Полессе Тамара Тихоновская Маладая дызайнерка Лiса атрымлiвае y спадчыну старую сядзiбу y глухiм Полесьi. Там яна сутыкаецца з ценямi мiнулага — лiтаральна. Балоты захоyваюць памяць пра кожнага, хто тут жыy, i Лiса вучыцца чытаць гэтыя сляды. Яна знаходзiць фатаграфii, дзённiкi, таямнiцы, якiя мацi хавала yсё жыццё. І разумее: каб адпусцiць мёртвых, трэба спачатку дараваць жывым. І сабе. Гэта гiсторыя пра тое, што нават страчаныя каранi могуць прарасцi. Калi ты гатовы слухаць зямлю. Тамара Тихоновская Полессе ПРАЛОГ Полессе, 1939 год Кастрычнiк Зямля памятае yсё. Нават тое, што людзi хочуць забыць. Яна бегла па мокрай траве, разрываючы спаднiцай павуцiнне, якое лiпнула да твару, да валасоy, да здранцвелых ад страху рук. Ногi правальвалiся y багнiстую глебу, з кожным крокам усё глыбей, быццам зямля не хацела адпускаць. – Казiмiра! – крыкнуy голас ззаду. Чужы, хрыплы, не той, якi яна любiла. Яна не азiрнулася. Не магла. Ведала, што калi азiрнецца – спынiцца, а калi спынiцца – усё. Спераду было возера. Чорнае y гэтым неверагодным святле – месяц хаваyся за хмарамi, i толькi рэдкiя праменi вырывалi з цемры то ваду, то чарот, то адзiнокую хвою на беразе. Яна ведала гэта возера з дзяцiнства. Ведала кожны куст, кожны паварот. Яна купалася тут з сёстрамi, лавiла рыбу з бацькам, цалавалася з Янам пад старым дубам на тым беразе. Цяпер возера стала яе адзiным шанцам. Яна yвайшла y ваду, не збаyляючы тэмпу. Холад перахапiy дыханне, сцiснуy грудзi ледзянымi абцугамi. Але яна iшла далей. Вада даходзiла yжо да каленаy, да пояса, да грудзей. – Казiмiра! – голас стаy блiжэй. Яна азiрнулася. На беразе стаялi тры постацi. У святле месяца яна yбачыла iх твары – чужыя, але чамусьцi страшна знаёмыя. Суседзi. Людзi, з якiмi яна гадамi здароyкалася, з якiмi дзялiла хлеб i соль. І сярод iх – Ян. Яе Ян. Яе каханы. Той, каму яна даверыла yсё. Ён стаяy i глядзеy на яе. І y вачах яго не было нiчога. – Вярнiся! – крыкнуy ён. – Абяцаю, табе нiчога не будзе! Яна не паверыла. Не магла паверыць. Занадта добра яна ведала, што робяць з такiмi, як яна. Яна зрабiла апошнi крок наперад – i вада схавала яе з галавой. Холад быy такiм моцным, што, здавалася, сэрца вось-вось спынiцца. Яна адкрыла вочы i yбачыла y тоyшчы вады ценi. Яны плылi побач, акружалi яе, i y iх не было твараy, але яна чамусьцi не баялася. Яны чакалi. Лёгкiя пачалi палiць. Яна зразумела, што не выплыве. І раптам гэта перастала быць страшным. Апошняя думка, якая мiльганула перад тым, як свет пагас: «Дзяyчынка. У мяне ж дзяyчынка. Маленькая. Хто яе выратуе?» Вада збыткавалася над ёй, прыняла яе, укалыхала. І ценi вакол сталi цiшэйшыя, спакайнейшыя. Яны ведалi: яна вярнулася дадому. Назаyжды. Цяперашнi час Мiнск, кватэра Лiсы Дзяyчына рэзка расплюшчыла вочы. Сэрца калацiлася так, што, здавалася, вось-вось разарве грудную клетку. Цела было мокрае ад поту, хоць у пакоi было халаднавата. Яна села на ложку, абхапiла каленi рукамi i паспрабавала аддыхацца. Гэта быy проста сон. Усяго толькi сон. Але y вушах усё яшчэ гучаy шум вады. І гэтыя вочы. Вочы Яна, у якiх не было нiчога. Лiса паглядзела на