуькверин майдандилай рагъ акIидай патахъди чIугунвай жигъирдай тIуз фена ва амайбурун вилерикай хкатна.

– Ша, хъфин хуьруьз, – лагьана Тарлана, гуьгьуьл серин яз.

Адаз Дилберавай вучиз ада Маинадин тIвар кьунатIа жузаз кIан хьанай, амма авуначир, вучиз лагьайтIа адаз гьакIни бейкеф хьанвай Дилбер мадни артух пашманариз кичIе хьанай.

Маинадикай авайдалай гзаф хъел Дилбераз вичикай авай. Мектеб куьтягьзавай йикъара ва вични санал кIелзавайбурун патай рикI тIардай са гаф ва я кар жеда лагьана ада гьич фикирни авуначир. Аданни Маинадин арадай кац фейи хьтин са дуьшуьшни авачир. Ада и отличницади вири крар герек тир къайдада, са гъалатIни ахъай тавуна, ийида лагьана умуднавай. Идалайни алава яз, эхиримжи вахтара Маина адахъ галаз мукьвал-мукьвал рафтарвилер ийиз алахъзавай, месела, са гьафте идалай вилик классдиз виньетка патал шикилар ядай фотограф атайла, Маинади Дилберахъ галаз чпин кьилдин шикил ягъун тIалабнай, мектебдилай къерехда, вич булахдал фидайла, Дилберазни ша лугьуз са шумудра атанай…

Къе, лагьайтIа, Тарланани Дилбера чIехи жердавай уьмуьрда вилив техвей къекъуьнарни, крарни жедайди, ихтибардилай игьтият хъсан тирдини сифте яз рикIивай кьатIанвай.

– Вуна Цуькверин айвандихъ вуч мураднай? – Тарлана хуьруьз хъфин лугьуз авур теклиф япалай авуна, жузуна Дилбера.

– Вири амай уьмуьрда вунни зун санал хьун, – жаваб гана гадади, рушан вилериз килигиз.

– Зани гьам мурад авуна, – лагьана руша. – ГьакI хьайила, чаз исятда хуьруьз хъфидай са себебни авач. Чун чандардин патав фида.

– Гьи чандардин? – мягьтел хьана Тарлан.

– Вини КIвенкIв алай пелен хурал алай чандардин, уьмуьрдин тарцин. Чна къе Цуькверин айвандал мурад тIалабна, гила чна чандардивай уьмуьр тIалабда. Бахтлу ва берекатлу уьмуьр. Ада чаз гуда.

– Чандардихъ гьахьтин алакьунар авани?

– Эхь.

– Ваз гьинай чида?

– Заз бадеди лагьана.

– КIвенкIв алай пел гзаф тикди я, ваз хкаж жез четин жедачни?

– Вуна гъилерал кьуна тухвайтIа, заз четин жедач. – Руш вилера амалдар хъвер аваз гададин вилериз килигна.

– Тухуда! – садлагьана руьгь акатна Тарланак, дехьнен пашманвал михьиз рикIелай алатнаваз ва Дилбер гъилерал кьаз алахъиз.

– Ваъ! Ваъ! – руша, хъуьрез-хъуьрез, виликди зверна. – За зарафатайди я! Ша фин! Заз са кIусни четин жедач, вун гуьгъуьна амукь тавуртIа.

КIвенкIв алай пел, патавай килигайла, тIебиатди арадал гъанвай, кьилелни хци къуба алай зурба минара хьиз аквадай. Ам къалиндиз куьлуь къацу векьи ва гъвергъверри кьунвай. Адан ценцивай кукIушдал кьван, къекъвез-къекъвез, гъуьлягъ хьиз, шуькIуь жигъир фенвай ва и цIарцIи иникай инсанрин кIвач атIун тийизвайди къалурзавай.

Тарланни Дилбер кукIушдал хкаж хьана.

Инлай яргъа авай хуьр зурба са леэндин кIалубда аваз аквазвай, налугьуди и леэн и чIехи дередин варарал бахтлувилинни аваданвилин, иервилинни такабурвилин лишан яз алкIурнава. Хуьрелай кьибледихъди къацу багълар (хсуси ва колхоздинбур) экIя хьанвай. Багъларилай инихъди, зумрудрин гьуьл хьиз, та КIвенкIв алай пелен кефер патахъай авай чуьлдай агъуз ЧIехи вацIухъди авахьзавай кIамал кьван келемрин никIер авай. Гагь-гагь хуьруьнвийри тIвар алачир кIамуз Чандар-кIам лугьуда, им абуру, аквар гьалда, чпин келемриз гудай яд гьа кIамувай къачузвайвиляй гьуьрмет авун яз лугьузвай жеди. Келемрин никIерилай агъада, ЧIехи вацI галай пата, машинар фидай рехъ авай, ам и дередилай вине авай хуьрерал кьван давам жезвай, ва и пелелай ам аквазвадайвал тушир.

КIвенкIв алай пелен рагъэкъечIдай патахъай КIелет дагъдин зурба зуракI чарх хьтин цал акъвазнавай; кьиблепатахъай и къацу «минарадин» кьилелай генани гзаф цавуз хкаж хьанваз аквазвай Яру дагъдин саки цIалцIам, вичелай лацу чарчарри хкадарзавай цал хкаж хьанвай, а пата авай чуьллер тирвал зурба къванер, къаябар гзаф авай, идалайни гъейри, КIелет дагъни Ярудагъ чара ийизвай ахъа вар хьтин чкадин кIанивай агъадалди Бекеран рук экIя хьанвай; рагъ акIидай патай вичин хци, дуьз цIар-хатI гутуна туькIуьрнавай хьтин рагарани къаябра са гьихьтин ятIани гьерекат ийиз кIан хьун авай Шалбуздагъ, адан ценерив гвай ва чеб гзаф чкайрилай алван-алван хьана цуьквери кьунвай къацу сувар-чуьллер, анра авай суьруьяр, нехирар аквазвай, дагъдилай кьибледихъди, са кунарда, Суван рук авай, ам инлай, маса, винеда авай кIунтIарин далдадик квайвиляй, аквазвачир; кефер патай, хуьруьн далудихъ галай мезрейрилай, кIунтIарилай ва къацу синерин кьулухъай, амай дагъларин вилик вичин аскIанвиликай регъуьзвайди хьиз, Гатун дагъдин хъипи кьил са жизви хкис хьанвай.

Генг дередин кIаняй гьяркьуь цIар гана ЧIехи вацI авахьзавай. Адан ван гагь са акьван къати тушиз, гагьни са кьадар хкаж хъжез, шагьвардин луварал алаз, амай вири дере вичелди ацIурзавайвал, и кукIушдивни агакьарзавай.

Алгъай там агъада авайтIани, инлай аквазвайди адан са хев тир.

– Эгье-гье-гьей! Чун кукIушдал ала! Эгье-гье-гьей! – гъилер, лувар хьиз ахъайна, алай чкадал са шумудра чарх ягъиз-ягъиз, гьарайна Дилбера.

Тарланаз Шалбуздагъдин ценерив гвай чуьллер, яйлахар, векьер ядай чкаяр хъсандиз чидай, ам анриз бубадихъни чIехи стхайрихъ галаз хипер, данаяр хуьз, векьер ягъизни садрани-кьведра феначир. КIвенкIв алай пелел ам сад лагьай гъилера акъатнавай. Инал, вучиз ятIани, садрани тахьай хьиз, адан вилерни рикI и дередин иервили, зурбавили, аламатдин шикилри гьейранарнавай. Адак тежедай хьтин руьгь акатнавай, чанда зурба къуват гьатнавай. «Зи къвалав Дилбер гвайвиляй икI хьанвайди я! – лугьузвай ада вичи вичиз рикIяй. – Ада зи рикIиз вилер ганва!» Ада, вичизни хабар авачиз, вегьена Дилбер гъилерал хкажна ва чархар яна.

Дилбера са аксивални ийизвачир, ада кьве гъиливни Тарланан гардан кьунвай. Адан киф цава къугъвазвай.

Тарланаз Дилбер чилел эцигиз кIанзамачир, ада чарх ягъун давамарзавай, адаз акI тир хьи, вичи, ам гъилерал кьуна, цавара лув гузва.

– Акъваз! Бесрай! – гьарайна Дилбера.

– Акъваздач! – лагьана Тарлана. – Мад за вун чилел эхцигдач.

– Зи кьил элкъвезва! – гьарайна руша.

Тарлана Дилбер мукъаятдиз чилел авудна.

– Кьил элкъвезватIа, ацукь.

– Гьм! – авуна руша. – Са ни ятIани зун мад чилерал эцигдач лугьузвай…

– Яъ! – лагьана гадади мягьтел яз, мад лугьудай гаф жагъин тийиз.

– Зиди зарафат я… – Дилбера Тарланан гъил кьуна. – Чун инал вучиз атайди тиртIа, ви рикIелай алатнавай хьтинди я.

Тарлана вичин са легьзедин теспачавал тахьайди хьиз къалурун яз, викIегьдиз, ван алаз ва атIуз-атIуз лагьана:

– Са затIни рикIелай алатнавач! Зун инал са рушаз заз ам и генг дуьньядилайни, вили цаварилайни гзаф кIанда лугьуз атанвайди я!

– Заз а рушан тIвар чидай хьтинди я… – Дилбер, вилера амалдарвилинни наз гунин цIапIрапIар аваз, гададиз килигна.

– Лагь, чидатIа!

– Маина. – Дилбер, ван ацалтна, хъуьрена.

– Туш! Туш! Дилбер я! – гьарайна гадади. – Ди-и-ил-бе-е-ер!

– Хьана-хьана… Бес я… ЧIалахъ я… Вун и зурба аламатдиз гьич килигни ийизвач. – Дилбера агъадай винелди хкаж хьанвай еке тар къалурна.

Ам чандар тир. Адан кукIушдин хилер КIвенкIв алай пелен кьилелай кьакьан яз цавухъди фенвай.

Пелелай агъадихъди тарцел кьван инал къвезвай инсанрин кIвачери атIанвай «гурарин» «кIарар» авай. Абур, векьи кьунвайтIани, кьатIун регьят тир. Мукьвал вахтара инал кас-мас татанвайди аквазвай.

Тарцин патав эвичIна, гадани руш, гьейран яз, адал чархар яз ягъиз, кисна адаз килигна. Абуруз адан тан чпин гъилерин гьалкъада кьаз кIан хьана – хьанач, са гъил кьван бес хьаначир.

Тарцин са къвала, хуьр галай пата хъалхъам авай. Адан къерехра ва кукIушда авай хилер цавухъди элкъвенвай, амма тарцин къене патан хилер, ицIибурни, кьурайбурни, са къайдани хуьн тавуна аруш хьанвай. АкI тир хьи, и карди тарцин къенепатан, адан руьгьдин акъажунрикай-чабалрикай, адал вичин яргъи ва ялгъуз уьмуьрда ацалтай кьван азабрикайни къайгъуйрикай лугьузвай. Азабарни къайгъуяр, са вичинбурулай гъейри, инал атай кьван инсанринбурни ада вичел кьабулнавайди адал куьрснавай кьван пинейрин цIирхерини къалурзавай.

– Им уьмуьрдин тар я. Бадеди адан вад виш йисалайни гзаф я, лугьуда, – лагьана Дилбера. – Им иник чеб чпел ашукь, чпиз аялар тежезвай жегьил гъуьлуьни папа кутурди я, лугьуда. Дишегьлидиз ахварай са пак касди лагьаналда: «Шалбуздагъдиз жезмай кьван мукьва яз Уьмуьрдиз бинени къуват гузвай кьуд затIуниз – накьвадиз, гьавадиз, циз ва экуьниз ийизвай гьуьрметдин лишан яз чандардин кьуд къелем кутур. Абурукай сад кьванни экъечIайтIа, квез аялар жеда». Гъуьлуьни папа, арандай кьуд къелем гъана, пуд Шалбуздагъдин ценерив гвай сувара, садни, инсанри акьван кьакьанра чандар тарар экъечIдач лагьайла, КIвенкIв алай пелен хурук кутуна. Къелемди чил кьуна. Гъуьлуьзни папаз са къул ацIай аялар хьаналда. Гьанлай кьулухъ инал датIана инсанар къвезва. Чпизни багърийриз сагъвални яргъи уьмуьр тIалабзава. Инал цIийиз мехъер авунвай чамарни сусар, чпиз аялар тежезвай итимарни папар къвезва, чпиз веледар – цIийи уьмуьрар арадал гъиз куьмек це лугьуз тIалабзава.

– Куьмек гузвани? – жузуна Тарлана рикIивай, Дилбера икI рикI алаз, вичи лугьузвайдахъ кIевелай агъанваз, рахазвай гафарарал са кIусни шак тегъиз, хуьре авачир, вичиз садрани хайи патара такур ихьтин тарцел гьейран яз.

– ГузвачиртIа, инсанар инал къведачир, вад виш йисан къене икI давам жедачир… Заз чиз, им са уьмуьрдин тар ваъ, муьгьуьббатдин тарни я, вучиз лагьайтIа ам кутурди сифтени-сифте гьа кьве жегьил папанни гъуьлуьн муьгьуьббат тир.

– ГьакI жезва ман… – разивалнай Тарланани.

Тарцин агъадихъай булах хкатзавай. Михьи яд акъвазнавай лекъвен къерехдик са ни ятIани ханвай птулкадин кIуф кутунвай, адай авахьзавай яд, бицIи хвал яз, авахьна, и тик къвалан кIане авай ва вич элкъвез-элкъвез мерейрин цуькнавай цагъамри кьунвай чиргъерин зурба харадик акахьзавай.

И булахди, тарцин вири гьайбатрал алава яз, уьмуьрдихъ адан къанихвални, адахъ авай зурба тIем-къуватни раижзавай, вучиз лагьайтIа, чилин дерин къатара чуьнуьх хьанвай и яд икI винелди, КIвенкIв алай пелен тик хурудал, чIугуна акъудун цав чпел кьунвай тарцин хилеринни чилин деринриз эвичIнавай дувулрин гьунар тирдал са шакни гъиз жедачир. Тарци, вичи хъун патал яд винелди чIугунилай гъейри, инсанри хъвадайдини жедайвал ийизвай. ИкI тарци чилни яд, эквни гьава – уьмуьрдин бине тирди ва вични инсанар сад тирди субутзавай. Гьавиляй инсанри чпиз таквазвай ва чпин акьулдивай къатIуз тежезвай къуватрихъ галаз и тарцин алакъа авайди гьиссзавай…

– Чандардивай гьикI тIалабдайди я? – жузуна Тарлана. – Лугьудай махсус гафар авани? Ваз абур чидани?

– Гафар гьарда вичин рикIяй гьикI атайтIа, гьакI лугьузвайди я, ингье и хъалхъамдихъ элкъвена. – Дилбера Тарлан, гъил кьуна, хъалхъам авай патахъ тухвана ва, адан гъил ахъай тавуна, лагьана: – КIандатIа за лагьайбур тикрар ая. – Ахпа хъалхъамдал сив эцигна, Тарланан кьилни вичихъди авуна, са-са ибара лугьуз, гададиз ам лугьудай муьгьлет гуз, давамна – Чан къадим чандар! Чаз кьведазни бахтлу, сагълам ва яргъи уьмуьр це, чи дидейриз ва бубайриз, чи стхайриз ва вахариз – виридаз!

Абур хъвехъ хъуькъвев агудна акъвазнавай ва абуруз садаз муькуьда гьикI нефес къачузватIа ван къвезвай ва сада муькуьдак квай гъалаба гьиссзавай. Тарлана Дилберан сивяй акъатай гьар са ибара гьада лагьай жуьредин тав-тегьер хвена тикрарна.

Зариф шагьвар къарагъна, тарци вишришарна.

– Адаз чи ван атана, ам чахъ галаз рахазва! – хвешидаказ лагьана Дилбера. – Сагърай вун, чан чандар!..

Ахпа ада вичин жибиндай лацу яйлух акъудна, ам кьве чкадал къазунна, са кIус тарцин хилел тIарамдиз тIвалар яна кутIунна, муькуь кIус Тарланав вугана – гьадани гьакI авуна.

Цавар вили тир. Са булутни авачир.

Чандардин кьилел кьве лекь пайда хьана ва абуру азаддиз ва такабурдиз тарцин винелай чарх яна, налугьуди абуру агъада, чилел, чпин вил алаз хьун герек тир чкайра, къайдани секинвал авани-авачни килигзавай, ахпа, ана чеб хуькуькьунин лазимвал авачирди акунваз, Яру дагъ галайнихъ лув хгана.

– Чунни чи эбедал хъфена кIанзавайди я, – лагьана Дилбера. – ТахьайтIа, Бег-Мирзе муаллимди вири класс чун жагъуриз чуьллера твадайди я – садни квадариз тадайди туш.

Тарланни Дилбер Алгъай тамухъди эвичI хъувуна…

И вакъиаярни шикилар, а вахтарилай инихъ гзаф йисар алатнаватIани, Тарланан рикIел хъсандиз аламай.

Гьар гъилера хьиз, къе́ни чандардин патав фидайла, а бахтавар уьмуьрдин декьикьаяр адаз вичин вилерикай караг хъийизвай хьиз жезвай.

Адавай Алгъай тамун хивел кьван вичин машинда аваз фенайтIани жедай, амма адаз, гила яргъи рехъ яхдиз атIун са кьадар четин хьанвайтIани, вич вердиш хьанвай жуьре хуш тир. Фидай рекье танишар-билишар гьалтдай, гьардахъ галаз калам-салам жедай, яргъал тефидай, ина лугьудайвал, куьруьз-яцIуз ихтилатардай, сада садан кIваликай-йикъакай жузунар-качузунар ийидай, сада садан гуьгьуьл кьадай. Гьа им и чилин къадим къайдайрикай, халкьдин руьгь хкажзавай ва экуь ийизвай яржарикай сад тир.

КIвенкIв алай пел гъвергъверрини гъурун цуьквери кьунвай. «ТIебиатди и чкадал икI жумартдиз ва баркавандиз цуькверив экъечIиз тун чандар тарцин хатурдай ийизвайди я», – садлагьана фикир атана Тарланан кьилиз, пелел фенвай къекъвей гуьтIуь жигъирдай винелди хкаж жез-жез.

КIунтIал агакьайла, ада чандардал вегьей вил садлагьана тарцин агъадихъай, булахдив, хуьр галай патахъ элкъвена, ацукьнавай дишегьлида акьуна. Тарланан рикIи гупа-гуп авуна. Вучиз икI хьанатIа ада вичин кьилни акъатначир. Ихьтин гупа-гуп адан рикIиз танишди тир, адан рикIел сифте яз Дилбер классдиз атай легьзе хтана. Гьа чIавуз адан рикIи гьа икI адан хур гатайди тир.

Дишегьлидин чин аквазвачир. Ам, кьве гъил кьве патахъай чиле атIумарна, чIулав чIарарин кIватI кьамал кIватIнавай кьил са тIимил далудихъди вегьена, са кIусни юзан тийиз ацукьнавай, акI тир хьи, ам хуьруьзни ваъ, адан винелай анихъди, ана авай къацу кIунтIаризни ваъ, абурукай хкатна аквазвай хъипи Гатун дагъдиз килигзавай. Мумкин тир, ада санизни килигни ийизвачир, гьакI вилер акьална, и секин дереда авай тек са ванциз – агъадихъай, эрчIи патахъай къвезвай, вичикай са чIавузни садни икрагь тежедай ЧIехи вацIун ванциз яб гузвай. И ванцихъ яргъарай кьериз-цIаруз хайи хуьруьз хквезвайбурунни, гьакI патай атай маса инсанринни рикIера кIватI хьанвай куьгьне гъамар-къамар, хатур амукьунар ва руьгь заланардай маса дердер вацIун цив вугана тухуз тадай гьунар авайдахъ Тарлан фадлай ва кIевелай агъанвай.

Ам, дериндай нефес къачуна, агьни аладарна са декьикьадилай гзаф вахтунда вилер акьална акъвазна. ЧIехи вацIун ванциз яб гуз-гуз, вичин рикI адетдин гуьнгуьна хутаз авур алахъуни адаз вилив хвейи нетижани ганай.

Адаз, са патахъай, дишегьли авай къулайвал чIуриз кIанзавачир, муькуь патахъай, чандардиз салам тагана, адан булахдай са хупI яд хъун тавуна (исятда рикIивайни хъвазни кIанзавай), элкъвена хъфинни вичин уьмуьрда кьетIен чка кьунвай тарцин вилик алагъ-салагъ техвей мисал жезвай.

«Дишегьли вуж ятIани, жуван хуьруьнвийрикай я. Белки, жуваз чизвайди жен, – вичи вичикди веревирдна Тарлана. – Вичиз ва я аялар тежезвай хциз ва я рушаз веледар тIалабиз атанвай сад я жеди…»

Ам явашдиз вичин кIвачериз вердиш тир «кIарарай» агъуз эвичIна ва тарцин къвалавай акъвазна.

– Хийирар хьуй! – чIун галаз ва са акьван ван алачиз лагьана Тарлана.

Дишегьли кхун хьана ва къудгъунна къарагъна.

Чин чинал акъвазай абур кьведни къах хьана амукьна.

Тарланан рикIи мад гупа-гуп авуна. Фагьумдай гьалдиз хтайла, ада сифте ийиз алакьайди вичи вичиз авур са ахмур тир: «РикIиз ам далудихъай акунни кумаз чир хьанай, ви кьили ван авуначир… Акьулдин тIем акакь тийидай къуватар авайди туш лугьудай вуна, хванахва…»

– Тарлан?!

– Дилбер?!

Абуруз квелай гатIундатIа, вуч лугьудатIа чизвачир. Налугьуди, абурун рикIелай чIал михьиз алатнава. АкI тир хьи, гьардан рикIел вичин тIварни аламач, амма садаз муькуьдан тIвар чизма, ва исятда абуру сада муькуьдан рикIел а тIварар хкана.

Эхирни Тарланаз лугьудай гаф жагъурдай себеб мад адан рикI хьанай:

– Яд хъвайитIа жедани? РикIи хъуткьунарзава…

– Зазни адан ван къвезва, – лагьана гъалаба кваз Дилбера, адан рикIел Тарланан хурай къвезвай и ван вичиз таниш тирди хтана ва адан вилер кьежена, рикIни шехьна. – Хъухъ, ял акъадра, рикI секинара.

Тарлана къанихдаказ са шумуд мекв яд хъвана ва галамаз-галамаз къайи цикай чиниз са шумуд шупI яна…

«Рехи хьанва…», – Тарланаз килигиз, фикирна Дилбера.

«Иер я…», – Хилер галачир еке яру-цIару цуьквер алай читдин булушкади вичин шумалвал квахь тавунвайди къалурзавай, вилера гьа виликан эквни, чимни, миливал амай Дилбераз килигиз, фикирна Тарлана.

ЯтIани са кьашкьун ихтилат хьайитIани арадал гъун патал абурал акьалтзавай азабар гзаф тир. И кардин себебни абурун са мус ятIани къатидаказ куькIвей ва вичикай КIвенкIв алай пелелай вири дуьньядиз хабар гайи муьгьуьббат вичин кьилин мураддив агакь тавун ва я чпел гуьл хьайи кьве патавай ам мураддив агакьариз тахьун, жавабар тахьай суалар амукьун тир. И кардин тахсир кьве патани гьарда вичин хиве твазвай ва муькуь пад тахсир квайди яз кьабулдай жуьрэт ийизвачир. Имни муьгьуьббатдал чан аламайвилин ва адаз кьве патани дерин майил хуьзвайвилин са лишан тир.

Акьулдин тIем акакь тийидай къуватри вучиз муьгьуьббат мураддив агакьначтIа къе тайин жедайди, и тайинвили абурун уьмуьрда са дегишвални тван тийидайдини чиз, кьве патани гьиссзавай…

– Къанни цIерид йис хьанва чаз чун тахкуна… – лагьана Дилбера.

– Эхь. Сагъ са уьмуьр я… – кьил эляна Тарлана.

И къанни цIерид йисан къене гзаф вакъиаяр кьиле фенвай.

Мектеб акьалтIарайла, Тарлана виниз тир савад къачун, кIелунар давамарун кьетIнай, вичини яргъал Ухта шегьерда авай индустриальный институтдин нефтегазопромысловый факультет хкягънай. Ахьтинди авайди адаз хатадай, Тюмендин областда кIвалахзавай чIехи стхайри хуьруьз хкай са газетдай кIелай малуматдай чир хьанай ва, артухан са фикир-веревирдни тавуна, документар гьаниз вугуз гьазурвилер аквазвай.

– Я хва, – лагьанай адаз бубади, хци хкягъай чкадал мягьтел яз, – акьван яргъа ви вуч ава? Вун и патав гвай Бакудиз ва я Магьачкъаладиз алад, гьанрикай сана кIела. Ахьтин факультетар гьанрани ава. Ваз герек хьайитIа, вав чи гъил агакьдайвал, чаз герек хьайитIа, чав ви гъил агакьдайвал хьурай…

– Ваъ, дах. Бакудинни Махачкъаладин вузра эвелни-эвел герекди хала-хатурвилерни, таниш-билишвилерни, ацIай жибинар я, – вичин чIехи стхайрихъ и кьве шегьерда вузрик экечIиз кIан хьунин ва кьилиз акъат тавур алахъунрин тежрибадикай даях кьуна, жаваб ганай Тарлана. – Ухта мишекъат чкайра авай шегьер я. Ахьтин чкайра авай инсанар михьи жеда, абурув гьахъни инсанвал жеда. Ахьтин ксари зи чирвилериз гьихьтин къимет гайитIани, за кьабулда. Я тIиб, я тIаб.

Кьуьзуь муаллим вичин хцин делилрал рази хьана. «Зи гъвечIи хва чIехи хьанва, итимвилин лишанар акатнава, уьмуьрдин уькIуь-цуруди гьиссзава, яни вичивай вичин жавабни гуз жеда», – фикирна бубади, рикI секин яз.

ЧIехи рухваяр хьиз, гъвечIидини акьван яргъариз фена кIан тийизвай диде, Тарлананни Дилберан кIанивилерикай хабар аваз, и делилдикай галкIидай чка кьаз алахънай:

– Я хва, Дилбера вичи Махачкъалада кIелда лугьузва… Килиг гьа, ахьтин рушариз муьштерияр фад акъатдайди я…

Хциз дидединни бубадин вилик вичинни Дилберан алакъайрикай, вич чIехи уьмуьрдин са кIарцIизни гьеле хкаж тахьанмаз, вичи дидени буба шадардай хьтин са карни гьеле тавунмаз рахун кутугнавай кар яз аквазвачир. Ихьтин ихтилат авун патал, ам, хуьруьн гадайриз адет хьанвайвал, я институтдик экечIун я, анаг кьисмет тахьайтIа, армияда хьайитIани къуллугъна хтун герек тир. Муькуь патахъай, ам, Дилберан муьгьуьббатдихъ агъунвай, ам са гаф гвай руш тирди адаз чизвай, и кардикай адан рикI, рушахъ галаз чандардин патав фейидалай кьулухъ, генани секин тир. Идалайни гъейри, Дилбераз кIелуникни заочнидаказ экечIиз ва ам, вичин рикI алай баде ялгъуз тахьун паталай, хтана хуьре жедайди чизвай. Гьавиляй ада, куьлуь-шуьлуьйра гьат тавуна, лагьана:

– А ихтилат гьеле акъвазрин, диде…

– Гадади дуьз лугьузва, – гена Тарланан пад кьуна бубади. – Ахьтин ихтилатар куддай вахт атанвач. Сифте гьар жегьилди чIехи уьмуьрда вичи кьадай рехъ-хвал тайинаррай, чпин муьгьуьббатни синагъ авурай. – Ахпа хцихъ элкъвена атIай гаф лагьана: – Алад, хва, ваз югъур хьуй, жуван рикIи лугьузвайвал ая.

Амма Тарлан институтдик акатначир. Имтигьанар вахганайтIани, баллар тIимил яз акъатнай.

ИкI, сад лагьай гъилера чIехи уьмуьрдихъ галаз пел пеле акьуна, виликди эцигиз кIан хьайи кам кьулухъди хъхьуни гададиз дериндай таъсир авунай. Элкъвена хуьруьз хкведай рекье, поездда, ада гзаф фикирар авунай, вичин мурад кьилиз акъат тавунин себеб жагъуриз алахънай. «Имтигьанар кьабулай муаллимар вири хъсан инсанар тир, абур заз чпивай жедай куьмек гузни алахънай… Мектебда зун ацукьай эхиримжи суьре? Ваъ, туш. Дилбер чи классдиз атайдалай кьулухъ зи кIелунар генани хкаж хьанай. Бег-Мирзе муаллимди зи кIелунрин дережа садлагьана виниз акъатунай Дилбераз тарсара са шумудра са балл артухарай дуьшуьшарни хьанай… Тахсирлуди зун жув я. Генани хъсандиз кIелна кIанзавайди тир, имтигьанриз хъсандиз гьазур хьана кIанзавайди тир… Гила за дахдиз, дидедиз вуч лугьуда?.. Дилбераз вуч лугьуда?»

Документар къахчудайла, адаз са муаллимди армиядилай гуьгъуьниз мад чпин институтдиз гьахьиз алахъунин меслят ганай. Тарлана гила гьа меслят вичин рикIе хуьзвай.

Адаз хуьре акъваздай, армиядиядиз эвердалди дидединнни бубадин кьамал ацукьдай, пад квачир сиверай акъатдай «Муаллимдин хцелай институтдик экечIиз алакьнач» лугьудай хьтин гафариз яб гудай, абур эхи ийидай фикир авачир. Ада, хуьре учётдай экъечIна, чIехи стхайрин патав Тюмендин областдиз фин, гьана са кIвалахдал акъвазун кьетIнавай.

Бубани диде гуьгьуьл ханвай хцин планрик мад дегишвилер кутаз алахъначир. Бубадин кIвалин-йикъан аявал авун, ам хуьн гъвечIи хцин хиве авай кар тиртIани, ада вичиз са пеше хкягъун, пака вичин хзан хуьн патал са кап фу къазанмишдай рехъ жагъуруниз манийвал авуна жезвачир. Вичин гъвечIи хциз намусар авайдахъ, тухумдин кIвалин аялвал авунин буржидикай ада кьил къакъуд тийидайдахъ, хайи къул хуьн патал уьмуьрдин яцIай вичиз герек тир «алатар» – цIийи чирвилерни тежриба къачуна, ам халкьдин ацукьун-къарагъуни адаз тайинарнавай эбедал хкведайдахъ Мирим муаллим кIевелай агъанвай.

Амма уьмуьрди вири крар са вичиз кIандайвал ийизвай…

Тарлан хуьруьз хтайла, Дилбер Махачкъалада авай. Рушаз университетдин филологиядин факультетдин ктабханайрин отделениедиз заочнидаказ гьахьиз кIанзавайди ва адалай гуьгъуьниз ам, кIелуник акатайтIани-такатайтIани, вичин бадедин патав хкведайди Тарланаз чизвай, адаз руша вичи лагьанвай.

Гада кьве йикъалай экъечIна хъфенай.

Ада, вичин стхайрин патав хъфена, са кьадар вахт алатайла ва вич абуру жагъурай са фяле-кIвалахал акъвазайла, хуьруьз Дилбераз чар кхьенай.

Дилбералай са жавабни хьаначир.

Зулухъди Тарлан армиядиз тухванай.

Гьанайни ада рушаз чарар кхьенай. Амма хтай жаваб хьаначир.

Бубадизни дидедиз кхьизвай чарара хци Дилберакай хабар кьадай жуьрэт ийизвачир – кутугнаваз аквазвачир, я абуру чпини адакай са гафни кхьизвачир. Муькуь патахъайни, Дилбера вичиз са жавабни тагуни Тарланан рикIе гъафилвилинни шаклувилин цацар твазвай.

Гьахьтин цацар Дилберан рикIени гьахьзавай, и кардин себебни адаз Тарланалай, гьеле гада Ухтадиз фидалди вилик ада чарар кхьида лагьана хиве кьунвайтIани, са кагъазни тахьун тир.

Са гафуналди, Тарланан са чарни Дилберав агакьначир.

Хуьре, лагьайтIа, Тарланавай вичин жегьилвиляйни ва вири кIвалахар са вичин рикIе авайвал фидайдахъ агъанвайвиляй гьич фикирдизни гъиз тежедай хьтин крар кьиле физвай.

Вичин сад лагьай сессия вахгана хуьруьз хтай Дилбераз муьштерияр акъатнавай.

Адан диде-бубани хуьруьз хтанвай береда, абурун кIвализ руш це лугьуз илчияр атанай.

Руш кIанзавай гададин тIвар Кебир тир. Ада Махачкъалада университетдин юрфак куьтягьнавай. Рушан диде-бубадивай, Дилберанни Тарланан кIанивиликай хабар авайтIани, хъуьчIуьк ихьтин кьери диплом квай гададин диде-бубадиз «ваъ» лугьуз жедайвал тушир, вични Тарлан, институтдикни экечIиз тахьана, хуьряй катна фенвай макъамда.

Лишанар кутунин месэла эхиримжи нукьтIа эциг тавуна амайтIани, ам кьери дипломдин хийирдиз куьтягь жедайди вири хуьруьз тайин тир.

Вичин хцин рикI дериндай тIардай вакъиа чразвайди аквазвай Мирим муаллим Дилберан бубадихъ галаз кьилди рахаз алахънай, амма адаз, вичи са мус ятIани кьуьзуь муаллимдин гъилик кIелай и касдиз, чарадан хцин ва вичин рушан рикIерин гьиссер гьакIан аялвилин къугъунар яз аквазвай.

– Я муаллим, муьгьуьббатар-кIанивилер абурун аялвилин шандакьар я. Ви гада армиядай хкведалди муьштерияр авай руш цик кутуна хуьз жедайди туш кьван…

– Халисан муьгьуьббатдиз цик кутунин лазимвал жедач, ам кьве йисалайни, цIуд йисалайни чиг яз амукьда… И кьве йисуз гададини руша чпин муьгьуьббат синагъ авурай… Абуру чпи кьведа гьялрай чпин кьисмет, я хва… Ша, вуна жуван веледдинни, зи хцинни рикIер хадайвал мийир…

– Зун ваз бубайрин мисалар чирдай чкадал алайди туш, гьуьрметлу муаллим, ятIани ви рикIел хкин: руш хъуьцуьгандив ягъайла, ярх жезвачтIа, гъуьлуьз гана кIанзавайди я… Ви хцизни сад жагъун тавуна амукьич. – Шит хъвер галай жаваб ганай Дилберан бубади.

Муаллимди чуькьни хъувуначир: ихьтиндак гаф акат тийидайдан, яргъи ихтилатар авун герек авачирдан гъавурда ам акьунвай.

КIвализ хъфена, ада вичин папазни, къунши хуьрера гъуьлуьк квай ва чпин гъвечIи стхадиз кIанзавай руш масадаз гузва лагьай хабардин гьарайдиз бубадин кIвализ атанвай кьве рушазни Дилбер Кебираз гузвайдакай Тарланаз кхьин къадагъа авунай.

– Ам терсди я, катна хкведайди, чир хьайитIа… Заз гила, рекьидай кьиляй, кимиди хва армиядай катна лагьай тIвар туш!.. Вич чкадал алайтIа, за жува адаз руш чуьнуьхиз куьмекдай… Вири крар рикIиз кIандайвал жедайди туш… Итим рикIин тIарвилерни эхиз вердиш хьана кIанзавайди я… Мад вучда? Хтайла, чир хьурай, вуч хьанатIа…

Дилберни вичин кьисмет гьял жезвайвилел рази тушир, диде-бубадизни вич Кебираз фидач лугьуз ам гзаф алахънай, къал-къилни акъуднай, Тарланалай гъейри мад садни вичин рикIи кьабул тийидайди лагьанай.

– Я руш, – лагьана адаз дидеди, рушан тIазвай чкадик хкуьриз. – Тарланаз вун кIанзавайтIа, ада ваз са чар кьванни кхьидай.

– За кхьида адаз чар! – лагьана Дилбера. – Ада жаваб тагайтIа, гьа квез кIандайвал хьурай.

Тарланан дидедин патав кIани касдин адрес къачуз адавай физ хьаначир – ам дагъви рушан намусдив кьур кар жезвачир. Дилбер къунши хуьруьз Тарланан вахан патав фена. Гададин ваха чпин бубади авунвай къадагъадикай Дилбераз са гафни лагьаначир ва и къадагъадик стхадин адрес вугун квачирвиляй рушав ам кхьена вуганай.

Дилбера Тарланаз хуьре чпин муьгьуьббатдин кьилел кIватI хьанвай чIулав циферикай кхьенай. Амма са жавабни хтаначир…

Дилбер гъуьлуьз тухванвайди Тарланаз армиядай хтайла чир хьанай.

Вич авачиз, хуьре хьайи кьван крарикай, Дилбер пад кьадай кас авачиз амукьайвиликай вичиз хабар авунач лугьуз, адаз дидедикайни, бубадикайни, вахарикайни хъилер атанай. Гила адаз, армиядин – уьмуьрдин мектебдин тIеам акунваз, вич чIехи хьанвайди гьисс ийиз, вичин рикIин гьиссерин месэладикай чIехибурухъ галаз рахун кутуг тавур кар яз аквазмачир. Адет яз, диде-бубайри армиядай къуллугъна хтанвай ва идалди итимвилин дережадиз акъатнавай рухвайрин вилик абуру чпин хзан кутунин месэлаяр куддай, гъил-гъилеваз мехъерарни ийидай.

– Я чан бала, – диде хцин дерт кьезилариз алахънай. – Ви дах Дилберан дахдихъ галаз рахаз, ам чIалал гъиз алахънай. Адак гаф акатнач.

– Я хва, – лагьанай бубади, – вуна рушаз са чар кьванни кхьенани?

– Чарар за адаз и кьве йисан къене вацра кьве-кьвед кхьена.

– Чаз вуна акьван кхьеначир, – лагьана дидеди. – Я вунани Дилберакай са хабарни кьуначир ман…

Хци, са гафни талгьана, агь аладарна.

– Чарарни садбур агакьда, садбур агакьдач. ЯтIани акьванбурукай сад кьванни тагакьна жеч эхир… Бес ваз са жавабни хтаначни? – жузуна бубади.

– Ваъ.

– Жаваб хьаначтIа, рушан рикI къана жеди, муьгьуьббат хкахьна жеди, я хва, – лагьана кьуьзуь Мирима.

– Адан муьгьуьббат туьхвенвайтIа, зи рикIиз аян тахьана жедачир… Зи рикIени ашкъи вич вичелай туьхуьдай, – Тарланаз вич бубадихъ галаз вичин рикIин гьалдикай ихьтин лирикадин гафаралди лугьуникай регъуьни хьанай, ятIани буба вичин гъавурда акьазвайди адаз чизвай ва гьиссзавай.

– Дилбера вичи ваз чар кхьида лагьанай, завай адресни къачунай, – лагьанай стха хтай чкадал атанвай ваха, рушан патай кIанивал амайди тестикьарун яз, са вил бубадизни ягъиз ва къадагъа чIур авунай вичиз адан патай туьгьмет жедатIа лугьуз. – Кхьенани-кхьеначни, завай лугьуз жедач…

Бубади са чуькьни авуначир.

Нивай вуч лугьуз жедай кьван? Тарланан архаяр Дилберан патай Тарланахъди авай муьгьуьббат мягькемди, гьакъикъиди туширвилин фикирдал атанвай. Абур и фикир гададин рикIени тваз алахъзавай, амма Тарланан рикIи ам сакIани кьабулзавачир.

– Куьне заз ам ганвайдакай хабарнайтIа, икьван крар жедачир, – Тарлана ракIарин гуьрцел гъутувди яна.

– Чаз ви рикI тIар ийиз кIан хьанач… Хабар авунайтIани, вавай вуч ийиз жедай? Армиядай катдайни? – суал ганай бубади, хци гудай жаваб аян тиртIани.

– Эхь, катна хкведай! За Дилбер масадаз фидайвал ийидачир!

– Армиядай катайдан гьал гьикI жедатIа, чидани ваз?

– За командирар чIалал гъидай… Абур Дилберан буба хьтинбур тушир… Зи гъавурда акьадай…

– Ухтадай хтайла, вун хуьряй экъечIна хъфеначиртIа, икI жедачир жеди… – КIелуник акат тавур Тарлана, а чIавуз вилик вегьиз кIан хьайи кам кьулухъ хъхьун себеб яз, муьгьуьббатдин крар рикIелай алудайдакай, ачухдиз лугьун тавуна, адаз ишара гуз алахънай Мирим. – Рушани вичин гафунал кIевивал тавурди аквазва, хва… Итимдин рикIел хирер жедайди я, амма, хирер ала лагьана, рикI хурай акъудна гадариз жедайди туш. Ахьтин рикI патал ваз кIани дарман гьат тавуртIа, масад жагъурна кIан жеда.

Тарлан бубадин ишарадин гъавурда акьунай.

Гьа чIавуз адаз вичин рикIел хьанвай хирен тIал кьезилардай са рехъ жагъанай – чандардин патав фин.

Чандардин хилек Дилбера кутIунай яйлухдин кьве падни кумайди акурла, адан рикIи гупа-гуп авунай.

Тарци вишришарнай, Тарланаз пешерик и юзун вичин рикIин ванци кутурди хьиз хьанай.

Ада гила тахсир са вичинди яз кьазвай ва вичи вичиз ван алаз лугьузвай:

– Мектеб куьтягьай рушариз гьасятда муьштерияр акъатдайди ваз чизвачирни, кьей хва? Чизвай… Дилберал вил эцигнавай гадаяр хуьре мад авайди ваз чизвачирни? Чизвай… Чи муьгьуьббат хуьнуьх лазим жедайди, ам патал женг чIугун герек жедайди ваз чизвачирни? Чизвай… Вуна и женгина Дилбер текдиз туна, ахмакь… Вуна ви такабурвал муьгьуьббатдилай вине кьуна. Вал, кIелуник акатнач лугьуз, хъуьруьнардай хьиз хьана. Вун хьтинбур хуьре тIимил авайни?.. Сифтегьан муьгьуьббат икI саймазвилелди гъиляй ахъайна лугьуз, вал хъуьрен тийизвай хьиз яни ваз, кIамаш?..

Дилбера муьгьуьббатдилай кам къачунин себебни Тарлана вичи ахъаяй гъалатI яз гьисабнай. «Гьавиляй ада зи чарар, кIелни тавуна, гадарна жеди, – фикирзавай гадади. – Ада за вич рикIелай алуднавайди яз гьисабна…».

Ахпа ам мад Ухтадиз к1елиз фенай, институтдик экеч1най ва, анаг куьтягьна, вичин кьисмет тамамдиз Сургут шегьердихъ галк1урнай…

… Къанни цIерид йисалай мад чандардин патав сад садал гьалтнавай Тарлананни Дилберан арада чеб къакъатайдалай кьулухъ хьайи кьван крарикай са ихтилатни хьаначир. Тарцин патавай авахьзавай булахдив ацукьна, абуру ийизвай рахунар адетдин, яргъалди чеб чпиз такунвай таниш инсанри ийидай хьтинбур, хайи мектебдикай, муаллимрикай, чпихъ галаз са классда кIелайбурукай, хуьре авай хабаррикай жезвай.

Куькай рахайтIани, ихтилат куьруьди жез, ара гуз маса ихтилат кватзавай. Гьар ахьтин макъам кудзавайдини Дилбер тир, Тарлана адан гафарал къул чIугвазвай, гагь-гагь абурал куьруь алаваяр хъийизвай, суалриз жавабар гузвай.

– Кьве югъ инлай вилик, зун хуьруьз хтай юкъуз, зал Тапанчи гьалтнавай, – Дилбера и кардал вичин шадвални гьейранвал къалурнай. – Халисан аскер я! Майор! Заз ада Афгъанистанда къуллугъайдини чидачир… Вичин телефондин нумрани гана… Зун Дальний Востокда, Хабаровскда, яшамиш жезва лагьайла, «ватандиз мукьва чкайриз хкведай вахтар хьанвайди я гьа!» лагьана. Дуьз лугьузвайди я…

– Эхь, ам гьахьтинди я. Халис итим я, вичин кар, лугьудай гаф чидайди я.

Чпин кIвал-югъ туькIвенвай, кадгъай хзанар авай, аялар чIехи хьанвай ва къе-пака мехъерардай яшариз акъатнавай абуруз гила, а алатай яргъал чIаван чпин уьмуьрда хьайи экуь муьгьуьббатдикай ихтилат кудунин ва чпин гьардан рикIин къене, кьилдин чка кьуна, хкахь тийиз амай адан экуьнивди къенин уьмуьрда дегишвилер твадай лазимвал авачир. И кар абуру кьведани, сад хьиз, гьиссзавай. Мумкин я, сада садаз гудай суалар авайтIани, абуруз чпин гьардан рикIе амай сифте муьгьуьбатдин цвалак хкуьриз ва ана кисна амай куьгьне тIалдик юзун кутаз кIанзавачир.

Амма абур чпин ихтилатрал, хкягъзавай гафарал гьикьван мукъаят тиртIани, сифтегьан муьгьуьббатдивай вичин гафни куд тавуна акъвазиз хьаначир.

– Вун гьар йисуз инал къвезва, лугьуда… Авай кар яни? – Дилберан рикIяй рахана муьгьуьббат.

– Эхь. Инлай жуван уьмуьрдиз килигзава, – Тарлан са геренда Дилберан вилериз килигна ва, и легьзе яргъалди чIугваз тахьана, вилер ЧIехи вацIун кьере атIанвай яргъара атIумарна. – Жуван фейи йисарин дуьз-патахъ чкаяр чириз алахъзава…

– Бес вуна зун инал вучиз атанвайди ятIа хабар кьазвач? – Дилберан ванцик зурзун квай хьиз хьанай Тарланаз.

Тарлана къуьнер агажна. Ахпа садлагьана рикIиз ягъай суал адавай кьаз хъхьаначир:

– Вун икьван йисара инал вучиз къвезвачир?

– Ам зи гъалатI я, – лагьана Дилбера. – Гьам туьхкIуьр жедатIа акваз атайди я зун инал… Заз вун хтанвайди чизвачир… Вун акваз кIанзавайди тир… Ингье зун ида гъайиди я.

Дилбера жибиндай куьгьне конверт акъудна, Тарланал яргъи авуна.

– Им вуч я? – Тарлана конверт къачуна.

– Им за ваз армиядиз кхьей чар я, ви патай са чарни тахьайла.

– Бес им зав къанни цIерид йис инлай вилик вучиз агакьначир? – инал вуч жезватIа гьеле гъавурда авачиз, жузуна Тарлана.

– Ам чуьнуьхна, – лагьана Дилбера.

– ГьикI? – гъавурда акьунач Тарлан.

– Ви рикIел Маина аламани?

– Ахьтин отличница рикIелай алудиз жедани?

– Адан диде, а вахтара чи хуьруьн почтадин отделениедин начальник хьайи Алей хала, зи гъуьлуьн бубадин вах я… Кьуьзуь хьанва, адан кефияр авач лагьайла, гьадал кьил чIугваз фенвай къе зун… «За ваз са сюрприз ийидани?» лагьана ада заз. «Ая, – лагьана за. – Заз сюрпризар кIандайди я». «Вун Кебираз хкягъайди, адаз къалурайди, Маинадихъ галаз ягънавай ви шикилар гададиз ракъурайди зун я» лугьуз, дамахарна. Вич хьаначиртIа, чахъ бахтлу, туькIвей хзан жедачир лагьана, и кар субутзавай делил яз, и чар зав вахкана. «Вуна и сюрприз икьван яргъал вучиз вегьена?» лагьайла, «Гила вун чранвай паб я, вун зи гъавурда дуьз акьада. Ахпани заз и сир гваз суруз физ кIан хьанач. За ам садазни лагьайди туш, я Маинадизни, я зи стхадизни, я ви Кебиразни. Са ваз чизва» лагьана. «Заз хтай са чарни хьанач гена» лагьана за, ида вуч лугьудатIа акваз. «Авай, чан свас, гзаф авай», – лагьана ада. «Вуна абур иесидив вахгана, гьадазни сюрприз авуна жеди?» къаб алаз рахана зун. «За абур кана, чан свас… Я гьабурни, я ви чарни за кIелайди туш гьа, вуна масакIа фикирмир». Кьилиз кIаш вегьейди хьиз хьанай заз, са гужа-гуж жува жув гъиле кьуна. «Бес абур чеб кхьей касдиз кIан хъхьайтIа, вуна вучда?» лагьана за чанда зуз аваз. «Вув-в, я чан свас, вуна и сир масадаз лугьудани гила?» мягьтел хьана ам. «Зазни суруз а сир гваз физ кIанзавач ман…» лагьана за… Гьанлай къарагъна, инал атайди я, чандардиз хьайитIани лугьуда лагьана…

– За ваз къанни вад чар кхьенай, – лагьана Тарлана. – Сад Сургутдай, амайбурни армиядай… – Тарлана конверт Дилберал яргъи хъувуна. – Штампни, муьгьуьрни гьалчнава гьа…

– КIелиз кIанзавачни? – конверт гьеле къачун тавуна, хабар кьуна Дилбера.

– Вазни зи чарар кIелдай мумкинвал авайтIа, за кIелдай… Гила а чарчи дегишдай са карни авач. ЯтIани ам хьайидал зун шад я.

Дилбера, чар къахчуна:

– Вуна дуьз лугьузва… Дегиш жедай са затIни авач… Ви къанни вад чарчел зунни къанни вад гъилера шад я.

Чандарди вишришарна.

Садлагьана абуруз винидихъай рахадай ванер атана.

Абур, къудгъунна, кIвачел къарагъна.

Пелен кьилелай агъуз камуфляж алай, хурал автоматар куьрснавай, къалин чуруяр квай кьве кас эвичIзавай. Вилик квайдан кьилел женгери-панама алай, муькуьдан кьилел алачир, адан кьилин чIуп-чIулав къалин чIарар къуьнерал кьван аватзавай, гъилени яргъи тум галай ва мурз еке нажах авай. Абур кьведни юкьван буйдин жегьил инсанар тир.

– Террористар я… Суван тамай атанвайбур я… – кушкушдивди лагьана Тарлана. «За Тапанчидивай муькуь нумрани къачуна кIанзавай тир…», – гьайифдин хиял фена адан рикIяй.

– Минет хьуй, абурухъ галаз чина акъвазна, терсдиз рахамир, – Дилберан чинин рангар атIанвай.

Чуруяр квайбур тади квачиз, гуя чпин бубадин кIвализ къвезвайбур хьиз, тарцин патав атана акъвазна, Тарланазни Дилбераз, салам-каламни гьич, са дикъетни тагана, тарцелай вил аладарна, ахпа адал чарх яна. Адакай куьрснавай пинейрин цIирхериз вил ягъиз, абурун чинрин атIугъайвилел нифретдин лишанарни алава жезвайди аквазвай.

– Хъалхъам екеди я, – лагьана нажах гвайда.

– Аквазва, – чIун галаз рахана панама алайди. – Чаз атIуз са кьадар регьят жеда.

– Чаз? Ингье Аллагьди чаз гьихьтин куьмекчи ракъурнаватIа, – шит хъвер къугъвана нажах гвайдан вилера, Тарланаз килигиз.

Панама алайди, гуя вичиз анжах гила инал алай итимни дишегьли акурди хьиз, абурухъ элкъвена, абур кьведни, гагь сад, гагьни муькуьди вилеривди алцумна ахпа Тарланан вилера КIвенкIв алаз вилер атIумарна:

– Куьн вужар я?

– Чун инсанар я, – рикIе авай гъалаба чуьнуьхиз алахъуналди жаваб гана Тарлана. И гъалаба ада Дилбер патав гваз хьунивай тирди гьиссзавай. Ам алачиртIа, и гъалабани жедачир, и вилив техвена атайбурувни ам масакIа рахадай.

– Инсанар я? – Тарланан жавабдал шак гъизвай жуьреда вичин суал сухна арадиз нажах гвайда.

– Эхь, – лагьана Тарлана. – Куьн вужар я?

– Чун Аллагьдин аскерар я, – лагьана панама алайда. – И дереда Аллагь-Тааладин къанунар-къайдаяр эцигзавайбур ва хуьзвайбур я… Куьн гьинай я?

– Чун и хуьряй я, – Тарлана хайи хуьр галайнихъ гъил туькIуьрна.

– Куьн инал вучиз алайди я? – тадиз вичин суал сухна нажах гвайда, тарцикай куьрснавай пинейрин кIусариз килигиз, абурун арадай са вуч ятIани жагъуриз кIанзавайди хьиз. – Тарцивай аялар тIалабиз атанвайди яни?..

– Чун гьакI атанвайди я инал, тIебиатдикай кфет хкудиз, сейрдиз… Аялар чахъ авазва…

– Пабни гъуьл яни? – мад панама алайди Тарланан вилериз килигзава.

– Ваъ.

– О-о-о! – къувдиз ухшар хьтин ван акъатна нажах гвайдан туьтуьхдай.

– Чун са классда кIелайбур я… – ихтилатдик экечIиз кIан хьана Дилбераз.

Панама алайди Дилбер галай патахъ гьич килигни авунач, гуя ам инал алайди туш, я идаз адан ванни атайди туш. Адаз, вилерин кIвенкIвер генани хци авуна, «зун вахъ галаз рахазвайди я!» лугьун яз, Тарланавай жаваб кIанзавай.

– Чун санал кIелайбур я… Яргъарай хтанвайбур я… Къе хатадай инал сад садал гьалтна…

– Типа сифте муьгьуьббат я ман? – нажах гвайда панама алайдаз вил акьална.

Панама алайдан сивикай шит хъвер фена, вилерай амалдарвилин лишанри цIапIрапIарна:

– Ви тIвар вуж я? – жузуна ада Тарланавай, Дилбераз вилни ягъ тийиз, ам галай патахъ кьасухдай килигни тийиз алахъиз.

– Тарлан.

– Дишегьлидин тIвар?

– Дилбер.

– Къала кван куь телефонар инихъ ая.

– Чи телефонар квев вучиз вугузвайди я? – хъел атана Тарланаз.

Телефон вучиз гьаркь ийизвайди ятIа кьатIанваз, Дилбера вичин телефон авай гъил яргъи авуна. Нажах гвайда адан телефон къачуна, Тарланал гъил яргъи авуна, «вунани телефон ибалди ая» лагьай ишара гана.

Тарлан Дилбераз килигна.

Ада кьил эляна.

Тарлана вичин телефонни вугана.

Нажах гвайди, нажах кIвачерин арада кьуна, телефонар тупIалай ийиз эгечIна.

– Авач, – лагьана ада. – Я идан тIвар адан телефонда авач, я адан тIвар – идан. ЧIехи пай урус тIварар я… Яргъарай хтанвайбур я, табзавач.

Садлагьана телефонрикай сада са хабар атайла акъуддай хьтин ван авуна.

– Са гьи ятIани Тапанчи сетда пайда хьанва, – лагьана нажах гвайда. – И тIвар муькуь телефондани ава.

– Ам чахъ галаз кIелайбурукай я, – лагьана Тарлана.

– Вуна гьикI лагьана? Тапанчи? – садлагьана япар хкисна панама алайда.

И арада телефонди зенг авуна.

– Эхь, Тапанчи. Ингье зенгзавайди гьам я.

– Хкуд телефон! – хъел кваз эмирна панама алайда. – Чаз артухан ксар герек туш.

Нажах гвайда кьве телефонни туьхуьрна.

– Тапанчи… Тапанчи… Им заз ван хьайи тIвар хьиз я… – Панама алайди фикирдик акатна, вичин бейнидай са вуч ятIани жагъуриз алахъна, ахпа, анай галкIидай хьтин са затIни жагъун тавуна, нажах гвайдаз килигна.

Нажах гвайда къуьнер агажна, вичиз а тIвар течидайди къалурна.

– Тапанчи а касдин лакIаб я, чун гьеле мектебдаваз адаз гьакI лугьуз вердиш хьанва, – Тарланаз исятда чкадин полициядин чIехидакай ихтилат инал кватун хъсан лишан яз аквазвачир, вучиз лагьайтIа къайда хуьзвай идарайрин векилар эхиримжи йисара ихьтин ксари ийизвай вагьши хасаратвиликди ва я ихьтибурухъ галаз чка-чкада кьиле физвай террордиз акси яз тухузвай серенжемра телеф жезвайди адаз хъсандиз чизвай.

– Иншаллагь, анай чна кьил акъудда, – лагьана панама алайда. – А Тапанчидин халисан тIвар гьикI я?

– Шараф, – Тарлана, игьтият хуьн яз, вичин дустунин халисан тIвар – Ашрав – гьадаз ухшардав эвез авуна.

Панама алайди нажах гвайдаз килигна. Ада мад къуьнер агажна.

– Иншаллагь, чун и месэладал хкведа, – лагьана панама алайда, вич генани са куь ятIани шаклу ийизвайди къалуриз. Ахпа ам вичин амадагдихъ элкъвена: – Тарциз вучзавайди я?

– АтIудайди я ман! – жаваб гана нажах гвайда.

– Ихьтинди атIуз агакьдани, кьве итимдин кIеме гьакь тийизвайди?

– Агакьайла агакьда ман. Чун геж жезвай чка авач кьван. Куьмекни чаз ава. – Нажах гвайди Тарланаз мукьва хьана, вичив гвай алат адал яргъи авуна. – Ма, атIуз эгечI и тар! Адал мажусийрини кафиррини куьрсарнавай пинеяр кьван вакай куьрс хьанвай гунагьрикай сад кьванни тIимил жедайвал ая.

– Завай жедач! – лагьана, Тарлан кьве кам кьулухъди хьана.

– Вучиз?

– Вад виш йисалайни гзаф и пел гуьрчегарзавай ва гьакьван йисара мадни гуьрчегардай тIем авай и пагьливандал зи гъил фидач. Икьван йисара са касдин кьилизни ихьтин фикир атанач…

– Адак квай пинеяр вучтинбур я?

– И тарциз «чандар» лугьузва. Им «чан», яни «руьгь», «уьмуьр» ва «тар» гафарикай хьанвай са гаф я. Инсанар инал чпиз яргъи уьмуьр тIалабиз, аялар тежезвайбур чпиз веледар тIалабиз къвезва.

– Бижгъеррихъ?! Гьа-гьа-гьа! – хъуьрена нажах гвайди. – Вуна вуч лугьузватIа, вун жув гъавурда акьазвани?..

– ЦIирхериз тIвал ягъун – им гьарда тарцел вичин мурад кутIунунин лишан я, – вичин патай алава хъийиз алахъна Дилбер.

Нажах гвайди Дилбераз гьич килигни авунач. Ам къутми хьана:

– Абур вири кафиррин, мажусийрин уюнар я… Руьгьни, уьмуьрни гузвайди са Аллагь я, масад авайди туш!.. Куь хуьруьнвиярни, куьнни гунагькарар я! Куь чка жегьеннем я! – Нажах гвайди къапарай акъатзавай, адан вилериз иви хъиткьинзавай. – Чаз хабар авачир хьиз яни куь хуьре вуч жезватIа? Куь мискIиндиз чна ракъурай фекьи куьне ахъайнач! Куь фекьи авам я! Кьейибур кучуддайла, кьилиз акъудзавай бязи шартIар къадим имандив кьурбур туш! Я итимриз, я дишегьлийриз гьихьтин парталар алукIдатIа чизвач! – ада Дилберахъди, адаз килиг тийиз, кьил югъурна. – Пак чкаяр я, пIирер я лугьуз, адетдин инсанрин сурарал садакьаяр я лугьуз фар, къенфетар пайзава. Куь аялри гьина кIелзава? Инсан маймундикай хьанва лугьуз (Астафируллагь! Астафируллагь!), чрун тавунвай руьгьер алцурарзавай мектебда! Ибур садни Аллагьди кьабулзавай крар туш, эй вилерни, рикIерни буьркьуьбур! Жегьеннемдин цIай къалум жеда квез виридаз! Куьнни гунагькар я, гъуьлни паб тушиз, чуьллера сиягь хьанвай! Куьн хьтинбуруз къван гана кIанзавайди я!.. Куьне чун кIамашрай кьазвани?.. – ада тарциз са шумудра галамаз-галамаз нажах вегьена, ахпа мурз тарцин танда туна, къерехдиз хьана ва, автомат Тарланал туькIуьрна, тIубни шейтIандал эцигна, эмирна: – АтIутI!