гадзiннiк – трэцяя ночы. За акном спаy Мiнск, спакойны, абыякавы, чужы. Яна yстала, падышла да акна, адсунула фiранку. На шкле блiшчэлi кроплi дажджу. Па iх сцякалi агнi горада, змешваючыся y дзiyныя малюнкi. Яна часта бачыла гэты сон. Не кожную ноч, але рэгулярна. Ён прыходзiy i сыходзiy, як прылiy, пакiдаючы пасля сябе толькi стомленасць i пачуццё, што нешта важнае засталося недаказаным. Мацi казала: "Проста дрэнны сон, бывае. Забывай". Але Лiса не магла забыць. Не магла забыць твар той жанчыны, якая танула y чорнай вадзе. Не магла забыць дзяyчынку, пра якую яна думала y апошнi момант. Дзяyчынку, якая была падобная на яе саму. Яна павярнулася i паглядзела на стол, дзе ляжаy канверт, якi прыйшоy учора. Паштовая папера, казённы штампаваны адрас натарыяльнай канторы. "Спадчынная справа. Вам належыць маёнтак у Полесьi, пасля смерцi вашай стрыечнай бабулi Ядвiгi Казiмiраyны…" Яна не ведала нiякай Ядвiгi. Мацi нiколi не расказвала пра сваякоy у Полесьi. Наогул нiколi не расказвала пра мiнулае. – Там нiчога добрага няма, – казала яна. – Забудзь. Лiса yзяла канверт, паглядзела на пячатку. Потым перавяла позiрк на акно, на дождж, на горад. – Можа, пара даведацца, – шапнула яна y пустэчу. Дождж за акном, здалося ёй, стукнуy мацней. Быццам згодна. Быццам нехта там, далёка, у Полесьi, нарэшце пачуy яе. Глава 1 Лiст Часам адно паведамленне можа змянiць усё. Нават калi ты не чакаy нiчога мяняць. Ранiца пачалася як заyсёды. Будзiльнiк зазвiнеy а сёмай, Лiса працягнула руку, намацала тэлефон, адключыла. Полежала яшчэ пяць хвiлiн, лiчачы да ста, як вучыла сябе гады таму, каб нарэшце yстаць. За акном iшоy дождж. У Мiнску ён iшоy ужо трэцi дзень – шэры, нудны, восеньскi. Лiса адсунула фiранку, паглядзела на вулiцу. Людзi спяшалiся на працу, хаваючыся пад парасонамi, машыны стаялi y пробках, жыццё iшло сваiм парадкам. Яна зварыла каву, села за кампутар праверыць пошту. Тры спам-рассылки, лiст ад начальнiцы з новай задачай i… яшчэ адзiн. Ад натарыуса. "Паважаная Лiзавета Мiкалаеyна, нагадваем вам, што для афармлення спадчыны вам неабходна з'явiцца y натарыяльную кантору асабiста…" Яна адпiла кавы i зноy паглядзела на канверт, якi yсё яшчэ ляжаy на стале. Трэцi дзень яна адкладала гэты вiзiт. Не таму, што не хацела – проста не ведала, як сябе паводзiць. Спадчына ад незнаёмай стрыечнай бабулi. Маёнтак у Полесьi, пра якi яна нiчога не ведае. Гэта гучала як пачатак дрэннага фiльма. Але адкладваць больш не было куды. Натарыяльная кантора знаходзiлася y цэнтры, у старым домiку на вулiцы Карла Маркса. Лiса yвайшла, абтросла парасон i азiрнулася. Пахла старой паперай i чаем. За стойкай сядзела жанчына гадоy пяцiдзесяцi з вечна стомленым тварам. – Вы да каго? – Я па справе спадчыны. Лiзавета Кароль. Жанчына паглядзела y кампутар, кiyнула. – Праходзьце, вас чакаюць. Кабiнет натарыуса быy маленькiм, заваленым папкамi. За сталом сядзеy лысаваты мужчына y акулярах, якi падняyся, калi Лiса yвайшла. – Лiзавета Мiкалаеyна? Вiтаю. Я Мiхаiл Пятровiч. Прабачце, што выклiкалi – такiя справы лепш вырашаць асабiста. Ён паказаy на крэсла, Лiса села. – Ваша стрыечная бабуля, Ядвiга Казiмiраyна Кароль, памерла тры месяцы таму. Яна пакiнула запавет, згодна з якiм вы з'яyляецеся адзiнай спадчыннiцай. – Але я нiколi не чула пра яе. Мацi нiчога не расказвала. Натарыус уздыхнуy. – Гэта часта бывае. Сямейныя гiсторыi… не заyсёды простыя. Але факт застаецца фактам: вы атрымлiваеце дом у вёсцы Залессе, Пiнскага раёна, i зямельны yчастак каля дваццацi гектараy. – Дваццаць гектараy? – Лiса ледзь не падавiлася. – Гэта ж велiзарны yчастак! – Так. Калiсьцi гэта была сядзiба. Цяпер, на жаль, у занядбаным стане. Але зямля ёсць зямля. Ён пасунуy да яе папку з паперамi. – Тут усе дакументы. Але перш чым падпiсваць, я павiнен вам нешта перадаць. Ён дастаy з шуфляды невялiкую драyляную скрыначку, паставiy на стол. – Гэта знайшлi y хаце. Там лiст i некалькi рэчаy. Яна пакiнула гэта асаблiва для вас. І прасiла перадаць асабiста. Лiса yзяла скрыначку. Яна была цяжкой, гладкай навобмацак. На вечку быy выразаны нейкi знак – кола з кропкай пасярэдзiне. – Адчынiце, – сказаy натарыус. – Ваша права. Лiса падняла вечка. Унутры ляжаy стары, пажоyклы лiст, скручаны y трубачку i перавязаны чырвонай нiткай. І яшчэ нешта – маленькi срэбны медальён, пацямнелы ад часу, з выявай жанчыны. Такi самы, якi яна бачыла y сне. – Адкуль… – прашаптала яна. – Не ведаю, – сказаy натарыус. – Гэта не мае дачынення да справы. Але яна вельмi прасiла перадаць. Лiса разгарнула лiст. Почырк быy старым, дрыготкiм, але выразным. "Лiсавета, Калi ты чытаеш гэта, мяне yжо няма. Я чакала цябе yсё жыццё. Ведала, што ты прыйдзеш. Мы, Каролi, заyсёды ведаем такiя рэчы. Ты нiчога не ведаеш пра нас. Твая мацi схавала праyду, каб абаранiць цябе. Але праyду нельга схаваць назаyжды. Яна жыве y зямлi, у вадзе, у паветры. І яна паклiча цябе. Прыязджай у Залессе. Не бойся. Зямля цябе прыме. Яна чакае цябе гэтак жа доyга, як i я. А калi yбачыш дзяyчынку y тумане – не хавайся. Яна не зробiць табе блага. Яна проста хоча, каб яе пачулi. Помнi: ты – наша кроy. А кроy не знiкае. Твая бабуля, Ядвiга". Лiса сядзела моyчкi, трымаючы лiст у руках. Перад вачыма стаяy твар жанчыны з яе сноy. Той самай, якая танула y возеры. – З вамi yсё добра? – спытаy натарыус. – Так, – аyтаматычна адказала Лiса. – Так, усё добра. Яна схавала лiст у скрыначку, зачынiла яе. Медальён сцiснула y далонi – ён быy цёплы, хоць ляжаy у халоднай скрынцы. – Што мне трэба зрабiць, каб прыняць спадчыну? – Падпiсаць паперы. І… з'ездзiць туды. Для афiцыйнага агляду. Лiса кiyнула. – Я паеду. Глава 2 Дарога Кожная дарога вядзе кудысьцi. Але некаторыя вядуць дадому, нават калi ты нiколi там не быy. Аyтобус Мiнск – Пiнск адыходзiy а сёмай ранiцы. Лiса сядзела ля акна, прыцiскаючы да сябе невялiкi заплечнiк. Скрыначку з лiстом i медальёнам яна паклала y самы нiз, памiж рэчамi. Яна не магла растлумачыць сабе, чаму, але не хацела выпускаць яе з рук. За акном праплывалi шэрыя прыгарады, потым палi, потым лес. Восень размалявала дрэвы y жоyты i чырвоны, але сонца не было – нiзкае шэрае неба вiсела над зямлёй, як старое коyдру. Лiса дастала тэлефон, паспрабавала знайсцi хоць якую iнфармацыю пра