Агъзур йисан къене халкьди кьабулнавай, вердиш хьанвай къайдаяр, адетар къе дегишариз, вичивай хьайитIа, дуьз гелез хкиз кIанзавайдан и гафари Тарланан чандик цIай кутунай, адаз, нажах тарцяй акъудна, хьайивал хьуй лагьана, адан мурз вилерай н ифрет авахьиз килигзавай, акьулдив кьур ва я меслятдин са гафни акат тийидай и касдин кьилиз чуькьведай фикир авай.

И ният гьа макъамда садлагьана Тарланан гьерекатрайни вилерай кьатIай Дилбера адаз са патахъди хуртI гана, адан виликай акъвазна ва минетни, шелни акахьнавай ванцелди лагьана:

– Я чан рухваяр, я балаяр, куьн зи веледрин таяр-туьшер я! И гьарай-эвер куьз я? И кас куь бубадин къедда авай инсан я. Адавай и нажахдив ихьтин зурба тар атIуз жедани? Ихьтиндан вилик тарар атIудай машинни ажуз хьун мумкин я…

Тарци вишришарна.

Тарцин кьилелай цава кьве лекь пайда хьана.

Нажах гвайда, лишан кьун тавуна, цавухъди са шумудра автоматдай гуьлле гана.

Хата гьиссай лекьер сад садавай къакъатна, сада Яру дагъдихъ, муькуьдани Шалбуздагъ галайнихъ лув хгана ва вилерикай квахьна. Аквар гьалда, абур ихьтин яракьдин ванерихъ галаз таниш тир.

ЧIехи вацI галайвал килигай Тарланаз агъада авай келемрин никIерин кьилелай цIар гана хкаж хьанвай руквадин яргъи зул акуна. «Ихьтин руг никIерилай агъада авай рекьяй жезмай кьван йигиндиз машин фидайла, хкаж хьун мумкин я, – хиял фена адан рикIяй.

И мичIивилин шейтIанри вилик тахсиркарар хьиз акъвазна, абурун туьгьметар къачуни, акси яз са затIни ийиз тахьуни, Тарланан рикI чуькьвезвай. Вичихъ са кар хьуникай, ада са акьван фикирзавачир. «Дилбер инал алачиртIа, хъсан тир, тахьайтIа жуваз нажахдикай аманеви кьадай… Итим садра хазвайди я, садра рекьизвайди я. Зунни итим хьиз рекьидай… Хуьре жуванни Дилберан тIварар чIурукIа гьатна кIандачир заз…»

Агъадавай рекьелай хкаж жезвай руквадин зулунин са кьил Алгъай тамун кьилелайни са уьтери хкаж хьана, гьанал акьалтI хьанвай. Адан вичин рикIе са гьихьтин ятIани бицIи экв куькIвей хьиз хьана, ада мад анихъ килиг хъувунач, адаз гъиле ажал авай и кьве касдин фикир а руквадал желб авуналди а бицIи экв туьхуьриз кIанзавачир.

– Сабур! Сабур! – лагьана панама алайда вичин амадагдиз. – Авайвал лагьайтIа, и тар нажахдив атIуз жедайди туш, идаз маса чара акъудна кIан жеда… И кьведаз вуч ийидатIа, гьам гьялна кIанда… Тапанчи… Заз и тIварцIи секинвал гузвач…

– Ваз са фикир авани? – жузуна нажах гваз хьайида.

– И кьвед кундал хутахдани-хутахдачни са меслят авуна кIанда…

Ада са низ ятIани зенг авуна, вич рахаз, ахпа яб гуз, давамарна:

– Ас-саламу алейкум, стха. Им зун я… Тар нажахдив атIуз жедай хьтинди туш… Зурбади я… ХъиткьинарайтIа жеда, хъалхъам ава… Мад са вилив техвей месэла ава. Инал са итимни паб ала. Гъуьлни паб туш. Ибурун телефонра Тапанчи лугьудай тIвар ава. Вуч ятIани и тIварцIи зи рикIе риб эцязава… Ваз и тIварцIи-лакIабди са вуч ятIани лугьузвани?.. ГьакI я ман?.. – Тапанчи гвайдан вилер садлагьана экъис хьана. – Аллагь чIехи я!.. Са рахунни алачиз… Кьведни хкида… Ас-саламу алейкум, стха.

Панама алайди, автоматдин яб вичихъди ялна, кьве кам кьулухъди хьана, яракьдин луьле Тарланахъди элкъуьрна, рахана:

– Вучиз вуна заз а Тапанчи лугьудайди кьацIай мент я лагьанач?! – ада, жаваб вилив техвена, автомат хкажна ва вичин вири хъилевдини къуватдивди чандардиз гуьлле гана.

Ада и жуьреда вичик акатнавай хъел иликьарзавайвал акур муькуьдини гьахьтин инсаф атIайвилелди тарциз гуьлле гуз эгечIна.

Дилбер, чин гъилеривди кIевна, цуквал ацукьна.

Тарлан кIвачел акъвазнавай, чIарни юзазвачир. Къеняй ргаз, вичивай са затIни ийиз тахьунай адаз вич акьван такIан хьанвай хьи, адаз ибурун гуьллейрикай сад хьайитIани вичихъ галукьна кIанзавай. «ГьакI хьайитIа, абуру, белки, Дилбер ахъай хъийин… Угърашрин гъиле яракь хьунилай угъраш са карни авач…». Гьа вахтунда ада, вичиз акI тежедайди чинни ийиз, тарцин хилера акьуна кьулухъди са буьркьуь гуьлле хьайитIани хкадар хьана вичихъди атун тIалабзавай.

Амма чандар уьмуьрдин тар тир. Ада, хирер жез, талашар, пешер кIвадариз, вичел алай цIирхер чIух жез, гумадин цIиргъер акъатиз, наразивилин гув-в-дин ван ийиз, гуьллеяр вичел кьабулзавай, садбур адак кумукьзавай, садбур адакай хкатиз физвай, амма тарци вичин зурбавал, вичин суй хуьзвай, адан дувулар, жакIумар хьиз, чилик тIарам хьанвай, абуру чIехи къанихвал гьиссзавай ва чеб авай деринрай кужумзавай яд генани артух ийиз алахъзавай, икI жезвайди чандардин патавай авахьзавай булахда яд артух хьанвайвили, яд ара-ара хкадриз къвезвайвили къалурзавай. ИкI тарци вичи акьван регьятдиз са зулумдизни, са ажалдизни рей тагудайди къалурзавай, вучиз лагьайтIа ам уьмуьрдин тар тир, уьмуьр хуьнин, уьмуьр давамарунин, намусдин, муьгьуьббатдин, такабурвилин, умуддин, уьмуьрдал кьарувилин тар тир.

Садлагьана панама алайдан сивяй ивидин цIиртI яна, ам, кьилин къаб цавай физ, агъадалди гадар хьана.

Къвалав гвайди ярх хьайивал акур муькуьдаз кьулухъди элкъвез кIан хьана, амма адан чапла цIвеляй ивиди цIиртI яна. Гьамни са къвалахъди агъадалди гадар хьана.

Тарлан метIерал аватна: адаз КIвенкIв алай пелен «кIарарай» агъуз, гъиле тапанчини аваз, эвичIзавай Тапанчи акунвай…

* * *

Гуьгъуьнин юкъуз Тарлан вичиз Сургутда адет хьанвайвал фад ахварай аватнай. Йифиз, накьан йикъан вакъиаяр кьиле регъвез, са акьван секиндиз ксаначтIани, ада вич ахварикай тух хьанваз гьиссзавай.

Тапанчидихъ галаз Марвар булахдал финни, адаз къуллугъдин рекьяй садлагьана къайгъуяр акъатун себеб яз, кьве дустунини са маса къулай макъамдал хутахун меслятнавай, вучиз лагьайтIа хуьруьн уьруьшра, Суван тама, яракьар гвай, рикIера душманвал авай къачагъар аваз тIуьнар-хъунар авун абурун намусди кьабулначир. Гьавиляй Тарлана къе хъфин кьетIнавай.

Диде дегьлизда вичин къайгъурик квай, рекье гьатзавай хциз пакаман тIуьн гьазурзавай.

Ада дидедиз вич накь чандардин патав фейидакай лагьанвачир.

Тапанчиди Дилбер хуьруьн къерехдал кьван, Тарлан кIвалин гьаятдал кьван вичин машинда аваз хканай. Дидеди накь кьве дуст Марвар булахдал ала лагьана фикирзавай.

Телевизордай чкадин хабарар гузвай: «Накь чи районда виридаз машгьур ва вичиз уьмуьрдин тар лугьузвай чандардин патав кьве террорист тергнава, абур тIебиатдин къадим имарат атIуз атанвайбур тир, гьа вахтунда инал алаз хьайи чкадин са агьали абуруз залукда кьаз кIанзавай. Чи райондин къайдаяр хуьдай органри савадлудаказ кьиле тухвай серенжем куьмек яз бандитривай чпин кьацIай планар кьилиз акъудиз хьанач».

– А язух вуж тиртIа?.. Аллагьди хвена ам… – Дидеди кьил галтадзавай.

– Низ чида? Лугьузвач кьван телевизорди… ТIварар такьун ахьтин ксарин хатасузвал хуьн патал ийизвай кар я, диде.

– Инсандин кIалуб квадарнавай и кьетIинрин душманвилерин эхир мус жедайди я? – лагьана дидеди, мад кьил галтадиз.

– Абурун эхир ийизва кьван… Зи дуст Тапанчиди абурун виридан тифтиф цавуз акъудда! – дидедик руьгь кутаз алахъна хва, гьа са вахтунда накь бандитриз залукда кьаз кIан хьайибурукай сад анал тахьайди яз къалурунни вичин дустунин гьунар хьунал рази яз.

– Хъсан хьана вун анал тефена… Къе́ни физ тахьуй гьа!.. Жуван хъфизвай рекьиз хъвач… Накь йифди КIвенкIв алай пелел зурба цIай кузвай…

Тарланан рикIи хъуткьунарна. Ам тадиз айвандихъ экъечIна.

КIвенкIв алай пелен хурал тарцин чкадал чIехи чIулав леке алай.

– Чандар хъиткьинарна кицIин рухвайри!.. Угърашар!.. – Тарланаз мад вуч лугьудатIа чизвачир, адаз вичин вилерихъ агъаз кIанзавачир.

Ам, чин-гъил чуьхвена, тади квачиз гьаятдиз эвичIна, хайи кIвалелай вил аладарна. Ахпа ам багъда къекъвена.

Ада и кIвални, багъни вичин бубадинни дидедин чIехи зегьметринни гьекьерин нетижа тирдакай, ибурухъ датIана гелкъведай кас герек тирдакай, вич хзанда виридалайни гъвечIи хва яз вичин везифа – бубадин кIвалин иесивални аявал авун вичи герек тир къайдада тийизвайвиликай фикирзавай. И фикирар адав ийиз турди чандардин кьисмет тир.

«Ваъ, и кIвал, и чил, хайи ватан гадарна туна кIандач. Иеси тахьай кIвални, чилни барбатI жеда, абурухъ маса, патан, иесияр акъатда. Ингье аквазва ваз, къе чандар хъиткьинарнава, пака мектеб хъиткьнарда, ахпа медениятдин кIвал хъиткьинарда, ахпа хуьруьн пIирер хъиткьинарда, ахпа дяведа кьейи хуьруьнвийриз эцигнавай гуьмбет хъиткьинарда. Пака лугьуда ваз: «Им ви чил туш, инал ви чIалал рахамир! Инавай сурарни куьбур туш». Ахпа гьа сурарни тахьай мисал ийида… Ваъ, гьар кIвализ, гьар багъдиз, гьар чилиз, гьар къванциз, гьар кIамуз, гьар булахдиз абурун къайгъу чIугвадайбур, абур хуьдайбур герек я… ГьакI тахьайтIа, чиликай ватан жедач, инсанрикай – халкь… Ви хиве чIехи кIвалахар, тавунвай важиб крар, буржияр гзаф ама, ви хиве и чилив вахгун тавунвай буржар ама, – лугьузвай тарлана вичи вичиз. – Вучиз ви дахдиз и хуьряй экъечIиз кIан хьаначир? Адавай жедачирни, шегьерда вичиз къулайвилер тешкилиз, регьят крарихъ гелкъвез? Жедай. Амма адавай и дередин, и дагъларин, жуван халкьдин вилик вичин хиве авай буржияр вичелай алудиз жезвачир, икI авун адан намусди кьабулзавачир. Миша халудивайни Подмосковьедиз вичин рушан патав хъфена, меркезда ва мукьув гвай са шегьерда вичиз къулайдаказ уьмуьр тухуз жедачирни? Жедай. Ваъ, адаз, вичин гъвечIи дехмеда яшамиш жез, вичиз ганвай са кIус чил хуьн, вич вичин накьвадиз, ватандиз, вичин диде-Волгадиз герекзавайвилин гьисс багьа тир… Вуна и чилиз вуч хъсанвал авуна, вуч хийир гана?.. Ви буржияр кьилиз акъудун квелай гатIундатIа ваз, ингье, авазва… Вад виш йисуз и дере гуьрчег авур, инсанриз шадвал, чIехи умудар гайи, абур уьмуьрдихъ къаних яз вердишарай, жаванриз чIехи жез, агьилбуруз камаллу жез чирай чандардин чкадал зулухъди цIийи чандар кухтун ви хиве ава, тахьайтIа анал алай булахни кьурада… Булах тахьайтIа, цIийи тарци чил кьун тавун мумкин я…» И чилел уьмуьр давам хьун, уьмуьр тIалабдай, уьмуьр кIанардай лишанар хьун герек я…

Тарлан айвандал хкаж хъхьана.

– За недайди ваз эцигнава, чан хва. – ТIуьна, вахтунда жуван рекье гьата.

– Зун амукьзава, диде.

– Хьайи кар-затI авани? – садрани вичи кьетIнавай кар кьулухъ элкъуьр тийиз вердиш тир хцин гафарал мягьтел хьана диде.

– Ваъ.

– Гьикьван чIавалди амукьзава?

– За уьмуьр тухузмай кьван гагьда…

Тарлана диде назикдаказ кIеме кьуна.

Чiарав
Гьикая

Гьар жуваз са жизви мумкинвал хьайила, зун шегьердай хуьруьз ялгъуз амай бадедал кьил чIугваз хъфидай. Мус хайи накьварал хтайтIани, зун чи кIвализ Къацу ратIралай яна хъфена кIан жезвай. Гьар сеферда инал ахгакьайла, заз вахт терсина элкъвезвай хьиз ва зун аялвилиз гьахь хъийизвай хьиз жедай. Налугьуди, алгъай гуьнедал ферикъат хьанвай дагълух хуьруьн юкьвал алай и гъвечIи тIулахъ са гьихьтин ятIани суьгьуьр ава. Жемятдин сивени гьамиша къацу чIур алай и майдан незуьр алай чка яз гьатнава. Ихьтин галайвилер авунин себеб, белки, и чка са мус ятIани къадим вахтара югарар гатадай рат-харман хьайивиляй ятIа? Белки, аялар къугъвадай чка кьацIун тавун патал ва абурун паквилизни михьивилиз барабар яз амукьун патал инсанри Къацу ратIраз незуьр алай чка я лугьузвайтIа?.. ГьикI лагьайтIани, вуч лагьайтIани, инсанар гьахъ я.

Зи аял вахтара, ачух, рагъ алай йикъара, Къацу рат гьамиша аялрай ацIана жедай. КIинтI-лашни, туп-лашни къугъвадай чун, маса жуьреба-жуьре къугъунарни ийидай – гадайри кьуршахар кьадай, гагь-гагь кIекер хьиз ккIунни ийидай, амма чи акьунар яргъал фидачир, вучиз лагьайтIа Къацу ратIран кьилеллай кимел гьамиша чIехи итимар жедай. Абуру ван элягъун бес жедай – ккIиз гатIумайбур, сада садаз са маса кутугай чкадал ва вахтунда дуван аквада лугьуз, гьелягьар кьаз-кьаз, къакъат хъийидай, чIехибурун гафунал гаф эцигдай ва ам япалай авун жуьрэт ийидачир. Са гафуналди, аялар кимин итимрин гуьзчивилик, абурун тербиядин куьлгедик хьунини Къацу ратIран дережа хкажзавай.

Гзафни-гзаф, иллаки гатфарин алахьай йикъара, инал гъвечIи гадайри цIийиз хьанвай таза кIелер акъуддай. Аялрин шад ванерини кIелери ийидай ширин ва назик гьарайри Къацу рат генани бахтаварвилив ацIурдай.

Амма гила хуьр чир хъжезмачир. Вири дегиш хьанвай. Къацу ратIрал къе, гатфарин азгар югъ ятIани, са касни алач. Винидихъ галай кимни ичIи я. Хуьрни яд иличай хьиз секин я, гуя ина са касни яшамиш жезвач. Анжах са ЧIехи-вацIун ван къвезва, налугьуди, ам акъваз тийиз авахьна физвай вахтунин ван я.

«Ништа, зи аял чIавни и ванци гьиниз гваз фенватIа?» – хиялна за, жуван юргъунвал гьисснаваз. Кьуд пата авай умун ва серинвал квай сефилвили зи галатун генани артухарзавай жеди.

Садлагьана акуна заз: ким галай патахъай агъуз Къацу ратIрахъ ирид-муьжуьд йисавай хьтин гадади чукурзава, адан гуьгьуьнани рагъу гурцIул ава. Куьруь кIвачер бегьемдиз мягькем тахьанвай гурцIул гуьзлемиш тавур саягъда, чи хуьруьнвийри лугьудайвал, цавун кьиле алабар хьана, та лап тIулал кьван ам, анцI ягъиз-ягъиз, туп хьиз авахьна. Гадади тадиз ам къужахда кьуна, кап алтадна, чан-рикI авуна. Секин хъхьай гурцIул чилел эцигна, гада тIулал чархар ягъиз эгечIна. ТIарвал рикIелай алатнавай гурцIулни адан гуьгъуьна гьатна.

Эвелдай заз гада саймишиз, адахъ галаз рахаз кIан хьана, амма ам икьван рикI гваз вичин дустунихъ галаз къугъвазвай тегьер акурла, за абурун пак ва тIебии легьзейрин гуьзелвилик кягъдай къимиш авунач. Зун, абуруз килигиз, къерехдив гвай къванцел ацукьна.

Гададини гурцIулди акъуд тийизвай уюн авачир. Гада, чIурал ярх хьана, и патахъ а патахъ алабар жезвай, гурцIулди адалай хкадариз, адал элкъвез чархар язавай. Гада садлагьана чин цавална къах хьана. ГурцIул адан хура вичин вилик кьве кIвач атIумна акъвазна, налугьуди, ида вичи гада ярхарна. И бицIи чандани вичин гъалибвал гьиссдай алакьунар жеда кьван! И легьзеда адав гвай кьван дамах, такабурлувал масад тир!.. Ахпа садлагьана гурцIул вичин тIебии гуьнгуьниз хтанай, адаз вичихъ галаз къугъвазвайди багъри инсан, дуст тирди чизвай. Адал гъалибвал къачунин лазимвал авачирди къалурун яз гурцIулди гададин чиниз мез гана, гьеле ярх хьана аламай дустунал кьве сеферда чарх яна, ам катна. Им ада вичихъ галаз гададизни чукура лагьай чIал тир. Гада и чIалан гъавурда авазвай, ам гурцIулдихъ галтугна, гурцIул, катна, катна, акъваз хьана ва гададал элуькьна. Им ада гададиз мад бягьсиниз эверзава лагьай чIал тир. Ада вегьена гададин шалвардин кек кьуна, «гъу-у-угъ» ийиз вичелди чIугуна. ГурцIулди вич зурба кицI яз гьиссзава, ам вичин кицIвилин гьиссерив ацIанва. Гададик и карди тежедай кьван шадвал кутазва, ада гурцIулдиз къургъар гузва, адак хъел кутаз алахъзава. Адаз вичин гурцIулдикай халис викIегь кицI хкатна кIанзава…

Гадани гурцIул бахтавар тир…

Дехьнен, кимин хурайгъуз авахьайла, гурцIулдай акъатай хци анцI гила зи хура цIугъ яз давам жезвай… ЦIугъ лугьун, белки, тIимил я жеди, зи хура ЧIараван къагьар, ада рикI хъуткьуниз авур къагьар хъиткьин жезвай…

ЧIарав зи кицIин тIвар тир. Лап бицIи гурцIул яз ам заз зи эмеди къунши хуьряй савкьат яз гъайиди тир. Гьикьван зун зи ЧIаравахъ галаз и Къацу ратIрал къугъванай! Гьа и гада хьиз. Гьикьван за ам харуз хвенай! Жува незвайдакай гьадазни гуз! Недай ЧIарава. Мадни хкIанз, чIулав вилер атIумарна, инанмишвилелди заз килигиз, тум галтадиз акъваздай… ЧIулавбур адан анжах са вилер тушир. Ам вич саки михьиз чIулавди тир. Тек са тапацар лацубур тир, налугьуди, абурал зи бадеди храдай хьтин гуьлуьтар ала, лацу гуьлуьтар. Вилерин кьилелни бицIи кьве тIехв алай. Бедендизни ам пурцIух кIел кьванди тир.

За ЧIараваз къулай демекни эцигнавай. Гьаятдин пипIе. Къене хъицикьарни туна. Йиферни чIимел йикъар ада демекда акъуддай. ХъуьтIуьн бязи ачух йикъара, зун мектебда авайла, куьчейра захъ галаз къугъвадай улам гьат тавурла, ЧIарав фена айвандихъ аскIан куьсруьдал ацукьна кьуьзуь кIарабриз рагъ гузвай чIехи бубадин кавалдин кикел ферикъат жедай.

Чи кIвалин патавай фенвай куьче датIана халкь квайди тир: салаз-чуьлдиз физ-хквезвайбур, яд гъиз булахдал физвай дишегьлияр, ламарал, балкIанрал алайбур. Машин-затIни кими жедачир. ЧIарава абур садни саймишдачир. Куьн гьинай я? Гьиниз я? – гьич хабарни кьадачир. Ам хъел кваз анжах тек кьве дуьшуьшда элуькьдай: сад – гьамиша балкIандаллаз физ-хквез жедай къурухчи Эмирчубан халу, садни – хуьруьн почтальон Гуьлбала халу акурла. Амай са касдални ада, са себебни авачиз, ван хкажна заз акурди туш.

Чи кьве мертебадин кIвалин айван мегьежар галачирди тир. Гьавиляй ЧIараваз, чIехи бубадин патав хкаж хьа-йила, айвандин чIередал акъвазна, агъада авай куьчедик квай гьерекат вилелай ийидай мумкинвал жедай. Са сеферда ЧIарава гуьг балкIандаллаз къвезвай Эмирчубан халу пурарай авуднай. Гьар и куьчедай фидайла, Эмирчубан халудиз чи айвандихъ кIицI хьуникай игьтият авайтIани, балкIандин рикIелай, аквар гьалда, айвандин кикел, далдадик, ЧIарав хьун мумкин тирди ва ам садлагьана чIередал пайда хьунин хаталувал авайди алатнай жеди. Кхадай асуннавай айвандин чIере вилик кьве пацун кикерив чухваз, элуькьиз эгечIай кицIин къати ванци балкIандин руьгь адан кьулухъ кIвачерин кикериз авудай хьиз тир: ам кхун хьана, вилик кьве кIвачни цавуз акъатна, далудихъди алукьиз са жизви амай. Вич вичивай квахьай Эмирчубан халудин гъилерай кьенерар шутхун хьаначиртIа, балкIан ярх хьунни мумкин тир. Чилел алукьайди гена са Эмирчубан халу хьанай. БалкIанни алукьнайтIа, ада вичин иесидикай лаваш хьтинди авун мумкин тир. Гена хъсан хьана, Эмирчубан халудал хер-кIацI, хайи чка-затI хьанач. КIвачел къахрагъна, хромдин хахулдай къамчи акъудна, Эмирчубан халу, са вуч ятIани нерай мурмурар ийиз-ийиз, чи гьаятдиз сухулмш хьанай. Якъин адаз ЧIаравалай кьисас къахчуз кIанзавай. Амма ам вуч ЧIарав хьуй вич къамчидин хурук кутадайди! Адан гьич гелни амачир.

– Гьатда вун зи гъиле!.. – сас регъвезвай Эмирчубан халуди.

И агьвалат вичин вилералди акур чIехи бубади спелрикай хъвер ийизвай:

– Туьнт жемир, яда Эмирчубан. Сабурлу хьухь. Са гъвечIи кицIихъ галаз кьил кьач хьи чIехи итимди. Ваз чир хьайитIа, дуст кас, гьар итимдиз балкIандилай аватдай са югъ авайди я.

– ШемпIи кьван авай и кицIивай зун авудиз жезвайди яни?! За жува балкIандилай хкадарайди я!.. – ам, са вуч ятIани мурмур ийиз-ийиз, вич балкIандилай аватдай вахтар гьеле яргъа амайди къалурун яз, кIвач уьзенгда туна, кьезилдиз ва хшкадаказ хкадарна балкIандал хкаж хьана. Къвалара хъел элекь тавунвай иесидин хахулрин дабанар ва галамаз-галамаз ифей къамчи акьур балкIанди кьу-кьудрал куьчедайтIуз чамарнай…

Гуьлбала халудихъ галазни ЧIарав кьунвачир. ЧIехи бубади кхьенвай газетар гваз чи гьаятдал атайла, ам сифте сеферда акунни кумаз ЧIараваз бегенмиш хьаначир. Гьар мус чи гьаятдал почтальон атайтIани, ЧIарава адаз югъ гудачир. Югъ-къандавай вич чIехи ва гужлу жезвайди гьиссзавай ЧIарава са сеферда Гуьлбала халудал кьетIивилелди гьужум авунай. Игьтият патал кьулу-кьулухъ чIугур почтальон гьаятдин са пипIе бадеди гилигар авун патал кIватIнавай жими лакарин кIунтIунал алукьнай. Далу пад кIвачерилай юрфарал кьван чIулав жиржимадай хьанвай Гуьлбала халу, кьулухъай лакарин хурх кIвахьиз-кIвахьиз, газетар авай чантадин чIул гъилел алчудна, ЧIараван винел сухулмиш хьанатIани, арадал затI атаначир. ЧIарава хкадарна лацу кIирерив чанта кьунай ва хъуткьунариз хьанай. Чантада авай-авачирди вири чилел чкIанай. Арада зун гьахьуниз мажбур хьанай. За ЧIарав цура туна, шефте агалнай. Гьарай-эвердал акъатай бадедизни куьчедал хьанвай мусибат акунай. Ада цурай хъиткьин жез элуькьзавай ЧIараваз ахмурарнай:

– Айибар тушни, я кьейди! Вахъ са ацукьун-къарагъун, къуни-къуншивал авайди тушни?! Валлагь, на вун зунжурда тваз тада…

Бадеди кицIиз ахмурар ийизвай жуьредикай хуш татай почтальон генани артух къапарай акъатнай:

– Ам яна кьена кIанзавайди я! Зунжурда туна таракай куьрсна кIанзавайди я! – Почтальон язух къведай гьалда авай. Ам чкIанвай газетар, чарар кIватI хъийиз эгечIна. Зани адаз куьмек гана.

– За фена яд гъида, са гьилле хьайитIани ви далуяр михьи хъийин, – лагьана бадеди Гуьлбала халудиз.

Амма ада бадеди вуч лугьузвайтIа бажагьат аннамишзавай. Ада хъилелди къуьнуьхъ хъивгьей чанта шарпна фена са легьзеда далудик ккIана хкат хъувунай.

– Куь газетар къедлай кьулухъ ви хтулди атана почтунай хутахрай, – лагьана Гуьлбала халуди бадедиз.

– Абур пай хъувунай гьукумади пул зи хтулдиз ваъ, ваз гузвайди я! Жагъана идаз гила шакIурт! – жаваб ганай бадеди.

Почтальон, гафни хълагь тавуна, кьил кIарцIи ягъайди хьиз хъфенай. Гьар къадамдин кьилиз адакай лакадин стIалар кIвахьзамай…

Гуьлбала халу мад чи гьаятдал хтаначир. Ада чи газетар, гагь заз яргъарилай эвериз, гагьни къуншийрин аялрив вахгуз, ахгакьардай…

Ахпа са йифиз ЧIарав квахьнай. Пуд йикъалай ам тум галачиз хтанай. Са ни ятIани инсафсузвилелди атIанвай тумуникай амайди са тIуб кьванди тир. ЧIарав бацIи хьиз аквазвай. Зани бадеди кицIин хер жунадив кутIуннай, амма ЧIарава чи жерягьвилер кьабулначир, ада кIирерив жуна ахлуднай. Вичин хер ада мез гуз-гуз дири хъувунай.

Амма гила са кардал ЧIарав генани кIевиз акъвазнай. Эмирчубан халудизни Гуьлбала халудиз чи кIвалин патавай хъфидай рехъ ада ерли хганачир. Яргъай абурукай нин ван атайтIани, ЧIарав гьаниз фена акъатдай ва элуькьиз-элуькьиз абур чи мягьледайни хъфиниз мажбур ийидай. Абуруз вахтунда ЧIаравакай кьил къакъудунилай гъейри маса чара амачир, вучиз лагьайтIа и гъвечIи кицI хуьруьн итимрикай анжах са и кьве касдал элуькьуни жемятдин сиве жуьреба-жуьре зарафатар, хъуьруьнар арадал гъизвай. Имни гьич. Са кьадар вахт алатайла, чи мягьледин жемят, почтальонди газетар ахгакьарзавач лугьуз, нарази хьанай. Эхирни Гуьлбала халу вичин кIвалах дегишаруниз мажбур хьанай. Хуьряй маса кIвалах жагъун тавур ам фермадал доярвилиз фенай.