вёску Залессе. У iнтэрнэце было пуста. Некалькi згадак у старых артыкулах, адна фатаграфiя – размытая, здымак драyлянай царквы, зроблены невядома кiм. Яна yздыхнула i схавала тэлефон. Праз тры гадзiны аyтобус спынiyся y Пiнску. Лiса выйшла на плошчу, азiрнулася. Горад быy маленькiм, прыгожым па-свойму, але чужым. Яна падышла да прыпынку, дзе чакалi некалькi старых аyтобусаy. – Да Залесся калi? – спытала яна y кiроyцы, якi палiy цыгарку ля дзвярэй. – Залессе? – ён паглядзеy на яе здзiyлена. – Туды аyтобус не ходзiць. Дарогi амаль няма. Хiба на папутцы. – А як жа людзi туды дабiраюцца? – Нiяк, – проста сказаy ён. – Там амаль нiхто не жыве. Тры хаты, здаецца. І тая сядзiба старая, пра якую кажуць, там нечыста. Лiса адчула, як па спiне прабеглi мурашкi. – Якая сядзiба? – Каролей, – кiроyца пiльна паглядзеy на яе. – А вы, здаецца, з iх роду? Твар падобны. Лiса не адказала. – Паняцца, – сказаy ён. – Чакайце тут. Зараз падыдзе мой знаёмы, ён у тыя краi па грыбы ездзiць. Падвязе. Праз паyгадзiны ля аyтобуснай станцыi спынiyся стары yАЗiк, увесь у гразi. З яго вылез мужчына гадоy пяцiдзесяцi, з сiвой барадой i хiтрымi вачыма. – Грышка, – прадставiyся ён. – Чуy, табе y Залессе трэба? – Так. – Па дзвесце рублёy. Дарога там – жах. Колы паб'ю. Лiса згадзiлася. Яна села на пярэдняе сядзенне, i машына, рыпе i падскокваючы на кожнай яме, паехала. – А ты з Каролей будзеш? – спытаy Грышка, калi яны выехалi за горад. – Адкуль вы ведаеце? – Ды твар. У iх усiх такi твар – тонкi, з вострымi скуламi. І вочы. Як у ваyкоy. Ён закурыy, адчынiy акно. – Я тваю бабку ведаy. Ядвiгу. Яна апошняя там жыла. Дзiyная была, але добрая. Травы збiрала, лячыла людзей. Да яе з усяго раёна ездзiлi. – А чаму яна адна жыла? Грышка паглядзеy на яе доyга, потым перавёy вочы на дарогу. – Доyгая гiсторыя. І не мая казаць. Ты сама даведаешся, калi прыедзеш. Там зямля гаворыць, калi слухаць умееш. Яны ехалi яшчэ гадзiну. Дарога рабiлася yсё горшай, лес – усё гусцейшым. За акном мiльгалi асiны, бярозы, часам – вада. Балоты пачыналiся проста ля дарогi, цягнулiся да гарызонту, чорныя, блiскучыя. – Прыехалi, – сказаy нарэшце Грышка. Лiса паглядзела наперад. Сярод лесу стаяла некалькi хат. Тры, здаецца. І адна – вялiкая, двухпавярховая, з калонамi i высокiмi вокнамi, палова якiх была забiтая фанернай. Сядзiба. – Ну, бывай, – сказаy Грышка. – Калi што – тэлефануй. У Грышкi нумар запiшы. Тут сувязь дрэнная, але можна знайсцi месца. Ён павярнуyся i паехаy, пакiнуyшы Лiсу адну сярод балот. Яна стаяла ля старога дома, трымаючы y руках заплечнiк, i слухала цiшыню. Такая цiшыня бывае толькi y месцах, дзе людзi перасталi жыць. Няма сабачага брэху, няма галасоy, няма гулу машын. Толькi вецер у голых галiнках i цiхi плюскат вады дзесьцi непадалёк. Лiса зрабiла крок да дзвярэй. Пад нагамi хруснула шкло. Яна падняла вочы i yбачыла, што y акне другога паверху нехта стаiць i глядзiць на яе. Цень. Маyклiвы, нерухомы. Але калi яна прыгледзелася – там нiкога не было. Толькi цёмнае акно i адлюстраванне неба. Лiса адчула, як медальён у кiшэнi стаy цяплей. – Ну, прывiтанне, – шапнула яна. – Я