Эмирчубан халудин балкIан пехъи хьанай. Ада садра вичин иесидин кIвач кIас авуна. Эмирчубан халу азарханадиз аватнай, эхирни пенсидиз экъечIнай. БалкIан хуьруьнвийри ягънай. Зи чIехи буба Эмирчубан халудал кьил чIугваз фейила, виликан къурухчиди лагьаналдай: «Зун балкIандилай аватай югъ гила алукьна, гила!..»

ЧIараван гележегни экуьди хьаначир. Адан мусибатдин хирер гьеле вилик кумай. Вири галай крар тир. Гуя абур вири жеда лагьана, гьазур хьана акъвазнавай. Абур галамаз-галамаз, тадиз-тадиз кьилиз акъатнай…

Зун са юкъуз, ЧIаравни самокатдал акьадарна, Къацу ратIран къвалайгъуз авахьзавай. ЧIарав захъ галаз самокатдал алаз авахьиз фадлай вердиш хьанвай. Ам, вилик кьве тапацдив рул кьуна, кьулухъ кIвачер тIулаба тахтада акIурна, лаш хьиз мягькемдиз акъваздай. Дуьм-дуьз гьалдайла, адавай вич тим-тикдаказ кьаз жедай, къекъуьнрал гьалтайла, адан пацар ам ян гана ават тавун патал рулдал за жуван тупIарив кьадай…

Низ чидай кьван и юкъуз кимел алай Назир муаллимди зални ЧIаравал гуьзчивал тухузвайди! Къацу ратIрал къугъвазвай кьван аялрин арадай адаз зун аквадайди! Муькуь патахъай килигайла, самокатдаллай кицI таквадайди вуж хьурай? Гьар гьина хьайитIани самокатдаллаз авахьзавай кицIер гьалтдач кьван! Амма аламат жедай кар ам тир хьи, Назир муаллимдиз ЧIарав кицI хьиз хьанвачир.

Пакагьан юкъуз зун мектебдиз фейила, геометриядин тарсуна Назир муаллимди заз доскадин патав эверна. Алатай тарсуна жаваб гана «4» къачунвай завай и сефердани тарс хабар кьада лагьана за умуднавачир. Им Назир муаллимдиз хас кIвалах тушир. За кIелни писдаказ ийизвачир, зун мектебда лап хъсандиз кIелзавайбурун жергеда авай. Амма зун чIехи жердавай заз жуван тарсарин хайи-тахай жез башламишнавай. РикI алай тарсар за чирзавай, кIелзавай, амма гуьгьуьлдив кьан тийизвайбуруз, чара авачиз, жувавай хабар кьадай вахтар гьисс ийиз, алцумиз, гьазур жезвай. Геометрияни «тахайбурукай» сад хьанвай… Назир муаллимди, яргъи нерин кIуфал эцигна чешмегрин винелай заз килигиз, завай са гьи ятIани теорема субутарун истемишзавай. Зун уъ-пIуъ ийиз амукьна.

– Кьве-е-ед! – чIун галаз лагьана муаллимди. – Им бацIидихъ галаз самокатдаллаз авахьун туш, им геометрия я, геометрия!.. Къала дневник!

Класс хъуьрена чIагана.

Хъуьруьнар яргъал фейибур ва гурлубур хьана. Вичи лагьай гафариз икьван хъуьруьнар ярашугъ туширди чизвай муаллим тажуб хьана амай. Идалайни гъейри, ам аялар зал ваъ, муаллимдал вичел хъуьрезвайдан гъавурда акьунвай, амма вучиз хъуьрезвайтIа, адан бейнида ацукьзавачир.

– Ам бацIи туш, кицI я! – лагьана эхиримжи суьреда ацукьнавай «кьведрин гьамбар» Абаса.

Назир муаллим чешмегрин винелай гагь заз, гагь Абасаз килигзавай. Адан вилери «Зун а куьне фикирзавай кьван кицIерайни бацIийрай кьил акъат тийидай авам туш» лугьузвай.

– Тум атIанвай кицI я! – хълагьнай Абаса, вич вахтундамаз муаллимдин дикъетдикай хкудун патал.

– Тем более! – секиндиз лагьана кардин ери-бинедин гъавурда акьур муаллимди, вилер гила зи вилера атIумна хьиз. – КицI хьуниз килигна, ви къимет са баллдин агъузарзава. Къала дневник!

Гила класс зал хъуьрезвай. Муаллимдиз вичин гъалибвал акьван хуш хьанвай хьи, зи дневникда чIехи къуватдивни ашкъидив яру «1» эцигна яргъи, элкъвей гьалкъаяр галай къулуналди тестикьар хъийидайла, дневникдин кьве чар галаз-галаз къазун хьанай. И кьве чар акъудна гадарнайтIани, къиметни къул хьайивиликай гуьгъуьнин кьве чарчини шагьидвал ийидай.

Зи рикIизни и «1», хенжел хьиз, сух хьанай, вучиз лагьайтIа им заз уьмуьрда атай сад лагьай пис къимет тир.

Зун кIвализ кур-пашмандиз хтанай. РикIе са гьихьтин ятIани тайинсуз хъел авай. Хъел заз гагь муаллимдикай, гагьни жувакай къвезвай. Заз акI авай хьи, гуя за са туьхкIуьриз тежедай хьтин гъалатI ахъайнавай. Заз дуьнья дар хьанвай. Гьа и арада зи патав айвандал ЧIарав хкаж хьана. Ам зи кIвачерал алтад жез, заз тумунин кьатI юзуриз, зав агатзавай. Адаз зи рикIикай хабар тир, ада захъ галаз зи дерт пайзавай, заз теселли гузвай. Амма за адан вафалувилиз, дуствилиз кIур гана! За зи хъел ЧIаравал ичIирна. Вири къуватдалди адан къвала за ахьтин са кьуьл эцяна хьи, ам айвандилай фена гьаятдин юкьвал алукьна. Къати анцIни цIугъ акъатай ам чукурна вичин демекдиз хъфена. КицIин гьарайди зун жув жувал хканай. За жува авур гунагь кьатIана. КичIе хьана. За тадиз ЧIараван патав зверна.

За лугьуда – бажагьат сад чIалахъ жеда! Заз акурди акуна – масадаз такурай!

Икьван чIавалди анцI ийизвай ЧIарав, зун атайди акурла, бицIи кьил кьве кIвачин арада туна, рикI къекъя-гьиз, шехьна! Аялдин ванцелди! Лап мукьва касдикай рикI хайи инсан хьиз! Идаз шел лугьун тIимил тир.

Им къагьар тир!

Зун чилерай чилиз фенай. Зун регъуьла кьенай! Заз утанмиш хьанай, зун намусди кана чIух авунай!

– Багъишламиша, ЧIарав-чан! Зи азизди! Зи дуст! – заз гафарни жагъизмачир, зи кIалхандани шел акIанвай.

За сад лагьай сеферда Аллагьдиз ялварнай:

– Чан Аллагь буба, гъил къахчу зи гунагьдилай!

Аллагъдиз зи ван къведайни?! Зи гунагь гъил къахчуз жериди тирни?!

За ЧIарав, къужахда кьуна, чан-рикI ийиз-ийиз, айвандал хкидайлани, адан къагьар элекьзавачир. Айвандал ам, шутхунна, зи гъиляй катнай. ЧIехи буба амачир, ам рагьметдиз фенвай. ТахьайтIа, ЧIарав, белки, гьадан патав фидай. Баде хуьруьвай яргъаз квай сала авай. Чидач, ЧIараваз гьикI чир хьанатIа баде авай чка, ам бадедин патав салаз катнай.

ЧIарав икI текдиз яргъа салаз атайла, бадедин рикIиз зи кьилел са чIуру дуьшуьш атанвайди аян хьанай. Амма ЧIарав залай шикаятиз атанвайди бадедиз чир жедайни кьван?

Бадедиз кIвализ хтайла чир хьанай. За адаз хьайи-хьайивал ахъайнай.

– Я чан хва, сиве мез авачир гьайван вуч лагьана бейкефарда? Ам аваз гьикьван ава? КIел кьванди… – зи саймазвиликай бадедизни кIамаз хьанвай.

ЧIарав мад зав ахгатначир. Зун ам патал кьенвай. За гайи фу-затIни ада недачир, гуя адаз са зун ваъ, за гайи фуни аквазвачир. Ада анжах бадеди гайила недай. За, ЧIарав са патахъ алатайла, адан къапуна ем эцигдай. Ада хтайла емдикай ни чIугвадай, амма тIуьник хев кутадичр. Адаз зи ялни кваз дакIан хьанвай.

Заз амукьайди вуч хьанай?

Сифтени-сифте за самокат хана кукIварнай. Ахпани за геометрия кIелиз хьанай. Хъиляй. Жуваз жаза гун яз. Теоремаяр хуралай чириз фидай зун мектебдиз, амма я рикIе, я кьиле геометриядиз чка хьаначир. Назир муаллимди классдин вилик ийизвай зи тарифрини, ада зи дневникда эцигзавай «кьудрини», «вадрини» зи рикI шад хъийизмачир. Заз абурулай уьмуьрда сад лагьай ва эхиримжи сеферда атай гьа хенжел хьтин «1» багьа хьанвай, вучиз лагьайтIа заз зун маса къиметдиз лайихлу яз аквазмачир…

Са юкъуз чи кIвализ эме атанай… Гьар сеферда ам атайла, ЧIараваз гзаф хвеши жедай. Эме хъфирлани, кицIи ам хуьруьн агъа кьилиз кьван рекье хутадай. Эмеди ЧIарав лап бицIи шараг яз гъайиди тиртIани, адан рикIелай эме алат тавунал зун тажубни тир, гьейранни. ГьикI лагьайтIа, а чIавуз ЧIараван вилерни са акьван бегьемдиз ачух хьанвайди тушир. Адаз кьериз-цIаруз аквазвай зи эме икьван истеклу ва играми хьун аламат жедай кар тир.

И сефердани эме акурла ЧIарава авур шадвилер генани чIехибур тир. Гуя ада икьван чIавалди заз ийизвай майиларни эмедихъ элкъуьрнавай. Ада эмедал ягъай кьван чархар, элкъуьнар-гелкъуьнар вуч тир! Мезни куьрсна, кIирерни экъисна, хъуьрез!

И карди заз теселли гузвай, вучиз лагьайтIа эме атуни ЧIараван рикIевай хер фад-фад сагъ хъийиз тун мумкин тирди хьиз аквазвай заз. «И хвешивилери, белки, адан рикI чIехи ийида, – сабур гузвай за жува-жуваз, – белки, адаз шадвиляй зи тахсирдилай гъил къахчуз кIан жеда…» Амма зи бахтуни гъаначир. ЧIараваз зун аквадай вилер авачир.

Эме хъфидайла, зунни баде ам рекье хутаз фенай. ЧIаравни чахъ галаз хуьруьн кIанел кьван атанай. Анал акъвазнавай автобусда инсанар акьахзавай. Са чка ана эмедизни гьат хъувуна. Автобус чкадилай юзайла, ЧIарава са кьадар рекьиз адахъ галаз чукурна. Элкъвена бадедин патав хкведайла, рекьин патав гвай кIвалин гьаятдай са зурба къамба экъечIна. Ам чанда суй аваз, заландиз ЧIараван къаршидиз физвай. Къамба акур ЧIаравни акъваз хьанай. Хаталувал гьисс авур за гьарайна:

– Ката, ЧIарав! Ката!

– Ма, ма, ЧIаравI – бадеди вичин гъиле са затI авайди хьиз къалурзавай. – Инал ша!

Амма ЧIарав акъвазнавай. Адак, аквар гьалда, къамбадин такабурлувилини умунвили къурху кутазвачир. ЧIарав, сив ахъайна, хъуьрезвайди хьиз, къамбадиз ихтибарлу яз килигиз, гьа акъвазайвал акъвазнавай. Игьтиятлу бадеди мад сеферда гьарайна:

– Ката, кьейди! КукIварда вун!

ЧIарава яб ганачир.

Мусибат кьилел, хабарни авачиз, гуьзет тавур пата-хъай къведай чIал ЧIараваз чизвачирни мегер? Чизвай эхир… Амма ада вичин уьмуьрдин тежрибадикай тарс хкудначир. Белки, вичин патав къвезвайди инсан тиртIа, ам катдайтIа? Низ чида? Идалайни гъейри, ЧIарав ихтибариз вердиш хьанвай. «Жув хьтинбурал гьикI ихтибар тавурай?» – фикирзавай жеди ада и декьикьада…

Къамбади, гьа сифтедай хьиз секиндиз, хъел-ажугъдин са лишанни квачиз, атана, ЧIаравал чарх яна, ахпа ни чIугуна.

Мусибат садлагьана хьана. Ни чIугваз-чIугваз, къамбади вегьена вичин зурба сививди ЧIараван юкьвалай кьуна, адан руфунни кваз михьиз къамбадин кIирера гьатна. ЧIехи кицIи гъвечIиди акI къарсурна хьи, ЧIараван анцIунин ван вири хуьруьнвийриз хьана жеди! Зани бадеди къамбадал гьалч тавур къванни, илиг тавур лаш хьанач. Амма залум кицIи ЧIарав ахъайначир.

– Къарахан! Я Къарахан! – эверна бадеди къамбадин иесидиз. Айвандихъ экъечIай Къараханаз куьчедал кьиле физвай йикь-шуван акуна. Ада вичин кицIиз гьарай гана. Иесидин ван галукьай къамбади ЧIарав кIирерикай хкудна ва куьчедал къведайла квайдалайни гзаф такабурлувал кваз аста-аста камаралди гьаятдиз хъфена.

Бадени зун ЧIаравав агатна. Адан руфунални далудал зурба кIирери гзаф дерин хирер авунвай. Адай иви физвай. За, пенжек алудна, адак ЧIарав кутуна, гъилерал кьуна. Амма ЧIарава кIевидаказ цIугъ авуна. Им адаз вич за кьуна кIанзавач лагьай чIал тир. Уьмуьрда тек са сеферда закай хьайи рикIин тIарвал адаз вичел хьанвай хирерин тIарвилелайни гзаф яз аквазвай.

– Къала, чан бала, за кьан! Кьейдан чанда авай дердер масадбур я! – лагьана, бадеди ЧIарав завай къахчунай. Зи кьил хуруз аватнавай. ЧIарава заз зи гунагь са мус ятIани гьалал хъийида лагьай умуддин бицIи экв гила зи рикIе михьиз хкахьнай.

Айвандик хкана, бадеди зурзазвай ЧIарав хъицикьрик кутунай. ТIал яваш хьун патал адан хирера ракъинин цуькверин чIем цанай. КицIел гьал аламачир. Вилер са жизви ахъайиз агал хъийизвай. И арада абурун ранг фенвайди аквазвай. Адаз зун вичин патавни атана кIандачир. Зун агатайла, ада гьасятда гьиссзавай ва, къати цIугъ ийиз, зун патав гвайла вичин тIал генани гужлу жезвайди къалурзавай.

Са йикъалай ЧIарав кьенай. Адан тIал атIанай, амма зи рикIин тIал генани артух хьанай. Ам гилани давам жезва…

… Къацу ратIран кьилихъай дишегьлиди эверай ванци зун хиялрикай хкудна.

– Къудрат! Яда, ваз ван къвезвачни? Зун нив я?!

Квар къуьневаз булахдал физвай и течидай дишегьлиди зи тIвар кьуна эверунал зун мягьтел хьанвай. Ахпа зун гъавурда акьуна.

– Килиг гьа, чан дидедин, дана хкун рикIелай алудмир! – давамарнай дишегьлиди.

– Зи рикIелай алатнавач. Гьеле рагъ акIанвач. Раж хкведайла, фида зун, – жаваб гана гадади Къацу ратIралай. Гада рахадайла, гурцIулдини акъвазна адаз яб гузвай.

Дишегьли алатна фенай. Гадани гурцIул, мад сада садахъ галаз чамарар ийиз, чпин къугъунрик экечI хъувуна. Зун, къванцелай къарагъна, абурун патав фена.

– Салам алейкум, Къудрат, тIварун стха! – лагьана, за гададив гъил вугана. – зи тIварни Къудрат я.

– Алейкум салам, – мягьтел яз жаваб гана гадади. Ам заз вичин тIвар чир хьунал тажуб хьанвай жеди.

– Бес дидеди ви тIвар кьуна эверначирни? Гьавиляй заз ви тIвар чизва…

Гададин сивел хъвер акьалтна.

– А-а-ан… – лагьана ада.

– Ви дуст пара хъсанди я. Адакай гьихьтин кицI жеда? Екеди, тушни?

– Эхь, хипен кицI.

– Ви кицIин тIвар вуж я? – суал зи сиве амаз гурцIул ратIран хурай агъуз катна, гадани адан гуьгъуьниз фена. Садни акуна заз, чапла гъил алгъай далудал, эрчIи гъилни экв зайиф хьанвай вилерин кьилелай къав хьиз кьуна, зи баде чIугуна Къацу ратIрахъ къвезва.

– Им зун я, баде, зун! – лагьана ван къалурна за адан зайиф хьанвай вилерин шаклувилер алудун патал.

– Вув-в-в, я чан бала, хтана инал къайи къванцел ацукьдани? Айибар хьана хьи!.. – ам атана хъукъвай кьве гъиливди зи гардандик ккIана. – ФатIимат суса лагьана заз, бес Къацу ратIран къванцел са жаван итим ацукьнава. Зи рикIиз аян хьана ам вун тирди. Чизвай заз вун къе хкведайди. КIекрени къе гзаф гьарайзавай… Хкведа къе зи бала лагьана за… Къала кван садра, хкаж ви чамадан зи далудал! – ада зи чемодан-дипломатдал гъил вегьена.

– Акъваз, я баде! Лугьуда гьа вунани! Вал чамадан кьадай гьал алайди яни? – за са гъиле дипломат кьазва, муькуь гъилни бадедин хъукъвай къуьнел эцигзава. Чун кIвализ хъфизва.

Гьа и арада Къудратан гурцIул атана бадедин чIулав булушкадин ценек ккIизва, ада ам кьуна вичел чIугвазва.

– Вув-в-в, я кьейди, вун гьинай атайди я? – лугьузва бадеди.

– Ам зи тIварун стхадин кицI я, – лагьана, за чи патав чукурзавай Къудрат къалурна.

Бадеди кьил галтадна:

– Гила зи кьили ван авуна, вучиз вун хтана къайи къванцел ацукьнавайди ятIа… Мад жува жуван рикI незвани, чан бала? Бес я, я хва. РикIелай алуд. Мус хьана алатнавай крар я…

За къуьнер агажзава:

– Ада заз гьалал хъувунач…

– Вуна чIугур кьван рикIин азиятрай Аллагьди вичи ваз гьалал хъувунвайди, я бала, – теселли гузва бадеди заз. Ва ихтилат дегишарун патал ам зи бицIи тIварун стхадихъ элкъвезва: – Къудрат, чан бадедин, ви данадихъ галаз зи данани хкваш. Хтайла, бадеди ваз къенфетар гуда…

– Хьурай, баде.

ГурцIулди атана зи шалвардин кек ялзава. Гила ида

зазни ихтибарзава. За, дипломат эцигна, гурцIулдилай кап алтадзава. Садлагьана ам зи гъиликай катзава. Ахпа мад патав хквез, кат, хъийиз, зазни вичихъ галаз чукур ая лугьузва.

– Яда, тIварун стха, ви кицIин тIвар вуж ятIа лагьаначир ман вуна заз… – хабар хкьуна за гададивай.

– ЧIарав я… – гадади гурцIулдин гуьгъуьна чукурна…

Гурар
Гьикая

Гьамиша хьиз фад къарагъна къецел экъечIай кьуьзуь Алхазура югъ рагъ авайди жедайдал рикIяй шадвал авуна. Цавал са булутни алачир. Яру дагъдин кьилелни югъ нисинлай кьулухъ чIимелди жедайвиликай хабар гудай цифедин кIватIни къе пайда хьанвачир. Гад тиртIани, гьаваяр чIурубур яз кьве гьафтедилайни гзаф хьанвай, куьруь марфар къвазвай, гьар юкъуз, рагъ частунилай алатайла, хуьр виле эцягъай тIуб таквадайвал цифеди кьазвай.

Къе адаз хуьруьк физ кIан хьунин мад са себеб авай: адаз ахварай гурар акунвай, чилелай цавуз фенвай яргъи, адетдин тахтайрикай авунвай гурар. Адан а кьил цава квахьнавай. Кьуьзек вич гурарин кIанив акъвазнавай. «Ихьтин яргъи тахтаяр гьинай атанатIа?» – фикирнай ахвара Алхазура. Юкьвай чам гана фенвай гурар мягькемди тахьунин къурху акатнай адан рикIик. Ам, кьвед-пуд кIарцIиз хкаж хьана, кIвачер эцягъна хьиз, гурар юзуризни алахъна, амма гурар са чIарни юзанач… Ибурни гьич. Гурарин лап кьакьандай кьуд нукьтIа – цавун аршдиз хкаж жезвай кьуд кас аквазвай. Абур вужар ятIа адаз аян тир…

Виликра акурбур хьиз и ахварни ада къаридиз ахъайнач.

– Кисна кIвале ацукь, я кас! Вун гьа и мукьвара фенвайди туширни?.. Са варзни хьанвач… – лагьана Сачла-къариди вичин къужадиз, адан вилик са хара куьлегар эцигна.

Алхазура са чуькьни авунач, вучиз лагьайтIа, ам гьар гъилера фидайла, къариди гьа и гафар лугьудай. Гьавиляй и гафарихъ кьуьзек патал са манани авачир. Белки, къаридизни вичи лагьай гафарихъ са метлеб аваз аквазвачир. Адаз чизвай: итим гьикI хьайитIани фидайди я. Гьавиляй ада алава хъувуна:

– Кастумар алукI. Дустарал кьил чIугвадайди нехирбанди хьиз алукIна фидач кьван. – Папаз итимди костюмар алукIдайдини чизвай, гьавиляй къариди гьабурни виликамаз стулдихъ вегьена гьазурнавай.

Алхазура костюм алукIна. Са шумуд йис беден жуфт-диз кьазвай и партал ада вичел гила куьрс хьанвайди гьиссзавай, гьавиляй ам кIвалин пипIевай буйдин гуьзгуьдиз далу гана акъвазнавай. И кардин гъавурда авай къариди костюмдин хкис хьана акъвазай хев чкадал ахцукьарна:

– Ви гуьзгуь гила зун хьанва ман?

– Зи гуьзгуь гьамиша вун тир, – кайванидин рикIе шадвилин цIелхем тунин ниятдалди биришри кьунвай чина авай берекат ранг фенвай цIару вилера куькIвей са жизви экуьнивди артухарна хьиз лагьана кьуьзека.

Къариди къужадин и алахъуниз артухан къимет ганач, ятIани а къимет гьихьтинди ятIа адан гафарикай хкат тавуна авачир:

– Жуван дустариз саламар лагь. Эхир хьи абуру вун чпин патав хутах тавунмаз вун абурулай алатдач.

– Зун хъфирла, вунни хутахда за, – лагьана Алхазура, къаридин къаб алай гафариз жаваб яз.

КьетIен дуьшуьшра алукIдай бухари бармакни кьилел алукIна, куьлегрин харани кьве чкадал пайна кьве жибинда туна (пенжек амайдалайни артух куьрс хъхьанай), Алхазур айвандихъ экъечIна. Адаз кекIец къариди гуьгъуьнал алаз гъидайди чизвай.

Гурарай айвандихъ, далудихъ ацIай кварни галаз, Гевгьер хкаж жезвай. Ихьтин лишанди Алхазурак генани руьгь кутуна:

– Пакаман хийирар, чан руш. АцIай кварни гьалтайла, завай тефена акъвазиз жедани?

– Абат хийирар, чан халу… Вуна дуьз лугьузва… – Гевгьерак къалабулух квай, датIана, куркур хьиз, хъуьрез-рахаз жедай ада кьуьзекрин гуьгьуьл кьун яз гьамиша ийидай хьтин хуш зарафатар ийизвачир.

– Вуч хьанва? Вун цуруз аквазва хьи, чан руш? – жегьил дишегьлидин рикIикай фад аян хьанваз хабар кьуна Сачла-къариди.

– Айвар кIвализ хтанвач… Накь пакамахъ Агъа хуьруьз мехъерик физвайди я лагьана кIваляй экъечIайди я.

Сачла-къариди тIуб сивив тухвана:

– Ву-у-ув, накьан марфадик хьайиди ам вуч мехъер хьуй?

– Жегьилриз марф-жив авайди яни? – лагьана Алхазура. – Тилифун гвачни?

– Хкуднава.

– Дустарикай-таярикай вуж галай?

– Дустар вири чпин кIвалерава… Чидач лугьуда…

– Сабурлу хьухь, чан руш, – теселли гана Алхазура. – Айвар кьиле гар авай гада туш… Вичикай студент хьанва лугьуз, чIехи хьанваз гьисснава жеди… Агъа хуьруьз садаз зенг-затI кьванни ая.

– Авуна… Мехъерик квай лугьуда… Йифен межлисдани кьуьлерни авунва… Гзаф ашкъилу, туьнт кьуьлер…

Алхазуран рехи спелрикай са уьтери хъвер фена:

– Хкведа ам… Жегьил я… Вичин кьилди сирер хьун мумкин я… Зун хуьруьк физвайди я, хабарар кьада акурбурувай… Са гел жагъун тавуна жеч… Са бязибур хьиз кьил атIай гада туш ам… ГъвечIи-чIехи, пис-хъсан чидайди я… Накь чи гьаятдай фидайла, зал гьалтнай ам. Салам-калам гана, зи кеф-гьал хабар кьуна. Зун зи дустарал кьил чIугваз мус физватIа жузунна… Шумуд гъилера захъ галаз атайди я, куьмекар гайиди я… Хкведа ам…

Алхазур, къаридин гъилевай вичин кекIецни къачуна, гурарай эвичIна.

Гевгьер Алхазураз вичин хайи велед кьван хуш тир. Къуншидал яшамиш жезвай и жегьил дишегьлидихъ Айваралай гъейри мад кьве аял руш авай, абур гьеле гъвечIи классра амай. Адан итим, Селим, харатI устIар яз, датIана пата-къерехда кIвалахиз, хзандиз са кьас фу къазанмишиз жедай. КIвалинбурун патав ам кIвалах кьери хьайи ва я ерли авачир вахтара ахкъатдай. ЦIи ам, хци мектеб куьтя-гьайла, гъилевай кIвалахни туна, хтана, Айвар Магьачкъалада университетдик кутунин къайгъуйрик хьана. Жегьилдин крар туькIуьрна, мад вичин фу къазанмишунин геле гьат хъувунай. Амай крарай хзандин кьил кьун Селима вичин папал ихтибарнавай. Гевгьера а ихтибар къадирлудаказ кьабулзавай ва вичин везифаяр дагъви дишегьлидиз хас жуьреда кьилиз акъудзавай. Къуни-къуншидихъ галаз, хуьруьнвийрихъ галазни адан алагъа-салагъа виридан майилар вичел чIугвадайди тир. Патав рухваяр-сусар гвачир кьуьзуь Алхазуразни Сачла-къаридиз гьар пакамахъ кьве квар яд гъун ва герек хьайила амай маса куьлуь-шуьлуь куьмекарни гун Гевгьера вичин хивез къачунини ам сувабдин крарин гуьгъуьна авайдакай лугьузвай. Гьавиляй Алхазура ам вичин хайи руш хьиз кьабулзавай.

Алхазура, Гевгьер алай чкадал са акьван винел акъудначтIани, Айвар йифиз кIвализ тахтун дериндай рикIик кьунвай. «Девир чIуруди я, – фикирна кьуьзека, – жегьилар рекьелай алуддайбур гзаф хьанва… Пис крарикай Аллагьди вичи яргъазрай».

Ам кIекец гар алахьнавай, амма ламувал кумай чиле эцягъиз-эцягъиз, вичин гуьгьуьна бицIи тIеквенар таз-таз физвай. Вич кIваляй экъечIунин кьилин макьсад ада генани артухандаказ гьиссзавай. Гьа гьиссди адаз Айвар сагъ-саламатдиз кIвализ хкведайвилин умудни гузвай.

Хуьр умун тир. Гуьзелдиз, баркавандиз алахьна аквазвай дагъларини къацу чуьллерин, хуьруьн куьчейринни кIвалерин шикилрай адаз акур цIийивал сад тир: чIимелвилерилай гуьгъуьниз дагъларин кукIушар живеди кьунвай. Илисай циф авай йикъара ван саки михьиз атIай ЧIехи вацIун сес мад къати хъхьанвай, амма адахъ авай са цIийивални авачир. Гьавиляй Алхазура хуьруьн кимел тефин кьетIна: анални вичин къедда авай са касни тежедайди адаз чизвай; анал хьайитIа жедайди накь хъивегьна луьхъ хьайи ичкибазрикай къе чпин тIазвай кьилериз дарман хъийидай сад гьалтдатIа лугьуз вилив хуьзвай кьвед-пуд баят кьеркьеш я.

Хуьр къвердавай ичIи жезвай. Иеси амачиз гадарнавай кIвалерин кьадар артух жезвай. Жемятдин чIехи пай яшлу инсанар ятIани, чIехи итимар кимел техфинин сифтегьан себеб Алхазура жегьилар хуьряй экъечIна яргъал шегьерриз фин яз гьисабзавай. Жегьилар амачирла на низ акьул-камал гуда, на низ чешне къалурда? Гьавиляй агъсакъалриз кимел хъфинин лазимвал амукьзавачир. Виликан вахтара хьиз, кимел кIват хьана гьялдай хьтин уртах кIвалахарни хуьруьхъ-жемятдихъ алукьнавай цIийи девирда са артух амачир. Ахьтин кIвалахар хьайитIани, абур, халкьдивай хабарни такьуна, кьилдин ксари чпи гьялзавай. Хуьруьн кимер вергери кьунвай. Агъзур йисара халкьдикай халкь авур хуьруьн къурулуш икI садлагьана чукIурай девир атун садани вилив техвей кар тир. Дуьнья акунвай Алхазуран кьил цIийи девирдай акъатнавай: вири кьуд пад базардиз элкъвенвайла, инсанвилин къанунар са куьнизни лазим яз амукьзавачир, инсанар кIанзни-такIанз дегиш жезвай, девирди илитIзавай къайдайрал амал авуниз мажбур жезвай.