прыйшла. Глава 3 Сядзiба Некаторыя дзверы адчыняюцца не ад ключа, а ад адвагi iх адчынiць. Лiса стаяла ля дзвярэй сядзiбы доyга, не ведаючы, што рабiць. Вецер шамацеy у голых галiнках старой лiпы, якая расла ля самага ганка. Дзесьцi далёка, у балоце, нешта плюхнула – то цi рыба, цi нехта iншы. Яна працягнула руку i дакранулася да дзвярэй. Дрэва было халодным, шурпатым, з глыбокiмi расколiнамi. Стары мядзяны клямка, пазялёны ад часу, не паддаваyся. Яна нацiснула мацней – i дзверы з цiхiм рыпеннем адчынiлiся. Унутры пахло так, як пахнуць дамы, у якiя доyга не заходзiлi людзi: пылам, цвiллю, сухiмi кветкамi i яшчэ чымсьцi – ледзь улоyным, салодкiм. Ладанам? Цi старымi духамi? Лiса yвайшла y вялiкую залу. Высокiя столь, пацямнелыя ад часу, лепка па кутах, вялiзны камiн, закладзены цэглай. На сценах вiселi карцiны, амаль зусiм сцямнелыя, з якiх ледзь праглядвалi твары. Старыя фатаграфii на сценах – людзi, якiх яна нiколi не ведала, глядзелi на яе з-пад шкла. Яна прайшла далей. Вялiзны дубовы стол, на iм – слоiк з сухiмi травамi i кнiга, пакiнутая адкрытай. Лiса падышла, паглядзела. Старонкi былi спрэс пакрытыя дробным почыркам – не кнiжнымi лiтарамi, а рукапiснымi запiсамi. "Сёння зноy бачыла яе. Яна стаiць на беразе i глядзiць. Трэцi дзень. Не падыходзiць, не гаворыць, проста глядзiць. Я ведаю, што гэта не мая дачка. Мая дачка даyно y Мiнску, i яна нiколi не вернецца. Але чаму тады яна так падобная?" Лiса адхiснулася. Гэта быy дзённiк. Яе бабулiн дзённiк. Яна закрыла кнiгу, не ведаючы, цi мае права чытаць далей. Але рукi самi пацягнулiся, каб адкрыць зноy. Яна чытала да вечара. За акном пацямнела, а яна yсё сядзела за старым сталом, перабiраючы старонкi, поyныя болю i надзеi. Бабуля пiсала пра вайну, пра страты, пра тое, як яна вучылася жыць адна. І пра тое, што яна ведала – рана цi позна, хтосьцi прыйдзе. "Яна прыйдзе. Я адчуваю гэта. Яе клiча зямля, нават калi яна яшчэ не ведае. Наш род не знiкае, ён проста чакае, пакуль апошняя з нас не вернецца дадому". Калi Лiса адклала кнiгу, за акном ужо была ноч. Месяц свяцiy у акно, асвятляючы залу бледным, нерэальным святлом. І y гэтым святле яна yбачыла яе. На лесвiцы, што вяла на другi паверх, стаяла дзяyчынка. Маленькая, гадоy васьмi, у старой, доyгай сукенцы, з распушчанымi валасамi. Яна стаяла i глядзела на Лiсу. Лiса не закрычала. Нечакана для сябе яна не спалохалася. Яна проста паглядзела y адказ. – Прывiтанне, – сказала яна цiха. Дзяyчынка не адказала. Яна павярнулася i пайшла наверх, бясшумна, быццам плыла па паветры. І знiкла. Лiса yскочыла, кiнулася за ёй. Узбегла па лесвiцы – прыступкi рыпелi пад нагамi. Наверсе быy доyгi калiдор, шмат дзвярэй. Усе зачыненыя. Апошняя, у канцы калiдора, была прыадчыненая. Лiса падышла, штурхнула яе. Гэта была дзiцячая. Старая лялечка на падлозе, ложак з жалезнымi спiнкамi, камод з люстэркам. На сцяне – фатаграфiя. Дзяyчынка. Тая самая. І побач – жанчына. Тая, якую Лiса бачыла y сне. Тая, што танула. Яна падышла блiжэй. Фатаграфiя была старой, пажоyклай, з падраным краем. На адвароце было напiсана: "Казiмiра з дачкой, 1938". Лiса yзяла фатаграфiю y рукi. Пальцы дрыжалi. – Хто ты? – шапнула яна. – І чаму я цябе бачу? У люстэрку на камодзе нешта мiльганула. Яна рэзка павярнулася. У люстэрку, за яе спiной, стаяла дзяyчынка. І yсмiхалася. – Не бойся, – пачула яна голас. Не звонку – у галаве. – Я чакала цябе. Лiса апусцiлася на падлогу. – Хто ты? – Я – памяць, – адказаy голас. – Я – тое, што вы забылi. Я – дарога дадому. І святло y пакоi змянiлася. Глава 4 Ганна Самыя галоyныя словы часта гучаць не y горадзе, а там, дзе цiшыня гаворыць мацней. Ранiца прыйшла нечакана. Лiса прачнулася на падлозе y дзiцячым пакоi, трымаючы y руках старую фатаграфiю. Сонца свяцiла y акно, i y яго промнях пыл кружыyся, як жывы. Яна yстала, пацерла затэклаю шыю. Галава была цяжкай, быццам пасля доyгай хваробы. Але yспамiны пра мiнулую ноч былi рэальнымi – яна не магла iх адмаyляць. Дзяyчынка. Голас у галаве. І гэтае дзiyнае адчуванне, што яна тут не адна. Яна выйшла з пакоя, спусцiлася yнiз. У зале было холадна, камiн не палiлi. Яна знайшла на кухнi старую плiтку, нейкiя дровы, ледзь-ледзь разагрэла ваду i зварыла каву, якую прывезла з сабой. Сядзела ля стала, пiла i глядзела y акно. За шклом было поле, а за iм – лес, а далей – балоты. Яны цягнулiся да гарызонту, чорныя, вiльготныя, поyныя таямнiц. Стук у дзверы прымусiy яе yздрыгнуць. Лiса падышла, адчынiла. На ганку стаяла жанчына гадоy семдзесяцi, маленькая, згорбленая, у цёплай хустцы. У руках яна трымала кошык, накрыты ручнiком. – Я Ганна, – сказала яна проста. – Суседка. Пачула, што хтосьцi прыехаy. Прынесла вам снеданне. Тут не крама, а без ежы нельга. Яна прайшла y хату, не чакаючы запрашэння, паставiла кошык на стол. Адтуль пахла свежым хлебам, малаком i яшчэ нечым – то цi пiрагамi, то цi проста дабрынёй. – Ешце, – загадала яна. – А потым будзем гаварыць. Лiса ела, а Ганна сядзела насупраць i глядзела на яе. Глядзела так, быццам бачыла наскрозь. – Падобная, – сказала нарэшце. – Ой, падобная. Твар той жа. І вочы. У iх ваyчыныя вочы былi, у Каролей. У цябе таксама. – Вы ведалi маю бабулю? – спытала Лiса. – Ядвiгу? Ведала. Усё жыццё побач пражылi. Яна была старэйшая, але мы сябравалi. Яна мяне травы збiраць вучыла, дзяцей лячыць. А потым… – Ганна замоyкла. – Што потым? – Потым яна стала адной жыць. Дзецi паехалi, унукi не прыязджалi. Твая мацi, Нiна, яна апошнi раз была тут гадоy дваццаць таму. Пасварылiся яны моцна. І больш не вярталася. – З-за чаго пасварылiся? Ганна паглядзела на яе доyга. – З-за праyды, – сказала яна. – Твая мацi не хацела ведаць пра мiнулае. А Ядвiга не магла маyчаць. Яна бачыла… нешта. І хацела, каб Нiна ведала. А Нiна не захацела. – Што бачыла? Ганна yстала, падышла да акна. – Ты yжо бачыла, – сказала яна цiха. – Я ведаю. Ты бачыла яе. Дзяyчынку. Лiса адчула, як сэрца прапусцiла yдар. – Адкуль вы ведаеце? – Бо я таксама яе бачу, – проста сказала Ганна. – Ужо шмат гадоy. Яна прыходзiць, калi хтосьцi з роду вяртаецца. Яна – вартаyнiца. Яна – памяць. Ганна павярнулася. – Тут, у Полесьi, зямля захоyвае yсё. Кожны след, кожны крык, кожную слязу. Тыя, хто мае дар, могуць гэта бачыць. Ядвiга мела. І