Гьавиляй Алхазураз хуьруьз экъечIуникай са акьван гьяз амачир. Адан рикI алай дустар дуьньядилай хъфенвай. Абурун кIвалер ичIи хьанвай. Рухваяр-рушар шегьерра яшамиш жезвай ва хайи бинейрал садра кьванни кьил чIугваз хтун абурун рикIелни къвезвачир. Диде-буба амайла садра-кьведра хкведайтIани, ичIи хьанвай кIвалел кьил чIугваз хтуник веледри хев кутазвачир.

Гьавиляй Алхазура вичиз уьмуьрдин эхирда цIийи пеше хкягънавай: вичин рагьметдиз фенвай дустарин кIвалериз килигун, абурухъ вичивай жедайвал гелкъуьн. «КIвалерални чан алайди я, – жаваб ганай ада вичин къаридиз, сифте сеферда ихьтин везифа вичин хивез къачурла, кайваниди «фимир, чпин рухвайриз-рушариз герекзамачирла, вуна а ичIи кIвалерикай вучзава?» лагьайла. – Виче дуланмиш жезвай кас амачиз хьайитIани, гьар са кIвализ яшамиш жез, вичин къене инсанрин ял аваз хьана кIанзава, вучиз лагьайтIа гьар са цла, гьар са лангатди, гьар са хандакIди, гьар са къванци, гьар са ракIини, гьар са дакIарди чеб кIвал яз арадиз атайдалай инихъ чпиз ван хьайи кьван гафар, чпиз акур кьван крар, чпин къене яшамиш хьайибурун гьиссер, хиялар, сирер, ниятар, кьилиз акъатай ва такъатай мурадар хуьзва. Чпиз ван хьайи кьван лайлайринни ишелрин, акур кьван мехъерринни ясдин мярекатрин са пай кIвалин цлари чпиз чIугунва ва чпе хуьзва, абурукай кIвалин руьгь арадал атанва. Руьгьдиз гьуьрмет тавун гунагь я… – Ахпа Алхазуран рикIел садлагьана вичин цIийи «пешедин» тIварни атанай ва, ада хвеши хьанваз, алава хъувунай: – Жуван уьмуьрдин сифте кьиляй, кIвачи чил кьурла, за дахдиз кIелер хуьз куьмекнай, закай кIелербан хьанай, ахпа чIехи уьмуьрда чуьллербан (папа адан къурухчивилин пеше гьа ихьтин гафуналди эвезнавай), гила, чил кIвачерикай хкатдай вахт къвезвайла, закай кIвалербан жеда!».

– Салам алейкум, Магьмуд! – лагьана Алхазура чIехи кьве мертебадин кIвалерин варарив агакьайла Жибиндай куьлегар акъудна, варарал алай чIехи дапIардив кьадайди галай гьалкъа хкягъна. – Атанва зун вал кьил чIугваз.

Вар ахъайна, ам гьаятдиз гьахьна. КIвалелай чарх яна, сахси алай къавун чIерейриз, турбайриз килигна. Турба хкатна, къавалай авахьай яд цлакай агъуз авахьайди аквазвай. Гьаятдиз патан кас атай-хъфей гел авачир. Кьуьзек, айвандин гурарин кьулунихъ галай дапIар ахъайна, кьул хкажна, винел экъечIна.

– Гила суьгьбетар авуртIа жеда чавай, Магьмуд. Зун гьикI ава лугьузвани вуна? Залай ваз хъсан я… Зун ингье агъа мягьледай и вини мягьледиз хкаж хьана, ял кьуна ава, – Алхазур мегьежардиз далу яна акъвазна.

– …

– Стул за исятда къачуда… Ацукьда… вун инжиклу жемир… – ада дегьлиздиз фидай ракIарал алай дапIар

ахъайна, са-са кIвалин рак ачухиз, къенез килигна, вири шейэр, гьамиша хьиз алай-алайвал, амма са гьихьтин ятIани пашманвилин къир алайди хьиз аквазвай.

Тавханада, мугьманар кьабулдай кIвалин кьуд цлакайни халичайрин винелай рамкайра аваз шикилар куьрсарнавай. Алхазур Магьмудан чIехи суьретдин вилик акъвазна. Адалай Алхазуран дуст жегьилдиз ва уьмуьрдихъ инанмишвилив ацIанваз, чIулав спелрин кIвенкIвериз звар ганваз килигзавай.

– …

Алхазур стулдал ацукьна.

– Зи къари писзавач. Рахан ийизва: икI мийир, акI мийир лугьуз. ЯтIани зи кьилел-кIвачел элкъвезва. Залай викIегь я.

– …

– Зи гадаяр лугьузвани вуна? Хкведа… Сад хтана хъфенай. За ваз алатай сеферда суьгьбетнай хьи… Муькуьди къе-пака зи хтуларни гваз хтунал вил алайди я. Вичи зенгнавай… Гила сим галачир тилифунар хьанва, дуст кас. Мус кIан хьайитIани зенг ийиз жезва… Вуна кIвалахай почтуна авай хьтин тилифунар амач: гьарайдай кьван туьтер усаз, нихъ галаз рахазватIа, адаз са ванни тежез, я жувни ада вуч лугьзватIа гъавурда такьаз…

– …

– Вун фад кьена… Вал чан аламаз а тилифун акъатнайтIа, вун акьван фад рекьидачир. Ваз зенгердай, вуна зенгердай…

– …

– Вибурукай ван-сес авач… Чеб гьина аватIани чирзавач, са хабар кьванни гузвач. Зи къунши Селима, келемар маса гуз Урусатдиз фейила, ви чIехи хцин куьгьне адресдал кьил элянай… Ана амач ви хва… Муькуьдан гелни садазни малум туш. Ви къари кьейила хтайбур я кьведни. Куь кьведан сурухъни къванерни яна… ШабатI хьиз, кьилихъ тIвар алай къван галачиз, тунач. Гена Аллагь рази хьуй ви рухвайрилай…

– …

– Амукь тавуна абур гьиниз фида?.. Маса кар хьанвайтIа, са хабар тахьана жедачир. Вил галайбур чеб тахьайтIани, хабарар фад агакьда.

– …

– Вучда, дуст кас, кьадарар я. Вун, ви кайвани амайтIа, абур, белки, хкведай.

– …

– Ахьтин къариб хабарар авач… Айвар накь йифиз кIвализ хтанвачалда.

– …

– Ваз ам чидач? Алатай сеферда захъ галаз иниз атайди гьам тир ман… Ада заз ви рухвар, халичаяр, месер айвандал акъудиз куьмекнай. Абуруз рагъ гун патал… Хъсан гада я.

– …

– Вун гьахъ я. Ваз чидач… Вун фад кьена… Ви къаридиз чир тахьана жеч… Селиман гада я… Гьан, гена рикIел хтана! Ви къавун чIутхвар хкатнава… Селим хтайла, за гьадав туьхкIуьриз тада… Зал къавал акьахдай гьал аламачирди ваз аквазва, чан дуст. Бейкеф жемир…

– …

– Заз чизва вун бейкеф тежедайди… Вун зи гъавурда залайни хъсандиз акьазва жеди… Заз гила къарагъдай ихтияр це… За Идрисални, ШабатIални, Кштаралдни са кьил чIугуна кIанзавайди я, ваз чида хьи. Зун кIвалербан я, дуст кас, кIвалербан!

Алхазур вичи ахъаяй вири дапIарар агал хъувуна, куьчедиз экъечIна.

Хуьруьн гуьтIуь са шумуд куьче атIана, ам Идрисан кIвалел атана.

– Салам алейкум, зи дуст. АтайтIа жедани? – жибиндай исятда лазим тир куьлегар галай гьалкъа акъудна, гьаятдин варарал алай дапIар ахъайна.

Инани Алхазур кIвалел элкъвена, айвандал хкаж хьана, кIвалериз гьахьнач. Ахьтин лазимвал авачир, вучиз лагьайтIа патан кас иниз атанвай гел-затI аквазвачир. Идалайни гъейри, айвандихъ Идрисан шикил куьрснавай. Са мус ятIани тIатIилриз адан хтул хтайла, гьада рангарив ягъай шикил тир. ЧIехи бубадиз вичин неведи чIугунвай ядигар гзаф ала тир, гьавиляй ада а суьрет кIвализ атай гьар садаз аквадайвал айвандин цлалай, рамкада туна, куьрснавай. Са акьван вичиз ухшарвал авачиртIани, Идриса атайбуруз ам вич я лугьуз дамахардай. Къуьнерихъ япунжи галаз, гъиле чIехи гапур аваз, далудихъ Шалбуздагъ галаз, акъвазнава чубан Идрис и шикилда. Къацу сувал хиперин суьруьни алаз аквазва. Вичин чIехи бубадин гъиле чумахъдин чкадал гъиле гапур вугуналди жегьил шикилчидиз Идрисан кьилин пеше и дагълар, и сувар, и чил хуьн тирди къалуриз кIан хьанай жеди: ихьтин зурба къаравулвал

ийизвай чкада хиперни гьа къваларив са машгъулат яз гваз хьурай лагьай хьтин мисал хьанвай.

Алхазура Идрисан шикилдихъ галазни авур ихтилатарни Магьмудан кIвале авурбурулай са акьван тафаватлубур хьаначир. Кьилдин чаравилерни авачиз тушир:

– КIвалериз зун гьахьдач, дуст кас, бейкеф жемир… Акьван вахтарни авач, мумкинвални, михьиз лахлах хьанва зун… Ваз аквазва хьи…

– …

– КIанчI хьиз ава? Авач, дуст кас, авач… Фена зи къаридивай хабар яхъ… Ада зи лахлахвал кваз кьунва… Фимир лугьузва куьчедиз, зак гьал кумач лугьузва… Зи язух чIугвазва. Къаридиз язух къвезватIа, лахлах я лагьай чIал я. Гьахъ я ам…

– …

– … Ви рикIик жемир… Зал чан аламай кьван зун иниз къвез жеда…

– …

– Куьмекчи лугьузвани вуна? Ам гьинай за жагъурда? Хуьр ичIи жезва… ЧIалаз килигдай жегьилар амач…

– …

– АтIа гада? А-ан, Айвар лугьузвани вуна? Гьелбетда, пис аял туш… КIелиз шегьердиз фидайди я къе-пака… Университетдик кутунва бубади, Селима. Шегьердай хкведатIа, низ чида… Яда, ам накь йифиз кIвализ хтанвачалда, мехъерик фейиди…

– …

– Ам кьван авайла? Зун? Сифте а суал жуваз це, ахпа жавабни це! Вун гзаф жагъайди яни кIваляй, Айвар кьван авайла?

– …

– Дуьз я, чна кIвалахайди я, чна дяведавай бубаяр эвезайди я дидейрихъ галаз чуьлда, никIе, сала, багъда. Же-гьилвилерни, женжелвилерни авурди я. Гунагь крар авурди туш… Гила жегьилар къайгъусуз хьанва. Абурун мизан-терезар дегиш хьанва. Абуруз писданни-хъсандан, дуьзданни-чIурудан часпар жагъурун четинарнава девирди.

– …

– Са гьафте инлай вилик ви хци зенгнавай. Хабарар кьазвай. КIвалер гьикI ава лугьузвай. Хквез кIанзава лу-гьузвай, мумкинвал авач… Ви рушани зенгнавай… Аялар мектебриз хъфир кьван вич хкведа лугьузвай… Гьада, хтайла, кIвалер къакъажда. БартIалриз рагъ гуда. КIвалел са кIус чан гъида.

– …

– Эхь, гьамни и девирда пара я. Аллагь рази хьурай чпелай… Хъфида зун. Магьмудал кьил чIугуна, вахъ галазни рахана, гила ШабатIални Кштарал са кьил эляна кIанда. Хъфидай ихтияр це.

– …

Кьуьзека Идрисан варцин дапIар агал хъувуна.

ШабатIан кIвалериз мукьва жердавай Алхазуран спелра, вичизни хабар авачиз хъвер гьатзавай.

ШабатI кефчибег тир. Зурба зуьрнечи тирвили ам хуьруьз истеклу авунай ва гилани, кьейидалай кьулухъни, хуьруьнвийри ам сивел хъвер алаз ва гьуьрметдалди рикIел хкизва. Адак мад са хесет квай. Куьчеда вичел вуж гьалтайтIани, ада чинеба кьулухъай фена, адан къуьнел вичин залан гъуд гьалчна, ахпа кIанчIал тIуб тикдиз кьуна «кафир!» лагьана гьарайдай. Аял-куял я, паб-итим я лугьудачир. Жемят вердиш хьанвай ва адан хурук акатайбурукай садни бейкеф жедачир, налугьуди уьмуьрдал ашукь ихьтин зарафатчидин вилик кафир хьун са акьван пис кар туш.

Мехъеррик зуьрнедай ядай авазрин лазимвал къвез-къвез кьери жедай вахтар алукьайла, ШабатIа рикIив кьуначир, девирар, инсанар фад-фад дегиш хьун адаз аламат яз аквазвачир. Адан рикI, виликдай хьиз, хциз амукьнай. Бязи мехъеррик, иллаки яшлу инсанри кьуьлер авун патал, абурук руьгь кутун патал, жегьилри, ШабатIаз эверна, халкьдин куьгьне макьамрикай ягъ лугьудай. Ада ваъ лугьудачир. Хуьруьн шадвилерикайни пашманвилерикай ада садрани кьил къакъуддачир. Вичихъ галаз гьамиша зилчи хьайи Менсебни далдамчи Катиб амачиртIани (абур галачиз ада вичи язавай авазар виниз дережада аваз тамамариз тежезвайди хиве кьазвай), ШабатIа хуьруьнвийрин тIалабун, са гьакъини къачун тавуна, кьилиз акъуддай. Вичин къари рагьметдиз фейидалай гуьгъуьниз ада зуьрне ягъ хъувунач. «Кафир!» лугьуз, мад садални гъудни гьалч хъувунач. Гагь-гагь ам кимел атайла, адан таяр-туьшери адал вичин къуьне гъуд эцягъиз, «кафир!» лугьуз, адак руьгь кутаз алахъдай. Амма ада и майилвилер япалай ийидай. Ихьтин сефилвилин себебрикай сад адан пуд хва чпин диде кучудна хъфейдалай кьулухъ мад бубадин патав тахтун тир. Эхиримжи сеферда рухваяр буба кьейила хтана. Ам кучудна хъфейбур мад хайи кIвализ ахкъатначир…

Алхазура ШабатIан са мертебадин кIвалерилай чарх яна. ДакIарар ахъаяй, къенез фейи кас-мас аватIа килигна. Атай-хъфей гел авачир.

– Салам алейкум! – пIузаррикай хъуьрена Алхазур, кьве кIарцIин гурарин кьилел хкаж хьана, шуьшебенд авай айвандин ракIараллай дапIар ахъайиз-ахъайиз. – АтайтIа жедани?

– …

– За вучиз дакIарар ялзава лугьузвани вуна? Зун пенжерийрай фидайди туш, кафир… Ви рикIелламачни, алатай сеферда вуч хьанайтIа?.. Куь мягьледин кьуд-вад кефчибег атана ви кIвале тIуьнар-хъунариз ацукьнавайди ваз акуначни? За абур гьарай кьилеллаз чукурнай…

– …

– Нагьахъ чукурна? Пиянискаяр?

– …

– Хата квайбур туш лугьуда вуна… Ваз гьуьрметна атанвайбур тир? Эхь! Зурба гьуьрмет я! Чарадан кIвализ, иеси авачиз, вуч лагьана къведа?! Вични дакIардай?!

– …

– ДакIардай атана кIанзавачтIа, ракIариз дапIар ягъмир лугьузва вуна, тушни? Инани кефчибег тир вун, гьанани кефчибег яз ама! Зи рикIелай алатнай дакIардиз къеняй дапIар ягъиз… Зигьин квахьзава…

– …

– Вуч?! Зунни иниз са птулка гваз атун лазим тир? Са виш граммар тахьай мисал авунайтIа кIандай ваз за ина, ви кIвале? Тушни? Зун аник кумач, хванахва. Хъжезмач.

Алхазур айвандихъ фена. Яргъи айвандихъай кьуд рак кьуд кIвализ физвай. Кьуьзек кьуд кIвализни килигна. КIвалера ламувал чIугунвай шейэрин ял авай. «Са мертеба я ман… – фикирна ада. – Мукьвал-мукьвал рагъ гана кIанда. Ракъинилайни гзаф иеси кIанда, иеси». – Ам цлав гвай куьсруьдал ацукьна.

– …

– Рахана вучда? Куькай рахада? Ви техквезвай кьей рухвайрикай рахадани?

– …

– Инал ви себ лап кутугай чкадал ала, зун рази я. Хтана ви кьилихъ са къван кьванни ягъиз хьанач… Пуд хва жен – садни бегьемди тежен!

– …

– Ваз къван герек авачтIани, ам чаз, хуьруьнвийриз, герек я.

– …

– Я, дуьз я. ГьикI хьайитIани, инсанар хьиз, къванерни ацахьдайди я, абураллай кхьинарни алатдайди я, виридан эхир гьа са даимлух я. И кьил а кьил авачир… Вири тахьай мисал ийизвай… ЯтIани чилел инсандин уьмуьр къванерал атIанвай тIвараралди са кьадар давамар хъувун адет хьанва. Гуя кьейибурун тежрибади чан алайбуруз уьмуьрдин тарсар гузва, четин вядейра куьмек ва теселли гузва… Бес и кар ви кьей рухвайриз чизвачни?

– …

– Зани, гьа вуна хьиз, абуруз себ гузвайди я, вири хуьруьни. Кьий чеб бармакдин кIаник!.. РикIелламани-е, чIехи хци ваз Московдай зенгердайвал? «Буба, зав иниз ванер агакьзава вуна хъивегьунарзава лугьуз! Хъвамир ман, на чун беябур мийир ман…» Им Московда беябур жезва! Вич хуьре беябур хьанвайдакай хабар авач… ТIиб хьиз текдаказ къулав гумайдаз са стIал ички гьарам яни, я кьей хва?

– …

– Вун гьахъ я. РикIел хкун герек авач, квахьна фий… Къван за эцигда ваз! Чархукай са къаяб атIуз тада за Селимав, кхьинар за жува ийида. Заз чида адал вуч кхьидатIа…

– …

– Заз аян тир вуна гьакI лугьудайди: «Зун кьейила, зи сура Чехир авай цел тура, ЧичIек, афни, памадур, Са тIимил кьван кьел тура!» Ви рикI алай гафар тир. Ваъ, за маса гафар кхьида… Къванце за ви шикил твада, клубдин сегьнеда вуна зуьрне язавай шикил… Пара иер шикил я. Вун акьван иерди хьайиди туш… Зуьрне хкажна кьунваз, адан далдадикай ви яргъи нер аквазвач…

– …

– Гьа ваз авачир шикил заз ава. Гьам твада за. «Рухваяр аваз, хуьруь ягъай къван я» лагьана кхьида.

– …

– Зун туьнт жезва? ГьикI ваз къванни, кхьинарни герек авач? Ваъ, ваъ, за хиве кьурди за кьилизни акъудда… Вавай хабарни кьадач за, чан дуст, бейкеф жемир…

– …

– Зак къалабулух ква лугьузвани вуна? Айвар накь йифиз хтанвачалда кIвализ… Зи куьмекчи…

– …

– Ам кьван авайла, вуна зунни кIвализ тахтай йифер хьайиди я лугьузва. Лагь, лагь. Жегьилар туширни кьван чунни!

– …

– Хуьруьз Урусатдай атанвай жегьил муаллим рушар авай кIвалериз зунни Кштар фейи вахтар лугьузвани вуна? Хьайи крар я. Вучда гила? Вун феначирни? Вун пеле кIур акьуна кьулухъди гадар хьайивални рикIел хкваш… Бес я, вахъ галаз ихтилатар авуна куьтягь жедайди туш! За Кштарални са кьил чIугуна кIанзавайди я. – Алхазур къарагъна.

ДапIар агал хъувуна, ам гьаятдай экъечIдайла, ада багъдиз вил вегьена. ЧIехи тарарикай заландаказ ва къалиндиз ичерни чуьхверар темягь тухудайвал куьрс хьанвай. Вахт-вахтунда артухан хел-пут атIун тавуни тарариз са гьихьтин ятIани вагьшивал гузвай. Алхазура дериндай агь чIугуна: адалай я вичин, я дустарин багъларихъ гелкъвез, абурухъ галайвилер ийиз жезмачир Ам садлагьана акъваз хьана.

– … – ШабатIаз вичин дустуни лугьудай гафар амай.

– Гьаятдин вар агалмир лугьузва вуна, аялар багъдиз атурай. ТIуьрай чпиз… Тушни? Ваъ, за акI ийидач. За са муаллимни галаз мектебдай аялар гъана гьабурув атIуз тада. Кьилел чIехиди алачиз абуру багъ кукIварда, дуст кас… Бегьер рикIивайни зурбади хьанва цIи… Вуч? Вуч?

– …

– Ваъ, зун аник кумач лагьанай хьи за ваз… Виш граммар жуваз гьана аку… Гьана авайди я лугьуда кьван шарабдин вацIар…

– …

– Ваз ана затIни авачирди гила чир хьанани? Хъфена кIандачир аниз…

Алхазур куьчедиз экъечIна. Гьа вичи лугьудайвал, дустарихъ галаз, абурун тIварарихъ галаз, абурун руьгьерихъ галаз авур ихтилатри ам вичин руьгьдин деринриз авуднавай. Адаз са вичин рикIе, руьгьда, бейнида авайдалай артух къецепатай са затIни таквазвай хьиз тир. Садлагьана адан рикIел вичиз ахварай акур гурар хтана ва ада вич гьа гурарай винелди хкаж жезвайди гьиссна; ада заланвал гьиссзавай, амма ам са гьи ятIани къуватди винелди ялзавай, адаз, кьуьзеказ вичизни и кар хуш тир. «Гьакъи-къатда гьахьтин зурба гурар хьанайтIа хъсан тир, – хиялдай фенай адан. – Заз, белки, Айвар гьина аватIа аквадай». Адаз вич Кштаран кIвалин патав гьикI акъатнатIа чирни хьаначир. Рекье адал гьалтай са шумуд касди гайи саламрин ва кьур хабаррин ван адаз хьаначир. Гьалтайбуру кьуьзек хибри ва я биши хьанва лагьана фикирна, чпин саламар ада япалай авунилай гъил къачунай. Абуруз Алхазур гьи алемда аватIа хабар тушир.

Кштаран гьаятдин варцеллай дапIар ахъайдайлани адаз вичи вучзаватIа бажагьат хабар авай. И кар адан гъилери чеб вердиш хьунин таъсирдик кваз кьилиз акъуднай. Гьаятдиз гьахьайла, кьуьзек вич вичел хтана. Акъваз хьана ва ада вич исятда гьина аватIа ва вичи вуч авун ва я лугьун лазим ятIа аннамишна. Чкадал хтайла, вич Кштаран гьаятдал акъатнавайди ва вич вуч патал атайди тиртIа адан рикIел хтана.

– Салам алейкум, Кштар, азиз дуст! Кштар-муаллим! Атанва зун… – лагьана ада, вичин дустуни уьмуьрда тамамарай пешедин тIвар кьетIендаказ чара ийиз ва гьуьрметдалди кьаз.

Са жавабни тахьуни Алхазур мягьтеларна. Ина са вуч ятIани хьанвайди адаз аян хьана ва ада вичин дикъетлувал къалинарна. Гьамиша кIвалин кьулухъ галай тевледин цлавай къаткурна эцигнавай кьуларин гурар чкадал аламачир. Кштара ам къавуз сахси янавачир тевледин къавал акьахун патал раснавайди тир. Марф къвадайла вичи ва я къариди къавуз кул гун патал. Тевледа ада вичин багъдин емишар, салан майваяр хуьзвай. Гила тевледа хуьдай затI амачиртIани, гурар бейкардаказ чкадал аламукьун лазим тир.

«Гурар вутI хьана?» – ван алаз хабар кьаз кIан хьанай Алхазураз Кштаравай, амма ада «Ам ваз чир хьуй ман» жаваб гудайди чиз, кьуьзека са куьтIни авунач. «Кьуларин кубут гурар низ герек хьуй? – фикирна ада. – Ам чуьнуьхдай хьтин са затI туш эхир».

– Бейкеф хьанва, дуст, вун закай, гьахьняй зи саламдиз жавабни гузвач, – явашдиз, гуя вичи вичиз лугьузвайди хьиз, кушкушна Алхазура.

– …

– Ванмир? Рахамир лугьузвани вуна заз? Яда, зун ви патав ихтилатариз атанвайди я, на заз кис хьухь лугьузва… Вуч хьанва? Хийир хабар хьуй.

– …

– Хийирдин хабар ятIа, хъсан я, – Алхазура балхундихъ фидай гурарин кьулунихъ галай дапIар ахъайна, заландиз кьул хкажна, шуьшебенд янавай айвандихъ хкаж хьана.

Айвандихъ акъатнавай са ракни адан кьве патай кьве дакIар агалнавай. Кьве чкадилай дакIаррин арада шикилар авай рамкаяр куьрсарнавай. Сад кьилди Кштаран шикил тир. Жегьил муаллим кьилел гьяркьуь зранар галай шляпани чандал чIагай костюм алаз, туьтуьна галстук аваз, вилери цIарцIар гуз килигзавай. Хуьруьз и шикил ягъай вахтара атай жаван урус муаллим рушари ихьтин жегьил дакIардай татана ракIарай атанайтIани ахъай тавуна тадачир. Кштаран амай дустар патал адан шляпа зарафатардай са багьна тир. «АлукIмир, – лугьудай абуру, ам биологиядин муаллим тирдини къейд авун яз, – вун къарникъуз хьиз аквазва». Авайвал лагьайтIа, шляпа адан кьакьан буйдихъ галаз дигайдаказ кьунвайди тир. Дустариз шляпади Кштаран дагъвивал квадариз, адак гьакимдин къилихар кутаз кичIезвай. Амма ада яб ганачир. Та пенсидиз фидалди ада гьа шляпа алукIнай. Гатузни, хъуьтIуьзни. Кьилин къаб ам патал кIубанвал ва вич къайдада аваз хуьнин, мектебда кIелзавай аялрин, вичихъ галаз санал кIвалахзавай муаллимрин ва хуьруьнвийрин вилик вич гьи чIавуз хьайитIани гьар са дуьзгуьн кар кьиле тухуз гьазур тирвилин лишандиз элкъвенвай. Гьавиляй дустари мад адак хкуьр хъувуначир. «Чи арадани шляпа алай сад хьурай», – лагьана, секин хьанай эхирни абур.

Йикъарикай са юкъуз, мектебда гатун тIатIилрин вахт алукьайла, хуьруьнвияр мягьтел хьана амукьнай. Кштар муаллим кьилел кьакьан бухари бармак алаз кIваляй экъечIна. «Бес я! – лагьана ада вичел гьалтна мягьтел хьайи гьар садаз. – Гила за кимин къванер чими ийида». Им адан пудкъанни цIуд йис тамам хьайи югъ тир. Амма адавай кимин къванер яргъалди чими ийиз хьаначир, сифте къари, са вацралайни Кштар вич рагьметдиз фенай. Кимел атана ацукьай чкадал ахвариз фейи адан рикI акъваз хьана.

Аялар адаз авачир.

– …

– Фикирлу хьанва зун… РикIел хкунар чеб чпелай расалмиш жезва, дуст кас… – саки кушкушкалди лагьана Алхазура, вичиз, гьаятдиз гьахьайла, Кштара авур тагькимар рикIелламаз. – Яда, ви гурар вутI хьана, гурар?

– …

Алхазура дегьлиздин ракIараллай дапIар ахъайна:

– Куьчедаллай гурар кIвале жеч эхир.

Ам са-са кIвализ килигна. Рагъ экъечIдай пата авай кIвалин рак ахъайдайла ам садлагьана акъваз хьана.

– …

– Вуч «ван мийир» хьана, яда? Ви ракIарри чIигъ-пIигъзава лугьуз зи тахсир яни? Хтана чIем ягъ петилриз, – Алхазура, вичин гафар векъибур яз акуна, абур лагьана лугьуз рикIяй гьайифни чIугуна ва гьа са вахтунда адак гъалабани акатна, гуя ада исятда рак ахъаюналди са вижесуз кар ийида.

Адаз чизвай: рагъэкъечIдай пата авай кIвалин кьве хилен ракIарал дапIар алач, адахъ кIвалин къенехъди явашдиз гъил гелягъун бес я, ам регьятдиз ахъа жеда, ада, амай ракIарри хьиз, чIигъни ийидач. Иллаки, кIвализ гьахьдайла, эрчIи гъил галай пата авай хиле гьич вандач. Гьавиляй Алхазура биришри кьунвай, дамарар хкиснавай штIум гъил кьетIидаказ гьа хилел илисна. Адаз кIвалин къеняй сифтени-сифте акурди ракIарин къаншардавай дакIардин кIанивай са къвалахъди эцигнавай кьуларин гурар хьана!

Кьуьзекан чанди цIай кьуна. Ада кIваликайни, вичикайни са ни ятIани векъи зарафат авунвайди кьатIана. Гъилевай аса тIарамдиз кьуна, ам къенез гьахьна.

Вилериз акур шикилди адан хъел-ажугъ, амай вири гьиссер михьиз тахьай мисална. Буш хьайи гъили аса, кIвалин чилик халича квайтIани, галукьна ван тавун патал, са тIимил хкажна хьиз кьуна.

– …

– Тс-с, – садлагьана сес акъудна ада, пIузаррал тIуб эцигнаваз, гуя вичиз Кштара лагьай гафарин ван амайбурузни къвезвайди хьиз.