ты, вiдаць, таксама. – Я нiчога не yмею, – прашаптала Лiса. – Навучышся, – усмiхнулася Ганна. – Зямля навучыць. Калi будзеш гатова. Яна падышла да стала, дастала з кiшэнi маленькi вузельчык, развязала. Там была сухая трава. – Гэта палын, – сказала яна. – Пакладзi пад падушку. Яна не прыйдзе больш без твайго дазволу. А калi захочаш пагаварыць – выкiнь траву i паклiч. – Хто яна? – Яе звалi Казiмiра, – цiха сказала Ганна. – Яна была сястрой тваёй прабабулi. Яна загiнула y 1939-м. І з таго часу яна… не сышла. Яна чакае. Яна не можа сысцi, пакуль праyда не выйдзе вонкi. – Якая праyда? Ганна паглядзела ёй проста y вочы. – Твая, – сказала яна. – Твая самая галоyная праyда. Але яе табе трэба знайсцi самой. Я толькi пакажу дарогу. Яна yзяла Лiсу за руку. – Хадзем. Пакуль не сцямнела. Глава 5 Сцежка Балоты не любяць чужых. Але сваiх яны памятаюць нават праз гады. Яны iшлi па вузкай сцяжынцы, якая вiлася памiж хмызнякоy. Ганна iшла yпэyнена, быццам ведала кожны камень, кожную канаву. Лiса ледзь паспявала за ёй, спатыкаючыся аб карэннi. – Куды мы iдзем? – спытала яна, запыхаyшыся. – Да возера, – адказала Ганна. – Да таго самага. Лiса адчула, як па спiне прабеглi мурашкi. Тое возера. Дзе загiнула Казiмiра. – А навошта? – Каб паказаць табе. Каб ты зразумела. Словамi гэта не раскажаш. Толькi вачыма. Яны выйшлi з лесу, i перад iмi адкрылася возера. Яно было чорным. Амаль смаляным. Вада блiшчэла на сонцы, але гэта не рабiла яе святлей. Наадварот, здавалася, што сонца правальваецца y яе глыбiню i знiкае. На беразе стаяла некалькi старых крыжоy. Пахiленых, амаль зусiм згнiлых. – Тут хавалi тых, каго не знайшлi, – сказала Ганна. – Тых, хто знiк у балотах. Целаy не было, але крыжы ставiлi. Каб душа ведала, дзе ёй прытулiцца. Лiса падышла блiжэй. На адным з крыжоy яна yбачыла iмя: "Казiмiра". – Яе тут няма, – цiха сказала Ганна. – Яна там. У возеры. Яна засталася там, дзе апошнi раз была жывой. – Чаму вы кажаце "яна", быццам яна жывая? – А яна i жывая, – проста адказала Ганна. – Не так, як мы. Але яна ёсць. Яна помнiць. Яна чакае. Лiса стаяла ля вады i глядзела y чорную глыбiню. Вецер шамацеy чаротам, дзесьцi крычала птушка. І раптам ёй падалося, што y вадзе нешта варухнулася. Не рыба – нешта большае. – Не бойся, – пачула яна голас ззаду. Ганна стаяла побач. – Яна не пакрыyдзiць. Яна проста хоча, каб ты ведала. Каб ты бачыла. – Што бачыла? – Усё, – сказала Ганна. – Што было, што ёсць i што будзе. Калi зможаш. Яна павярнулася i пайшла назад, пакiнуyшы Лiсу адну ля вады. Лiса стаяла доyга. Так доyга, што сонца пачало хiлiцца да гарызонту. І калi яно амаль схавалася за лесам, вада раптам засвяцiлася. Не yся – маленькiмi кропкамi, быццам хтосьцi запалiy пад вадой тысячы маленькiх свечак. І y гэтым святле яна yбачыла яе. Казiмiра стаяла на беразе. Не y вадзе – на беразе. Такая, як на фатаграфii – маладая, прыгожая, з доyгiмi валасамi. Яна yсмiхалася. Лiса адхiснулася. Сэрца прапусцiла yдар, потым закалацiлася так, што, здавалася, вось-вось выскачыць з грудзей. Першая думка была: "Гэта сон". Другая: "Калi сон, то чаму я адчуваю холад ад вады i