Цлавай гвай ракьун каравутдал Айварни са руш ксанвай. Гададин къуьнел кьил эцигнавай рушан чкIанвай яргъи чIарари гададин хур михьиз кIевирнавай. Абур акьван ширин ахвара авай хьи, кьуьзека икI анжах малаикар ксун мумкин я лагьана фикирни авуна. Гьа и фикирди ам вич вичел хканай. Анжах гила адаз чилел акатайвал гадарнавай пекерин юкьвай Айваран мобильник акуна. Ам хкажна, Алхазур къецел экъечIна. Кьуьзеказ телефон хкуднавайди чизвай. Айвандихъ атана, ада телефон кутуна.

– Гьавиляй тир женжелди завай зун кIвалериз килигиз мус фида лугьуз хабар кьазвайди, – лагьана ада кушкушдалиди. – ДакIардин тIуб алатай сеферда захъ галаз атайла кьасухдай ахъайна туна ада. Малаик ваъ, луту я, луту.

– …

– Кязавач за адак… Дидедин рикIик хьанва… Зун кIвалив ахгакьдалди хейлин вахт жеда, язух дишегьлиди вичи вичин рикI тIуьна куьтягьда. ИкI дидедиз ам фад жагъида, – Алхазура, фена, мобильник гадани руш ксанвай кIвале къачур чкадал эхцигна, адан къвалав мукъаятдиз Кштаран кIвализ талукь вири куьлегарни агудна, ракIар явашдиз агал хъувуна.

– …

– Эхь, зазни и уьмуьрда са кьадар амалар чир хьанва… Вун гьахъ я, дуст. Ви гъилик кIелай кьван аялар вири вибур я лугьудай вуна. Къуй гьакI хьурай…

Алхазур, гурарин кьул агал тавуна, гьаятдиз эвичIна. Рушни гада авай кIвалин цлахъ фена, акъвазна. «Женжелди зун атуниз игьтият ийизвай, гьавиляй гурар кIвализ хкажна, ам чкадал аламачирди за кьатIудачирди хьиз хьана адаз… Зун акьван хибри хьанвач… Вун гьеле чранвач, зи жегьил дуст…», – вичи-вичик фикирна кьуьзека.

Адаз исятда вичин вил, дуьз лагьайтIа яб квел алайтIа чизвай. Са зур декьикьадилай кIваляй къати хци сесерикай ибарат макьамдин ван акъатна.

– Дидедин зенг я, – лагьана Алхазура, гьаятдин варарихъди тади камар къачуна.

Гибе
Гьикая

Бухсай халудикай са вуч ятIани кхьидай ниятар захъ садрани-кьведра хьаначир. ЯтIани арадал затI атаначир. Вучиз лагьайтIа заз квелай эгечIдатIа чизвачир.

Чубан итим тир ам, ва адан пешедин кьетIен-вилерикайни куьлуь-шуьлуьйрикай заз авай са чирвални авачир. Амма ам кьетIен чубан, ажайиб, садазни ухшар тушир кас тирди заз чидай. Зун и кардихъ жуван лап аял чIавалай агъанвай ва инанмишвал зи рикIе садрани эксик хьаначир. Гилани, Бухсай халу амачирла, адан садазни ухшар туширвал ва чIехи итимвал, чан алай чешне хьиз, шикил хьиз, мукьвал-мукьвал зи вилик акъвазиз жеда.

Эхиримжи сеферда зун адал кьил чIугваз фейила, за а гуьруьш эхиримжиди жеда лагьана фикирначир. Амма Бухсай халудин йикъар акьалтIзавайвиликай хаин хиял зи рикIяй тефенани авачир. Ам, а хиял, заз жуваз хабарни авачиз, вич-вичелай, са гьинай ятIани атана зи хура гьатнай. За ам кваз кьуначир ва за ам гьа атайвалди рикIяй чукурни авунай.

Чидач, Бухсай халудиз за а къайи фикирдихъ галаз чIугур бицIи бягьс зи чинилай, вилерай акунани-акуначни. Амма гила за фикирзава: зи рикIяй фейи хиял адаз аян хьанай. Амма ада заз вичиз аян хьайиди къалурначир. Ам вердиш хьанвай: адаз вичел кьил чIугваз къвезвай гьар садан вилерай зи рикIиз сух хьайи хиял аквазвай. За исятда кьатIузвайвал, ада вичин гьалди патав атанвайдаз къулайсузвални руьгьдин азият тагун вичихъ амай кьилин везифа яз кьабулнавай. Тушиз хьайила, ада, чара хъжедайла, заз лугьудачир:

– Гьар сеферда хкведай вахтар ваз авайди туш, чан хтул. ЦIийи хъсан ктабар хьайитIа, вахгана рахкура са хкведайдав.

За а чIавуз фикирнай: «Бухсай халудиз рекьиз кIанзавач, ам уьмуьрдик кьаз жедай чка кумай кьван кьуна акъвазиз алахънава… Са куьк ятIани адан умуд кума…»

Тушир. Зун ягъалмиш тир. Виликан кьермецI, тIарам буй-бухах, къуватлу гъилер авай, вилер хци, мехъеррик туьнт кьуьлердай, дустарихъ галаз суфрадихъ итимвилелди ацукьиз-къарагъдай, ички хъунал рикI са кьадар артухни алай, амма, гьикьван хъвайитIани, садазни я куьчедани, я кIвалени са харчи гафни лугьун тийидай, акси яз, мез тежедай кьван ширин жедай и дагъви итим заз ам эхиримжи сеферда авай гьалдиз къведайдан чIалахъ хьун четир тир. Ам кьурана, кIура хъхьана, вилер къенез хъфена, михьиз штIум хьанвай. Амма гъвечIи хъхьанвай вилера амай цIелхемрини тванвай кьилел хтанвай куьлуь чIарарин ва са шумуд юкъуз тун тавунвай чурудин икьи лацувили адан зайифвилер са тIимил инкарзавай. Амма туьтIуьхдин кIанелай, буш чкадилай, тунвай гъвечIи, эйбежер трубкади Бухсай халудин гьайиф чIугваз тазвай.

Ада нефес дериндай ва четиндиз къачузвай. Гьар сеферда рахадайла, ада трубкадин тIусунин кIуфал тIуб эцигзавай. ЯтIани Бухсай халуди ажузвал хиве кьазвачир. Ам вичин патав атай гьар садан гуьгьуьл кьаз, хура гьамишан хьтин хци рикI амай инсан хьиз къалуриз алахъзавай. Аламат тир, адалай и кар алакьни ийизвай. Налугьуди адан руьгь авайдалайни зурба ва къуватлу хьанвай, гуя бедендин виликан вири къуватар адан руьгьдиз хганвай. Алава яз, адан кьилинни чурудин лацувиляй адан сабурдин зурбавални аквазвай. Им кьатIун тавуна жедай кар тушир. Гьавиляй гьар садан рикIиз, Бухсай халу акурла, къвезвай хаин хиял михьиз квахьзавачиртIани, а фикир кьил чIугваз атанвайдан гьейранвилин хъендик акатзавай.

Зун шегьердиз хтай са вацралай хуьряй хабар атанай: Бухсай халу рагьметдиз фена.

РикI тIар хьун, хажалат хьун анихъ акъвазрай, заз регъуь хьанай. За рагьметлудан эхиримжи тIалабун кьилиз акъудначир: зун адаз са ктаб кьванни ракъуриз агакьначир. За ам икьван фад куьтягь жеда лагьана фикирначир жеди.

Ихьтин чIавуз жув гьахъардай делилар ва я жуваз тапан теселлияр жагъурун са акьван четин кар туш. Амма заз чида хьи, зи ва зун хьтин са масадан чкадал Бухсай халуди акI ийидачир.

Амма заз жуваз теселли яз кьабулиз жедай хьтин са кар авай: зав Бухсай халудин ван гумай, ада заз ахъаяй ихтилатар за диктофондиз къачунай.

Бухсай халудин руьгьдин вилик зи регъуьвал адан къилихрин ва ахлакьдин вири артуханвилерин арадай заз эхиримжи гуьруьшдин береда чир хьайи адан мад са кьетIенвилихъ галаз алакъалуди хьанвай. Гьавиляй и карди зи рикIиз азиятни кIукI алаз хьиз гузвай.

Заз жув гъвечIи чIавалай ам чидайдатIани, адан рикI ктабар кIелунал алайди за кьатIаначир. Эгер заз са ни ятIани и кардикай лагьанайтIани, зани, вирида хьиз, «Чубан итим я, илимрихъ, ктабар кIелунрихъ галаз идан са алакъани авайди туш» лагьана фикирдай. Амма Бухсай халу адетдин чубан яз хьанач, ам еке чирвилер авай савадлу кас яз акъвазнай зи вилик вичин эхиримжи йикъара. Гьа чIавуз ада заз вичин ктабхана къалурнай. Ам са акьван чIехиди тушир. ЯтIани хсуси ктабханадин зурбавал ана авай ктабрин дережади, абур кхьенвай ксарин тIварари тайинарзавай. Касдиз вуч кIелдатIа, вуч кIелдачтIа, хъсандиз чизвай.

– ХъуьтIуьз Мугъандин къишлахрал хъфидайлани, гатуз хайи дагъларин яйлахриз хкведайлани, гьар сеферда за са ламран пар ктабар къачудай, – лагьанай ада заз. – ЧIехи пай Мугъанда туна, са кьадарбур идаз-адаз пайна, хуьруьн мектебдин ктабханадиз вахкана.

– Къачур кьван вири вуна кIел ийизвайни?

– Эхь. Кьиле кьван кIелиз жедай ктаб хьайитIа, вучиз кIелдач кьван?

– Валлагь, маншаллагь! – гьейран хьанай зун.

Бухсай халуди трубкадин тIусунилай тIуб алудна, галамаз-галамаз дерин нефес къачуна. Заз артухан рахунралди адаз гуж гуз кIанзавачир. Амма адаз вичиз рахаз кIанзавай, ам мугьманрихъ, вичиз суьгьбетардай ва вичиз яб гудай ксарихъ къаних хьанвай. Ада кайванидив суфра ахъайиз туна. Ичкини гъваш лагьана.

– Вуна идаз гъил яргъи ийидайвал тахьуй… Духтурдин тагьким я, – лагьана адан кайваниди, эрекьдин птулка эцигдайла.

– ТIуьн-хъуна мугьмандиз кIвалин иесиди чешне къалурун лазим я, – вилера хъвер аваз жаваб гана Бухсай халуди. – ТахьайтIа мугьман гишила хъфида. – Ада птулкадин кIуф алудна, рюмкайра эрекь цана.

– Де вун хвашгелди, – зи рюмкадихъ вичин рюмка яргъи авуна, гелягъна. – Вун атурайь – рагъ атурай. Сагърай вун зи кьилив атай. Ви сагълугъдай хъвада за! Хъсан къадирлу инсанрин сагълугъдай хъвана кьейитIани, къайгъу туш! – ада ички, яд хьиз, хупI-хупI ийиз, хъвана. Виликра хьиз, ички цавун кьиле туьтIуьхдиз ичIирдай мумкинвал адаз амачир.

Бухсай халу акваз-такваз гьа заз чидай виликан жумарт ва викIегь дагъвидиз элкъвезвай.

– Вуна Низами кIелнани? – садлагьана хабарсуз жузунна ада.

– Куьруь шиирар кIелна, чIехи эсеррив агакьнавач, – вилив техвей суалдиз туькIвей жаваб гун четин тир.

– КIела, вири кIела. Ам чиди я, лезги я.

– Чи алимрихъ тахьай викIегьвал ава вахъ, Бухсай халу, – лагьана за.

Ада за вичин гафарал шак гъайиди кьатIанвай. Трубкадин тIусунилай тIуб алудна, ада дериндиз са шумудра нефес къачуна, тIуб тIусунал эхцигна, давамарна:

– Садра Бакудиз азарханада авай са чубандал кьил чIугваз фейила, зун гьана месел алай са яшлу алимдихъ галаз таниш хьана. Сифте гьада заз лагьайди я Низамидин лезгивиликай. Шаирди фарс чIалал кхьенатIани, адан шиирра авай мягькем ибараяр лезги чIаланбуруз хасбур я лагьанай. Адахъ лезги чIалал кхьей эсерарни авайди малум хьаналдай, амма абур цIапаш алимри терг авурди я лагьанай заз гьа иранвиди.

– А алимдивай ваз лагьай гафар вичивай илимдин рекьелди винел акъудна лугьуз жезвачирни? – шаклувилини, кватнавай ихтилатди кутунвай гьейранвилини зун Бухсай халудив «къекъвей» суалар вугуниз мажбурзавай.

– А суал зани ганай адаз. Вич тек я, Сталина ва гьукуматдин чIехи къуватди тайинарнавай кардиз аксивалун кьил регъверик кутур мисал жезва лагьанай.

– Заз аквазвайвал, вуна Низами вири кIелнава?

– Эхь! – лагьана Бухсай халуди, гъил мад эрекьдин птулкадал яргъи авуна. – Низамидин эсерар кIелайла, зун мад сеферда а алим жагъур хъийиз алахънай, амма, гьайиф хьи, ам рагьметдиз фенваз хьана… Низамидикай мад бесрай. КIелна, са фикирар жувани ая. Гила вахтар масадбур я.

Бухсай халудин чиниз ранг хтанвай, адан гуьгьуьлар ачух хьанвай. Адаз рахаз кIанзавай. И кардин вилик пад кьадай я себеб, я ният захъ авачир. Зун адан суьгьбетчивилиз рум гуз алахъзавай. Адан жумартвилин, мугьман кIан хьунин гуьзел лишанрихъ дерин дувулар авайди заз чидай.

Гьаятдай са ни ятIани эверна. Бухсай халу айвандихъ экъечIна:

– Къунши я. Яйлахдиз хиперал физвайди я. Япунжини балкIандин пурар лигемда къачуз атанвайди я… Вуна заз багъишламиша, зун адан кар туькIуьрна хкведа.

– Ая-ая, – лагьана за.

Заз аял чIаварилай чидай и кIвале гзаф дегишвилер хьанвай. ЧIехи хзан ацукьзавай кьилин и утагъда а чIавуз я диван (за кьатIайвал, Бухсай халу гьа инал ксузва), я телевизор, я чIехи стол авачир. ДакIарни цIийиди, виликандалай чIехиди хьанвай. Заз чидай затIарикай амайди тек са затI тир: дивандин далудихъай цлакай куьрснавай гибе. Гьада зун зи бейнидин дериндай яргъал аял чIавариз хутахнай.

Зи рикIел ам Хеже бадеди – Бухсай халудин дидеди храй бере алама. Югъ хъуьтIуьнди тир. Чун садбур алерраллаз, садбурни кьамараллаз хуьруьн тик ва гуьтIуь куьчейрайгъуз авахьиз, гьарай кьилеллаз авай. Ада чун, мягьледин са кIеретI гадаяр (рушариз вичи кьилди эверда лагьанай), кIвализ илифарнай. ЦIийи бартIал кIвалин чилел экIяйна, винелай чIехи суфрани вегьена, чаз са дем къурмишнай. Ниси, дуьдгъвер, суьзме, ргай якIун тикеяр, къенфетар, емишрин зурар, ширин туьнт чаяр туькмишнай чаз Хеже бадеди.

– Къе за и гибе храна куьтягьна, чан балаяр, – кIвачел-кьилел элкъвез гара авай ам. – Неъ-хъухъ, итимрин къурсах мягькемди хьана кIанда. Куьн итимар я. Регъуь жемир, чан ширинар.

Адаз вичин хтуларни, амай аяларни вири сад тир. Адахъ гьакьван чIехи ва жумарт рикI авай. Аялриз фу-затI гун адан рикI алай кар тир. Къугъвазвай абуруз куьчедай эвериз, гьар садан гъиле дуьдгъвер элянавай фан са тикени са ккIал ниси тунни Хеже баде патал адетдин кар тир. КIвализ атана-хъфизвай гьар са аялдин гъиле къенфетар ва я маса ширинлухар твадайлани адан гъилин ачухвилиз кьадар чидачир.

Гибе гуьгъуьнлай тавдин кIвалин – мугьманар кьабулдай утагъдин чилик вегьенай Хеже бадеди. Гила чиликай хкудна чIехи кIвалин цлал хкуни и хзанда халичадиз гузвай къимет артуханди, ам хранвай касдиз, адан руьгьдиз ийизвай гьуьрмет къалинди тирди къалурзавай.

Бухсай халу хтана:

– Багъишламиша, чан хтул, мугьман туна, жув куьчейриз фейи мисал хьана.

– Зун мугьман туш хьи, я халу, жуванди я, – лагьана за.

– Ай баркалла, чан хва, ви гафарал къадимлу хьуй вун, – руьгь акатна Бухсай халудик. – ЯтIа цуз са вад-цIуд граммар.

За, кьатI ягъна хьиз, рюмкайра ички цана.

– Сагърай вун, Бухсай халу! – рюмка хкажна лагьана за, – ви рикIин хцивилин, ви викIегьвилин, ви инсанвилин, ви кIубанвилин сагълугъдай хъвазва за.

– Пара кьван сагърай вун, чан хва, – лагьана ада, за вичиз гайи къимет кьадардилай артуханди яз кьабулуни адак регъуь хьунин лишанар кутунвай хьиз аквазвай. – Итимвал, садра квадарайла, мад къажгъидай затI туш. Атана ажалди туьтуьнилай кьунвайлани, чаз итимвал квадардай ихтияр авач. – Трубкадилай тIуб алудна, дериндай къанихдаказ нефес къачуна, ада, хупI-хупI ийиз, ички хъвана.

Эхиримжи гафаралди адаз вуч лугьуз кIанзаватIа зун гъавурда акьунвай. Мукьвал жезвай ажалдикай авай залан фикирдихъ галаз ам вердиш хьанвай. Адаз авай азият туьтIуьхдин кIанелай кутунвай трубкадикай ваъ, вичин итимвал, вичин инсанвал кьиле кьван, ян тагана, рехне кутун тавуна, кьиле кьван тухуникай, а кар вичелай алакьдани-алакьдачни фикирдикай тир. За вич бязи суалралди залан хиялрикай яргъа ийиз алахъзавайдини ада хъсандиз кьатIузвай. Гьавиляй ада вичи, зун ахьтин суалар гуникай яргъа ийиз, суьгьбет заз кIандай геле тваз алахъзавай. ЯтIани, уьмуьрдикай рахадайла, ажал галачиз рахаз жезвачир, адан лишанар хабарни авачиз ихтилатда кватзавай.

Хеже бадеди храй гуьзел ва ажаиб нехишрив, тарихдинни яшайишдин сирлу яржарив, уьмуьрдин баркаванвилив ацIанвай чIехи гибедал вил вегьена, адакай жуван рикIел хкунрикай за лагьайлани, чи ихтилат мад сефил патахъ элкъвенай.

Бухсай халуди вичини и кар къейднай ва лагьанай:

– Уьмуьрни ажал кьветхверар я. Абур сад галачиз муькуьди хьун мумкин туш. Ша за ваз и гибедихъ галаз алакъалу, амма ваз течидай са дуьшуьшдикайни ахъайин. Белки, ваз ви кхьинра лазим хьайитIа…

– Ахъая, Бухсай халу, заз ви гьар са гаф ширин я. Ви ихтилат диктофондиз кхьейтIа жедани? – гьамиша рекье-хуле жував гвай алат жибиндай акъудна за, суьгьбетчидин ихтилат маракьлу жедайдахъ чалахъвал къати хьанваз.

– Кутур жуван аппарат, – лагьана ада.

За кутуна.

– Зи рагьметлу гъечIи стха Бутаян рикI и гибедал гзаф алайди тир. Суьретрин, нехишрин, гамунин гьар са фурун баянар гуз чидай адаз. Гьар са лишандикай са лекция кIелдай. Иллаки и гибе ада къадим лезгийри атIа дуьньядин къурулуш ва аниз инсандин руьгь хъфинин кIарар-дережаяр, гурарар-мертебаяр гьихьтинбур ятIа къалурзавайди яз гьисабдай. Кхьидай са кас тир кIандайди. И вун хьтин… Гьайиф, вун адав агакьнач. Бакудавай зи хванахва профессордини адаз са шумудра а фикирар чарчел кхьихь лагьанай, амма стхади «Жеда, агакьда» лугьуз, кхьей затIни хьаначир.

КхьенайтIа, алакьдай адалай. Чакай, кьве стхадикай, виридалайни акьуллуди, чирвилер, чIехи зигьин авайди гьам тир. Мектебни вадралди акьалтIарайди я. Адаз тIебиат хъсандиз чидай, вири векьерин-кьаларин тIварар ада лу-гьудай, инсандин чан-беден гьикI тешкил хьанватIа, ада гьикI кIвалахзаватIа адаз хабар авай. Адаз Аллагьди гьахьтин пай ганвай. «Бес вучиз уьмуьрлух чубан яз хьана ам?» – лугьун мумкин я вуна. Ам кьилдин тарих я.

Зи стха, мектеб акьалтIарна, са касни галачиз Ма-гьачкъаладиз фена, духтурар гьазурдай институтдик экечIнай. А пеше адаз вичиз хкягъиз кIан хьайиди тир. Са йисуз кьван ана кIелна, вичикай я диде, я буба (ам гьамиша чубан яз суьруьйрихъ галайди тир) инжиклу авуначир. Бутай гьа вич хьтин кьве студентдихъ галаз са урус къаридивай кIвал кирида кьуна яшамиш жезвай. Маруся баде гзаф хъсан, мергьаметлу къари тир лугьудай. Ам студент-гадайрихъ хайи диде хьиз гелкъведай, абуруз хуьрекар гьазурдай, пек-партал чуьхуьдай, галайвилер ийидай.

Бутая вичин вири къуватар кIелуниз, вичин кьилин мураддив агакьаруниз гузвай. ГьикI ятIани садра ада мединститутдин махсус музейдай инсандин кIарабар, яни сагъ са себет: кьуру кьил, гъилерин, кIвачерин, кьулан тарцин, пакун тIваларин кьилди-кьилди кIарабар кIвализ хканай. Ада абурукай са вуч ятIани кхьена кIанзавай. Абур авай турба стхади вич ксузвай чарпайдал хъуьцуьгандин кIаник кутунваз хьана. Гадаяр авай кIвал къакъаждайла, Маруся бадедиз и кIарабар жагъида кьван. Руьгь аватда къаридин. Вичин хашпара Аллагьдиз ибадат ийизвай, муъмин кас тир ам лугьудай. Вучда ида?

Хкведа зи стха тарсарай. Къариди кьилдин кIвале, вичин иконаяр ва пак маса ядигарар хуьзвай пипIе кузвай шем эцигна, гъилив хурал хаш чIугваз, дуьаяр кIелзава. Вичиз салам гайи Бутаян ванни атанач адаз. Гадади и пак мярекатдиз манийвал тавун кьетIна. Ам кухнядиз фенай. Къари бадеди, адет яз, гадайриз хуьрек гьазурна столдал тадай. И сеферда хуьрек авачир. «Яраб вуч хьанатIа? – фикирна Бутая. – Къаридиз хьайи хажалат-затI аватIа?» Вич ксузвай кIвализ хъфей гададиз вичин мес-къуьжни кIватI хъувунвайди, кIарабар авай турбани амачирди акуна. Вуч хьанватIа гададин рикIиз садлагьана аян хьана. Ам къаридин патав физ агакьдалди, Маруся баде вич атана акъатна. «Убирайся, ирод! – лагьана ада. – Такого святотатства я не позволю в своем доме!»

Бутай ам гъавурда тваз алахъна. Амма къаридиз адан ван къведай япар амачир. Ада гададин шейэрни багъламадик кутуна дегьлизда гьазурна эцигнавай.

– Ма, къахчу жуван мал-девлетни, ахлад кьил элкъвей патахъ!

– КIарабар гьинава? – галкIидай маса чка-затI амачир гададиз авайди себетдин дерт тир, ада ам институтдиз вахгана кIанзавай.

– КIарабар за кучудна, – лагьана къариди.

– Гьина?

– Лугьудач. Кьейидан кIарабар сура ферикъат хьун лазим я.

– Я чан баде, ваз абур хашпарадин кIарабар ятIа вуч чида, вуна абур куь диндин шартIаралди кучудиз? – къари вичи авур кардал шаклу авун патал лугьуда Бутая. – Белки, ам мусурман ятIа?

– Мусурманри чпин мейитар гадардайди туш, – къариди вич дуьз кар авурвилин чIалахъ тир.

– Белки, ам атеист, коммунист тиртIа? – алатдач гада къаридилай.

– АтIа дуьньядиз фидайла, виридан рикIел Аллагь хквезвайди я. А язухдин руьгьдиз регьим авун паталай за дуьаяр авунва ва мад хъийида.

Гафунал кIеви къари хьана Маруся баде.

Институтдиз кIарабар вахгун тавуниз килигна, Бутай анай акъудунин месела кватна. Институтдин кьилевай ксар урус къариди кIарабар кучудна лагьай ихтилатдин чIалахъ хьаначир. Я абуруз чIалахъ жез кIан хьаначир. А девирда диндихъ инанмиш жезвай инсанар амайди абуруз хиве кьун тавун чпин саламатвал тир жеди. Муькуь патахъай чпин студент динегьли инсандин кIвале яшамиш хьана лугьудай ихтилатни абуруз герек авачирди яз акун мумкин тир. Жегьил гада ихьтин чкадал къведай чIал чидайтIа, Маруся бадеди вичи кIарабар кутур чка ва я абур вичи кучудайди хиве кьадай жеди. Гьайиф хьи, гьа и кар хьайитIани ая лугьун патал адан патав эхиримжи умуд гваз фейи Бутай генани пашман хьанай. Ам, къари кьенваз, кучудзавай сефил мярекатдал аватнай. Рагьмет хьуй абуруз кьведазни…

Суьгьбетчиди, туьтIуьхдин трубкадилай тIуб алудна, галамаз галамаз нефес къачуна. Ял акъадарна. Ихтилатди адаз гуж гузвайди тайин тир. Амма адаз генани рахаз, вичин рикI аладариз, руьгьдин деринда кIватI хьанвай кьван лугьудай гафар ичIириз кIанзавайди аквазвай. Гьавиляй за Бухсай халуди вичи лугьудалди вилик ичIи рюмкайра мад са кьатIар эрекь хцун кьетIна.

– Ажеб дуьз кар авуначни вуна, – кIубандиз лагьана ада, за ички цайила.

Бутаян кьилел атай ва адан уьмуьр михьиз маса патахъ элкъуьрай дуьшуьш къарибади тир. Амма адакай ихтилат авунин себеб гибе тирди зи рикIел аламай. Бухсай халудин вичин рикIел аламани-аламачни лугьуз фикирзавай за.

– Къала яхъ кван садра, – лагьана Бухсай халуди. – Чи ихтилат гибедихъ галаз алакъалуди тир гьа, рикIелламатIа ви.

– Эхь, эхь, – рикIяй адан зигьиндал гьейранвализ ла-гьана за.

– Ихтилат мад гьа Бутай стхадикай жеда. Къе гьадан югъ хьурай. Ша адан руьгьдин хатурдай хъван ибур.

Чна, артухан са гафни талгьана, хъвана.

– Къала кухтур ви аппарат, – лагьана ада.

– За ам хкуднавачир. Гьич рикIелни атанач хкудун.

– ЯтIа зи суьгьбет маракьлуди хьана, – хъуьрез-хъуьрез лагьана Бухсай халуди.

– Вун гьахъ я. ГьакI я, халу.

– Бутай Армиядиз тухвана. Анай хтайла, гьикьван дидедини бубади цIийиз кIелик экечI лагьанатIани, ада яб ганачир. Ам чахъ галаз хиперив атанай. Чубан хьана, чахъ галаз амукьна. Рекьидалди.

Ам кьейи йис мишекъатди тир. А кьуьд Мугъанда мусибатдинди хьанай. Къалин живер къвана, къати къаяр

акъатна. Суьруьйриз еке зиянар хьана. Чуьлда авай суьруьдин са пай садлагьана акъатай къаю кIвачин кьилел чIагурна кьенай. Магьачкъаладай хуьруьн майишатдин министр кьилеваз са жерге гьакимар атана акъатнай. КIвачин кьилел сарар экъис хьана чIаганвай хипер акур министрди, хьанвай мусибатдин гъавурда такьунваз, жузунна: «Ибуру икI вучзавайди?» Чубанриз, вахтунда кьуьд акъудуниз гьазурвал акваз куьмекар ганач лугьуз, гьакимрикай хъилер авай. Гьавиляй, виридакай хкечIна, Бухсая министрдиз жаваб гана: «Хипер, чан алай министр акуна, хвешила хъуьрезва, юлдаш министр». Гьакимдиз вичихъ гелягъайди талба тирди чир хьанвай. Ада са чуькьни авуначир. Адаз вичин суал бегьемсузди тирди аннамишнавай. А суалди ам гьихьтин министр ятIа къалурнавай. Бутаян жаваб лагьайтIа, мезели ихтилат хьиз, вири Азербайжандизни Дагъустандиз чкIанай.

Са тIимил йикъарилай Бутай месе гьатнай. Ам сталжем хьанвай. Ада вич азарханадиз тухуз туначир. Зун гъавурда акьурвал, адаз вичиз куьмек техжедайди чизвай. Я туштIа ада вичи вичиз са квяй ятIани жаза гун яз икI ийизвай. Гьа йикъара ада Маруся бадени рикIел хкизвай. Институтдай гъайи кIарабрив вич дуьздаказ, инсандин кIарабрив хьиз, эгечI тавунин дертни авай адаз.

– Стха чан, – лагьана ада заз, беденда къайи фул къекъвез, – Зун кучуддайла, дидеди храй гибедик кутуна сурал твах.

– Яда, абур вуч ихтилатар я? Вун хьтин итимдиз азардин хура акъвазун вуч я! Къе-пака, чкадиз хтайла, ахьтин кьуьлер вуна ийида хьи!..

Ада хьтин туьнт кьуьлер чи хуьре садавайни ийиз жедачир. За жува кьуьлердайлани, гьам чешне яз кьадай.

– Ваъ, вуна за лагьайвал ая. А гибедикай зи фикирар ваз чизвайди я. АтIа дуьньядиз виридалайни гзаф чи къадим бан-бубаяр мукьва я, гьавиляй абуруз адан шикилни хъсандиз чизва.

Зак къалабулух акатнай. Идан гафар терхебавилин лишанар ятIа лугьуз фикирни авунай. Маса чуькь-затI тавуна, за стхадиз гьада лагьайвал ийида лагьана гаф ганай.

Стхади заз лугьудай: «Халичадик кваз сурал тухунин адет пайда гьа дегь заманрилай авайди я. Гьа чIаварин халичайри инсанрин рикIел атIа дуьнья хуьзвай ва анихъ галаз и дуьньяда абур вердишарунин везифа кьилиз акъудзавай. Къадим чи бан-бубайри халичани, амай адан эменнини кьейидахъ галаз сура твадай. Гьар итимдин хзанда дишегьлийри ахьтин цIийи халича хрун лазим тир. Чи дидеди храй гибедин чешне, адаз вичизни хабар авачиз, гьа вахтарилай чав агакьнавайди я. Адан гибе зи сура тваз тахьуй. Дидедин ядигар аманат яз амукьрай ви кIвале». – Рекьизвай меселни стхади заз вичин чирвилер ачухарзавай. Амма абурухъ и саягъда ада инанмишвал авун зун патал мискIал тир.

Стха са кьве йикъалай михьиз гьалдай фенай ва, атай духтурривай са чарани таххьана, куьтягь хьанай.

Чи къишлахрал са «Зил» машин авай. Къавал брезент алай. Стхадин мейит гьана месел алаз эцигна, винелай адан япунжини хъивегьна, зун йифен рекье гьатнай. Стха хуьруьз хкана кIанзавай. Эхиримжи йикъарани йифера я са динжвал, я са ахвар тахьанвай зун рекье михьиз жаздан жезвай. Амма къизгъин мекьивили зи аман атIузвай. Кабинада са къвалахъди агалтдай хьтин мумкинвални авачир. – Акъвазра кван, – лагьана за шофёрдиз. – Зун зи стхадин къвалав фида.

Акьахна кузовдиз, зун Бутаян мейитдин къвалавай япунжидик экечIна. Жуваз хабарни авачиз зун дерин ахвариз фена, гуя кьейидахъ галаз зунни хкьенва.

Чидач гьикьван вахт алатнатIа, зун машин акъвазуник ва къати рахунардай ванцик ахварай аватна. Рахазвай чIал цIапашринди я.

– Кьенвайди хуьруьз хутахзавайди я. Машинда маса затI авач. Мейит я авайди.

– Бес вун тек вучиз я? Ша, тент ачуха! Къалура заз кузов! – буйругъдалди лугьузва рахазвай касди.

Чун милицайрин постунал акъвазарнавайдан гъавурда акьуна зун.

– Ваз герек ятIа, жув акьахна килиг, – лугьузва шофёрди. – Заз ана вуч аватIа акунва, чизва.

Милицади, кьулухъ бортуник ккIана, кузовдин къенез фонардив экв ядайла, за япунжидикай кьил хкудна.

Садлагьана гьарай акъатай ам, кьулухъди гадар хьана, чилел алукьна. Экъуьгъиз эгечIна. Ада санлай вири лезгийрин диде-буба акадарнавай. Язухдиз, кьейидал чан хтай хьиз хьана, зурбадаказ кичIе хьанвай.

– Кьейидакай кичIе жемир, хванахва, чан алайбурукай кичIе хьухь, – лагьана за милицадиз, кузовдай кьил акъудна.

– Бес вун чан алайди тушни? – гила заз экъуьгъзава милицади, вичиз ягъай хаф бине авайди тирди къалурун патал.

Чидач, вучиз инсан акI тешкил хьанватIа. Кьенвайдал чан хтайла хвеши хьана кIандай чкадал кичIе жезва…

– Кьейиди авай чкада экъуьгъарун гунагь я, стха, – сабурлувилив секинарзава за ам. – За жуван стхадихъ галаз адан эхиримжи рехъ пайзава.

– Багъишламиша, стха, – лагьана вичин сеперрикай регъуь хьайи милицади. – Куьн, лезгияр, халис итимар я. Гьала машин. Куь кьейидаз Аллагьди рагьметрай.

Чи рехъ давам хьанай. Мад заз ахвар хтаначир. За датIана гибедикай фикирзавай. Инсанри чпин тарихдин зигьин квадарзавайвиляй абурун уьмуьр муракабди жезвайди яз жагъанай заз. Дувулривай къакъатирдавай чун кьисметрин гарари акатай патахъ гваз физва, гваз къекъвезва. Чун анжах жуван хам, беден хуьз, амма руьгьдин къайгъу са акьван чIугван тийиз вердиш жезва.

Бутай хуьруьз хкайла, за чилик квай гибе хкудиз тунай, адак, сурарал тухудайла, стха кутуна кIанда лагьайла, мукьва кьилияр, иллаки дишегьлияр, «кIвачерик квай бартIалдик кутун хъсан жезвач, михьи са маса халича хьана кIанда» – лугьуз, зун стхадин эхиримжи тIалабун кьилиз акъудуникай къерехдиз ийиз алахъзавай. Амма за жуван рикIевайди кьилиз акъудна. Гибе кIвалин вилик квай багъдиз тухвана, кIвач хкIун тавунвай жив алай чкадал вегьена, хъсандиз михьи ийиз туна. Ахпа за стхадин эхиримжи мурад кьилиз акъудна.

Стха кучудна хтайдалай инихъ за гибе чилел вегьиз туначир. Ам за жув ксузвай дивандин далу патахъай цлаз ягъна. Гила ажалди атана зи туьд кьунвайла, зун гьар юкъуз и гибедиз килигзава. Фикирарзава. Веревирдерзава. Уьмуьрни ажал тупIалай ийизва. И мукьвара зи гъиле къадим «Мисридин кьейибурун ктаб» гъиле гьатна. Гьанавай гзаф шикилар-лишанар заз зи дидеди хранвай гибедилайни жагъана. Ингье килиг ибур, – Бухсай халуди, ацукьай чкадилай кьурай яргъи тIуб туькIуьриз, лагьана: – и рагъ, къушар, и луьтквеяр, и гичинар…

Ибурун виридан гъавурда акьаз хьанайтIа вуч хъсан тир!

Заз лугьудай гаф авачир. Зи гьейранвал Бухсай халудиз лезги дишегьлиди хранвай гамунай къадим «Мисридин кьейибурун ктабда» авай шикилар акунихъ галаз алакъалуди тушир. За гьейранвал вичин са кIвач сурун япал алай и кас дегь заманрин сирера къекъуьнал, ада мукьвал жезвай ажал къалабулух, къурху, теспачавал квачиз вилив хуьнал ийизвай. Налугьуди им адетдин са мугьман атунал вил алаз акъвазнава.

– Гила зунни гьа и гибедик кутуна рекье хтур лугьузвайди я за кIвалинбуруз. Алатай заманра гьар са лезги кIвале са махсус халича авайди тир – кьейибур кутадай. Гьадаз килигиз, инсанрин рикIел ажал жедай, Аллагь жедай. Гила хьиз туш. Иски халичаяр, гибеяр, гамар, сумагар, пцIуяр гьакIан синтетикадин гьапур-чапурдихъ дегишарзава цIийи несилри чи. Абуруз чизвач хьи чпивай тарих, дувулар, инсанвал, таъсиб къакъудзавайди… Гьайиф… Яда, зибур яргъияр хьана… Багъишламиша, чан хтул. Къала хцуз кван садбур… Хкуд жуван аппаратни…

Бухсай халудихъ галаз чун хурушумар алукьайла чара хъхьанай.

Магьачкъаладиз хтайла, за сифтени-сифте Низамидин чIехи эсерар кIелна. И жигьетдай захъ Бухсай халудихъ галаз ийидай гзаф меслятар ва ихтилатар пайда хьанвай. Гьайиф хьи, адан ажалди заз ам ахвадай мумкинвал ганачир.

Зун ам кьейи чкадал хуьруьз хъфенай. Сурарал ам гьа вичин стха кутур гибедик кваз тухванай. Адан мейит, сурун лакьанда туна, къванералди агал хъувурла, Бухсай халудин рухвайрикай сада, накьв вегьиз эгечIдалди вилик, гибени суруз вегьена.

– Дидедин тIалабун я, – лагьана хци. – Рагьметлудан рикI алай бартIал тир ам, гьадахъ галаз хьурай лагьана.

Гибе сурал вегьей накьвадик гьамишалугъ яз акатнай.

И карди тежер кьван зи рикI къарсурна. Бухсай халудихъ галаз мад са чIехи тарих, сирлу ярж, девиррин шагьадатнама чилик хъфенай. И кардал Бухсай халу рази тежедайди заз чизвай. Вучиз адан кайванидиз, рухвайриз чизвачиртIа, заз сир яз амай. Абуруз, чпивай хьайитIа, кьейидаз хъийизвай эхиримжи гьуьрмет таъсирлуди ва чIехиди ийиз кIан хьанай…

Заз амукьайди тек са теселли я: Низами Генжеви лезги тирдахъ зун гила кIевелай инанмиш хьун за жуваз Бухсай халуди багъишай чIехи ядигар яз гьисабзава. Адалайни гъейри, за хуьряй жуван дидеди храй са халича, шегьердиз хкана, цлакай куьрснава. Ам, гьелбетда, Бухсай халудин дидеди – Хеже бадеди храй хьтинди туш. Адан чешне масад я. ЯтIани…

Чуьлдин цуьк
Гьикая

Заира ракьун яцIу ракIар вири къуватдалди геляна кIваляй экъечIна.

– Гила ам бажагьат элкъвена хкведа, – лагьана Джираса, вичи кIвализ кIвалахдилай хкай набататдихъ элкъвена. – Адай вичин уьмуьрда акъатай са акьуллу кIвалах зав гужуналди и ракIар кутаз вугун хьана… – касдиз ракIар галукьай къати ван хуш хьанай.

Жегьил итимди, къенепата са гьихьтин ятIани кьилин гиг хайида хьиз, юргъундаказ кьве гъилни ахъайна, вичин пелеш хьанвай вири беден санлай заландаказ дивандал гадарна.

Адаз вичин къуьнерилай зурба пар алатайди хьиз хьанвайтIани, рикIин деринра квак хьиз къекъвезвай къалабулухни ада гьисс тавуна авачир. ЯтIани суст хьайи ам вичизни хабар авачиз ахварин хиялдиз фена…

Джирасан къенин кIвалахдин югъни гьа вирибур хьиз сугъулди тир. Амма кIвализ хкведалди вилик ада садлагьана кьетIи къарар кьабулна: набатат кIвализ хутахда!

«Ваъ, – кIвализ хкведалди вилик фикирнай Джираса вичи вичик, дакIардаллай гьешинавай хъукъванвай накьвадикай хкатнавай къацу цIириниз яд гуз-гуз. – Заирани зун чара ксар я. Чун сад садав кьурбур хьанач. Адан хъилеринни къайи рахунрин себебар масадбур я – я зи гъвечIи мажибни туш, я захъ пул квай са халу тахьунни. Вичин тIул гьахьтинди я. Вичин рикIин къайивални дарихвал я…»

Ада вичиз тIвар къени малум тахьанвай чуьлдин набататдин шазан кьуранвай, гьешинин къерехрилай пелешдиз куьрс хьанвай хъипи шуькIуь пешер мукъаятдиз мукI-ратIдалди атIана вичин кIвалахдин столдин кIаник квай ведредиз гадарнай.

Ам Заирадал эвленмиш хьана ирид йисалай гзаф алатнавай. Адаз абур гьакI гьавая, са шадвални, са кфетни авачиз фидайбур тирди чеб санал хьайи сифте йикъарилай аян хьанайтIани, ада вичин папан рикIе муьгьуьббатдин цIир, итимдихъ къанихвал авунин гьисс пайда жеда лагьана яргъалди умудар кутаз хьанай. Амма Заира авагъначир. Ам гьамишанда хьиз къайидаказ амукьнай. Иви ргазвай жаван гьикьван адав назиквилелди ва кIанивилелди эгечIнайтIани (са шумудра, алакь тийиз-тийиз, шиирарни кхьена адаз бахш ийиз алахъна), абурун арада итимдизни дишегьлидиз, гъуьлуьзни папаз хас рафтарвал дигмиш хьаначир.

Эвленмиш хьайи гьа сифте йифиз Джирасаз Заирадив агатиз кIан хьайила, жегьил сусан патай кIанивилин ва ашкъидин са майилни чамран рикIи, руьгьди, беденди гьиссдайвал, виле акьадайвал малум хьаначир. ЦIийи свас рушвилин дережадай дишегьливилинни пабвилин дережадиз экъечIунин макъамни адан патай са хушни авачиз, са цIай-цIелхемни квачиз, къайидаказ кьиле фенай. Гьа чIавуз чанда цIайни ифин авай жегьил гададиз кьисметди вичикай ягьанат авурди хьиз, вич хъуьруьнриз вегьейди хьиз хьанай. ЯтIани касди сабур хвенай, и кардиз ам вичихъ уьмуьрда хьанвай са акьван чIехиди тушир тежрибади, гьа жигьетдай дишегьлийрихъ галаз кьилди амукьунин тежрибадини мажбурзавай, идалайни гъейри, ам Заирадилай са ирид йисан чIехини тир, гьавиляй жегьил итимди вичин суса месик авуна лазим тир везифайрик хуш авачиз кьил кутун адан уьмуьрда и кар сифте яз жезвайвилихъ галаз алакъалу авунай. «Вири цуьквер садлагьана ачух жедайди туш, – теселли ганай ада вичи вичиз, – гьар цуькведиз вичин вахт ава».

Гьа чIавуз садлагьана кьилиз атай и гафар адаз гьатта хушни хьанай, абур адаз вичи авур са агалкьун хьизни авай, амма гуьгъуьнлай, йисар къвез алатирдавай, адаз вичи лагьай гафарихъ мана аваз ахкуначир. Гила адан фикиррай, цуьквер ахъа тахьанмаз кьурунни мумкин тир, я туштIа, ваз цуьк хьиз акурди гьакIан са чIуру векь хьунни.

Муьгьуьббатдикай са шадвални акун тавур Джираса чпиз аял хьайитIани жеда, гьада и сугъул уьмуьр гуьрчегарда, адал звал гъида лагьана умудни авунай, амма Аллагьди и мураддизни рехъ ганачир. Ихьтин умуд Заирадихъни авай. Ам кьилиз акъат тийиз са шумуд йис алатайла ва адал вил алаз акъвазунихъ са метлебни амачирди чир хьайила, жегьил дишегьли михьиз дегиш хьанай: адак гьасятда хъел къведай хесет акатна. Зарафат авуртIани, адетдин жуьреда рахайтIани, чан-рикI ийиз алахъайтIани, гъуьлуьн гьар са гафуни ам къутми ийидай. Адан чин, гуьгьуьл ачух хьайи декьикьаярни кьериз-цIаруз жедай, Джирас гьа легьзейрикай са даях кьуна вичин папан рикIиз рехъ акъудиз алахъдай, амма Заира гьасятда вичин адетдин кьацIа гьат хъийидай, ада вичел милайимдиз са гъил эцигун, са темен гун кьабулдачир.

И кардин себеб эвелдай Джираса аялар тахьун яз гьисабнай. И фикирни гьахъ тахьана тушир. Итимди чеб кьведни ахтармишиз духтурдин патав фин патал авур меслят икьван чIавалди авур кьван меслятрикай Заиради садлагьана кьабулай сифтегьанди хьанай. Инални вичик аял хьунин тIур акат тийидайди чир хьайи дишегьлидиз аму-кьайди гъуьлуьн уьмуьр авайдалайни артух чIулаварун хьанай. Гила абур чпин кьве кIвалин секцияда гьар сад са кIвале ксузвайтIани, дишегьлиди вич Джирасан паб тирди генани хцидаказ къалурзавай: итим кIвализ са тIимил геж хтун хьайитIа, «Хъванвани?» лугьуз, сивикай ни чIугвадай ва, са ялни атун тавуртIани, къати къалар акъуддай, ам ксайла, адан жибинар акъатIдай, адаз ял ядай йикъара дустарихъ галаз гуьруьшдиз физ кIан хьайитIа, папа, кьве гъилни ахъайна ракIара атIумарна: «Заз чида вун гьиниз квахьзавайди ятIа! Санизни фидач вун!» лугьуз, акъваздай. «КIантIа, вуннни ша», – лугьудай Джираса. «Атана куь пиян тIишериз килиг тавуртIа, заз маса къайгъу авач!», – жаваб хгудай туьнт хьанвай дишегьлиди. Адак гьакI себебни авачиз хъилердай хесетни акатнавай. Месела, гъуьлуь паб саймишай вахтара, кIвалин къайгъуйрик кваз са вуч ятIани хабар кьурла, папа чин чIурна са жавабни тагуз чин эл-къуьрдай, ахпа фена кухняда, кьасухдай тахъ-пахъ ийиз таз, гьарай ацалтна, манидарвилин са лишанни вичик квачиз, хъел кваз манияр лугьуз, къапар чуьхуьдай. Джираса ваннада вичин пекер чуьхуьдай – идалди ада вичин хъел элекьардай.

КIвализ дустар, мугьманар, гьатта мукьва-кьилиярни хквезмачир. Гьабурузни Заирадин къилихрин шагьидар жедай мумкинвилер садрани кьведра хьаначир. Джираса гагь-гагь вичи вичиз теселли гудай: «Хъсан хьана гена аялар авачиз, тахьайтIа гьабурни Заиради вичин кьил такъатдай хесетрин хурук кутуна пуьрчуькьардай».

Джирасаз къуншийрикай утанмиш тир. Адаз къал-къиж кIандачир, вучиз лагьайтIа кIвалин цларивай ина жезвай гьарай-эвердин ван кьаз хьун, чуьнуьхиз хьун мумкин тушир. Вичинни Заирадин и аламатдин алакъайрикай къуншийриз хабар авайди Джирасаз чизвай: куьчеда ва я подъездда абуру салам гузвай ва адетдин хабарар кьазвай жуьредай адаз абуру вичин язух чIугвазвайвилин тав аквадай. Ам фена вичин кIвале фикирариз ацукьдай. Вичин папан къилихрай кьил акъудиз, абурун гъавурда акьаз алахъдай, амма, гьамиша хьиз, адаз вич батIулдай хьтин са делилни жагъидачир. Чара хьунин фикирни кьилиз мукьвал-мукьвал къвезвайтIани, ада ам винел акъудна Заирадин вилик эцигзавачир, вучиз лагьайтIа вичи адаз эвленмиш хьунин теклиф авуна, гила чара хъхьунин меслятни вичи къалур хъувун дуьз кар яз аквазвачир. Хзан туькIуьрайда ам чукIуруник хев кутун ада тахсирлу кам яз, итимсузвал яз гьисабзавай. Вич и пашман мярекатди сугъул ва манасуз уьмуьрдикай къутармишдайди чизвайтIани, адаз и кардик кьил Заиради кутуна кIанзавай, амма гьадан рикIелни вучиз ятIани икI авун алачир. Гьавиляй адаз амукьзавайди Заира вучиз ихьтинди ятIа лугьуз фикирар авун тир.

Санихъай вичив агуд тавуни, итим чара кас хьиз кьабулуни, муькуь патахъай адетдин хайи папа хьиз гъуьлуьз вичин хсуси уьмуьрдалди яшамиш жедай рехъ тагуз ала-хъуни Джирас теспача авунвай. Ада эхиримжи вахтара вичин уьмуьрдин рекьел ихьтин дишегьли гьалтун бедбахтвал яз гьисабзавай. Ада мукьвал-мукьвал вичи кIвалахзавай идарадин чIехидан – БенбецIан гафар рикIел гъизвай. Коллективда Джираса свас хкянава ва адак лишанар кутаз кIанзава лагьай ван акъатайла, БенбецIа вичин гъилик квай жегьил къуллугъчидиз чIехи тежриба авай касди хьиз лагьанай: «Килиг, гада, хзанда буба ва я стха авачир руш гъимир гьа! Ахьтиндакай бегьем паб жедайди туш». А чIавуз Джираса БенбецIан гафарал рикIяй хъвер авунай, вучиз лагьайтIа, Заирадиз я бубани, я стхани авачир. ИкI тирдакай БенбецIаз чизвачир, амма адан гафари вичел коллективда вири хъуьрезвай ва вичиз БенбецI лакIаб ганвай кас саки аяндар хьиз къалурзавай. Хъверни Джирасаз гьавиляй атайди тир. Гила Джирасаз хъвер къвезвачир, ада БенбецIан гафарик квай кьел гила неинки кьилелди аннамишзавай, гьатта рикIелдини гьиссзавай.

Эвленмиш жедайла вичи тади къачурдан гъавурда Джирас гила акьунвай. «Баде рекьидалди мехъер ая» лугьуз тади кутаз хьанай адак дидедини бубади. Мехъери рикIивайни бадедин гьакIни чIехи уьмуьр генани яргъи хъувуна лагьайтIани жеда: гила ада гьар сеферда вичин патав хуьруьз хтайла хтулдивай птул тIалабзава, вичивай гьам такунваз атIа дуьньядиз хъфиз жезвач лугьузва. Тадини Джирасак гьавиляй акатна жеди. Чара кас тир БенбецIан сивяй акъатай меслят вичин вахтунда диде-бубадин ва я бадедин сивяй акъатнавайди тиртIа, гадади мехъер авуник фад хев кутун тавунни мумкин тир.

Муькуь патахъай Заира акурла, адавай тади къачун тавуна акъвазни хьаначир. ТIарам буй-бухах, еке шабалт вилер авай, далудал яргъи чIулав киф алай и руша адан рикIи гьа сифте акун кумазни чIугунай. Иллаки адан кьилин юкьвайтIуз цIар ганвай кьечIемди ам гьейранарнай. Джирасан рикIел вичин дидедин шикил хтана, жегьил вахтара гьа икI кьечIем аваз ягънавай шикил.

Абур чеб чпел библиотекада туьш хьанай.

Джирасан рикI ктабрал алай. КIвализ вугун тийидай са кьит ктаб кIелдайла, иниз Заирани атанай. Амни, вичиз лазим ктаб къачуна, Джирасан кьулухъ галай столдихъ ацукьнай. Са кьадар декьикьаяр алатайла, руша гададивай вахт хабар кьунай. Гьа чIавуз тир Джирасаз адан кьечIем акурди. Гьа чIавуз ада сифте яз эвленмиш хьуникай фикирнай, кIвалинбуру вичик кутазвай тадидал эхир эцигдай вахт хьанваз акунай. Джираса вахт гьикьван ятIа жаваб ганай ва рушахъ галаз ихтилат давамарун кьетIнай. Амма Заира, ихтилат авуник хев кутун тавуна, хъфенай. И карни Джирасаз рушан лайихлувилерикай сад яз акунай.

Джирас мад са сеферда кIвалахдилай гуьгъуьниз библиотекадиз фейила, адаз ана Заира акунай. Ада явашдиз рушаз салам гана, амма жаваб хьаначир. «Белки, ван хьанач жеди», – теселли ганай вичиз гадади. Мад ам рахун хъувуначир. КIелзавай ктабда вуч кхьенватIани адан кьиле гьатзавачир, вучиз лагьайтIа кьилевайди маса фикир тир: «Им ахъайна виже къведач!.. Пата-къерехда вил авайди туш… Таниш хьана кIанда!..» Квелай гатIундатIа течизвай же-гьилдин рикIел кьетIен са гьерекат атана. Ам сятиниз килигна. АтIа сеферда руша вичивай сятдин шумуд ятIа хабар кьур чIав агакьайла, гадади: «Я руш, сятдин нянин ирид я» лагьана. Заира вичин вири сив ацIурзавай лацу иер сарар аквадайвал ван алаз хъуьренай. Абур библиотекадай санал экъечIнай. Гьа чIавуз Джирасаз Заиради университет куьтягьзавайди, адакай гележегда чIаланни эдебиятдин муаллим жедайди чир хьанай.

Амай вакъиаяр вири фад-фад кьиле фенай.

Абурун мехъерни хьана, адан гуьгъуьналлаз Джирасаз вичи кIвалахзавай идарадинни диде-бубадин куьмекдалди кьве кIвалин секция къачудай мумкинвални хьана. Са гафуналди, цIийи хзан патал цIийи уьмуьр башламиш хьана. Амма цIийи бахт атана агакьначир…

Сифте яз таниш хьайи вахтара Джираса Заира гьихьтин хзандай ятIа фикир ганачир. Гьа чIавуз адан рикIел БенбецIан гафар атаначир, рикIе куькIвенвай кIанивилин гьиссди вири гафар, вири крар къерехдиз гадарнавай. Джирасаз гьар гьикI ятIани чизвай эхир Заира вичин кьве вахахъни дидедихъ галаз яшамиш жезвайди. Вахар кьведни гъуьлерихъ галаз чара хъхьанвайбур тир. Амма адан дидединни бубадин алакъайрикай Джирасаз эвленмиш хьайидалай гуьгъуьниз чир хьанай. Адан буба, пабни аялар гатазва лугьуз, бубавилин ихтияррикай магьрумнавай. Заиради вичин са акьван экв алачир аялвал гзаф дертлудаказ рикIел хкидай. А чIаван шикилрикай вичин бубади диде, къунши итимдиз салам гана лугьуз, гьикI чIарар кьуна гьаятда галчIурнайтIа, ахпа нажах кьуна адал хкажайвал ва вич, пуд-кьуд йисавай аял-руш, бубадин гъилик «Диде

ахъая!» лугьуз ккIайла, дахди вич гьикI туп хьиз гадарнайтIа ва вич кьилихъди цла гьикI акьунайтIа, адан рикIелай садрани алатдачир. Гьа чIавалай инихъ адаз вичин буба такIан хьанай. Са гьихьтин ятIани себебдалди, вичин вахарихъ ва я дидедихъ галаз суьгьбет хьайилани, ам адакай буба лугьуз рахадир, гьакI адан тIвар кьадай ва вичи адаз ийизвай нифрет эксик тахьанвайди къалурдай. Амма Джираса куьчедал ва я базарда гьалтай таниш са дишегьлидиз салам гайила, Заиради «вуна адаз вучиз салам гайиди я?» лугьуз гъуьлуьз гъуьнтI гайи дуьшуьшрини бубадикай рушазни пай ганвайди къалурзавай. Заирадин вичин рикIел и кар Джираса вичиз хъел атай вахтара гъиз алахънайтIани, гуьгъуьнлай гьайифар чIугунай, вучиз лагьайтIа бубадин рушвал хиве такьазвай дишегьли генани къапарай акъатнай.

Вичин папан аял чIаван, вичиз гьакI ихтилатрай чидай вакъиайрикай фикирар авурла, Джираса Заирадин руьгьдани зигьинда а яргъал йисара гьихьтин зурба татугайвилер хьанатIа гила кьатIузвай, гьеле гъвечIи руш яз бубадихъ элкъуьрнавай такIанвал, къвез-къвез чIехи жез, вири итимриз ихтибар тавуниз, гьабурни аквадай вилер тахьуниз элкъвенвай. Якъин хьи, Джирасни гьа итимрин жергейрай тир. Вичинни папан араяр рекъинин маса себеб адаз жа-гъизвачир…

КIвале къалар къвердавай мукьвал-мукьвал жезвай. Эхиримжиди яцIу ракьун ракIар кутунихъ галаз алакъалу хьана.

– Вучда ракьун ракIарикай? Чи кIвале угърийрин вил ацукьдай вуч ава? – лагьанай Джираса сифте яз Заиради ракIарикай ихтилат куд авурла.

– Вирида кутазва… Чи кIвалик вучиз жедач?! Чун бомжар туш хьи!

– Ам хатадай агал хьайила, ахъайиз хъхьун мумкин туш, лугьузва.

– Вирида гьикI ахъа хъийизватIа, вунани гьакI ахъа хъийида ман… ТахьайтIа, вун итим тушни? – Заирадивай вичин гъуьлуьк хкуьрдай са гаф лугьун тавуна акъваз жедачир.

Джирас адан и хесетдихъ галаз вердиш хьанвай. Ада папан бязи гафарин «рипер» гьисс хъийизмачир. Ам папан неинки цаз алай амалар, гьакI амай кьериз-цIаруз винел акьалтдай кIвалин-йикъан къайгъуйрик жез алахъунин хесетарни япалай ийиз вердиш хьанвай. Амма ада ракьун рак къачуник яргъалди хев кутун тавун и кардихъ галаз алакъалу тушир.

Идан себеб я мишекъат девирни, я гъвечIи, гьамни вахт-вахтунда гун тийизвай мажибни тушир. Я идалди ада «Зун итим я, за заз кIандайвал ийида!» лугьунни ийизвачир. Шегьерда вирида илигна ракьун ракIарар кутунай и жегьил итимдиз инсанар чеб чпивай къакъатун, сада садаз ихтибар тахвун, гьар сад вичин кьилдин къабухда гьахьун аквазвай.

Гьелбетда, къецел чIуру девир алукьнавай. Виликан уьлкве чкIанвай, цIийиди арадал атунин умуд гьеле авачир. Вуч умудар авайтIа, абур гьеле гьа куьгьне уьлкведихъ галаз алакъада амай. Уьлкве хуьз тахьай инсанри гьар сада вичин кIвал кьилдин къеледиз элкъуьриз алахънавай, абур акваз-акваз дегиш жезвай, накь садбур тиртIа, къе масадбур жезвай. Виридан кьилин пеше маса къачуз маса хгун хьанвай. И савда-базардин метягьдиз неинки са шейэр, гьакI инсанар чебни элкъвенвай. Джирасаз, лагьайтIа, дегиш жез кIанзавачир. Адаз бан-бубайрин дагъвивилин адетризни кхьин тавунвай къадим къанунриз вафалувал хуьз кIанзавай, гьа къанунар чеб хуьз кIанзавай. ИкI инсанриз чпиз чеб ихтибардайни къиметдай аватунин гъавурда

акьазвачир ам. Ахпа гьикI ятIани, ракьун ракIари Заирадин къилих хъсанвилихъ, ачухвилихъ, муьгьуьббатлувилихъ элкъуьрунин умуд аваз, Джираса папан истемишун кьилиз акъуднай. Амма гьадалдини кар туькIвеначир.