цяпло ад яе yсмешкi?" Яна хацела закрычаць, паклiкаць Ганну, але голас знiк. Яна хацела пабегчы, але ногi не слухалiся. Казiмiра стаяла i глядзела. І раптам Лiса зразумела: гэтая жанчына не зробiць ёй блага. У яе вачах не было пагрозы. Толькi чаканне. – Ты… сапраyдная? – прашаптала Лiса. Голас дрыжаy, але яна знайшла сiлы спытаць. Казiмiра не адказала. Яна проста стаяла i глядзела. Але y гэтым позiрку было столькi yсяго, што Лiса раптам перастала баяцца. – Я чакала цябе доyга, – пачула яна голас не вушамi, а yнутры. – Усе гэтыя гады. Я хацела, каб хтосьцi з нашых ведаy. Каб хтосьцi памятаy. Не пра мяне – пра iх. Яна паказала рукой на лес, на балоты, на старыя крыжы. – Тут столькi iх. Тыя, хто не вярнуyся. Тыя, каго забылi. Яны не могуць сысцi, пакуль iх не yспомняць. Пакуль iх iмёны не прагучаць уголас. – Я не ведаю iх iмёнаy, – прашаптала Лiса. – Даведаешся, – усмiхнулася Казiмiра. – Зямля раскажа. Ты толькi слухай. Яна пачала растварацца y паветры, як туман. – І не бойся, – пачула Лiса апошнiя словы. – Ты не адна. Мы yсе тут. Мы чакалi цябе. Святло пагасла. Лiса стаяла на беразе адна. Але yпершыню за доyгi час яна не адчувала сябе адзiнокай. Яна ведала: яе сапраyды чакалi. І цяпер яна павiнна даведацца, навошта. Глава 6 Галасы Зямля маyчыць. Але калi навучышся слухаць, яна раскажа табе больш, чым людзi. Лiса вярнулася y сядзiбу, калi yжо зусiм сцямнела. Месяц хаваyся за хмарамi, i дарогу даводзiлася амаль навобмацак шукаць. Яна спатыкнулася некалькi разоy, абдзёрла руку аб нейкi куст, але не адчувала болю. У галаве yсё яшчэ гучаy голас Казiмiры: "Ты не адна. Мы yсе тут. Мы чакалi цябе". У хаце было холадна. Яна знайшла старыя дровы y прыбудове, ледзь-ледзь разагнала iскру i запалiла y печы. Агонь затрэшчаy, асвятляючы залу няроyным, скачучым святлом. Лiса сядзела на падлозе, прыцiснуyшыся спiнай да цёплай сцяны печы, i глядзела на полымя. У руках яна трымала бабулiн дзённiк – той самы, якi знайшла y першы дзень. Яна адкрыла яго на старонцы, дзе была пазнака. "1939 год. Кастрычнiк. Сёння прыходзiy Ян. Ён стаяy на ганку i не заходзiy. Я бачыла яго з акна. Ён глядзеy на хату доyга, потым павярнуyся i пайшоy. Я не адчынiла. Не магла. Кожны раз, калi я яго бачу, я yспамiнаю Казiмiру. І яе вочы. Яна глядзела на мяне перад тым, як пабегчы да возера. Яна ведала. Яна заyсёды ведала". Лiса перагарнула старонку. "1940 год. Вясна. Сёння бачыла яе. Яна стаяла ля возера i глядзела на мяне. Я падышла, але яна знiкла. Я не баюся. Я ведаю, што яна не зробiць мне блага. Але я хачу зразумець. Чаму яна не сыходзiць? Чаму яна чакае?" "1945 год. Восень. Вайна скончылася. Людзi вяртаюцца. Але Казiмiра не вярнулася. Яна yсё яшчэ там, ля возера. Сёння яна падышла зусiм блiзка. Я адчула холад, але не страх. Яна сказала: "Скажы iм. Скажы yсiм. Няхай памятаюць". Я не ведаю, каму казаць. І што казаць". Конец ознакомительного фрагмента. Текст предоставлен ООО «Литрес». Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию (https://www.litres.ru/book/andrey-kudan/poles-e-73559597/) на Литрес. Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.