Гъуьлуьнни папан арайра къайивал артухарай мад са себеб авай, амни къе ада кIвализ хкай набатат тир.

А цуьк Заирадиз са шумуд йис идалай вилик Джирасан кIвалахал, адан кабинетдин дакIардал акунай. Гьелбетда, а какахьнавай девирда паб вичин итим кIвалахал алани-алачни ахтармишун патал атанвайди тир. И кар Джираса вичини кьатIанвай.

– Им вуч я? – хабар кьунай Заиради, дакIардин шуьшейрай винелди фенвай яргъи-шуькIуь пешериз килигиз.

– Набатат я ман, – жаваб ганай Джираса.

– КIвалин цуькведиз ухшарди туш…

– Чуьлдин цуьк я. ТIвар вуч ятIа чидач. – лагьана Джираса, вичи набататдиз ганвай кьилдин тIвар папаз малумар тавуна.

– Ваз ам гьинай атанвайди я? – вичин суалдин жаваб вичиз чизвайтIани, хабар кьунай Заиради.

– Чимназа гайи цуьк я ман. За ваз ихтилат авурди вуч тир…

Заирадин чина хъен артух хьанай. Амма а серинвал Чимназ вахтсуздаказ кечмиш хьунихъ галаз алакъалуди туширди Джираса кьатIанвай.

– Гадара ам! Кьейибурун шейэр кIвале тадайди туш…

– Им савкьат я, – жаваб хганай Джираса. – Ам багъишайда вичел чан аламаз гайиди я.

Заира хъелна хъфенай. Итим кIвализ хтайлани, ам адахъ галаз рахан тийиз хьана. «Гена хъсан хьана, – фикирнай Джираса, вичи вичиз сабур гуз, – къал-къиж галачир хъел хьана…»

И цуькведихъни Чимназахъ галаз алакъалу кьилдин бицIи тарих авай. Адан са пай Заирадиз чизвайтIа, муькуьдакай адаз хабар авачир. Муькуь пай анжах са Джирасаз чизвай ва ада ам, садазни талгьана, раиж тавуна, милайимдаказ ва чIехи гьуьрметдивди рикIин къене хуьзвай. Гьавиляй гагь-гагь ада вичин рикIе са тIал авайди хьизни, гьа са чIавуз Чимназан вилик вич тахсирлу язни гьиссзавай. А гьисс Заирадихъ галаз араяр рекъирдавай генани къати жезвай.

Чимназ Джирасахъ галаз санал са идарада къунши кабинетда кIвалахзавай дишегьли тир.

Чуьлдай гъайи, я вичиз, я масабуруз тIварни течидай цуьк кIвалин шартIарив, авайвал лагьайтIа, идарадин шартIарив вердишариз кIан хьун са акьван екеди тушир, къанни цIуд касдикай ибарат, чIехи пай дишегьлияр тир коллективда гьадан рикIел атун мумкин тирдал къе Джираса са шакни гъизмач. Вучиз лагьайтIа алукьнавай кака-хьай йисара яшайиш къвердавай четинди жердавай дишегьлийри чпин кабинетра авай кIвалин цуьквериз-набататриз яб хъиязамачир, кIвалахални кIан хьайила къвез, кIан хьайила хъфизвай. Мажибар къуллугъчийрив агакьар тежезвай я чIехидавайни (адан лакIаб БенбецI тирди квез малум я) садазни туьмбуьгь ийиз жезвачир. Идарада гьатнавай ихьтин къайда гьам кьилевайди, гьамни адан гъилик квайбур патал къулайди тир.

Коллектив битавди яз амачир. КIвалахзавайбур сад садаз такваз, сад садал гьалт тийиз, садаз муькуьдан уьмуьрдикай, яшайишдикай хабар тушиз гьафтеяр, варцар жедай, гагь-гагь абур кьвед-пуд вацралай мажиб гудай са юкъуз гьалтдай.

Гзафбуру чпиз пата-къерехдай кIвалахар жагъурна-вайтIани ва гъиле авайдини са акьван вичихъ галкIиз жедайди яз амачиртIани, ам гадардай къимиш гьеле садазни къвезвачир. «Белки, хъсан вахтар хквен…», – умуд гьеле садани квадарнавачир. Анжах дишегьлийри чпин кабинетра авай цуьквериз яд хгузмачир, абур пузмиш хьана кьуразвай.

Виляй вегьенвай цуькверизни набататриз Чимназакай чара хьана. Ада вири абур кIватIна вичин кабинетдиз хкана, ам абурухъ гелкъвез хьана. Абурал чан хтана, пешер-пиришар, хилер-тIурар дулу хьана.

Гьар вич кIвалахал атайла, къеце рагъ аваз хьайитIа, Чимназа набататар авай гьешер идарадин чIехи дегьлиздиз – шуьшебенд янавай яргъи ва гегьенш айвандихъ акъуддай. Акурдаз акI хьунни мумкин тир хьи, гуя ина, дегьлиздин кьиле – эхиримжи кабинетда цуькверин туьквен ахъайнава. ГьакI садра хьунни авунай.

– Цуьквер маса гузвайбур яни? – хабар кьунай садра идарадиз атай са жегьил итимди.

– Эхь, – жаваб ганай Чимназа, сив алахьна, лацу седефар хьтин сарар аквадайвал хъуьрез-хъуьрез. – Къачу.

Муьштери жез кIан хьайида савдадик хев кутуначир, адаз Чимназан ачух, михьи, ван алай хъуьруьнай цуьквер маса тагузвайди чир хьанай.

– Къачу ман! – лагьана Чимназа, жегьил алатна физ акурла. – Чна маса гузвайди туш, гьакI багъишзавайди я.

Жегьил кас дегьлиздин кьилиз атана. Набататриз вил ягъна, ам, кьил сухна, кабинетдин къенезни килигна.

– Яъ, – лагьана ада, – инаг сагъ са оазис я хьи! Гьи цуьк къачуртIа жеда?

– Гьим кIандатIани къачу, – лагьана Чимназа, хъуьрез-хъуьрез. Ахпа вичин жумартвални алава хъувуна: – Гьикьван кIандатIани къачу.

Жегьилди гьар са гъиле са гьеш кьуна: сада – герань, муькуьдани – шуькIуь-яргъи япар алай кактус.

Итимди гьешеравай цуьквер икI къачуна хъфинал Джирас мягьтеларнавайтIани, ада са куьтIни авуначир. Амма ам адан тажубвал кьатIай Чимназан шад баянди кьацIаз хкана:

– Сад вичин – адахлидиз, садни ярандидедиз къачунвайди я, – Чимназа вичин гуьзел хъвер авуна. – Гьим низ ятIа, жува фикир хъия.

– Туш, – лагьана Джираса. – Сад – папаз, сад ашнадиз я. Гьим низ ятIа, жува хълагь.

– Квевай, итимривай, ашнаяр галачиз жедач, – хъвер галачиз рахана Чимназ.

– Ашна тахьуй, рикIиз хуш дишегьли хьурай, кIаниди хьурай, – Джираса вичин келима хъуьтуьларна, адаз маса тав хгана.

– Им маса ихтилат я… Кьилинди муьгьуьббат я…

Мад хъуьрез акъвазнавай Чимназан чIулав вилерин деринрай Джирасаз сифте сеферда са гьихьтин ятIани сефилвал акуна. Хзан авай и гуьрчег кIалубрин, гьамиша вич дишегьливилин гьуьндуьрда хуьзвай, вич кьве аялдин диде тир, амма икI тирдахъ вичин акунралди садни чIалахъар тийизвай и гуьзелди вичин вилерин деринра ихьтин пашманвал гуж гъалибна чуьнуьхзавай хьиз хьанай Джирасаз. «Белки, зун яргъалди дишегьлийрин вилерин деринриз килиг тавуна аматIа?.. – хиялнай итимди. – Уьмуьр я ман… Чаз сад аквазва, сад аквазвач… Инсанриз исятда каш-мекь авун, дуланажагъ гуьнгуьна тун четин хьанва. Иллаки дишегьлийри и кар чпин рикIин деринра регъвезва, амма винел акъуд тийиз алахъзава… Анжах тек са Заирадивай вичин рикIевай велвелани пакадин йикъакай авай къалабулух, Чимназавай хьиз, чуьнуьхиз жезвач, гьавиляй ам адан чинал пайда жезва жеди…»

Амма Джираса авур и хиялрикай садни гьакъикъатдив кьурбур хьаначир. Заирадин къайивилин себебарни масадбур тирди адаз чир тахьана авачир, амма ихьтин фикирар авуналди гъуьл вичин папан еришрин-гьерекатрин гъавурда жезмай кьван дуьздаказ акьаз алахъзавай. Чимназан вилерай акур дерин сефилвиликай лагьайтIа, гьадан гьа-къикъатни масад тир. ИкI тирди Джирасаз Чимназа вичин «оазисда» авай саки вири цуьквер идарадиз къвез-хъфизвай патан ксариз пайна куьтягьайла чир хьана…

Амма а чIавалди идарада маса важиблу вакъиаяр кьиле фенай.

БенбецIаз вичин идара тахьай мисал авуна кIанзавачир. Адалай цIар чIугурвалди вичин гьакимвални ред жедайди чIехидаз чизвай. ГъвечIи коллективдин кьиле авайтIани, адаз вичин гьакимвал чIехиди хьиз аквазвай.

Пенсиядиз экъечIна са шумуд йис хьанвай, вични шанкIал, кьилелай чIар фенвай, вилерални еке, яцIу шуьшеяр авай айнаяр алай, пеле авай дерин биришрин кьилелай, гьар вилин къаншарда кIерецар кьван авай кьве тIур экъечIнавай ам, экуь-шуьтруь костюмни алукIайла (адал ам, шуьткьверни гьатна, гьамиша куьрс хьана жедай), къабух хана кьецIилдиз амай бенбецI хьиз аквадай – иллаки, кIул вегьенваз, кьил виликна къекъведайла. Идарачийри адаз гьавиляй «БенбецIни» лугьузвай. Амма и лакIаб адал бенбецIдин акунар ала лагьана акьалтайди тушир. А ухшарвилер коллективди гуьгъуьнлай кьатIайди тир. И лакIаб арадал атунихъ маса себеб авай.

Гьеле совет девир амаз са гьинай ятIани гъана коллективдин кьиле тайинарай и гьакимдин мецеллай гафарикай виридалайни гзаф сивяй акъатзавайди «улыбка» тир. Амма касдивай урус чIалал и гаф лазим тирвал лугьуз жезвачир. Адан сиве и гафунин кьилел къвезвайди (муькуь гафаринни вай-гьал тахьана амачир) маса мусибат тир. Язух гаф «улипка» хьиз акъатдай. «В чалавеки самый дарагуй вещ – это улипка», – къизилдин сарар къалуриз, хъуьрез-хъуьрез лугьудай ада гьар сеферда вичин чIехи кабинетда коллектив кIватIайла. Адаз вири къуллугъчийри чпин везифаяр хъуьрез-хъуьрез авуна кIандай, и кардай ам виридаз бегенмишни хьанвай. ЯтIани, гьар ижлас хьайила, вичин «улипка» рикIел гъиз хьайи адал «Улитка» лакIаб акьалтнай. И кардиз рехъ ачухайди Чимназ хьанай.

Адетдин са ижласдилай гуьгъуьниз къуллугъчияр чпин кабинетриз чукIун хъувурла, Чимназ Джирасан патав атана:

– Рушар захъ галаз рази хьанва, вири хъуьрена чIагизва, – ам вични, куркур хьиз, хъуьрезвай. – Заз ви фикирни чир хьана кIанзава.

– Куьн патахъай? – мягьтел хьанай Джирас.

– Чи «улипка» лугьудайди рикIивайни «улиткадиз» ухшар я. Гьавиляй я адавай «улыбка» дуьздаказ лугьуз тежезвайдини.

Чимназ, хъвер атIана, Джирасаз килигиз акъвазна. Ада гуя вичин хци цIелхемлу вилералди вичихъ галаз санал кIвалахзавай и итимдин акьул-камалдин дережаяр алцумзавай, налугьуди адак вичин зарафатдин гъавурда дуьздаказ такьунин къалабулух ква.

Джираса яргъал вегьеначир. Ам хъуьрена чIаганай ва вичин акьул-камалдал рехне гъаначир. Адан хъуьруьн кьуруди тушир: абурун чIехиди, дикъетдивди фикир гана килигайла, рикIивайни бенбецIдиз ухшар тир.

– Айнаяр алудайла, ухшарвал иллаки бетерди я, – хъуьруьни вилерал гъайи накъвар михьна Джираса.

– Къабух алачир бенбецI! – алава хъувунай жегьил, иер, вич кIвалахал кьабулна са акьван вахт хьанвачир Чимназа, итимрин арадайни вичин гуьзчивилин терефдарар жагъунал рази хьанваз…

Гьа икI чIехидал БенбецI тIвар акьалтнай. ЛакIаб са акьван кутугайди туширтIани, коллективда чпин гьакимдиз къвезвай гьуьрмет тавуна авачир. Абуруз адан къадир чизвай. Касдин къимет иллаки четин йисар алукьайла генани хкаж хьанай. Са уьлкве чкIана, цIийиди арадал са гуж-баладалди къвезвай залан йисара БенбецI вич вичивай квахьначир. Идара ва коллектив девирдин регъверик акатнавайтIани, абур сагъдаказ кIвачел аламукьун БенбецIан гьунар хьанай. Идара авай бицIи дарамат къа-къудун патал татай министирарни милицаяр, угъриярни къачагъар хьаначир. Абурук идара михьиз агал хъийиз алахъайбурни тIимил хьаначир. Амма БенбецIа виридаз дурум гана, садавайни ам кIвач илисни битIишариз хьанач, гуя коллектитвдиз къабух алачиз аквазвай и гъвечIи инсандал яцIу ракьун кьеркь алай. Ам вичин тади квачир еришдалди чкадин гьукумдин лап вини кIарара авайбур и гъвечIи идара хуьнин лазимвал чIехиди тирдан чIалахъариз алахънай. Ада гъизвай делилрихъ чIехи гьакимар бажагьат агъазвай, авайвал лагьайтIа абуру адаз ябни гузвачир, абурузни ам далудихъ кас галачир са гьашарат хьиз аквазвай, гьавиляй абуру идара агал хъувунин ва ам авай чка чпин гъилик авунин гьакъиндай шумудни са къарарни акъуднай. Амма БенбецIа виридалайни чIехиди чIалал гъана. Ам чIехидан патав фида ва я аниз ахъайда лагьана адан мидяйри гьич фикирни авуначир, я ам гьикI адан патав фенатIа абуруз хабарни хьаначир. Абуруз гуьгъуьнлай чир хьанай: виридалай чIехидини БенбецI са хуьруьнвияр я, абур мектебда санал кIелайбур, са хуьре санал чIехи хьанвайбур я. Гуьгъуьнлай абур лап талукь мукьва-кьилиярни я лугьуз ванер акъатнай. Вири мидяйриз БенбецIал кIеви къабух алайди акунай, адак кягъ хъийидай садни хъхьаначир.

Коллектив, лагьайтIа, гьакIни инанмиш тир: лап гьа и чIехи «къабух» далудихъ галачиртIани, БенбецIди идара хуьдай, вучиз лагьайтIа ам гьахьтинди тир: садан кьилни такъатдайди, иникай фена аникай хкечIдайди, вич кьван пуд чилерин кIаникай физвайди, къачурдалай багьаз маса хгуз алакьдайди, ракIарай чукурайтIа дакIардай хкведайди, ламариз балкIандин леэнар ядайди, къатирдал шивцин пурар эцигдайди, къушран какадилай сар твадайди, къуьлуьн тIварциз тIвал ядайди… Алукьнавай дар девирда ихьтин чIехиди хьун цавай аватна гъиле гьатай пай хьиз тир.

БенбецIаз вичин къадир чизвай. Вичел къуллугъчийри лакIаб эцигнавайди адаз хабар авай, амма ада и кар садазни къалурдачир. Ам хъсандиз чидай са камаллу касди ихьтин са шагьидвални авунай: «Эгер адан чиниз тфу гайитIа, ада, цуькIуьн гъилив михьна, са затIни тахьайди хьиз лугьуда: яраб марф къвазва жал?»

БенбецIдик хкуьрдай, хкIадай кас амачир. Ам мураддив агакьнавай: ада вичин чка, вичин къуллугъ, вичин гьакимвал хвенвай. Амай крарикай адаз са къайгъуни авачир. Коллективдинни чIехидан арада кхьин тавунвай икьрар кьабулнавай: гьарда вичиз кIандайвал ийин, идаради кIвалахзаваз къалурин, авуна кIани кар хьайитIа, гежел тевгьена ийин, гайи вахтунда мажибарни къачун. Ихьтин икьрарни, авайвал лагьайтIа, мажибрин гъвечIивиляй кутIуннавайди тир: БенбецIа вичин къуллугъчийриз пата-къерехдани чпиз кьве кепек къазанмишдай мумкинвал гузвай. И карди чIехидахъ, вуч лагьайтIани, чIехи ва регьимлу рикI авайдакайни лугьузвай.

Мадни чIехидан рикI суварар къейд авунал гзаф алай. Саки вири суварриз ада коллектив санал кIватIдай. ТIуьн-хъун тешкилдай, къуллугъчийрив кьуьлер ийиз, манияр лугьуз тадай. Тамадавилел рикI алай касдин. Гьар сефердани ада межлис вичиз адет хьанвай гафарилай башламишдай: «В чалавеки самый дарагуй вещ – это улипка». Коллективдин гуьгьуьлар гьасятда ачух жедай, виридан сивер япарихъ фидай, къайгъуяр-къамар рикIелай алатдай, межлис, чIемяй авахьзавайди хьиз, вичин нетижадив агакьдай.

Дар девир алукьайлани, БенбецIа межлисрилай гъил къачуначир.

Чимназа Джирасаз гьешина авай набататни гьа ихьтин шад са мярекатдилай гуьгъуьниз ганай. Авайвал лагьайтIа, гьа межлис хьана са кьадар йикъар алатайла. Амма а ядигар гунин дувулар Чимназа иштирак хъувур гьа эхиримжи межлисда авай.

Гьа сефердани, амайбур хьиз, ЦIийи йисан сувар БенбецIан кабинетда къейдзавай.

Чимназ а юкъуз дишегьлийрикай виридалайни иер тир. Яргъи чIулар чIарар ахъайна, тIарам бухахдив кьур, хурни къуьнер ахъа, гимишдин рангунин яргъи булушка алаз кабинетдиз атай адан гуьзелвал Джирасаз сифте яз аллагьсузди яз акунай. Гьамиша кIвалахдал адахъ галаз вичин къуншидихъ галаз хьиз хуш рахун-рафтарвал хуьзвай, адетдин са-кьве келима, мукъаят кьве комплимент авуна рахаз вердиш Джирасан мез и сеферда лугьудай гафар авачиз амукьнай. Вич ацукьнавай чкадилай гьеле ракIара амай Чимназан вилериз килигай итимдин вилер са гъвечIи геренда адан вилера акьунай ва адаз абурун чIулав деринрай кьасухдай, са нин ва я куьн ятIани хъиляй чуьнуьхнавай къалабулухни пашманвал акунай. Гьикьван и гъамлувал уьтериди тиртIани, Джирасаз ам такуна ва я гьисс тавуна амукьначир, вучиз лагьайтIа дишегьлиди чуьнуьхна хуьзвай а дертлувал жегьил итимдиз танишди тир. Гьа са вахтунда Чимназан вилера Джирасаз са вичиз багъишнавай кьилдин эквни са легьзеда куькIвена чуьнуьх хъхьайди хьиз хьанай. Адан фикирар тапанбур хьаначир.

– Зун зи къуншидин патав ацукьда. Ваз цал цлавай къуншияр чара ийидай ихтияр авайди туш, коллега, – зирингдиз лагьанай Чимназа Джирасан патав ацукьнавай къуллугъчидиз.

– Вун хьтин гуьзелдин хура гьикI акъвазда! – къуллугъчиди, къарагъна, вичин стул дишегьлив вугана.

И юкъуз Чимназ чир жедайвал амачир. Ада манияр лугьузвай, кьуьлерзавай. Итимрини дишегьлийри чпи чеб кьуна ийидай аста кьуьлер авуникни кьил кутурди Чимназ тир. Ада, магнитофонда вичи кIваляй гъанвай кассета туна, са таъсирлу макьам кутуна, БенбецIаз кьуьлуьник экечIун теклифнай. Межлисда тамадавал авунни рикIелай фейи БенбецIа яргъалди Чимназ ахъай хъувуначир: мад ва мад гьа са макьам кухтаз, Чимназан са пай ачух туькме хурарал кьил эцигна (налугьуди и БенбецI гьабурунни иеси я) умундаказ чархар язавай. Чимназа са аксивални ийизвачир, ам хъуьрез-хъуьрез рази жезвай. Джирасан кьиляй гьасятда хиял фенай: «Ида са нин ятIани хъиляй ийизвайди я… Гъуьлуьн хъиляй туштIа низ чида?.. Хзанда къал хьанва жеди…»

Гьар гьикI ятIани, Джирасаз и декьикьайра, къарагъна, къизилдин сарар экъисна, вилер акьална, вич Чимназалай са кьилин куьруь яз, адан хурал чIар фенвай кьил эцигна ян гузвай БенбецIан айнайрин юкьваз са ифей гъуд чуькьуьз кIан хьанай. Амма ада маса рехъ жагъурна:

– Авторитарный режим куьтягь хьана алатнавайди я, гьуьрметлу шеф, къара жемятдивни са нефес къачуз гице, – лагьана, зарафат авун яз, ада Чимназ БенбецIан гъиляй ахкъудна, адахъ галаз вич кьуьлуьник экечIна.

БенбецIа хъилен са лишанни къалурначир:

– Зун демократиядиз ерли акси кас туш, я хванахва! За ви гафуниз къуват гузва, – лагьана, ада кьуьлуьник санлай кьве дишегьлидиз теклифна: кьведан юкьварилайни хьиз кьуна, гагь садан хурал, гагь муькуьдан хурал кьил эцигиз вичин чархар ягъунар давамар хъувуна.

Чимназ хъуьрезвай. Са арадилай кьуьлуьник экечIайбурун кьадар гзаф хьуникди майдан дар хьайила, ада секиндиз вичин кьил Джирасан къуьнел эцигнай. Итимдиз вичин рикIин гьерекат акъвазай хьиз хьана. Адаз вич са гьихьтин ятIани гегьенш ва са касни авачир атирлу са чуьлдин юкьвал аватай хьиз авай. Ширин аваздин везинди адав вичин беден гьисс ийиз тазмачир, адаз вични Чимназ сад садак ккIанвай кьве пириш яз назик шагьвардин лепейра къугъвазвай хьиз авай. Адаз акI тир хьи, вичивай са мус ятIани квахьай са багьа мурад, хиял жагъун хъувунвайди хьиз. Гьавиляй ада мад са куьникайни фикир хъийизмачир. Чимназан рикIени, чандани гьа ихьтин гьиссер авайди ада мефтIедин икьван чIавалди гьерекатдик тахьай хьтин са пипIелди кьатIузвай. Адаз вичин виликан гъалатIар садрани тахьайбур хьиз, вич яшамиш хьайи уьмуьр вичинди туширди хьиз, я тахьайтIа гьакIан бинесуз, гьакъикъат галачирди хьиз тир. Джирас патал халисан уьмуьр исятда башламиш жезвай ва адан, яни уьмуьрдин, бахтаварвилихъ сергьят авачир… Адаз и кьуьл куьтягь хьана кIанзавачир…

Амма шадвилин мярекатар фад куьтягь жеда. Иллаки идарайра. Межлис югъ мичIи жедалди давам хьанайтIани, вирида ам ам фад куьтягь хьанвайди хьиз гьиссзавай.

Дишегьлияр чIехидан кабинетда къайда хутаз, стол михьи хъийиз, къаб-къажах чуьхуьн хъийиз амукьнай. Итимар гьар сад санихъ чкIун хъувунай.

Джирас вичин кабинетдиз хтанай. Авайвал лагьайтIа, ам дерин ва гьеле вичивайни кьатIуз тежезвай, вичи гьеле бегьемдиз аннамишни тийизвай са гьиссди иниз хканай. Адаз вичи вуч гуьзлемишзавайтIа чинни ийизвачир, амма ада са вуч ятIани вилив хуьзвай. Гьа са вахтунда и вилив хуьн ада вичин са легьзедин ягъалмишвал язни, хъванвай ичкиди кутунвай тапан хиял язни гьисабзавай.

Гьавиляй ам сифтедай чIалахъни хьаначир, ада вич пиян хьанва лагьана фикирнай: рак ахъайна кабинетдиз хъуьрез-хъуьрез гьахьай, беденда звар аваз, вичин тIарам буй кьуьлзавай жуьреда галтадиз, сархуш хьанвай жуьреда килигиз акъвазай Чимназ акурла, Джирас къах хьана амукьнай, адаз вичин бейнидин, рикIин деринра авур хиялар икI садлагьана чандал атун гьакIан са хъен, лепир хьиз, гьакI карагай шикил хьиз авай. «Гила авай ичкияр шак алай чкайра гьазурзавайбур я…», – хиялдай фена адан.

Джирасан патай са гьерекатни такурла, Чимназа, вилера кьезил туьгьметдинни хатур амукьиз гьазурвилин хъвер туна, лагьана:

– Зун къужахламиша, Джирас! КичIе жемир!

Жегьил итим анжах гила, Чимназан ван галукьайла, и гафар адан иер, ацIай назик пIузаррилай алатайди акурла, хъвайи ички са гьиллени квачирдахъ агъунай. Амма ам вич вичихъ са акьван агъанвачир, адаз вучдатIа генани чизвачир.

– Ина инсанар ама, чун аквада… Хъсан жедач… – и гафар сивяй акъатирдавай Джирасаз вичиз вич дакIан жезвай, ада рикIяй вичи вичиз экъуьгъзавай, «кичIерхъан я вун, кьей хва!» лугьузвай. – Чун хзанар авай инсанар я, Чимназ!.. – вичин и легьзедин ажузвилин себеб ачухариз алахъна ам.

– Туш, Джирас, чибур хзанар туш, кIан квачир фурар я… Чун бахтсуз инсанар я… Зунни, вунни… – Чимназа, теспача яз амай Джирасав агатна, адан гардан кьуна, ам къужахламишна, адан кьилелай тавазивилелди кап алтадна, ахпа адан сивиз яргъалди давам хьайи дерин ва ифей темен гана. Ахпа, темен кьатIна, Джирасан вилера накъвар алай вилер атIумарна, хълагьна: – Чавай чи бахт патал са затIни ийиз жезвач, я чун алахъни ийизвач…

Чимназ хъфенай.

Гьа хъфейди – ам яргъалди кIвалахал хтаначир. Ам, ичалатра рак уьзуьр аваз, азарханада къатканва лагьай хабар Джирасан япарихъ са шумудан сивяй галукьнай. Адал кьил чIугваз физ кIан хьунин фикирни атанай касдиз, амма вичи къалурай ажузвилелай гуьгъуьниз тIазвай дишегьлидин кьилив фини адаз генани артух тIарвал гудай хьиз авай Джирасаз. «За зи ажузвал, адан уьзуьрдикай хабар аваз, кьасухдай авурди хьиз фикирунни мумкин я ада, – вичи вичик лугьузвай Джираса. – Адаз зи хзандин, зинни зи папан арайрикайни хабар авай саягъда зазни вичин хзандикайни вичин тIал-квалдикай хабар авайди яз гьисабзава жеди ада». Гьа и фикирри Джирас Чимназан патав фин энгеларзавай. Гьар гьикI ятIани ада дишегьлидин вилик вич тахсирлу яз гьиссзавай. Гьи патахъай къачуртIани, адаз вич батIул яз аквазвай.

Йикъарикай са юкъуз хабарни авачиз адан кабинетдиз Чимназ атана акъатна. Ам кьуранвай. Чинин рангар атIанвай. АтIа межлисда адал алай абуррикайни мешребрикай виле акьадай са затIни амачир. Налугьуди им маса, зайиф ва юхсул хьанвай, са зурба тайинсузвилин вилик тамамдиз вичин ажузвал хиве кьунвай гъейри са дишегьли я. ЧIехи хьана аквазвай анжах кьве вили ам Чимназ тирдакай лугьузвай. Вилера авай таниш пашманвални гъамлувал эвелдай хьиз уьтериди яз амачир, гьасятда виле акьадайвал артух хьана аквазвай. Адан гъилел цуьк авай гьеш алай.

– Чимназ!.. – садлагьана кIвачел къарагъна Джирас. – Вун… Вуна… Заз ви…

– Им ваз зи патай савкьват хьуй. – Чашмиш хьанвай Джирасав гаф лугьуз тунач ада. – Аманат хьуй… Зун хъфизва…

– ГьикI хъфизва? КIвалахдилай элячIзавани?

– Вири хъфизвайвал… – ада набатат авай гьеш дакIардал эцигна. – Идаз мукьвал-мукьвал яд гуз хьухь. Им чуьлдин цуьк я. ТIвар заз чидач. За чи хуьруьн кьилихъ галай сувай гъайиди я. Аявал авуртIа, кIвалин шартIарив вердиш жедайди я. Цуькни ахъайда. НекIед хъчариз мукьвади я, тIвар заз чидайди туш.

– Адаз за ви тIвар гуда…

Чимназан сивел сефил хъвер атана, ам, мад са гафни талгьана, кабинетдай экъечIна.

Гуьгъуьнлай Джирасаз чир хьайивал, Чимназа вичин кабинетда авай кьван вири цуькверни ажаиб набататар кIвалахал алай дишегьлийриз пай хъувунай. Адалай кьулухъ Чимназ садазни ахкуначир.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.